09b. Omgevingswetprogramma Recreatie & Toerisme 2022 – 2025.pdf

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 14 DECEMBER 2021

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 14 DECEMBER 2021

COLOFON Provincie Utrecht Vastgesteld door Gedeputeerde Staten, 14 december 2021 Status: definitief Grafische vormgeving en opmaak: Wentelwereld Communicatie en (grafisch) Ontwerp Fotografie: Joosten Motion, RMN, Manja Herreburgh, Anne Hamers, provincie Utrecht

Fietsknoppunt (foto Joosten Motion)

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 3

INHOUDSOPGAVE 1.

2.

VOORWOORD

7

INLEIDING

11

1.1

Aanleiding voor het programma

12

1.2

Van visie naar programma

13

1.3

Proces en ­besluitvorming

13

1.4

Leeswijzer

15

OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

17

2.1

Het belangrijkste beleid voor recreatie en toerisme in de Omgevingsvisie

18

2.2

Overige ­beleidskaders

21

2.3

Relatie met andere provinciale ­beleidsopgaven en programma’s

24

3.1

Trends en ontwikkelingen

31

3. WAAR STAAN WE NU 3.2

33

Analyse en knelpunten

34

4. THEMATISCHE UITWERKING

39

5.

6.

4.1

Vrijetijdsbesteding: leefbaar, duurzaam en inclusief

40

4.2

Vrijetijdsbesteding: eigenaarschap en samenwerking

40

4.3

Vrijetijdsbesteding: onderzoek en data

45

4.4

Recreatief groen

48

4.5

Recreatief hoofd(route)netwerk

56

4.6

Vakantieparken/recreatiewoningen

65

4.7

Vrijetijdseconomie/toerisme: duurzaam toeristisch bezoek

68

4.8

Vrijetijdseconomie/toerisme: zakelijk toerisme

75

UITVOERING EN MONITORING

81

5.1

Uitvoering

82

5.2

Monitoring

82

FINANCIËN EN RISICO’S

85

6.1

Financiën

86

6.2

Risico’s

87

4 | INHOUDSOPGAVE

BIJLAGEN

89

1.

Voornaamste conclusies werkplaatsen cocreatie

90

2.

Trends en ontwikkelingen

91

3.

Feiten en cijfers recreatie en toerisme

94

4.

Beleid andere provincies

101

5.

Donut aanpak

103

6.

Onderzoek en data

104

7.

Recreatiezones en -terreinen optimaliseren en duurzaam maken

106

8.

Recreatief hoofd(route)netwerk compleet maken

108

9.

Vitale verblijfsrecreatie

110

10.

Duurzaam toeristisch bezoek

112

11.

Begrippen verklaard

113

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 5

Sloepennetwerk (foto © Routebureau Utrecht i.s.m. Seijbel Photography)

VOORWOORD

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 7

Provincie Utrecht: uniek in recreatie en toerisme Provincie Utrecht heeft voor elke recreant en toerist wat wils: stilte en dynamiek, zon en schaduw, tot rust komen of juist actief zijn, luieren of leren. Het kan allemaal in onze provincie. En op korte afstand van elkaar, waardoor het eenvoudig mogelijk is om meerdere vormen van recreatie op een dag te beleven. We hebben een breed scala aan prachtige landschappen en natuurgebieden, die uitnodigen om te wandelen, fietsen, hard te lopen, te mountainbiken of paard te rijden. We noemen de bos- en heiderijke Utrechtse Heuvelrug, de kleinschalige Gelderse Vallei, de weidse veenweiden en de vogelrijke moerasgebieden. Ook voor de waterrecreant heeft de provincie veel te bieden, met rivieren zoals de Lek, Linge, Hollandse IJssel, Eem en Vecht en plassen en meren zoals de Vinkeveense Plassen en het ruime Eemmeer. De provincie is rijk aan beleefbaar cultureel erfgoed: de historische buitenplaatszones, kasteelmusea, reconstructies van castella langs de Limes, de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie, Park Vliegbasis Soesterberg en historische wegen zoals de Napoleontische Route Imperiale no. 2.

En uiteraard de vele historische kernen, niet alleen die van Utrecht en Amersfoort, maar zeker ook de prachtige steden en dorpen zoals Vianen, Wijk bij Duurstede, Leerdam, Amerongen en Oudewater, alle met een divers aanbod aan musea en horeca. Ook heeft de provincie hedendaags aanbod: jong industrieel erfgoed, moderne architectuur, musea met moderne kunst, festivals, evenementen, sport, high tech en design. Een vele duizenden kilometers lang netwerk van (vaar)wegen en paden, vaak bewegwijzerd, verbindt dit alles met elkaar. De aantrekkelijk ingerichte recreatieterreinen nabij de kernen maken het aanbod compleet. Dit alles maakt de provincie Utrecht uniek voor de recreant en toerist en nodigt uit om te beleven, te bewegen, te ontmoeten en buiten te zijn. Als provincie dragen wij graag ons steentje bij aan het uniek en aantrekkelijk blijven van Utrecht voor recreant en toerist. Hoe we dat de komende jaren doen, geven we aan in dit Omgevingswetprogramma recreatie en toerisme 2022 – 2025. Gedeputeerde Staten van Utrecht

8 | VOORWOORD

Sloepenroute over de Vecht bij molen De Ruiter te Vreeland (bron: provincie Utrecht)

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 9

Nieuwe Hollandse Waterlinie (bron: Provincie Utrecht)

1. INLEIDING

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 11

1.1 Aanleiding voor het programma

groen en een te grote druk op recreatiegebieden. Hierop moet beleidsmatig worden gestuurd. In het PR&T geven we aan hoe we dit gaan doen.

Dit Omgevingswetprogramma recreatie en toerisme 2022 – 2025 (kortweg PR&T) hebben we opgesteld omdat we behoefte hebben aan actueel beleid voor recreatie en toerisme. De Omgevingsvisie1 geeft hiervoor kaders, maar deze moeten verder worden uitgewerkt. Onze bestaande beleidsdocumenten voor recreatie en toerisme zijn hiervoor niet toereikend en zijn ook verlopen.

Behoefte aan nieuw beleid We willen uiteraard dat onze provincie uniek en aantrekkelijk blijft voor recreanten en toeristen. Dat gaat niet vanzelf. We signaleren meerdere problemen die de vrijetijdsbesteding voor inwoners en toeristen (kunnen gaan) belemmeren. Zoals bijvoorbeeld een flink tekort aan recreatief

Nadere uitwerking van de Omgevingsvisie Ons integrale beleid voor de fysieke leefomgeving is door Provinciale Staten (PS) vastgelegd in de Omgevingsvisie provincie Utrecht 2 (OpU). In de OpU is aangegeven dat er behoefte bestaat aan een nadere uitwerking van het daarin vastgelegde beleid voor recreatie en toerisme. In de OpU wordt het PR&T al genoemd. In de OpU zijn de kaders en ambities voor recreatie en toerisme3 verwoord. Ook is daarin vastgelegd dat het provinciale vrijetijdsbeleid zich richt op: ■ De recreatiezones en -terreinen, ■ Het recreatief hoofd(route)netwerk, ■ Verblijfsrecreatie en ■ Toerisme4.

OMGEVINGSVISIE - Strategische doelen - Generiek en gebiedsspecifiek beleid VERPLICHT EN ZELFBINDEND

PROGRAMMA’S

OMGEVINGSVERORDENING

- Gericht op uitvoering doelen en beleid - Thematisch en/of gebiedsgericht

- Algemene regels en instructieregels - Omgevingswaarden

ENKELE VERPLICHT EN ZELFBINDEND

VERPLICHT, ZELFBINDEND EN BINDEND VOOR DERDEN

Figuur 1: Samenhangend pakket van instrumenten (bron: provincie Utrecht)

1 De Omgevingsvisie en -verordening zijn te vinden op de provinciale site Samenwerken aan de Omgevingswet: Home | Samen werken aan de Omgevingswet (provincie-utrecht.nl). Daar is ook een link te vinden met ruimtelijkeplannen.nl. 2 Vastgesteld door PS op 15 maart 2021. Zie Home | Samen werken aan de Omgevingswet (provincie-utrecht.nl) 3 Het domein van toerisme betreft alle bezoek aan de provincie Utrecht met plezier- of zakelijk motief (vergader- en congresmarkt). ­Synoniemen voor toerisme zijn gastvrijheids-, vrijetijds- of bezoekerseconomie. Deze termen gebruiken we willekeurig door elkaar, waarbij we hetzelfde bedoelen. 4 In de OpU wordt hier ook nog sport genoemd. Daarvoor is echter een afzonderlijk beleidsprogramma opgesteld.

12 | INLEIDING

In de OpU is verder aangegeven dat ook de bestuurlijke samenwerking op het gebied van recreatie (recreatieschappen) en het beheer en financiering van terreinen, routes en andere voorzieningen in het PR&T wordt meegenomen. Op 30 juni 2021 hebben PS aanvullende kaders vastgesteld voor recreatie en toerisme.

Bestaande beleidsdocumenten zijn verlopen Ons beleid voor recreatie en toerisme was vastgelegd in de Visie Recreatie en Toerisme 2020 en de Agenda Recreatie en Toerisme 2016 – 2019. Deze zijn beide verlopen en niet meer actueel. Het PR&T vervangt beide.

1.2 Van visie naar programma Omgevingsvisie - omgevingsverordening - programma Wij geven uitwerking aan onze ambities voor de fysieke leefomgeving met de kerninstrumenten uit de Omgevingswet: de omgevingsvisie en -verordening en programma’s. Deze vormen een samenhangend geheel, en vullen elkaar aan (zie figuur 1). De omgevingsvisie beschrijft de ambities en het strategisch beleid voor de fysieke leefomgeving, en is alleen bindend voor de provincie. Het is een integrale visie. Het beleid van de omgevingsvisie krijgt uitwerking via de omgevingsverordening en programma’s. De omgevingsverordening bevat regels die deels alleen gelden voor gemeenten, waterschappen en uitvoeringsdiensten, en deels voor iedereen. Als het beleid uit een omgevingsvisie verder uitgewerkt moet worden, kan dat volgens de Omgevingswet in een programma. In programma’s kunnen overheden maatregelen formuleren die leiden tot de gewenste kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Programma’s zijn niet integraal maar (multi)sectoraal, er wordt ingezet op samenhang, zowel qua proces als inhoud. Een programma is zelfbindend, voor het orgaan dat het programma vaststelt. Mocht de uitwerking in het PR&T aanleiding geven tot bijstelling van de OpU, dan verwerken wij dat bij de eerstvolgende bijstelling daarvan (in beginsel elke vier jaar).

Als het PR&T aanleiding geeft de verordening aan te passen dan gebeurt dit bij de jaarlijkse bijstelling daarvan.

1.3 Proces en ­besluitvorming 1.3.1 Participatie De ambities vanuit de OpU vormen de basis voor het PR&T. Deze zijn mede de resultante van een uitgebreid participatieproces voor de OpU. Voor de participatie voor het PR&T zelf hebben we o.m. gekozen voor cocreatie. Tal van partners zijn uitgenodigd hieraan mee te doen. Denk aan gemeenten, waterschappen, terreineigenaren, vrijetijdsondernemers, kennis- en adviesbureaus, DMO’s5. Zo’n 60 mensen hebben actief deelgenomen aan de cocreatie. Door de deelnemers zijn vijf thematische ‘werkplaatsen’ gekozen: ■ Eigenaarschap ■ Samenwerking ■ Basisinfrastructuur ■ Spreiding en balans ■ Leefbaarheid De werkplaatsen hebben elk een advies aan de provincie opgesteld. De belangrijkste conclusies uit de werkplaatsen hebben we opgenomen in bijlage 1. Voor een breed draagvlak voor ons beleid is de inbreng vanuit de cocreatie een belangrijke basis. Daarom zijn de adviezen een bouwsteen voor het PR&T.

Zo zijn de thema’s van de werkplaatsen terug te vinden als focuspunten voor ons thematische beleid (hoofdstuk 4): ■ Eigenaarschap en samenwerking zijn de focus voor de thematische beschrijving in paragraaf 4.2 ■ Basisinfrastructuur (vertaald naar versterken van de recreatieve infrastructuur) komt als focus terug in de paragrafen 4.4, 4.5 en 4.6 ■ Spreiding en balans vormen een rode draad in alle paragrafen ■ Leefbaarheid vormt samen met duurzaamheid en inclusie een rode draad door het gehele PR&T. Door de deelnemers aan de cocreatie is de wens uitgesproken bij de verdere uitwerking en voortgang van het PR&T betrokken te zijn. De samenwerking die is ontstaan met de

5 DMO = Destinatie Marketing Organisatie; organisatie die zich richt op de marketing en informatievoorzieningen van locaties en gebieden met als doel daar waardevol toerisme te ontwikkelen.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 13

Figuur 2 Word Cloud: wat vonden de deelnemers van de cocreatie belangrijk (bron: provincie Utrecht)

cocreatie moet worden vastgehouden en benut. Dit gaan we onder meer vormgeven door een jaarlijkse netwerkbijeenkomst recreatie en toerisme (zie paragraaf 4.2.5). Met een aantal partners is parallel aan de cocreatie gesproken over hun ideeën en ambities met betrekking tot recreatie en toerisme in onze provincie. Ook deze input hebben we betrokken bij het opstellen van het PR&T. In hun advies Recreatie in combinatie (januari 2021) heeft de Provinciale Commissie Leefomgeving Utrecht (PCL) ons geadviseerd over de combinatie van recreatie met andere grote opgaven zoals klimaatadaptatie, energietransitie en natuur- en cultuurontwikkeling. Dit advies hebben we betrokken bij het opstellen van het PR&T. Op 10 juni 2020 en 26 maart 2021 is het PR&T onderwerp van gesprek geweest in een overleg met de gemeentelijke portefeuillehouders recreatie en toerisme.

14 | INLEIDING

1.3.2 Vaststellen van het programma Wij beschouwen het PR&T als een programma als bedoeld in de Omgevingswet. In artikel 3.4 van de Omgevingswet is bepaald dat Gedeputeerde Staten een programma vaststellen. Alvorens het PR&T vast te stellen hebben wij het ontwerp PR&T in de periode van 21 september tot en met 1 november 2021 ter inzage gelegd. In die periode kon iedereen die dat wilde reageren door een zienswijze in te dienen. Op basis van de 21 ingekomen zienswijzen en de bespreking van het ontwerp in de Statencommissie BEM is een Nota van Beantwoording opgesteld. Hierin zijn op basis van de zienswijzen diverse wijzigingsvoorstellen voor het Ontwerp PR&T opgenomen.

1.4 Leeswijzer Het PR&T is als volgt opgebouwd:

Hoofdstuk 2: Over het programma recreatie en toerisme. In dit hoofdstuk gaan we in op de voor recreatie en toerisme belangrijkste beleidskaders uit de Omgevingsvisie en de Programmabegroting 2021. Ook wordt de relatie beschreven tussen het PR&T en andere beleids­thema’s en de daarbij behorende programma. Hiermee laten we de samenhang tussen dit programma en andere beleidsthema’s zien.

overeen met die in de Omgevingsvisie: ■ Vrijetijdsbesteding (leefbaar, duurzaam en inclusief; eigenaarschap en samenwerking; onderzoek en data) ■ Recreatief groen ■ Recreatief hoofd(route)netwerk ■ Vakantieparken/recreatiewoningen ■ Vrijetijdseconomie/toerisme (duurzaam toeristisch bezoek; zakelijk toerisme). Per onderwerp beschrijven we onze doelen en belangen, het maatschappelijk effect, onze ambities, het beleid en gaan we in op de uitvoering daarvan (rollen en acties).

Hoofdstuk 3: Waar staan we nu. Hierin gaan we in op de trends en ontwikkelingen binnen recreatie en toerisme, waaronder de gevolgen van de coronacrisis. Ook gaan we in op de actuele knelpunten binnen het beleidsterrein.

Hoofdstuk 4: Thematische uitwerking In dit hoofdstuk beschrijven we per thema het beleid dat we voorstaan voor de komende vier jaren. De thema’s komen

In de hoofdstukken 5 en 6 gaan we in op de uitvoering en monitoring van het PR&T resp. de financiering en de risico’s. In een 10-tal bijlagen wordt de nodige achtergrond informatie gegeven, zoals feiten en cijfers van de Utrechtse recreatie en toerisme en de resultaten van de cocreatie die we hebben gedaan in het kader van de participatie.

Toeristisch Overstappunt (TOP) (foto Manja Herrebrugh)

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 15

Haven Bunschoten-Spakenburg (bron: Provincie Utrecht)

2. OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 17

2.1 Het belangrijkste beleid voor recreatie en toerisme in de Omgevingsvisie

SAMENWERKING

Provinciaal belang De OpU beschrijft de provinciale belangen. Voor onderwerpen waar er een provinciaal belang is maakt de provincie omgevingsbeleid, en vormt daarmee onderdeel van de OpU en de onderliggende programma’s. Voor het PR&T is het provinciaal belang: Zodanige condities scheppen dat een goede recreatieve structuur wordt behouden en versterkt. In de OpU is hierop de volgende toelichting gegeven: De recreatieve structuur bestaat uit routenetwerken, waterwegen en voorzieningen zoals recreatieterreinen, verblijfsaccommodaties en zwemwater. Het overschrijdt gemeente- en provinciegrenzen. De provincie richt zich op een evenwichtige spreiding van toeristen en recreanten over stad en landelijk gebied, een op de vraag aansluitend aanbod en zorg voor behoud van stilte voor de rustzoekende mens.

REALISEREN

We bieden ruimte voor ontwikkelingen die passen bij de Utrechtse kwaliteiten, met het principe ‘lokaal wat kan, provinciaal wat moet’ als basis en met de nadrukkelijke wens de doelen in samenwerking te halen. In de OpU zijn de rollen toegelicht die wij kunnen vervullen. Het gaat om de volgende vier rollen, waarvoor in de praktijk een mix van deze rollen geldt in samenwerking met andere partijen: ■ Stimuleren: facilitator, aanleveren van expertise en capaciteit, subsidieverstrekker, motivator etc.. In deze rol ondersteunen we andere partijen bij hun samenwerking en het uitvoeren van projecten. ■ Participeren: coördinator, ontwikkelaar, partner, ­netwerker, samenwerker, deelnemer etc.. In deze rol werken we samen met vooral andere overheden en maatschappelijke organisaties aan onze eigen opgaven of aan opgaven van de andere partijen, bijvoorbeeld in gebiedsontwikkelingen.

18 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

REGULEREN

Figuur 3: De vier rollen van de provincie Utrecht (bron: provincie Utrecht)

■

Sturingsfilosofie en rollen Wij volgen de sturingsfilosofie uit de OpU:

PARTICIPEREN

STIMULEREN

■

Realiseren: opdrachtgever, trekker, regisseur etc.. In deze rol zijn we leidend, ondernemend, aansturend, maken we prestatieafspraken, zorgen we voor regionaal programmeren, voeren we regie. Reguleren: regelstellend ten behoeve van het provinciaal belang en de provinciale wettelijke taken. In deze rol stellen we in de Omgevingsverordening, als dit doelmatig en doeltreffend is, (instructie)regels over het omgevingsplan en de waterschapsverordening.

In hoofdstuk 4 geven we bij de verschillende onderwerpen uitwerking van onze rol bij de concrete acties om de doelen te bereiken.

Het voor recreatie en toerisme belangrijkste beleid uit de Omgevingsvisie AMBITIES In de Omgevingsvisie (OpU) zijn de volgende ambities voor recreatie en toerisme vastgelegd: ■ 2050: Het (recreatie)groen is in gelijke tred ontwikkeld met de verstedelijkingsopgave. Het aanbod van de toeristisch-recreatieve voorzieningen en routes in de provincie sluit in kwaliteit en kwantiteit

TOEKOMSTBESTENDIGE NATUUR EN LANDBOUW LEVEND LANDSCHAP, ERFGOED EN CULTUUR

STAD EN LAND GEZOND

GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

DUURZAAM, GEZOND EN VEILIG BEREIKBAAR

KLIMAATBESTENDIG EN WATERROBUUST

DUURZAME ENERGIE VITALE STEDEN EN DORPEN

Figuur 4: Zeven samenhangende beleidsthema’s (bron: provincie Utrecht)

■

■

goed aan op de behoeften van zowel onze inwoners als de bezoekers, is duurzaam, goed bereikbaar en toegankelijk. 2030: De recreatiezones en -terreinen voor bezoekers en inwoners worden optimaal benut en beleefd en zijn daar waar mogelijk uitgebreid. De vindbaarheid, bereikbaarheid en toegankelijkheid van het vrijetijdsaanbod is toegenomen. Er heeft ontwikkeling plaatsgevonden naar een duurzame vrijetijdseconomie waar inwoners, ondernemers en bezoekers van kunnen profiteren. 2030: Er zijn voldoende vitale vakantieparken/­ recreatiewoningen voor verblijfsrecreatie.

Het omgevingsbeleid in de OpU is opgehangen aan zeven samenhangende beleidsthema’s. Recreatie en toerisme is onderdeel van het beleidsthema Stad en land gezond. Het PR&T draagt vooral bij aan dat beleidsthema.

Bijdragen aan een gezonde en leefbare provincie In de OpU zijn in relatie tot recreatie en toerisme met name de volgende hoofdlijnen voor beleid vastgelegd: ■ De mogelijkheid tot vrijetijdsbesteding is een belangrijk onderdeel van de leefbaarheid in steden, dorpen en buitengebied. Het provinciaal recreatie- en toerismebeleid is gericht op het realiseren van een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving waar recreanten en toeristen hun tijd door kunnen brengen. Ons beleid richt zich op recreatief groen (zie paragraaf 4.4), het recreatief hoofd(route)netwerk (4.5), verblijfsrecreatie (4.6) en toerisme (4.7 en 4.8) en sport6. Voor recreatie en toerisme streven we naar functiecombinaties met (het benutten van) natuur, cultuur, landbouw, erfgoed en klimaat-adaptatie (4.4 t/m 4.8). ■ De recreatiebehoefte neemt de komende jaren toe, evenals het toerisme. Om die reden vinden wij gebiedsontwikkeling ten behoeve van bovenlokale

6 Sport maakt geen onderdeel uit van het PR&T. Voor sport is een afzonderlijk beleidskader opgesteld.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 19

■

■

■

■

recreatie en bereikbaarheid – voor vooral langzaam verkeer – van belang en stimuleren wij ontwikkelingen die hieraan bijdragen. Hierbij moeten vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd (4.4 en 4.5). Ook de schaalsprong in verstedelijking en de klimaatverandering hebben invloed op de recreatiebehoefte. Zo is er in de buurt van woningen behoefte aan ruimte voor bewegen, ontspannen en ontmoeten. Dit draagt bij aan een goed woon- en vestigingsklimaat (4.4 en 4.5). Wij vinden het belangrijk dat de totstandkoming van het (recreatie)groen gelijke tred houdt met de verstedelijking. Nieuwe gebieden en extra voorzieningen zullen naast de verstedelijking een plek moeten krijgen. Wij willen het areaal van recreatiezones en (bovenlokale) dagrecreatieterreinen behouden en we stimuleren een optimale benutting (4.4). Wij zetten ons in voor behouden, versterken en verder ontwikkelen van het huidige recreatieve hoofd(route)netwerk voor onder andere fietsen, wandelen en het recreatietoervaartnet voor inwoners en bezoekers (4.5). Wij streven naar voldoende vitale vakantieparken/

■

■

recreatiewoningen voor verblijfsrecreatie. Dit is gericht op voldoende kwaliteit van het verblijfsrecreatief aanbod dat aansluit bij de vraag van de bezoeker. Hiermee wordt toegewerkt naar een vitale en duurzame vrijetijdssector. Verpaupering en oneigenlijk gebruik zoals permanente bewoning en ondermijnende criminaliteit is ongewenst (4.6). We stimuleren duurzame ontwikkeling van de vrijetijdseconomie. Het vrijetijdsbeleid richt zich op het verzilveren van de kansen met daarbij aandacht voor de balans tussen bezoeker en bewoner. Meer concreet betekent het dat we keuzes maken voor doelgroepen bezoekers die passen bij het profiel van de provincie Utrecht (4.7). Tevens zoeken wij mogelijkheden om het bezoek van toeristen en recreanten te spreiden in ruimte en tijd. De te nemen maatregelen richten zich op marketing en een goed management van vrijetijdseconomie oftewel bestemmingsmanagement (het voeren van regie op basis van analyse, samenwerking en een gezamenlijke visie). Hiervoor is ontwikkelen van kennis, vergaren van data en doen van onderzoek nodig (4.3).

Onze grootste opgave: functies ruimtelijk combineren Wij hebben naast recreatie en toerisme veel andere maatschappelijke opgaven te behartigen die een beroep op ruimte doen. Dit zorgt voor een grote druk op de ruimte. Het is dan ook een uitdaging om de vele opgaven een plek te geven. Het inpassen hiervan heeft impact op de omgeving. Daarom kiezen we ervoor de schaarse ruimte efficiënt te benutten en functies slim te combineren. Dit biedt ook kansen om functies elkaar te laten versterken. Als het gaat om recreatie en toerisme streven we in ieder geval naar functiecombinaties met (het benutten van) natuur, cultuur, landbouw, erfgoed en klimaatadaptatie. Combinaties met andere functies zoals energietransitie zijn vaak ingewikkelder, maar zeker ook mogelijk. Voor het combineren van functies is gebiedsgericht werken een goed instrument. Bij het combineren van functies zoeken we uiteraard naar een goede balans tussen gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde. Ontwerpend onderzoek Het inpassen en mogelijk maken van nieuwe ontwikkelingen vraagt, gezien de beperkte ruimte, om creativiteit, verhaal en beeld. Wij werken sinds enkele jaren aan ontwerpend onderzoek. Daarbij zetten we kwaliteiten en waarden in voor verbetering van de omgevingskwaliteit en als startpunt van nieuwe ontwikkelingen.

Ook maken we gebruik van de inzet van de creatieve verbeeldingskracht van kunstenaars en vormgevers en werken we samen met innovatieve ondernemers. We stimuleren anderen dat ook te doen.

20 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

Van het combineren van recreatie en toerisme met andere functies kennen we al mooie voorbeelden in onze provincie. We zien ook zeker nieuwe kansen. Hierna volgen enkele bestaande en nieuwe voorbeelden: ■

Het provinciale team Milieu heeft de afgelopen jaren, samen met het team Recreatie en Toerisme, het RBT Heuvelrug & Vallei en het Routebureau, wandel- en fietsroutes gepromoot in stillere en schonere gebieden met als motto: bewegen, natuur, rust en schone lucht zijn belangrijk voor je gezondheid.

■

Erfgoed: het beter benutten van de identiteit van gebieden of gemeenten kan ervoor zorgen dat ze aantrekkelijker worden voor bezoekers. Andersom kunnen vanuit recreatie en toerisme erfgoedlocaties beter bekend worden gemaakt en kan hiermee de beleving, benutting en bescherming daarvan worden vergroot. Goede voorbeelden zijn de verhaallijnen bij de Nieuwe en Oude Hollandse Waterlinie (Ode aan het landschap resp. Rampjaar) en kastelen en buitenplaatsen.

■

Werken aan recreatie is werken aan klimaatadaptatie én omgekeerd: werken aan een groene omgeving die uitnodigt tot bewegen en recreëren, is ook werken aan een klimaatadaptieve inrichting. Groen helpt immers water op te nemen en zorgt voor verkoeling. Andersom kan het langzaam maar zeker herinrichten naar een provincie die klimaatadaptief is, bijdragen aan een goede toekomstbestendige recreatieve infrastructuur. Bij een klimaatadaptieve inrichting gaat het immers om zorgen voor verkoeling, wateroverlast beperken, droogtebestendige natuur, fietspaden die in de schaduw liggen etc..

■

In het programma Mooie en veilige Lekdijk werken we intern aan het benutten van de combinatiekansen die kunnen ontstaan bij de versterking van de Lekdijk. De focus ligt hierbij op de beleidsvelden mobiliteit, natuur, landschap, erfgoed en recreatie.

■

Verder noemen we natuur en recreatie (Noorderpark, Utrechtse Heuvelrug), landbouw en recreatie (Klompenpaden, recreëren bij de boer), kansen voor gezamenlijk ruimtegebruik bij onze ambities om het bosareaal te vergroten en om klimaatbestendig te zijn en mogelijkheden om bij beheer en inrichting van de recreatieterreinen bij te dragen aan circulariteit en biodiversiteit.

2.2 Overige ­beleidskaders

MEERJARENDOELEN ■ ■

Programmabegroting 2021 Voor het PR&T zijn ook de doelen voor recreatie en toerisme die in de Programmabegroting 2021 zijn vastgelegd bepalend:

■

BELEIDSDOEL

■ ■

■

■

recreatief groen is beter toegankelijk7 en bereikbaar recreatievoorzieningen zijn kwalitatief sterker en worden beter gebruikt de samenwerking tussen partners in de regio is sterker het bestemmingsmanagement is efficiënter en effectiever verblijfsrecreatie is vitaler het zakelijk toerisme is groter en verder versterkt.

de bezoekerseconomie is sterk en de toeristisch recreatieve structuur wordt beter benut.

7 Het gaat hier om de fysieke toegankelijkheid, niet om de vraag of voor toegang moet worden betaald.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 21

Visie provincie Utrecht 2050 Besluit Provinciale Staten, 10 maart 2021 Aanduidingen zijn indicatief

Kaart 4

22 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

N

0

2

4

6

8

10 km

Visie provincie Utrecht 2050 Besluit Provinciale Staten, 10 maart 2021 Aanduidingen zijn indicatief

Stad en land gezond • Ontwikkeling groenblauwe en recreatieve structuur • Versterken stad/land verbinding

Klimaatbestendig en waterrobuust • Tegengaan bodemdaling • Aantrekkelijke en toekomstbestendige dijk • Klimaatbestendige wateraanvoer • Zoekgebied drinkwaterwinning • Vasthouden en infiltreren regenwater

Duurzame energie • Provincie Utrecht CO2-neutraal • Energielandschap (tijdelijk)

Vitale steden en dorpen • Binnenstedelijke en binnendorpse ontwikkeling • Prioritaire locatie voor grootschalige integrale ontwikkeling wonen en werken rondom knooppunt • Potentiële locatie voor grootschalige integrale ontwikkeling wonen en werken rondom knooppunt • Zoekrichting grootschalige integrale ontwikkeling wonen-werken-bereikbaarheid • Lange termijn zoekrichting grootschalige integrale ontwikkeling wonen-werken-bereikbaarheid

Duurzaam, gezond en veilig bereikbaar • Beter benutten spoor- en hoogwaardig OV-netwerk • Optimaliseren multimodaal knooppunt • Benutten bestaand knooppunt • Ontwikkeling nieuw knooppunt • Realiseren (snel)fiets routenetwerk • Beter benutten hoofdwegennet • Beter benutten provinciale wegennet • Prioritaire verbinding hoogwaardig OV • Nader te verkennen verbinding hoogwaardig OV

Levend landschap, erfgoed en cultuur • Verzilveren linie en limes

Toekomstbestendige natuur en landbouw • Realiseren en verbeteren Natuurnetwerk Nederland • Verbinden groot natuursysteem • Koesteren Natura-2000 gebied • Transitie naar duurzame landbouw • Verkennen duurzame toekomst glastuinbouw

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 23

Aanvullende kaderstelling PS Het PR&T is een programma volgens de Omgevingswet. Dit betekent dat GS het programma vaststellen met in achtneming van de kaders die PS heeft meegegeven. Die kaders zijn in beginsel opgenomen in de Omgevingsvisie en de Programmabegroting. PS hebben echter aangegeven dat de daarin nu vastgelegde kaders niet toereikend zijn. Daarom zijn aanvullende kaders geformuleerd. Deze zijn opgenomen in het op 30 juni 2021 door PS vastgestelde document Kaders Recreatie en Toerisme. Om overzicht te houden in het totaal van de kaders voor recreatie en toerisme zijn in het document niet alleen de aanvullende kaders opgenomen maar ook de eerder vastgestelde (Omgevingsvisie, Interim Omgevingsverordening, Programmabegroting, kaders governance recreatieschappen).

2.3 Relatie met andere provinciale ­beleidsopgaven en programma’s De Omgevingsvisie bevat de integrale visie op het omgevingsbeleid van de provincie Utrecht. In paragraaf 2.1 is al aangegeven dat het omgevingsbeleid in de Omgevingsvisie is opgehangen aan zeven samenhangende beleidsthema’s (figuur 4). Daarnaast zijn er overkoepelde thema’s zoals circulariteit. Bij het opstellen van het PR&T hebben we gekeken naar samenhang met andere provinciale belangen en programma’s. Wij werken met meerdere beleids- en uitvoeringsprogramma’s. Activiteiten vanuit de verschillende programma’s kunnen elkaar versterken of versnellen. Maar er zijn ook situaties denkbaar waarbij de programma’s elkaar in de weg kunnen zitten. Dat moet uiteraard worden voorkomen. Samenwerking met en afstemming tussen de verschillende provinciale programma’s is daarom essentieel. Hierna wordt de essentie van de beleidsthema’s uit de OpU verwoord en daarbij tevens aangegeven welke opgaven en programma’s die bijdragen aan elk beleidsthema welke relatie hebben met PR&T. Daar waar programma’s en (beleids)opgaven elkaar kunnen versterken ligt het voortouw hiervoor bij de opgave waarbij de bijdrage aan de doelen het grootst is. Dat programma trekt de aanpak. De programma’s hebben een cyclus met een tweejaarlijkse bijstelling. Vanuit het

24 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

PR&T maken we ook jaarlijks een uitvoeringsagenda waarbij o.a. in kaart wordt gebracht op welke manier er vanuit recreatie en toerisme wordt bijgedragen aan het integrale omgevingsbeleid en de transitieopgaven.

2.3.1 Stad en land gezond Een gezonde en veilige omgeving is van belang voor onze inwoners, de mensen die in onze provincie werken en onze bezoekers. Wij vinden het belangrijk dat iedereen betrokken is en mee kan doen. Daarvoor stimuleren wij een inclusieve samenleving. Wij zoeken naar kansen waardoor zoveel mogelijk mensen een zinvolle bijdrage leveren via werk en/of maatschappelijke taken. In een gezonde en veilige samenleving bevordert de fysieke leefomgeving de gezondheid en veiligheid van de inwoners. Ook stimuleert de fysieke leefomgeving een plezierige samenleving waar iedereen volwaardig aan kan deelnemen. Met ons beleid voor milieu en gezondheid en voor recreatie en toerisme dragen wij hieraan bij.

Programma Gezond en Veilig Provincie Utrecht (in ontwikkeling) In het Programma Gezond en Veilig Provincie Utrecht geven we inzicht in hoe wij werken aan het realiseren van een gezonde en veilige leefomgeving. De bijdrage van de provincie om een gezonde en veilige leefomgeving te realiseren vindt plaats via alle zeven thema’s uit de OpU. Voor het PR&T is de relatie met dit programma vooral gelegen in de uitnodigende inrichting van de leefomgeving. Zowel voldoende en aantrekkelijk ingericht recreatief groen op wandel- en fietsafstand als een uitnodigend stelsel van wandel-, fiets- en vaarroutes dragen hieraan bij.

Programma Agenda Vitaal Platteland Het uitvoeringsprogramma Agenda Vitaal Platteland (AVP) zorgt voor realisatie van de opgaven voor het landelijk gebied. Het fietsknooppuntensysteem is bijvoorbeeld aangelegd vanuit AVP. Het zoveel mogelijk in samenhang uitvoeren van de diverse opgaven voor een gebied is een essentiële pijler voor AVP. Op dit moment wordt gekeken naar een nieuwe uitvoeringsstrategie voor het landelijk gebied. Wanneer die gereed is, is nu nog niet bekend. Tot zolang gaan we door met AVP. In de nieuwe strategie zal gebiedsgericht werken een belangrijke plek innemen.

BELEIDSTHEMA

PROGRAMMA’S

Stad en land gezond

Gezond en Veilig; Agenda Vitaal Platteland; Groen Groeit Mee; Utrecht Nabij; Sport en bewegen; Sociale Agenda

Klimaatbestendig en waterrobuust

Klimaatadaptatie; Bodem en Water; Veilige en mooie dijken; Bodemdaling

Duurzame energie

Energietransitie

Vitale steden en dorpen

Programma Versnelling Woningbouw 2021-2024

Duurzaam, gezond en veilig bereikbaar

Fiets; Perspectief op de waterwegen

Levend landschap, erfgoed en cultuur

Jong en altijd; Hollandse Waterlinies

Toekomst bestendige landbouw en natuur

Strategisch bosbeleid; Natuurvisie; Landbouwvisie

Circulair

Circulaire Samenleving

PR&T Figuur 5: recreatie en toerisme als doorsnede uit veel lopende programma’s (bron: provincie Utrecht)

AVP en in de toekomst de nieuwe uitvoeringsstrategie zijn nodig om concrete fysieke resultaten te realiseren voor recreatie en toerisme.

Programma Groen Groeit Mee Met het programma Groen Groeit Mee willen we als Utrechtse regio de groene opgaven meer strategisch positioneren. Groen is de kwaliteit van onze Utrechtse regio. Groei is onze opgave. Hoe brengen we dit samen? Waar bij wonen, energie en mobiliteit sprake is van kwantificering van de opgave, is dat voor groen nog niet het geval. Daar moet verandering in komen, vinden alle samenwerkende overheden van de regio Utrecht. De rode opgave noodzaakt tot een gelijktijdige ontwikkeling van het (recreatief) groen, omdat groen van onschatbare waarde is voor een gezonde leefomgeving en de gezondheid van inwoners. Daarom zetten de overheden in onze regio geza-

menlijk de schouders onder een programma gericht op integraliteit, focus en daadkracht. We streven er naar dat groen een wezenlijk onderdeel wordt van de ruimtelijke programmering en woningbouw. De provincie voert regie, en werkt intensief samen met de U16, Regio Amersfoort, het Utrechtse deel van de Regio Foodvalley en de vier waterschappen (vertegenwoordigd door Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden). De betrokkenheid van de regionale partners is groot. Een eerste onderzoek laat zien, dat het hier gaat om een indicatieve verdeling van duizenden hectares, oplopend tot 10.000 ha. De investering voor Groen Groeit Mee in de komende 20 jaar wordt geraamd op circa € 1,2 miljard (€ 60 miljoen per jaar). De jaarlijkse beheerkosten van de nieuwe opgaven berekend op € 22 miljoen per jaar. Dit is (ook financieel) een gezamenlijke opgave van Rijk, provincie, gemeenten, waterschappen en private partijen.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 25

Kaart 2 Groen Groeit Mee (illustratie Ronald van der Heide)

Het programma Groen Groeit Mee is essentieel om onze doelen en ambities voor recreatie en toerisme te kunnen realiseren, zowel voor extra recreatief groen als voor verbindingen. In het PR&T wijzen wij hiervoor niet zelfstandig nieuwe locaties aan en evenmin prioriteren wij hier nu in. We vinden het namelijk belangrijk dat dit gebeurt gezamenlijk met de partners waar we mee samenwerken binnen Groen Groeit Mee. De exacte rol van Groen Groeit Mee bij de realisatie is overigens nog niet duidelijk. Het PR&T vormt samen met de OpU de beleidsmatige basis voor ons handelen binnen het programma Groen Groeit Mee. Na vaststelling van de programmering door de gezamenlijke Groen Groeit Mee-partners zullen wij onze uitvoerende rol daarin oppakken. Dit komt voor wat betreft recreatie gerelateerde opgaven terug in de jaarlijkse uitvoerings-

26 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

agenda PR&T. Omdat de programmering en de daarbij behorende financiering van Groen Groeit Mee nog niet bekend is, kunnen we nu ook nog geen middelen hiervoor in PR&T meenemen. Dat zal later in de begrotingscyclus moeten plaats vinden.

Utrecht Nabij Het Ontwikkelperspectief Utrecht Nabij schetst een toekomstbeeld voor de Metropoolregio Utrecht. Het is opgesteld door de U Ned-partners (Rijk, U16-gemeenten en provincie). De planhorizon is 2040, met een doorkijk naar 2050. Nabijheid is in deze visie het leidende principe. In de visie zijn wonen, werken, bereikbaarheid en leefbaarheid in samenhang uitgewerkt. De visie zet nadrukkelijk in op ontwikkeling van aanvullend stedelijk groen

(Groene Parels), verbetering van de toegankelijkheid van het landschap (Groenblauwe Verbindingen) en het vergroten van de bereikbaarheid van omringende grote landschappen (Groene Poorten). De visie is een belangrijke inhoudelijke pijler voor het PR&T.

Beleidskader Sport en bewegen 2021 – 2025 Het provinciale beleid voor sport en bewegen richt zich op sport in de openbare ruimte, op duurzame sport en op inclusieve sport. Met de inzet van sport en bewegen wordt een bijdrage beoogd aan het beleidsdoel veilige en gezonde leefomgeving. In Utrecht willen we een buitenruimte die uitnodigt tot sport en bewegen, een groene omgeving die stimuleert dat mensen elkaar ontmoeten. Hier ontmoeten sport en bewegen en recreatie en toerisme elkaar. Deze inrichting van de buitenruimte is immers ook van belang voor recreatie en toerisme én vrijetijdsbesteding gaat vaak gepaard met bewegen.

Sociale Agenda (in ontwikkeling, besluitvorming eind 2021) We zijn een provincie voor iedereen. We willen eraan bijdragen dat mensen zoveel mogelijk mee kunnen doen in de samenleving. Dat doen we vanuit een rol die bij ons als provincie past en aansluitend op de rol van gemeenten en andere samenwerkingspartners. Een inclusieve samenleving is niet vanzelfsprekend. Concrete actie is nodig. Dat geldt ook voor inclusieve recreatie en toerisme. Ten eerste gaat het om het toegankelijker maken van een locatie of activiteit voor mensen met een beperking. Ook gaat het om begrijpelijke taal en toegankelijke informatie. Bovendien is van belang dat mensen zich bij een locatie of activiteit niet uitgesloten voelen om persoonskenmerken zoals gender of herkomst.

2.3.2 Klimaatbestendig en waterrobuust Bij ontwikkelingen werken we aan een robuust bodemen watersysteem, een klimaatbestendige en waterveilige leefomgeving en perspectief voor bodemdalingsgebieden. Vanuit recreatie en toerisme kunnen we hieraan in beperkte mate bijdragen. Andersom stelt klimaatverandering wel eisen aan de inrichting van recreatieterreinen. Maatregelen voor waterveiligheid- en het afremmen van bodemdaling

bieden kansen voor recreatie en toerisme. Het veranderend klimaat heeft invloed op recreatie en toerisme. Zo wordt het seizoen langer (meer zachte dagen), wat de druk op recreatieterreinen, paden en toeristische voorzieningen deels vergroot (vaker erop uit) en deels zal helpen met de verspreiding over de tijd. Ook zal de behoefte aan verkoeling verder stijgen en daarmee de behoefte aan schaduwrijke plekken op recreatiepaden en -terreinen en zwemwater. De transitie van het buitengebied en steden naar een meer water robuuste en klimaatbestendig ingerichte omgeving, biedt kansen voor recreatie en toerisme.

Programma Klimaatadaptatie 2020-2023 Het programma Klimaatadaptatie (PKA) is een aanjaagprogramma voor de periode 2020-2023 om te zorgen voor een klimaatbestendige provincie in 2050. Dit gaat niet alleen over bodem- en waterthema’s zoals droogte en overstromingsrisico’s, maar ook over de gevolgen van klimaatverandering voor bijvoorbeeld wonen, landbouw, natuur en recreatie. De aanpak moet leiden tot betekenisvolle acties, die onze provincie klimaatbestendiger maken. Vanuit recreatie en toerisme streven we naar het in beeld te krijgen wat de risico’s en kansen zijn van het veranderend klimaat en op welke manier functiecombinaties gemaakt kunnen worden.

Bodem en Water Programma provincie Utrecht 2022-2027 Het Bodem en Water Programma bundelt het provinciaal bodem- en waterbeleid in één programma. Het programma gaat onder meer over de kwaliteit van oppervlaktewater. Schoon oppervlaktewater is een belangrijke voorwaarde voor zwemwater. Er zijn goede kansen om de doelen van het bodem- en waterbeleid te combineren. Een sprekend voorbeeld is het medegebruik van water in recreatiegebieden voor waterberging ter voorkoming van wateroverlast of als voorraad bij droogte.

Programma Veilige en mooie dijken Met dit programma geven wij invulling aan onze ambitie de Neder-Rijn- en Lekdijken verder te ontwikkelen tot belangrijke iconen. Samen met onze partners en de omgeving willen we ervoor zorgen dat de dijk het achterland veilig houdt. We zetten in op een dijk die ruimtelijk aantrekkelijk is en fungeert als verbindend element voor onder ande-

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 27

re water, mobiliteit, cultuur, erfgoed, recreatie en natuur. Voor PR&T kan vanuit dit programma worden bijgedragen aan verbeterde recreatieve mogelijkheden, optimalisatie van fiets- en wandelroutenetwerken, betere bereikbaarheid en optimalisatie van zwemmogelijkheden.

Uitvoeringsprogramma bodemdaling provincie Utrecht 2020-2023 PS hebben het Uitvoeringsprogramma bodemdaling provincie Utrecht 2020-2023 vastgesteld. Het programma geeft concrete uitwerking hoe de provincie de ambities voor het remmen van bodemdaling wil halen. Voor PR&T zijn er mogelijkheden voor meer recreatieve inrichting met water die bijdragen aan het remmen van de bodemdaling.

2.3.3 Duurzame energie In de Omgevingsvisie is als ambitie opgenomen dat de provincie Utrecht zo spoedig mogelijk en uiterlijk in 2050 CO2-neutraal is. Voor de energietransitie betekent dit dat de energievoorziening dan ook klimaatneutraal is. Deze ambitie vraagt ruimte voor bronnen voor duurzame energie. Vanuit recreatie en toerisme kan hieraan worden bijgedragen door het stimuleren van minder automobiliteit vooral naar recreatieterreinen en door te streven naar energieneutrale inrichting van recreatieterreinen. Windenergiebossen en wandelmogelijkheden in zonneparken bieden kansen voor het combineren van functies.

Programmaplan energietransitie 2020-2025 De ambities voor duurzame energie zijn nader uitgewerkt in het programmaplan energietransitie 2020-2025. Dit programmaplan heeft als doel om de energietransitie in de provincie Utrecht te versnellen op een haalbare en betaalbare wijze om zo spoedig mogelijk en uiterlijk in 2050 CO2-neutraal te zijn. In het programmaplan zijn diverse activiteiten beschreven, maar is ook ruimte gecreëerd om adaptief te kunnen zijn op voortschrijdend inzicht en veranderende omstandigheden.

2.3.4 Vitale steden en dorpen Behoud en versterking van de kwaliteit van de woonomgeving is een van onze ambities: gevarieerd en met aandacht voor de openbare ruimte met groen en blauw en ruimte om te bewegen en laagdrempelige en goed

28 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

bereikbare voorzieningen. In de woonwijk van de toekomst wordt rekening gehouden met voldoende groen en water. Dit gaat om groen en water op alle schaalniveaus: straat, buurt, wijk, stad of dorp en daar buiten. De kleine en grote plekken worden verbonden via groene fietsen wandelroutes, deels langs water. Realisatie van een evenwichtige groenontwikkeling, zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening, is voor recreatie en toerisme een wezenlijk onderdeel van de verstedelijkingsambities.

Uitvoeringsprogramma Versnelling Woningbouw 2021-2024 Het hoofddoel van het Uitvoeringsprogramma Versnelling Woningbouw is versnelling van de woningbouw met het streven om te komen tot 10.000 woningen per jaar en met het streven tenminste 50% van de nieuwe woningen in het sociale en middeldure segment. Een van de leidende uitvoeringsprincipes voor het programma is integrale gebiedsontwikkeling. De woningopgave wordt onder meer verbonden met provinciaal beleid voor groen.

2.3.5 Duurzaam, gezond en veilig bereikbaar In de Omgevingsvisie is opgenomen dat de provincie Utrecht in 2040 goed bereikbaar is per fiets, openbaar vervoer en auto in een gezonde en verkeersveilige omgeving. Dit is essentieel voor een vitale Utrechtse regio. Ook is de ambitie dat alle belangrijke nieuwe en bestaande woon- en werklocaties en sociaal-recreatieve voorzieningen binnen de provincie op een ruimte-efficiënte, duurzame, gezonde en veilige manier bereikbaar zijn.

Uitvoeringsprogramma Fiets 2019 – 2023 Als provincie nemen wij het voortouw om van Utrecht dé fietsregio van Europa te maken. Wij willen, samen met gemeenten en overige wegbeheerders, een ingrijpende verbetering en schaalsprong van de fietsbereikbaarheid doorvoeren. En de fiets de aantrekkelijkste en populairste manier van verplaatsen maken voor ritten tot 15 kilometer. Het versterken van het recreatief fietsnetwerk draagt bij aan dit doel, evenals het verbeteren van de bereikbaarheid per fiets van recreatieve gebieden. Hier ligt nog een flinke opgave, want op dit moment gaat gemiddeld 70% van alle bezoekers met de auto naar recreatieve bestemmingen, tegenover 20% met de fiets. Ook voor de recreatieve fiet-

Fort Voordorp (bron: provincie Utrecht)

ser streven we naar een goede en duurzame bereikbaarheid in een verkeersveilige omgeving. Ons beleid voor recreatie en toerisme en het provinciale Uitvoeringsprogramma Fiets 2019 - 2023 versterken elkaar. Het Uitvoeringsprogramma Fiets 2019 - 2023 richt zich op een Regionaal fietsnetwerk dat vlot, veilig en comfortabel is en op het stimuleren van het fietsgebruik. Met ons beleid voor recreatie en toerisme zetten we in op aantrekkelijke en veilige recreatieve stad-landverbindingen en fietsverbindingen naar recreatieve bestemmingen. Met de fietscampagnes uit het Uitvoeringsprogramma Fiets 2019 2023 stimuleren we iedereen om vaker de fiets te pakken, zowel voor woon- werkverkeer als voor recreatieve doeleinden. Daarnaast gaan we het fietsknooppuntensysteem reviseren zodat het weer helemaal aansluit bij de vraag

en het aanbod. Om van Utrecht dé fietsregio van Europa te maken zetten we verder in op de icoonroutes en andere routes die de regio verder op de kaart zetten. En als gastheer voor de Vuelta, vergroten we het publieksbereik en stimuleren we het fietsgebruik.

Perspectief op de waterwegen (in ontwikkeling) Vanuit onze rol als waterbeheerder stellen wij een perspectief op de waterwegen op en een visie op de Eem. Hierin liggen kansen om ook aandacht te besteden aan waterrecreatie.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 29

2.3.6 Levend landschap, erfgoed en cultuur Een aantrekkelijke leefomgeving draagt bij aan het welzijn van mensen. Daarom zetten we in op het doorontwikkelen van onze aantrekkelijke landschappen, het beschermen en benutten van historisch erfgoed en het ondersteunen van een goed cultureel aanbod. Dit zijn ook voorwaarden voor een aantrekkelijk recreatief en toeristisch aanbod.

Cultuur en erfgoedprogramma 2020 – 2023 Jong en altijd Dit programma richt zich onder meer op behouden, benutten en beleven van ons waardevolle erfgoed. Als provincie zetten we ons in om cultuur en erfgoed nog beter toegankelijk te maken. Voor recreatie en toerisme zijn cultuur en erfgoed belangrijk. Het zijn dragers van het

diverse aanbod aan vrijetijdsvoorzieningen. Anderzijds kan recreatief-toeristisch bezoek een bijdrage leveren aan het in stand houden van bijvoorbeeld erfgoed en het culturele aanbod.

Utrechts programma Hollandse Waterlinies 2021 - 2024 Dit programma heeft als ambitie voor de Hollandse Waterlinies het verleden met het heden te verbinden en voor de toekomst te borgen. De hoofddoelstelling luidt: De Hollandse Waterlinies verder ontwikkelen als aanjager van ruimtelijke kwaliteit en inzetten als inspiratiebron. Op 26 juli 2021 zijn deze waterlinies ingeschreven op de UNESCO werelderfgoedlijst. In de afgelopen jaren is ingezet op behoud door ontwikkeling en het zichtbaar en beleefbaar maken van de waterlinies. Vanwege de claims op de ruimte in het landelijk gebied krijgt dit een bredere invul-

Voorbeelden erfgoed en cultuur - recreatie en toerisme Erfgoed omarmen Erfgoed is pas erfgoed als mensen het als zodanig omarmen en daarvoor komen ze dan ook als toerist of recreant. Ook de gemeenten of kernen hebben vaak een eigen culturele of cultuurhistorische identiteit. Denk aan Escher voor Baarn, Blanken voor Vianen, Mondriaan voor Amersfoort en Rietveld voor Utrecht. Door inspirerende verhaallijnen kunnen deze goed worden gebruikt als basis voor recreatief aanbod, ook in de kernen. En daarmee bijdragen aan meer diversiteit in aanbod en aan spreiding. Hier liggen dus kansen om vraag en aanbod bij elkaar te brengen en elkaar te versterken. We beoordelen samen met de DMO’s en de gebiedsgerichte programma’s welke verhaallijnen het beste passen bij onze provincie en dragen daar via de DMO’s en programma’s aan bij. Amelisweerd/Rhijnauwen/Vechten Geen ander gebied in onze provincie is zo rijk aan cultuurhistorische en toeristisch-recreatieve waarden als Amelisweerd/Rhijnauwen/Vechten. Het herbergt niet alleen een belangrijke buitenplaatszone maar ook twee structuren die de status UNESCO Werelderfgoed hebben (Hollandse Waterlinies en Limes). Als recreatiegebied in de onmiddellijke nabijheid van de sterk groeiende stadsregio Utrecht is het onmisbaar maar tegelijk buitengewoon kwetsbaar.

Het in goede banen leiden van de hoge recreatiedruk en deze zo mogelijk afleiden naar aangrenzende gebieden blijft daarbij een aandachtspunt. Aangezien dit gebied geheel valt onder het UNESCO-Werelderfgoedgebied Hollandse Waterlinies, zal ook hiervoor een gebiedsanalyse worden gemaakt om duidelijker in beeld te krijgen hoe zich hier de uitzonderlijke universele waarde manifesteert en wat de kernkwaliteiten zijn die bij ontwikkelingen niet mogen worden aangetast. Daarnaast zoeken we naar mogelijkheden om de beleefbaarheid van de Limes (denk aan Castellum Fectio) hier te vergroten.

30 | OVER HET PROGRAMMA RECREATIE EN TOERISME

ling: we zetten naast het zichtbaar en beleefbaar maken van de waterlinies in op een integrale gebiedsgerichte aanpak, waarin we zoveel mogelijk logische en passende maatschappelijke opgaven meekoppelen. Voor recreatie en toerisme zijn de Hollandse Waterlinies uiteraard een belangrijke open groene en cultuurhistorische drager met een grote aantrekkingskracht. Ze bieden tal van mogelijkheden voor recreatief-toeristisch bezoek met o.a. fiets- en wandelaanbod en de forten als pleisterplaatsen. We trekken samen op waar recreatie opgaven en de waterlinies samenkomen zoals het toegankelijk maken van de waterlinies met inzet van TOP’s, stations en andere voorzieningen.

2.3.7 Toekomstbestendige landbouw en natuur Voor natuur is in de Omgevingsvisie als ambitie opgenomen dat de provincie Utrecht in 2050 een robuust klimaatbestendig natuurnetwerk heeft van hoge kwaliteit. Samen met onze partners werken wij aan een landbouwsector met economisch rendabele bedrijven die circulair, natuurinclusief, klimaatneutraal zijn (kringlooplandbouw), en dicht bij de inwoners staan.

Strategisch bosbeleid (in ontwikkeling) We hebben de ambitie om ten minste 1500 ha nieuw bos te realiseren en de kwaliteit van het bestaande bos te verbeteren. De wijze waarop we dit willen vormgeven wordt verwoord in het strategisch bosbeleid. Bos is essentieel voor de recreant. Gezien de grote druk op het huidige areaal bos is meer bos ook voor de recreant zeer welkom. Er zijn ruime mogelijkheden om de belangen van het bosbeleid en dat voor recreatie en toerisme te combineren.

Natuurvisie (2017) In de Natuurvisie zijn de natuuropgaven uit de Wet natuurbescherming (straks Omgevingswet, aanvullingswet natuur) uitgewerkt. Het doel is het veiligstellen van een robuuste natuur die intrinsieke waarde heeft. Bescherming, versterking en duurzame beleving en benutting zijn sleutelwoorden, en het stoppen van de teruggang van de biodiversiteit heeft prioriteit. Natuur en recreatie en toerisme hebben een nauwe verbinding. Vooral de pijler beleven en betrekken in de Natuurvisie is van belang voor recreatie en toe-

risme. Te veel recreatieve druk kan het doelbereik voor natuur echter belemmeren.

Landbouwvisie In de Landbouwvisie en de daarbij behorende Samenwerkingsagenda Landbouw zijn de ambities en doelen voor een duurzame landbouw in de provincie uitgewerkt. In algemene termen streven we naar een circulaire, natuurinclusieve en klimaatneutrale landbouw die economisch rendabel is. De samenhang tussen landbouw en recreatie is groot. Een aantrekkelijk en toegankelijk cultuurlandschap is immers een essentiële basis voor fiets- en wandelroutes. Recreatie kan bijdragen aan de verbreding van agrarische bedrijven met een niet-agrarische neventak. Ook kan het bijdragen aan een grotere betrokkenheid van burgers bij het boerenbedrijfsleven.

2.3.8 Circulair Net als het Rijk streven wij naar een reductie van primair abiotisch grondstoffengebruik. Ons doel is in 2030 een halvering van het grondstoffengebruik en in 2050 volledig circulair zijn. Dit doen wij om milieudruk van materiaalgebruik te reduceren, om leveringszekerheid van kritieke materialen te versterken, en om bij te dragen aan een toekomstgerichte economie. Bovendien levert een circulaire economie een substantiële bijdrage aan het klimaatakkoord. Binnen de vrijetijdssector zijn tal van mogelijkheden om bij te dragen aan de circulaire samenleving.

Beleidsvisie en Uitvoeringsagenda Circulaire Samenleving De beleidsvisie Circulaire Samenleving bevat toekomstbeelden voor de verschillende provinciale beleidsvelden. Voor recreatie en toerisme liggen er aanknopingspunten bij de bouw (recreatieaccommodaties), educatie en voorlichting, voedselketens, afvalmanagement, terreinbeheer en circulair inkopen. In de Uitvoeringsagenda Circulaire Samenleving 2021-2023 zijn concrete acties benoemd die bijdragen aan een circulaire samenleving. Het opnemen van circulariteit in dit programma is daar een voorbeeld van.

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 31

Ruigenhoek (foto RMN)

3. WAAR STAAN WE NU

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 33

3.1 Trends en ­ontwikkelingen Voor recreatie en toerisme zijn meerdere trends en ontwikkelingen relevant. Van belang zijn onder meer de toename van: ■ het aantal inwoners binnen de provincie Utrecht ■ het aantal oudere inwoners waardoor de behoefte aan diverse typen van vrijetijdsbesteding verandert ■ het belang dat men hecht aan een gezonde leefstijl en de rol van recreëren daarbij ■ de behoefte aan rust, stilte en accu opladen waardoor wandelen, fietsen, varen, natuur en erfgoed belangrijker worden ■ het door elkaar lopen van werk en vrije tijd ■ de behoefte aan recreatie nabij de woonomgeving ■ de vraag naar koelte, water en schaduw ■ de behoefte aan diversiteit aan recreatievormen ■ het aantal elektrische fietsen en daarmee van de actieradius van fietsers ■ digitalisering van informatie ■ de populariteit van Nederland als vakantieland bij de Nederlanders ■ het aantal overnachtingen in Airbnbaccomodaties bij particulieren Verder is relevant dat de moderne reiziger zijn status niet meer ontleent aan de bestemming maar aan beleving en betekenisvolle ervaring. In bijlage 2 is verder ingegaan op trends en ontwikkelingen.

Wat betekent de coronacrisis voor recreatie en toerisme? De impact van de coronacrisis op recreatie en toerisme is groot en maakt het belang van recreëren extra duidelijk. Duidelijk is geworden dat recreatie niet een ‘nice to have’ maar een ‘must have’ is. Het aantal recreanten is fors toegenomen. Vooral dicht bij huis en in de natuur. Verwacht wordt dat de toename van de populariteit van buitenrecreatie van structurele aard is. De behoefte aan een kwalitatieve en kwantitatieve impuls, om het tekort aan recreatief groen in te lopen en evenwichtig mee te laten groeien met de verstedelijking is zichtbaar geworden. De impact van corona op het toerisme verschilt per sec-

34 | WAAR STAAN WE NU

tor. Hoe het toerisme zich herstelt, valt niet goed te voorspellen. Het buitenlands en het zakelijk toerisme is gedecimeerd. De verwachting is dat het buitenlands toerisme weer zal toenemen inclusief het aantal overnachtingen. Zakelijk toerisme is een van de zwaarst getroffen onderdelen binnen het toerisme door corona. De sector is in coronatijd nagenoeg stilgevallen. Omdat thuiswerken en online bijeenkomsten behoren tot het ‘nieuwe normaal’, is het onzeker hoe de zakelijke sector zal herstellen na de crisis. De markt voor het zakelijk toerisme zal naar verwachting structureel een transformatie ondergaan: minder grootschalige bijeenkomsten, meer behoefte aan hybride vormen en meer kansen voor kwaliteitslocaties in combinatie met erfgoed, cultuur en natuur. De vraag is hoeveel van de huidige voorzieningen overeind zullen blijven. Een en ander is echter sterk afhankelijk van het moment waarop de sector weer open kan en van de steun die ze ontvangen. Hulp bij herstel is dringend gewenst. Vakantieparken en campings zijn gedurende de coronacrisis door toename van vakantie in eigen land erg in trek. De provincie Utrecht wordt als vakantiebestemming positiever ervaren dan voorheen.

3.2 Analyse en knelpunten In bijlage 3 hebben we de voornaamste feiten en cijfers van recreatie en toerisme opgenomen. Deze vormen een basis voor het PR&T. Hieruit blijkt het grote belang van de provincie voor recreatie en toerisme, onder meer door de jaarlijks 10-tallen miljoenen dagtochten en meer dan twee miljard euro aan uitgaven. Ook hebben we de actuele beleidsprogramma’s van andere provincies bekeken en relevante informatie in kaart gebracht, zie bijlage 4. Uit de provinciale voortgangsrapportage 2016-2017 komen de volgende aandachtspunten voor nieuwe beleid: ■ De samenhang tussen recreatie en toerisme kan beter worden benut. ■ Zoek naar een sterke en onderscheidende rol voor recreatie en toerisme, inclusief beheer van recreatiegebieden. ■ Er is behoefte aan ruimte voor vernieuwing en inspelen op nieuwe maatschappelijke vraagstukken.

Fietsknooppunten (foto Manja Herreburgh)

■

De samenhang in beleid en uitvoering kan worden versterkt.

De gemaakte analyse, trends die we zien en de input die we gekregen hebben uit de cocreatie leiden tot een aantal knelpunten voor recreatie en toerisme:

Het huidige aanbod is niet adequaat voor de toekomst, het tekort aan recreatieve voorzieningen is groot In delen van de provincie is de druk op vrijetijdsvoorzieningen groot. Meer inwoners en het steeds grotere belang dat wordt gehecht aan gezondheid, welzijn en een actieve leefstijl vergroot de vraag naar deze voorzieningen, vooral dicht bij de woonomgeving. Ook de klimaatverandering leidt

tot een wijziging in de vraag: meer schaduw, (zwem)water en watertappunten. Het recreatieve aanbod is de afgelopen decennia achtergebleven bij de toenemende en veranderende vraag8, zowel kwalitatief als kwantitatief. Alleen al in het stadsgewest Utrecht is er een tekort aan recreatief groen van ca. 550 ha9. Door de toenemende verstedelijking loopt dit tekort nog verder op en neemt de druk op, en de drukte in, de bestaande recreatie- en natuurgebieden toe. We zien dat voor een groot deel van de inwoners werk en vrije tijd steeds meer door elkaar lopen. De scheidslijn tussen werk en vrije tijd is minder scherp. Hierdoor neemt de vraag toe naar recreatiemogelijkheden dicht bij huis, waar we op verschillende momenten van de dag en week flexibel gebruik van kunnen maken. Ideaal is als alle inwo-

8 De onderzoeksrapporten Utrecht Buiten en Amersfoort Buiten geven een beeld van de kwaliteit en kwantiteit van het recreatieve aanbod en hoe dit te verbeteren valt, in aansluiting bij de vraag. 9 Bron: rapport Utrecht Buiten

OMGEVINGSWETPROGRAMMA RECREATIE & TOERISME 2022-2025 PROVINCIE UTRECHT | 35

ners binnen 15 minuten wandelend, fietsend of met het openbaar vervoer bij een recreatiegebied kunnen zijn. Dat draagt ook bij aan minder automobiliteit. De klimaatverandering heeft tot gevolg dat we meer behoefte hebben aan verkoeling in een park, bos of aan het water. Dit alles stelt voor nu en de toekomst andere kwaliteitseisen aan het vrijetijdsaanbod. Om het aanbod weer adequaat te krijgen is ons beleid (recreatief) groen evenwichtig te laten meegroeien met de rode ontwikkelingen. Het programma Groen Groeit Mee richt zich hierop.