14.d fard-2025-ecocertified solar parks (TNO).pdf

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 94% 89% 84% 68% 49% 45% 42% 41% 35% 34% 31% 31% 30% 32% 31% 30% 31% 33% 28% 29% 30% 32% 28% 28% 30% 28% 28% 28% 30% 32% 30% 31% 28% 31% 28% 30% 30% 29% 31% 30% 31% 31% 28% 29% 30% 29% 27% 28% 31% 28% 30% 30% 31% 31% 28% 27% 30% 28% 31% 28% 32% 31% 31% 28% 28% 29% 31% 31% 30% 31% 31% 28% 28% 30% 28% 28% 27% 27% 31% 31% 27% 31% 29% 27% 28% 27% 30% 27%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 94% 90% 83% 72% 54% 53% 48% 46% 41% 40% 43% 38% 41% 36% 39% 36% 36% 35% 35% 37% 38% 35% 36% 38% 35% 38% 37% 36% 35% 35% 36% 39% 35% 37% 36% 35% 35% 35% 36% 39% 38% 35% 35% 36% 39% 38% 36% 35% 34% 35% 34% 36% 35% 35% 35% 34% 34% 35% 37% 35% 37% 35% 39% 38% 38% 37% 38% 36% 35% 35% 35% 38% 37% 34% 34% 38% 34% 38% 37% 35% 38% 34% 34% 35% 36% 36% 34% 38%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 91% 85% 75% 65% 60% 58% 55% 49% 51% 50% 48% 47% 44% 46% 46% 46% 43% 47% 43% 46% 47% 47% 46% 43% 46% 44% 44% 43% 45% 46% 44% 43% 44% 42% 46% 43% 42% 42% 47% 46% 42% 44% 45% 46% 47% 42% 45% 45% 47% 45% 45% 42% 42% 47% 45% 46% 44% 45% 44% 46% 45% 45% 45% 42% 46% 45% 47% 44% 45% 45% 42% 43% 43% 44% 42% 44% 45% 41% 45% 45% 45% 43% 42% 46% 43% 47% 42%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 95% 94% 90% 82% 74% 65% 61% 61% 60% 58% 57% 55% 55% 54% 55% 53% 52% 54% 56% 51% 56% 54% 56% 52% 51% 55% 53% 54% 54% 52% 53% 54% 52% 54% 52% 52% 53% 53% 51% 54% 51% 51% 52% 51% 53% 52% 54% 54% 52% 53% 52% 51% 52% 54% 53% 50% 53% 54% 55% 53% 53% 53% 51% 54% 53% 51% 53% 53% 52% 51% 51% 52% 51% 51% 52% 50% 55% 54% 55% 51% 55% 52% 51% 53% 53% 51% 51% 54%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 94% 90% 87% 75% 72% 69% 67% 66% 64% 65% 62% 63% 63% 61% 60% 61% 62% 60% 61% 61% 59% 60% 61% 59% 60% 59% 61% 62% 60% 61% 62% 62% 60% 61% 62% 59% 61% 59% 61% 59% 60% 59% 62% 60% 59% 61% 59% 58% 61% 60% 60% 60% 61% 59% 60% 60% 58% 61% 61% 62% 59% 60% 61% 59% 60% 59% 60% 61% 62% 61% 58% 60% 61% 58% 61% 58% 59% 61% 59% 58% 62% 60% 61% 60% 60% 60% 60%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 96% 94% 91% 87% 82% 76% 72% 70% 69% 68% 67% 66% 66% 66% 65% 65% 65% 65% 65% 65% 65% 65% 64% 64% 64% 65% 65% 65% 65% 65% 64% 64% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 64% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 92% 87% 84% 77% 73% 72% 70% 70% 69% 69% 67% 68% 68% 67% 67% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 67% 67% 67% 67% 66% 67% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 65% 66% 66% 66% 66% 65% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 66% 65% 66% 66% 66% 66%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 93% 92% 87% 80% 75% 73% 69% 69% 68% 67% 66% 66% 66% 66% 66% 65% 65% 65% 64% 64% 64% 65% 64% 64% 64% 63% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 63% 64% 64% 65% 64% 63% 64% 64% 64% 63% 65% 63% 64% 63% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 65% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 64% 63% 63% 63% 63% 64% 64% 64% 64% 63% 64% 64% 64% 63% 64% 64% 64% 63% 63% 64% 63% 64% 64%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 93% 90% 87% 75% 70% 69% 65% 64% 64% 64% 61% 60% 62% 63% 59% 62% 61% 61% 61% 61% 58% 59% 61% 58% 59% 58% 58% 60% 58% 58% 61% 59% 60% 59% 60% 59% 62% 60% 58% 58% 62% 60% 60% 61% 57% 60% 61% 58% 58% 59% 57% 60% 58% 59% 60% 59% 61% 58% 57% 61% 60% 59% 59% 61% 60% 58% 60% 58% 57% 58% 57% 58% 60% 58% 60% 58% 58% 60% 60% 60% 59% 60% 60% 57% 58% 58% 59%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 92% 87% 80% 70% 67% 61% 59% 59% 57% 57% 58% 55% 57% 56% 54% 55% 55% 53% 51% 52% 52% 54% 55% 51% 53% 52% 54% 55% 51% 53% 53% 52% 51% 54% 52% 52% 53% 53% 54% 51% 52% 51% 52% 53% 54% 54% 50% 53% 54% 50% 52% 50% 52% 51% 52% 52% 55% 55% 51% 52% 55% 55% 51% 51% 53% 53% 52% 51% 52% 51% 55% 53% 52% 52% 50% 51% 53% 52% 53% 53% 51% 51% 55% 52% 52% 54% 52%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 90% 88% 76% 64% 59% 56% 56% 51% 50% 45% 47% 48% 43% 42% 47% 41% 47% 47% 47% 47% 47% 45% 45% 45% 42% 45% 43% 43% 41% 45% 45% 46% 45% 42% 45% 44% 45% 43% 41% 40% 45% 41% 45% 46% 45% 46% 46% 40% 44% 45% 43% 44% 44% 44% 44% 41% 44% 42% 44% 42% 40% 44% 46% 45% 44% 41% 45% 41% 43% 45% 45% 45% 44% 44% 44% 45% 41% 42% 43% 46% 41% 46% 44% 44% 43% 44% 46%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 94% 89% 84% 76% 56% 50% 46% 45% 44% 38% 37% 36% 37% 39% 39% 37% 35% 38% 34% 33% 36% 36% 36% 34% 36% 35% 34% 34% 35% 32% 32% 38% 34% 35% 34% 32% 38% 32% 37% 33% 37% 36% 38% 36% 32% 33% 32% 33% 33% 33% 37% 36% 35% 36% 32% 36% 32% 37% 36% 32% 33% 35% 35% 37% 37% 32% 35% 32% 35% 32% 35% 33% 37% 37% 35% 33% 36% 37% 36% 36% 33% 35% 36% 38% 33% 32% 37% 33%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 97% 95% 93% 90% 83% 72% 48% 43% 38% 37% 38% 34% 30% 29% 31% 32% 29% 29% 30% 27% 30% 26% 28% 26% 29% 26% 29% 29% 25% 29% 26% 29% 28% 26% 26% 26% 28% 26% 26% 28% 28% 25% 28% 26% 25% 29% 26% 26% 29% 26% 26% 26% 26% 28% 26% 26% 26% 26% 25% 24% 29% 26% 25% 26% 26% 29% 27% 29% 26% 27% 26% 28% 26% 29% 28% 28% 25% 26% 29% 26% 29% 26% 28% 28% 25% 26% 28% 29% 28% 26%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 93% 85% 82% 61% 48% 38% 36% 32% 29% 27% 24% 26% 25% 22% 23% 22% 23% 23% 21% 24% 20% 23% 21% 20% 22% 22% 20% 21% 21% 20% 20% 23% 22% 21% 21% 19% 20% 21% 22% 20% 22% 22% 21% 20% 22% 23% 21% 21% 20% 21% 20% 21% 19% 21% 19% 20% 22% 21% 22% 23% 20% 22% 22% 21% 20% 23% 19% 21% 20% 19% 23% 19% 22% 22% 22% 23% 23% 22% 21% 19% 22% 20% 21% 21% 22% 21% 21% 23%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 93% 90% 85% 77% 57% 39% 35% 31% 27% 25% 24% 22% 21% 20% 18% 18% 19% 18% 17% 18% 18% 17% 16% 15% 17% 15% 16% 15% 15% 16% 16% 16% 16% 15% 17% 16% 16% 17% 16% 17% 16% 16% 16% 16% 17% 16% 15% 17% 15% 16% 16% 15% 16% 15% 15% 16% 15% 17% 15% 16% 15% 16% 16% 17% 16% 15% 15% 17% 15% 17% 15% 17% 16% 16% 15% 17% 15% 15% 15% 16% 15% 17% 15% 15% 16% 16% 15% 16% 15%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 94% 90% 86% 76% 49% 43% 32% 29% 25% 24% 21% 19% 18% 16% 16% 15% 15% 15% 14% 14% 15% 13% 14% 14% 14% 14% 13% 14% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 13% 14% 14% 14% 12% 14% 14% 13% 13% 14% 12% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 14% 12% 13% 14% 13% 14% 13% 14% 12% 14% 14% 14% 12% 14% 13% 13% 13% 14% 12% 14% 14% 14% 14% 12% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 14% 12% 14% 14% 13% 13%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 97% 95% 93% 88% 80% 74% 44% 39% 30% 25% 22% 20% 19% 16% 15% 14% 13% 14% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 12% 11% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 91% 88% 78% 71% 43% 33% 29% 25% 21% 18% 17% 15% 13% 12% 12% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 9% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 10% 10% 10% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 10% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 9% 9%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 88% 81% 70% 43% 37% 29% 24% 19% 18% 15% 13% 12% 11% 11% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 97% 96% 94% 91% 85% 81% 68% 45% 35% 27% 24% 19% 17% 15% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 94% 89% 84% 77% 67% 50% 32% 27% 25% 21% 17% 15% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 6% 7% 7% 7% 6% 7% 7% 7% 7% 7% 6% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 92% 90% 85% 75% 63% 40% 34% 29% 23% 21% 18% 16% 14% 12% 11% 11% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 8% 7% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 92% 87% 84% 78% 66% 40% 35% 29% 24% 21% 18% 15% 14% 13% 12% 11% 10% 11% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 97% 95% 92% 89% 82% 77% 61% 41% 34% 28% 23% 21% 18% 16% 14% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 9% 8% 8% 7% 7% 8% 8% 8% 9% 7% 8% 7% 8% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 89% 81% 73% 58% 41% 36% 30% 25% 22% 19% 17% 15% 14% 14% 12% 11% 12% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 85% 80% 76% 53% 46% 37% 30% 27% 24% 20% 20% 17% 15% 15% 13% 13% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 10% 11% 10% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 10% 9% 11% 9% 10% 10% 9% 9%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 86% 81% 71% 55% 45% 35% 31% 26% 25% 21% 19% 18% 17% 15% 15% 15% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 11% 12% 12% 12% 12% 11% 12% 11% 11% 11% 12% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 12% 12% 11% 11% 11% 12% 12% 12% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 97% 93% 91% 88% 80% 71% 57% 48% 36% 31% 29% 27% 23% 21% 19% 17% 17% 16% 15% 15% 14% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 12% 12% 12% 12% 12% 14% 12% 13% 12% 12% 12% 13% 13% 13% 12% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 13% 12% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 13% 12% 13% 12% 12% 12% 13%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 95% 94% 91% 86% 79% 73% 58% 49% 38% 34% 30% 27% 24% 22% 20% 19% 17% 17% 17% 16% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 13% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 14% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 14% 13% 14% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 14% 14% 13% 13% 14% 14% 13% 13% 14% 14% 14% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 13% 14% 14% 13% 13% 13%

100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 97% 95% 93% 91% 87% 82% 74% 61% 49% 40% 34% 31% 28% 25% 23% 20% 19% 19% 17% 18% 17% 16% 16% 16% 16% 16% 16% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 14% 14% 15% 15% 15% 14% 15% 13% 14% 13% 14% 14% 15% 15% 14% 14% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 13% 15% 15% 15% 15% 14% 14%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 94% 91% 85% 80% 74% 65% 49% 39% 32% 30% 27% 24% 23% 20% 21% 18% 19% 18% 17% 16% 16% 15% 16% 15% 15% 15% 15% 15% 16% 16% 14% 15% 16% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 16% 16% 15% 15% 15% 16% 14% 14% 14% 14% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 14% 15% 14% 15% 14% 14% 14% 15% 15% 14% 15%

100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 93% 91% 86% 80% 75% 61% 46% 40% 34% 30% 27% 26% 24% 22% 20% 19% 18% 18% 18% 17% 17% 17% 16% 16% 16% 16% 16% 16% 16% 15% 15% 16% 16% 16% 16% 15% 15% 16% 16% 15% 15% 15% 15% 16% 15% 15% 16% 16% 15% 15% 16% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15%

100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 94% 90% 87% 79% 70% 62% 43% 38% 34% 30% 27% 25% 22% 21% 20% 19% 19% 18% 17% 16% 16% 16% 16% 15% 16% 15% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 14% 14% 15% 14% 15% 15% 14% 15% 14% 15% 15% 14% 15% 14% 15% 14% 14% 15% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 15% 14% 14% 15% 14% 14% 14% 14% 15% 14% 14% 15% 15% 14% 14% 14% 15% 15% 14% 14%

100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 87% 79% 69% 59% 44% 39% 33% 29% 27% 24% 23% 20% 19% 18% 17% 17% 16% 15% 16% 14% 15% 15% 15% 15% 15% 14% 14% 14% 14% 15% 14% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 13% 14% 13% 14% 14% 13% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 13%

100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 94% 91% 86% 78% 74% 56% 47% 38% 32% 28% 27% 23% 21% 20% 19% 17% 17% 17% 15% 15% 15% 15% 14% 15% 15% 14% 14% 14% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 13% 14% 14% 14% 13% 13% 13% 14% 13% 13% 14% 14% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 13% 13% 13% 14% 13% 14% 13% 13% 14% 13% 13% 13% 13% 13% 13% 14% 14% 14% 13% 13% 14% 13%

100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 97% 97% 96% 95% 91% 85% 82% 68% 52% 44% 38% 31% 29% 25% 21% 21% 18% 16% 15% 15% 14% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 12% 11%

100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 97% 97% 96% 95% 91% 87% 79% 76% 52% 46% 37% 31% 26% 22% 22% 19% 17% 17% 15% 14% 13% 13% 13% 13% 13% 12% 12% 12% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 10% 11% 10% 11% 10% 11% 11% 11% 10% 11% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 10% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 11% 11% 10% 10% 11% 10% 11% 10% 10% 11% 10% 11% 11% 10% 11% 11% 11% 10% 11% 10% 10%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 92% 86% 81% 74% 63% 43% 35% 29% 26% 22% 19% 18% 16% 14% 14% 13% 13% 12% 12% 11% 11% 11% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 10% 10% 9% 9% 10% 9% 10% 9% 9% 10% 10% 10% 9% 10% 9% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 10% 9% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 9% 9% 10% 10% 10% 9% 9% 10% 9% 10% 9% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 9% 9% 10% 10% 9%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 97% 96% 95% 93% 87% 83% 72% 57% 47% 36% 28% 25% 23% 19% 18% 15% 14% 13% 13% 12% 11% 11% 10% 10% 10% 9% 9% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 96% 93% 88% 82% 75% 58% 40% 33% 28% 24% 20% 18% 15% 14% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 93% 90% 83% 73% 60% 48% 35% 26% 23% 20% 17% 15% 14% 12% 11% 11% 10% 10% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 7% 8% 7% 8% 8% 8% 7% 8% 7% 7% 7% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 96% 93% 90% 82% 74% 67% 46% 35% 28% 23% 21% 17% 15% 14% 12% 11% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 8% 7% 7% 7% 8% 7% 8% 8% 7% 8% 8% 7% 7% 7% 7% 8% 7% 7% 8% 7% 7% 7% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 95% 94% 90% 85% 79% 62% 47% 34% 26% 23% 19% 17% 15% 14% 12% 11% 10% 10% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 7% 8% 7% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 97% 96% 94% 92% 85% 79% 71% 45% 35% 28% 24% 20% 17% 16% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 7% 8% 8% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7% 7%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 95% 92% 88% 81% 64% 43% 34% 27% 24% 21% 19% 16% 14% 13% 12% 11% 11% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 9% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 7% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 95% 93% 86% 81% 66% 46% 37% 29% 24% 22% 19% 17% 15% 13% 13% 12% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 11% 10% 9% 9% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 9% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 9% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 9% 10% 10% 10% 9% 10% 10% 9% 10% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 9% 9% 9% 10% 10% 9% 10% 9% 10% 10% 10% 10% 9% 10% 10% 9% 9% 10% 9% 10%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 93% 87% 84% 73% 47% 38% 32% 26% 25% 20% 18% 16% 15% 15% 13% 15% 14% 13% 12% 13% 13% 12% 12% 13% 12% 12% 11% 11% 11% 12% 12% 12% 12% 12% 11% 11% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 12% 12% 11% 11% 12% 12% 11% 11% 11% 11% 12% 11% 12% 11% 12% 11% 12% 12% 11% 11% 11% 12% 11% 11% 12% 12% 12% 11% 10% 11% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 12% 11% 11% 11% 10% 10% 11% 10% 10% 10% 10%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 94% 91% 84% 73% 56% 37% 35% 29% 26% 24% 21% 21% 19% 19% 18% 18% 18% 16% 16% 15% 17% 16% 15% 16% 14% 14% 17% 15% 16% 15% 16% 16% 16% 14% 16% 15% 16% 15% 14% 15% 14% 15% 16% 14% 15% 16% 14% 15% 16% 16% 14% 16% 14% 16% 15% 16% 15% 16% 14% 14% 15% 14% 16% 14% 14% 16% 16% 16% 16% 14% 15% 15% 14% 16% 14% 14% 14% 14% 16% 16% 15% 14% 14% 16% 16% 15% 16% 16% 16%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 94% 92% 84% 77% 67% 41% 34% 32% 31% 28% 24% 24% 23% 21% 21% 20% 19% 21% 21% 19% 20% 19% 20% 18% 19% 18% 19% 20% 18% 18% 20% 19% 19% 19% 20% 19% 19% 19% 19% 19% 18% 18% 18% 20% 19% 19% 20% 18% 20% 20% 19% 19% 21% 20% 20% 19% 20% 20% 18% 21% 20% 20% 18% 19% 19% 18% 18% 18% 18% 18% 18% 20% 19% 19% 18% 18% 18% 19% 20% 20% 18% 18% 20% 19% 20% 21% 20% 20% 21%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 95% 92% 86% 82% 70% 46% 39% 36% 36% 33% 29% 31% 29% 29% 25% 26% 28% 25% 27% 28% 27% 27% 25% 27% 24% 25% 27% 27% 25% 25% 26% 25% 25% 25% 26% 23% 26% 24% 26% 25% 27% 26% 25% 27% 26% 24% 26% 26% 26% 24% 27% 24% 26% 26% 26% 24% 24% 27% 26% 26% 27% 24% 26% 26% 26% 25% 25% 26% 24% 26% 24% 26% 26% 23% 26% 26% 26% 23% 25% 26% 25% 26% 23% 23% 24% 26% 26% 25% 24%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 96% 93% 89% 82% 71% 51% 49% 43% 41% 39% 36% 37% 39% 38% 32% 33% 34% 33% 36% 32% 33% 36% 31% 35% 34% 36% 34% 33% 33% 31% 34% 33% 32% 32% 35% 35% 36% 34% 32% 35% 35% 33% 31% 34% 35% 34% 34% 35% 31% 34% 35% 31% 32% 35% 32% 34% 35% 35% 35% 36% 35% 34% 34% 35% 32% 32% 32% 35% 33% 31% 33% 31% 33% 31% 36% 35% 31% 31% 31% 31% 31% 33% 36% 31% 36% 35% 32% 33% 34%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 94% 92% 85% 76% 62% 58% 53% 50% 49% 48% 50% 46% 46% 45% 41% 43% 45% 44% 45% 43% 42% 42% 43% 41% 41% 42% 43% 41% 43% 46% 43% 44% 41% 41% 40% 44% 46% 44% 44% 43% 41% 40% 44% 41% 44% 41% 41% 44% 43% 41% 44% 43% 42% 44% 42% 42% 44% 41% 44% 41% 45% 44% 46% 39% 43% 45% 43% 46% 42% 40% 46% 41% 42% 42% 43% 42% 41% 39% 42% 43% 43% 39% 46% 39% 46% 43% 43% 40%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 95% 94% 89% 82% 66% 62% 62% 58% 56% 60% 59% 56% 53% 53% 53% 52% 55% 56% 51% 51% 56% 52% 50% 53% 55% 52% 55% 57% 52% 54% 55% 56% 57% 51% 51% 57% 57% 56% 55% 56% 51% 56% 53% 51% 55% 54% 57% 57% 50% 55% 51% 57% 56% 53% 51% 55% 53% 51% 55% 51% 56% 51% 57% 56% 54% 55% 56% 51% 54% 51% 51% 55% 51% 56% 54% 55% 53% 51% 51% 56% 56% 51% 54% 54% 56% 50% 53% 57%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 94% 90% 89% 78% 70% 68% 69% 65% 68% 68% 66% 67% 66% 68% 67% 67% 62% 64% 66% 66% 64% 65% 64% 62% 61% 64% 62% 61% 63% 61% 60% 61% 64% 60% 60% 64% 64% 61% 62% 65% 66% 65% 66% 64% 60% 64% 64% 62% 60% 64% 64% 60% 62% 64% 66% 65% 66% 65% 60% 64% 62% 61% 60% 60% 61% 64% 64% 66% 62% 62% 65% 64% 62% 65% 60% 61% 64% 61% 62% 62% 61% 64% 65% 65% 64% 61% 62%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 95% 93% 92% 87% 80% 75% 74% 75% 76% 72% 76% 74% 75% 75% 70% 75% 70% 73% 72% 71% 74% 74% 70% 73% 72% 70% 72% 70% 74% 74% 73% 73% 70% 74% 69% 70% 70% 71% 70% 69% 72% 73% 74% 74% 73% 74% 72% 72% 72% 70% 70% 72% 72% 74% 69% 70% 69% 72% 71% 69% 74% 69% 70% 72% 72% 74% 73% 72% 70% 72% 71% 74% 70% 69% 72% 74% 74% 72% 69% 72% 71% 73% 74% 74% 71% 73% 72%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 97% 94% 91% 90% 83% 83% 82% 83% 82% 78% 82% 78% 79% 79% 80% 79% 78% 80% 81% 77% 77% 78% 79% 77% 78% 81% 77% 79% 78% 80% 79% 81% 77% 77% 80% 80% 77% 78% 78% 80% 81% 78% 77% 80% 77% 76% 77% 77% 81% 80% 78% 80% 78% 77% 77% 76% 79% 77% 80% 80% 78% 78% 78% 80% 77% 77% 80% 78% 80% 77% 79% 77% 77% 79% 77% 76% 79% 80% 80% 77% 77% 77% 80% 80% 80% 78% 76%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 97% 96% 95% 93% 88% 89% 86% 86% 85% 86% 84% 84% 85% 84% 85% 84% 86% 85% 84% 83% 85% 84% 85% 84% 85% 83% 84% 84% 83% 83% 84% 85% 84% 85% 84% 84% 84% 83% 85% 84% 85% 84% 85% 84% 83% 83% 83% 85% 84% 84% 84% 84% 84% 84% 84% 84% 83% 84% 85% 83% 84% 84% 85% 83% 85% 84% 85% 83% 83% 84% 83% 84% 84% 83% 84% 85% 84% 84% 83% 84% 83% 83% 85% 84% 83% 84% 85%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 92% 92% 91% 90% 89% 90% 90% 88% 90% 88% 90% 90% 88% 88% 88% 89% 88% 88% 88% 88% 89% 88% 89% 87% 88% 89% 88% 88% 87% 88% 88% 88% 88% 87% 89% 87% 88% 89% 88% 87% 87% 87% 87% 89% 88% 89% 87% 87% 88% 88% 89% 88% 87% 88% 87% 88% 89% 87% 87% 89% 89% 89% 86% 88% 86% 89% 88% 87% 88% 87% 89% 88% 88% 86% 89% 87% 88% 89% 89% 89% 88% 86% 89%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 96% 95% 94% 93% 93% 92% 92% 92% 92% 92% 92% 91% 92% 92% 92% 90% 91% 91% 91% 91% 91% 91% 91% 90% 90% 90% 91% 92% 90% 91% 91% 90% 90% 90% 90% 91% 90% 91% 91% 91% 90% 90% 91% 91% 91% 91% 90% 90% 90% 90% 90% 90% 91% 90% 90% 91% 91% 90% 91% 91% 91% 90% 90% 91% 91% 91% 90% 91% 91% 90% 90% 91% 91% 90% 91% 90% 90% 90% 90% 90% 91% 90% 90% 91%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 97% 96% 95% 95% 95% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 93% 93% 94% 93% 93% 93% 93% 93% 92% 93% 92% 93% 93% 93% 93% 92% 92% 93% 93% 93% 93% 92% 92% 93% 92% 92% 93% 93% 92% 93% 93% 93% 92% 93% 92% 93% 93% 93% 92% 92% 93% 92% 93% 93% 92% 92% 93% 93% 93% 93% 93% 93% 92% 92% 93% 93% 93% 93% 92% 93% 93% 92% 92% 93% 93% 92% 93% 93% 93% 93% 93% 93%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 97% 97% 97% 96% 96% 96% 95% 96% 95% 95% 94% 94% 94% 95% 94% 94% 94% 94% 95% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 95% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 95% 94% 94% 94% 94% 94% 95% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94% 94%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 97% 97% 97% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 95% 96% 95% 96% 95% 95% 95% 96% 95% 96% 95% 95% 96% 95% 95% 95% 95% 96% 96% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 95% 95% 96% 95% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 96% 95% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 95% 95% 96%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 98% 98% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 96% 97% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 97% 97% 97% 96% 97% 97% 96% 96% 96% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 97% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 97% 97% 96% 96% 96% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 96% 97% 96% 96% 96% 96% 96% 97%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 97% 98% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97% 97%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 97% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 97% 97% 98% 98% 98% 98% 97% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 99% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98% 98%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 98% 99% 99% 98% 98% 99% 98% 99% 98% 98% 98% 98% 99% 99% 98% 99% 98% 99% 99% 98% 99% 98% 99% 99% 98% 99% 99% 98% 99% 98% 98% 99% 98% 98% 99% 99% 98% 98% 99% 99% 98% 98% 98% 98% 99% 98%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99%

100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99%

8%

Resultaten flora & fauna en bodem

20% 30% 40% 65% 100%

3 Vegetat ebeheer ger cht op herste natuurwaarde

4 D vers te t n vegetat e, nsecten & sp nnen 5 D vers te t n zoogd eren en voge s

F guu 6 1 Expe men ee zonnepa k b de WUR-campus gebouwd n he na aa van 2023 A: schema sche wee gave n z aanz ch

B: schema sche wee gave n bovenaanz ch

De w

e

v akken omva en de pane en; e ke k eu ve egenwoo d g daa b een be e k van 10% e a eve ch nva waa b de abe

ech s de onde zoch e ch behande ngen a s pe cen age gee

d one-opname bovenaanz ch

Me k op da p aa e A en B ove eenkomen me 1

p aa e C en daa mee de g ad ën

6 Schade aan de bodem voorkomen

C:

pane en n

n bodembe ch ng wee gee

Modeluitkomsten voor verschillende lichtniveaus Bodemkoo stof s een be angr jke nd cator van bodemgezondhe d, en s afhanke jk van de hoevee he d p antengroe en heeft daarnaast gevo gen voor het bodem even. Ook s bodemkoo stof goed te mode eren. Om te kunnen bepa en we k chtn veau nod g s om b od vers te t en bodemgezondhe d te behouden of herste en n zonneparken, s daarom de verander ng n de hoevee he d bodemkoo stof over t jd gemode eerd voor versch ende chtn veaus. U t de mode u tkomsten (tabe 6.2) b jkt dat b j de gemeten koo stofinput onder chtn veaus van <8%, de bodemvoorraad organ sche koo stof op term jn aanz enjk afneemt. Deze afname s verge jkbaar met een hypothet sch scenar o zonder en ge koo stofinput, wat onderstreept dat de beperkte cht nva onvo doende s om een duurzaam n veau van p antproduct e — en dus koo stofaanvoer naar de bodem — n stand te houden. Onze

Resu taten flora & fauna en bodem

R cht jnen

Over het project

3/6

28

voorlopige analyse laat zien dat ook bij 20–30% lichtinval een lichte daling in bodemorganische stof kan optreden. Bij deze lichtinval is echter de bovengrondse biomassa substantieel hoger dan bij 8% (tabel 6.2) en is de afname van organische stof substantieel lager. De bodemgezondheid blijft dus bij 20% lichtinval veel beter behouden dan bij 8%. Ook vergeleken met reguliere bodems in Nederland bij verschillende soorten landgebruik (akker, grasland) valt de afname binnen de variatie in bodemgezondheid (vergeleken met referentiewaarden zoals gerapporteerd in Rutgers et al. 2008). Om deze redenen gaan we ervan uit dat 20% lichtinval aanvaardbaar is voor behoud van bodemgezondheid, vooral wanneer schaduwtolerante plantensoorten worden ingezaaid onder de panelen (zie volgende paragraaf). Om overal in het zonnepark bodemkoolstof op peil te

houden, is echter bij voorkeur 40% of meer lichtinval wenselijk. Het is belangrijk te benadrukken dat deze inzichten zijn gebaseerd op voorlopige gegevens uit het experimentele zonnepark. Een verdere actualisatie en validatie van deze aannames is nodig op basis van de uitkomsten van het modelonderzoek en aanvullende metingen in de 17 zonneparken die binnen dit project zijn onderzocht. Toekomstige studies zullen verder moeten uitwijzen in hoeverre slimme zonnepark-ontwerpen en aangepast vegetatiebeheer kunnen bijdragen aan het realiseren van een optimale balans tussen koolstofopslag, biodiversiteit en duurzame energieproductie. Deze resultaten zullen worden opgeschreven in een wetenschappelijke publicatie.

Resultaten flora & fauna en bodem

3 Vegetatiebeheer gericht op herstel natuurwaarde

4 Diversiteit in vegetatie, insecten & spinnen 5 Diversiteit in zoogdieren en vogels 6 Schade aan de bodem voorkomen

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

4/6

29

Tabel 6.2 Gemiddelde bovengrondse biomassa (ton/ha/jaar) gemeten in mei, augustus en novem-

Tabel 6.3 Voorlopige resultaten van schaduwtolerante plantenmengsels, gemeten in mei 2025, 12

ber 2024 in het experimentele zonnepark op de WUR-campus, per lichtbehandeling. De behandeling

maanden na inzaai. De waarden zijn gebaseerd op één meetmoment en worden pas in modelsimu-

met 65% licht is weggelaten vanwege verstoring van de vegetatiegroei door graafwerkzaamheden

laties opgenomen zodra volledige jaargegevens beschikbaar zijn.

en looppaden, waardoor de resultaten niet representatief waren. Het gemeten koolstofgehalte van het plantenmateriaal wordt gebruikt om de gemeten jaarlijkse koolstofinput naar de bodem te berekenen. Deze input is vervolgens gebruikt als invoer voor het RothC-model om de verwachte verandering in bodemorganische stof over een periode van 30 jaar te simuleren.

Lichtbehandeling (% van openveld-straling)

Bovengrondse biomassa (ton / ha)

Plantkoolstof (%)

Gemodelleerde organische stof in de bodem na 30 jaar (%)

8

0.19

37

-21

20

2.53

38

-9

30

2.73

42

-8

40

4.81

42

2

100

9.20

42.5

24

Licht

Vegetatie

Bovengrondse biomassa (ton/ha)

8%

Niet-inzaai

0,18

Schaduwtolerant mengsel

0,33

Standaard mengsel

0,17

Niet-inzaai

0,7

Schaduwtolerant mengsel

1,4

Standaard mengsel

1,3

Niet-inzaai

1,1

Schaduwtolerant mengsel

1,8

Standaard mengsel

1,8

Niet-inzaai

1,6

Schaduwtolerant mengsel

1,9

Standaard mengsel

2,0

Niet-inzaai

2,4

Schaduwtolerant mengsel

3,0

Standaard mengsel

3,6

20%

30%

40%

Voorlopige inzichten in het potentieel van schaduwtolerante plantenmengsels Om een balans te vinden tussen energieproductie en ecologische doelstellingen rond bodemgezondheid, wordt binnen dit project geëxperimenteerd met het inzaaien van schaduwtolerante plantenmengsels. De eerste resultaten zijn veelbelovend: deze mengsels vergroten de bodemafdekking en verhogen de koolstofinput bij lage lichtniveaus (tabel 6.3), wat suggereert dat ze een deel van de negatieve effecten van schaduw kunnen compenseren.

100%

Resultaten flora & fauna en bodem

3 Vegetatiebeheer gericht op herstel natuurwaarde

4 Diversiteit in vegetatie, insecten & spinnen 5 Diversiteit in zoogdieren en vogels 6 Schade aan de bodem voorkomen

Deze eerste trends wijzen erop dat er mogelijk ruimte is voor optimalisatie onder de eerdergenoemde drempel van 20% lichtinval. Op basis van de positieve voorlopige resultaten wordt aangenomen dat 15% lichtinval, in combinatie met doelgericht zaaien, een werkbaar compromis zou kunnen zijn. Aangezien er momenteel geen meetgegevens beschikbaar zijn voor lichtniveaus tussen 8 en 20 %, is deze aanname echter nog niet onderbouwd met representatieve meetgegevens en vereist bevestiging via vervolgonderzoek. In het bijzonder is er behoefte aan langetermijnmetingen om vast te stellen hoe goed deze soorten zich vestigen, en welke rol ze kunnen spelen bij het versterken van biodiversiteit en het behoud van bodemkwaliteit onder beperkte lichtomstandigheden.

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

5/6

30

Tabel 6.4. Lijst met ingezaaide soorten voor het schaduwmengsel en het standaard mengsel.

Schaduwmengsel

Standaard mengsel

Latijnse naam

Nederlandse naam

Latijnse naam

Nederlandse naam

Achillea millefolium

duizendblad

Achillea millefolium

duizendblad

Alliaria petiolata

look-zonder-look

Barbarea vulgaris

gewoon barbarakruid

Carex sylvatica

boszegge

Centaurea jacea

knoopkruid

Chelidonium majus

stinkende gouwe

Crepis biennis

groot streepzaad

Crepis capillaris

klein streepzaad

Crepis capillaris

klein streepzaad

Geranium pyrenaicum

bermooievaarsbek

Daucus carota

peen

Geranium robertianum

robertskruid

Echium vulgare

slangenkruid

Geum urbanum

geel nagelkruid

Erodium cicutarium

gewone reigersbek

Lamium purpureum

paarse dovenetel

Galium mollugo subsp. Erectum

glad walstro

Leonurus cardiaca

hartgespan

Hieracium sectie Hieracioides

schermhavikskruid

Luzula pilosa

ruige veldbies

Hypericum perforatum

sint-janskruid

Myosotis sylvatica

bosvergeet-mij-nietje

Hypochaeris radicata

gewoon biggenkruid

Plantago lanceolata

smalle weegbree

Jasione montana

zandblauwtje

Poa trivialis

ruw beemdgras

Leucanthemum vulgare

gewone margriet

Prunella vulgaris

gewone brunel

Lotus corniculatus var. corniculatus

gewone rolklaver

Rumex acetosella

schapenzuring

Luzula campestris

gewone veldbies

Silene dioica

dagkoekoeksbloem

Malva moschata

muskuskaasjeskruid

Stachys sylvatica

bosandoorn

Oenothera biennis

middelste teunisbloem

Stellaria holostea

grote muur

Plantago lanceolata

smalle weegbree

Symphytum officinale

smeerwortel

Prunella vulgaris

gewone brunel

Teucrium scorodonia

valse salie

Ranunculus acris

scherpe boterbloem

Veronica chamaedrys

gewone ereprijs

Rhinanthus minor

kleine ratelaar

Veronica officinalis

mannetjesereprijs

Scorzoneroides autumnalis

vertakte leeuwentand

Vicia cracca

vogelwikke

Silene dioica

dagkoekoeksbloem

Tragopogon pratensis subsp. pratensis

gele morgenster

Trifolium arvense

hazenpootje

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

Resultaten flora & fauna en bodem

3 Vegetatiebeheer gericht op herstel natuurwaarde

4 Diversiteit in vegetatie, insecten & spinnen 5 Diversiteit in zoogdieren en vogels 6 Schade aan de bodem voorkomen

6/6

31

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken Richtlijnen & Economische evaluatie Resultaat 5. Lead WUR. Om natuurpositieve zonneparken te kunnen realiseren met het label, is een set aan ecologische richtlijnen geformuleerd. Deze richtlijnen geven vorm aan de ecologische uitgangspunten waaraan een zonnepark moet voldoen, wil die natuurwaarde gerealiseerd kunnen worden. In dit hoofdstuk zetten we deze richtlijnen neer, inclusief de onderbouwing. De richtlijnen zijn in belangrijke mate gebaseerd op de resultaten van het onderzoek dat in hoofdstuk 3 t/m 6 beschreven is.

Uitgangspunten voor ecologische meerwaarde in zonneparken Om meerwaarde voor natuur en bodemgezondheid te garanderen, werken we vanuit drie uitgangspunten: 1 Gezonde bodem: zorg ervoor dat de bodemgezondheid gelijk blijft of verbetert, niet alleen zodat de grond ook in de toekomst geschikt blijft voor agrarisch gebruik en/of natuur, maar ook als basis voor de ontwikkeling van bovengrondse natuur in een zonnepark; 2 Basiskwaliteit Natuur: zorg voor herstel van biodiversiteit door de noodzakelijke voorwaarden te creëren voor ‘Basiskwaliteit Natuur’ (Meesters et al. 2024); 3 Lokale natuurwaarden: zorg voor versterking van lokaal aanwezige natuurwaarden door habitatverbetering ten bate van functionele ecosystemen en/of lokaal relevante soorten/soortgroepen. Denk daarbij aan bodemorganismen, vegetatie, geleedpotigen (insecten en spinnen), vogels en zoogdieren.

Samenvatting

Het label

Op basis van deze uitgangspunten hebben we de voorwaarden gedefinieerd die nodig zijn om in een zonnepark een functioneel ecosysteem mogelijk te maken. Daarbij onderscheiden we drie ecologische groepen, die overeenkomen met de in het project onderzochte groepen: 1) bodemleven en bodemgezondheid, 2) vegetatie en geleedpotigen, en 3) vogels en zoogdieren. Voor een gezonde bodem is het belangrijk dat de hoeveelheid bodemorganische stof in zonneparken gelijk blijft of toeneemt ten opzichte van de nulsituatie voordat het park gerealiseerd werd. Dit is de belangrijkste indicator voor bodemgezondheid. Om dit te bereiken moet de vegetatiegroei onder zonnepanelen voldoende zijn om de input van organische stof in de bodem op peil te houden, en ook het bodemleven (Rutgers et al. 2008, European Environment Agency 2023; zie ook hoofdstuk 6). Wortels van planten scheiden namelijk organische stoffen uit en composteren zelf ook. Planten nemen bovendien de gemineraliseerde nutriënten in de bodem op, die anders zouden uitspoelen. Daarnaast is een gelijkmatige verdeling van regenwater belangrijk, om te voorkomen dat delen van de bodem nooit nat worden. Tegelijkertijd moet in de aanlegfase van het park voorkomen worden dat bodemverdichting optreedt of dat drainagesystemen beschadigd worden.

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen

Om de Basiskwaliteit Natuur te bereiken, zetten we in op ecologisch functionele graslanden. Dit houdt in: soortenrijke graslanden die bestaan uit niet alleen gras maar ook veel andere soorten planten; die vervolgens een thuis bieden aan een scala van andere soortgroepen zoals insecten, vogels en zoogdieren. Voor de zonneparken op Nederlandse graslanden en akkers betekent dit dat het vegetatiebe-

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

1/5

32

heer zich richt op het ontwikkelen van kruiden- en faunarijk grasland (beheertype N12.026). In de verschralingsreeks vanaf intensief grasland (Schippers et al. 2015) is dit het meest haalbare vegetatietype, dat in een heel breed scala van bodems voorkomt. Het zou in principe overal haalbaar moeten zijn. Het spreekt hierbij voor zich dat er geen gebruik wordt gemaakt van pesticiden. Om de Basiskwaliteit Natuur te kunnen bereiken voor vogels & zoogdieren in de zonneparken, is het belangrijk dat habitat aanwezig is dat voorziet in aansluiting met de omgeving (connectiviteit), en in voedsel, schuil- en rustgelegenheid (Melman et al. 2014, Jarčuška et al. 2024). Dat betekent dat behalve ecologisch functioneel grasland (voor voedsel en voor rust- en broedhabitat) ook voldoende en hoogwaardige natuurlijke elementen aanwezig moeten zijn die hierin voorzien, zoals hagen, struiken en water, maar ook faunavoorzieningen zoals doorgangen door de hekwerken (zie ook hoofdstuk 5). Daarbij zijn aanleg en beheer belangrijk, om te komen tot een natuurlijk element dat daadwerkelijk waarde heeft voor fauna. Denk daarbij aan het gebruik van inheemse soorten struiken en beheer dat is gericht op ontwikkeling van natuurwaarde.

In de keuze van natuurlijke elementen kan gestuurd worden op soorten die lokaal van belang zijn, ofwel omdat ze er veel voorkomen of omdat geprobeerd wordt de soort er terug te laten komen. Omdat in de zonneparken die voor het project zijn onderzocht, doorgaans geen of nog slecht ontwikkelde natuurlijke elementen aanwezig waren (vooral hagen en bomensingels, die nog maar kortgeleden waren aangeplant en nog weinig natuurwaarde hadden), kon niet goed bepaald worden of en onder welke voorwaarden de natuurlijke elementen gebruikt worden door welke soorten vogels en zoogdieren. Er is daarom gebruik gemaakt van inzichten uit gerelateerd onderzoek en ecologische kennis zoals ten aanzien van bijvoorbeeld habitat-eisen.

Richtlijnen Met bovengenoemde uitgangspunten en op basis van de onderzoeksresultaten, zijn vervolgens de richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken geformuleerd. Uit de onderzoeksresultaten volgt hoe flora & fauna zich ontwikkelt in zonneparken, en wat er nodig is om deze ontwikkeling mogelijk te maken. Deze kennis is aangevuld met kennis uit de literatuur, omdat in het project maar een beperkte variatie in typen zonneparken onderzocht kon worden. De panelen stonden bv. in het algemeen relatief dicht op elkaar, en heggen rond de parken waren merendeels nog jong en slecht ontwikkeld, waardoor inzichten over het belang van ruimte tussen de panelen en natuurlijke elementen ontwikkeld moesten worden, en verzameld uit beschikbare literatuur of gerelateerde lopende projecten. Op basis hiervan zijn richtlijnen ontwikkeld waaraan de inrichting van een zonneveld (de paneelopstelling), en ook de aanleg en het beheer van de vegetatie en de andere natuurlijke elementen moeten voldoen. Met deze richtlijnen worden de voorwaarden gecreëerd waarmee de meerwaarde voor natuur en bodemgezondheid ook daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. In hoofdstuk 8 (economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen) zijn deze richtlijnen vervolgens doorgerekend op haalbaarheid.

Richtlijnen & Economische evaluatie

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen

Richtlijnen voor bodemgezondheid a Teneinde voldoende vegetatiegroei mogelijk te maken, is een minimum aan bodembelichting nodig. Op basis van het onderzoek aan de bodemgezondheid, is bepaald dat het lichtniveau op de bodem onder de panelen minimaal 20% van het daglicht moet zijn (PAR; Photosynthetically Active Radiation); dit is dus op de donkerste plaatsen in het zonneveld. Dit is gebaseerd op vegetatiegroei, de balans tussen in- en output van koolstof in de bodem, en effecten op bodemleven. Bij dit lichtniveau is er een lichte afname ten opzichte van de referentiewaarde (zie hoofdstuk 6). In bodems die aanvankelijk heel weinig organisch materiaal bevatten, neemt bij

6 https://www.bij12.nl/onderwerp/natuursubsidies/index-natuur-en-landschap/natuurtypen/n12-rijke-graslanden-en-akkers/n12-02-kruiden-en-faunarijk-grasland/

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

2/5

33

dit lichtniveau naar verwachting de hoeveelheid bodemorganisch materiaal over een periode van ca. 30 jaar toe tot gezonde waarden. In bodems met een ‘gezonde’ hoeveelheid bodemorganisch materiaal (= dicht tegen de referentiewaarde aan; Rutgers et al. 2008) bij aanleg van het park, blijft bij deze hoeveelheid licht die minimale waarde naar verwachting behouden. In bodems waar bij aanleg van het park de hoeveelheid organisch materiaal hoog is (hoger dan de referentiewaarden) zal de hoeveelheid over de jaren af kunnen nemen tot de referentiewaarde. De referentiewaarden voor bodemorganisch materiaal zijn afhankelijk van bodemtypen (hoger in klei dan in zand). Waarden zijn bepaald met RothCmodellering (Coleman et al. 2024). b Voor toevoer van water op de bodem zijn spleten tussen panelen nodig; zoveel als mogelijk gelet op de constructie. Naar verwachting volstaan hiervoor in het horizontale vlak spleten van 1 à 2 cm al (lopend onderzoek onder project ‘Kennis van Ecologie voor de Energietransitie’ (KEEN)7. c Om bodemverdichting en schade aan drainages te voorkomen, zijn maatregelen nodig om dit te voorkomen, zowel bij het plaatsen als bij het verwijderen van de opstellingen. Denk aan rijplaten of werken wanneer de bodem droog is. Dit laatste heeft de voorkeur, als de aanwezigheid van vogels het toelaat.

c Vegetatiebeheer bestaat minimaal uit ofwel 1 tot 3x/jr maaien en afvoeren van het maaisel, ofwel drukbegrazing met schapen. Vanuit het oogpunt van bloeiende vegetatie met meerwaarde voor insecten is tussen deze twee beheervormen geen verschil aangetoond, maar zijn beide aantoonbaar beter dan maaien zonder afvoeren. Drukbegrazing is aanmerkelijk goedkoper en daarmee een logische keuze. Een kanttekening hierbij is dat op dit moment onzeker is of bij een hoger lichtniveau op de bodem onder de panelen dan nu de standaard is (zie richtlijnen bodemgezondheid) begrazing door schapen voldoende vegetatie-biomassa behouden blijft onder de panelen. Resultaatgericht beheer (zie hoofdstuk 3 voor een beschrijving van deze beheervorm) is optimaal voor het ontwikkelen van kruiden- en faunarijk grasland. d Vegetatiebeheer vindt gefaseerd plaats, waarbij per beheermoment tenminste 30% van de vegetatie op het park ongeroerd blijft. Dit is nodig om te zorgen voor structuurvariatie, en een doorlopende beschikbaarheid van bloemen als voedselbron voor insecten en als overwinteringshabitat. Dit gefaseerde beheer is zowel mogelijk bij drukbegrazing (door rouleren van de begraasde zone) als bij maaien en afvoeren (door meerdere werkgangen te hanteren). e Er is geen gebruik van pesticiden.

Richtlijnen voor vegetatie-ontwikkeling en -beheer a Tenminste 18% van het totale oppervlak van een zonnepark blijft onbedekt (Bishop et al., accepted). Dit kan zowel tussen de rijen panelen zijn, als rond de panelen. b Om de kwaliteit van de vegetatie voor insecten tussen de paneelrijen te verhogen, moet de minimale afstand tussen rijen panelen 2,5 m zijn. Dit is nodig omdat voor een optimale bloeiende vegetatie minimaal 60% zonlicht nodig is (Vojta et al. 2020), en omdat bij deze afstand de insectendiversiteit een opvallende sprong omhoog maakt ten opzichte van smallere rijafstand. Daarnaast is dit mo-

Richtlijnen voor natuurlijke elementen a Natuurlijke elementen die zijn in te zetten in zonneparken zijn opgesomd in tabel 7.1. In de basis is altijd een haag om het zonnepark aanwezig. Wanneer hagen niet passend zijn in het landschap, kan een alternatief natuurlijk element worden gerealiseerd, zoals een watergang met natuurlijke oevers of een zandwal. Hagen (en andere natuurlijke elementen) bestaan uit inheemse soorten. Ze worden aangeplant en onderhouden volgens ecologische richtlijnen. Voor hagen betekent dat dat de hagen ruimte krijgen om te groeien tot uiteindelijk ≥ 2-3 meter breed en 2-3 meter hoog, met toegang voor onderhoud. Hiervoor wordt in de ontwikke-

menteel ook nodig om maaien en afvoeren van maaisel mogelijk te maken (hoofdstuk 3, Kocsis et al. 2025).

lingsfase van het park een beplantings- en onderhoudsplan opgesteld door een gespecialiseerde ecoloog. Voorbeelden zijn een

Richtlijnen & Economische evaluatie

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen

7 Informatie over KEEN: https://www.deltares.nl/expertise/projecten/kennis-van-ecologie-voor-de-energietransitie

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

3/5

34

patrijzenhaag of een bijenhaag; zie de website van SLG/ Kennisbank8. Als een zandwal of dijk wordt gebruikt om het zonnepark af te schermen, moet de vegetatie op deze wal beheerd worden als kruidenrijke vegetatie, of kan er een haag op worden ontwikkeld. Ook hiervoor moet een ecologisch beheerplan aanwezig zijn. b Heggen, watergangen of een bomenrij worden aangelegd langs de volledige grens van het zonnepark, dus langs alle hekken. Voor zonneparken groter dan 5 hectare (200 m lengte) zijn deze elementen ook binnen het park vereist, dwars over het park geplaatst met tussenafstanden van maximaal 100 m. Dit is bedoeld om ook in grotere parken te voorzien in leefgebied voor fauna. Deze afstand binnen parken is ingeschat op basis van het onderzoek naar het gebruik van zonneparken (pers. comm. De Vries, Tavernier). c Zonneparken moeten altijd toegankelijk zijn voor zoogdieren middels faunapassages. Dit kan door ruimte onderlangs het hek vrij te laten (voorkeur), of door doorgangen in het hekwerk zelf te realiseren. De maximale afstand tussen doorgangen door het hek is 100 m wanneer er ook ruimte onderlangs het hek is, en 50 m wanneer er enkel doorgangen door het hek zijn. Als de ruimte onder het hek kleiner is dan 15 cm, moeten ook doorgangen door het hek aangebracht worden voor grotere fauna zoals ree en vos (diameter 30 cm).

Doorgangen door het hek moeten laag boven de grond worden aangebracht, om ook kleinere fauna toegang te geven, zeker wanneer onder het hek geen doorgang mogelijk is (10 cm boven de grond). d Struiken van inheemse soorten die lokaal voor kunnen komen, zijn verspreid door het park aanwezig, individueel of in groepjes, om beschutting, voedsel en broedhabitat te bieden voor vogels en zoogdieren. Dichtheid: elke 25–50 m. e Water is aanwezig in de vorm van natuurlijke poelen of ecologisch beheerde watergangen, inclusief een onderhoudsplan, wanneer

afgestemd op deze natuurlijke vorm. Voor voorbeelden en instructies over aanleg en onderhoud van poelen, zie de website van RAVON of van Stichting Landschapsbeheer Gelderland9. Voor watergangen met natuurlijke oevers, zie bijvoorbeeld de website van Hoogheemraadschap Rijnland10. f Aanvullend kunnen andere faunavoorzieningen worden gerealiseerd, om het leefgebied voor specifieke soorten te verbeteren. Voorbeelden van fauna­voorzieningen die nuttig kunnen zijn in zonneparken zijn weergegeven in tabel 7.2. Om van waarde te kunnen zijn voor lokale fauna, is het van belang dat dergelijke voorzieningen altijd worden gecombineerd met natuurlijk habitat voor de doelsoort.

Richtlijnen & Economische evaluatie

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen

water van nature aanwezig is in het gebied en landschappelijk

8 https://slgelderland.nl/kennisbank/ 9 https://www.ravon.nl/helpdesk/poel-aanleggen https://slgelderland.nl/kennisbank/aanleg-en-onderhoud-van-poelen 10 https://www.rijnland.net/regels-op-een-rij/subsidies-en-andere-financi%C3%ABle-bijdragen/natuurvriendelijke-oever/

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

4/5

35

Richtlijnen voor landschappelijke inpassing a Natuurlijke elementen (zie hierboven) moeten qua type en inrichting passen bij lokale natuurwaarden en landschappelijke elementen in de directe omgeving. b Waar mogelijk, kan herstel van zowel langschappelijke kwaliteit en van lokale natuurwaarden ondersteund worden door natuurlijke elementen door te laten lopen en aan te laten sluiten op landschapselementen in de omgeving. Denk aan bomenlanen, rijen knotwilgen, heggen, maar ook watergangen of keverbanken. c Lokale initiatieven voor biodiversiteitsherstel of herstel van het landschap worden bij voorkeur ondersteund en versterkt.

Tabel 7.1. Overzicht van in te zetten natuurlijke elementen. Hierbij gaat het steeds om elementen van inheemse soorten, waarbij voorzien is in een ecologisch plan voor aanleg en onderhoud. Elk van deze elementen is gunstig voor vrijwel alle soortgroepen: vegetatie, insecten & spinnen, zoogdieren, vogels en amfibieën & reptielen.

Natuurlijk element heg

Richtlijnen & Economische evaluatie

houtwal bomensingel struweelgroepen (=groepjes struiken van inheemse soorten in het zonnepark) natuurlijke oevers poel

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

keverbank vleermuisgeleiding in de vorm van een bomensingel of houtwal rommelhoekjes / kruidenrijke randen klimplanten (in het hekwerk en tegen muren van bouwwerken aan)

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen Tabel 7.2. Faunavoorzieningen die in en rond zonneparken aangebracht kunnen worden. Van deze voorzieningen zijn faunapassages een vereiste voor een EcoCertified zonnepark.

Faunavoorziening

soortgroep waarvoor van belang: vegetatie

insecten & spinnen

zoogdieren

faunapassage onder hek door (voor kleinere zoogdieren zoals egel, haas, konijn, das)

ja

faunapassage in hek (voor grotere zoogdieren zoals ree, vos, wolf)

ja

takkenril

ja

zandhoop voor bijen/hommels

ja

ja

vogels

amfibieën & reptielen

ja

ja

broeihoop ringslangen

ja

nestkast (torenvalk, steenuil, diverse zangvogels) (alleen zinvol in combinatie met heggen en kruidenrijke vegetatie)

ja

vleermuisverblijf (alleen zinvol in combinatie met heggen en vooral bomenlanen) insectenhotel (alleen zinvol in combinatie met kruidenrijke vegetatie)

Samenvatting

Het label

ja ja

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

5/5

36

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen Richtlijnen & Economische evaluatie Resultaat 6. Lead TNO.

Overzicht van activiteiten en resultaten van dit resultaat De ecologische richtlijnen die bij resultaat 5 zijn opgesteld (zie hoofdstuk 7), zijn gecategoriseerd naar de mate van impact op de ecologie van zonneparken. In dit hoofdstuk zijn richtlijnen gecategoriseerd met betrekking tot de maatschappelijke waarden en de impact op de business case van bestaande zonneparken, maar ook op die van toekomstige systemen (verticale, beweegbare systemen). Bovendien is in dit resultaat een afweging gemaakt tussen maatschappelijke en economische waarden. Daar waar richtlijnen effect hebben op de bestaande systeemarchitectuur, zoals bij de hoogte van zonnepaneel-systemen, is een overzicht van verschillende systeemontwerpen voor natuurinclusieve zonneparken opgesteld. De optimale beheervorm is daarbij geschetst, waarbij de ecologische effecten van de opstellingen en beheervormen zijn beschreven evenals de businessmodellen. De kosten van zonnestroom, berekend in termen van levelised cost of electricity, LCoE genoemd, zijn doorgerekend. Bij de systeemontwerpen hoort ook een beschrijving van de mogelijkheden voor multifunctionaliteit en landschappelijke inpassing. De doelgroep voor dit resultaat bestaat uit NL Greenlabel, gemeenten, provincies, projectontwikkelaars en landschapsarchitecten.

Het label uit Resultaat 1 (zie hoofdstuk 9) is opgebouwd op richtlijnen die ecologisch zinvol zijn maar ook economisch haalbaar. De economische evaluatie van de ecologische maatregelen is uitgevoerd en advies is georganiseerd uit industrie, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en openbaar bestuur. Het hoofddoel om een

Samenvatting

Het label

openbaar en transparant certificaat op te leveren dat bijdraagt aan meer natuurpositieve zonneparken in Nederland, is bereikt door de economische evaluatie van de beschreven maatregelen. Er is een goede balans gevonden tussen wat maatschappelijk wenselijk is aan de ene kant en financieel acceptabel en haalbaar aan de andere. Deze evaluatie is uitgevoerd door een onafhankelijke partij – in dit geval een kennisinstelling die geen ecologisch onderzoek doet, te weten TNO – in de best mogelijke samenspraak met de branche en andere belanghebbenden in de maatschappij.

Opbouw kosten- & opbrengstenmodel voor zonneparken in Nederland

7 Ecologische richtlijnen voor natuurpositieve zonneparken

8 Economische en maatschappelijke evaluatie van ecologische richtlijnen

Bij deze activiteit (activiteit R6.1) is het bestaande kostenmodel van TNO voor zonneparken actueel gemaakt en uitgebreid waardoor in groter detail verschillende parkconfiguraties en constructies kunnen worden berekend. De inputparameters van het kostenmodel bestaan onder andere uit actuele marktprijzen van PV-componenten, onderconstructies en installatie- en onderhoudskosten. De kosten van beheermaatregelen zijn aangeleverd door Eelerwoude. Een voorbeeld van de investeringskosten, de CAPEX (capital expenditure), staat in figuur 8.1 (rechts). Hoewel de inkoop van modules nog steeds de grootste bijdrage aan kosten leveren, zijn deze gedaald naar minder dan 30% van de totale CAPEX. TNO heeft een eerste inschatting van de kosten voor de verschillende componenten en hun afhankelijkheid van onder andere hoogte, opstelling (landscape of portrait), en oriëntatie (zuid of oost-west) gemaakt. Het resultaat is voorgelegd aan de leden van Holland Solar, waarop het kostenmodel op een aantal aspecten verbeterd kon worden en gedragen wordt door de partijen die ook echt zonneparken ontwikkelen.