Document · PDF

04c. Herindelingsontwerp.pdf

Gemeenteraad 18 februari 2021, gemeente WoudenbergBij agendapunt: 6: Ingekomen stukken25.115 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Onderzoek 3 reële varianten voor bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel, geselecteerd op basis van de voorverkenning van mogelijkheden in het voorjaar 2020;

Bestuurlijk Overleg met de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel over de voortgang en resultaten van bestuurlijke consultatie, participatie en met name het variantenonderzoek zoals onder A, B en C omschreven.

De Startnotitie, de gevoerde correspondentie over de Startnotitie en het open overleg alsmede het plan van aanpak zijn opgenomen in onderdeel C van het Bijlagenboek bij dit herindelingsontwerp.

4.1 Bestuurlijke consultatie GS hebben bestuurlijk overleg gevoerd met de buurgemeenten, enkele betrokken regiogemeenten, het bestuur van de Regio Foodvalley en GS Utrecht. Doel van deze gesprekken was om in het kader van de uitvoering van artikel 8 Wet arhi te onderzoeken welke mogelijkheden en varianten voor

versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel realistisch zouden kunnen zijn. Dit was al eerder verkend (zie paragraaf 3.5); vanuit het oogpunt van volledigheid en zorgvuldigheid is deze beoordeling in het kader van het open overleg opnieuw gemaakt. De resultaten van deze gesprekken waren samen gevat: •

De resultaten van de verkenning in april/mei 2020 worden bevestigd. Kort gezegd betekent dit dat de (Utrechtse) buurgemeenten Renswoude en Woudenberg voor zichzelf geen rol zien in de versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel en dat de gemeenten Veenendaal en Ede – onder condities – desgewenst als samenwerkingspartner voor Scherpenzeel willen en kunnen optreden. Wat betreft de mogelijke samenwerking wordt door Veenendaal en Ede geconstateerd dat Scherpenzeel nog geen duidelijkheid heeft gegeven om welke taken het dan zou gaan, onder welke voorwaarden die samenwerking dan zou moeten plaatsvinden en welke samenwerkingspartner ze daarbij zou willen kiezen. Ook zijn er (met name bij Veenendaal) recente negatieve ervaringen met de totstandkoming van belastingsamenwerking, die enige reserve geven in het verder aangaan van samenwerkingsrelaties. Beide gemeenten geven aan het gesprek met Scherpenzeel over samenwerking te willen aangaan, maar niet uitgespeeld te willen worden of mee te werken aan mogelijk “shopgedrag” van Scherpenzeel.

•

Er worden enkele aspecten van belang voor het onderzoek benoemd. Vanuit de bestuurlijke partners wordt aangegeven dat ze allen zien dat het van belang is dat er snel duidelijkheid komt in de bestuurlijke positie van Scherpenzeel voor de komende jaren. Vanuit Veenendaal wordt, in het geval wordt gekozen voor bestuurlijke fusie met Barneveld, aandacht gevraagd voor het mogelijk overgaan/ontvlechten van huidige samenwerkingstaken (o.a. ICT) vanuit de gemeenten Veenendaal naar een nieuw te vormen gemeente. Door alle gemeenten wordt erop gewezen dat goede maatschappelijke en bestuurlijke relaties in iedere variant waardevol worden gevonden. Vanuit GS Utrecht wordt dit ook onderschreven. Door de Regio Foodvalley wordt aangegeven dat de verwachting bestaat dat in alle varianten de goede samenwerking tussen de gemeenten in de Regio Foodvalley gestand kan worden gedaan. En dat de regionale samenwerking baat heeft bij bestuurlijke duidelijkheid en bestuurlijke continuïteit, in welke variant dan ook.

•

Betrokkenheid bij afwegingstraject adequaat. Alle gemeenten en de Regio Foodvalley geven aan zich goed en adequaat betrokken en geïnformeerd te voelen bij het proces dat door GS wordt uitgevoerd. Er is een blijvende behoefte aan goede en tijdige informatievoorziening. Dit geldt ook voor GS Utrecht.

De resultaten van deze gesprekken zijn onder andere betrokken bij het variantenonderzoek (paragraaf 4.4). De verslagen van de gevoerde gesprekken en een samenvatting daarvan zijn opgenomen in onderdeel D van het Bijlagenboek bij dit herindelingsontwerp.

4.2 Participatietraject inwoners en stakeholders (procesbeschrijving) Het doel van de participatie in de fase van open overleg was om een evenwichtig beeld te krijgen van de verwachtingen en belangen van inwoners en stakeholders bij de versterking van de bestuurskracht in Scherpenzeel en specifieke aandachtspunten daarvoor. Er is niet voor gekozen om aan inwoners en stakeholders een keuze voor een van de varianten voor te leggen, omdat die varianten nog niet voldoende inhoudelijk geladen en onderbouwd waren om een evenwichtige keuze op te kunnen baseren. De uitgevoerde activiteiten hadden dus vooral als bedoeling om een verdere inhoudelijke verdieping en “lading” van de varianten voor de toekomst van Scherpenzeel te bewerkstelligen. De vormgeving en uitvoering van de participatie zijn op een manier opgezet waardoor inwoners zinvol en op hedendaagse wijze betrokken zijn. In de aanpak voor de participatie is gekozen voor een viertal stappen: 1.

De aftrap, vooral om informatie te brengen;

Ontmoeten, bedoeld om informatie te halen;

Samen aan het werk in themagerelateerde bijeenkomsten en op de website;

Terugkoppeling van de resultaten.

De participatie heeft plaatsgevonden van oktober tot half november 2020. Inwoners van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld zijn op verschillende manieren geïnformeerd over het proces en de mogelijkheden om deel te nemen aan de participatie. De provincie heeft speciaal voor dit proces de website ‘Kijk op Scherpenzeel’ ingericht, waar inwoners een filmpje met toelichting, stellingen met mogelijkheden tot reageren, agenda en documentatie konden vinden. Hiernaast waren er ook paginagrote advertenties, flyers en posters verspreid door de dorpen en campagnes op Facebook en Twitter. Gekozen was om de participatie in te richten met een diversiteit aan bijeenkomsten, met verschillende doelen en doelgroepen, namelijk: • •

• •

Keukentafelgesprekken: individuen en groepen uit de gemeenten gingen in gesprek met de commissaris van de Koning en de verantwoordelijk gedeputeerde over hun wensen en aandachtspunten voor de gemeente Themabijeenkomsten: alle inwoners van Scherpenzeel en Barneveld waren uitgenodigd mee te denken over specifieke onderwerpen ter verdieping van het onderzoek. De themabijeenkomsten betroffen: Voorzieningen en vitaal dorp Gemeente Identiteit en zeggenschap Financiën Scherpenzeel in de regio Dorpsgesprek Barneveld Stakeholderbijeenkomsten met het Sociaal domein en Kulturhus de Breehoek

Vanwege COVID-19 hebben alle bijeenkomsten digitaal plaatsgevonden. In december 2020 heeft de provincie een onderzoek onder de inwoners van Scherpenzeel en Barneveld laten uitvoeren door Kieskompas. Hierin zijn de inhoudelijke resultaten van de participatie getoetst. Op deze manier is nagegaan of de inhoudelijke uitkomsten van de bijeenkomsten representatief zijn. De opbrengsten van de participatie zijn verwerkt in een participatieverslag dat is gepresenteerd in het Bestuurlijk Overleg en als onderlegger heeft gediende voor de besluitvorming van GS. Dit verslag is opgenomen in Onderdeel D van het Bijlagenboek bij dit herindelingsontwerp.

4.3 Participatietraject inwoners en stakeholders (inhoudelijke resultaten) In het participatietraject is een beeld gevormd van wat inwoners - van Scherpenzeel en Barneveld vanuit hun leefwereld formuleren als de belangrijkste verwachtingen en belangen die zij door middel van een bestuurskrachtige gemeente gerealiseerd willen zien; in welke variant dan ook. De inwoners van Scherpenzeel hebben daar een goed inhoudelijk beeld van. Dat is al opgehaald in het proces van Toekomstvisie 2018. Het is bevestigd in het dialoogproces dat door de gemeente in 2019 is uitgevoerd en vervolgens ook in het participatieproces dat ten behoeve van dit variantenonderzoek is uitgevoerd. De belangen en wensen van de inwoners van Scherpenzeel richten zich in grote lijnen op: A.

de instandhouding en mogelijke versterking van belangrijke gemeenschapsvoorzieningen, zowel die gebouw- en grond gebonden zijn (Kulturhus De Breehoek, bibliotheek, zwembad) als die onderdeel uitmaken van de verenigingsstructuur (scouting, sportverenigingen e.a.).

de borging en bevestiging van het karakter en identiteit van het dorp zowel in ruimtelijke zin (open, groen), als in maatschappelijke zin (sociale infrastructuur, zie boven) als de ondernemende en zelfredzame “mind set” van een groot deel van de inwoners.

Adequate dienstverlening en bestuur, voldoende nabij en tegelijk van een hoge kwaliteit.

De kosten van het gemeentebestuur moeten in proportie zijn met de kwaliteit; kwaliteit mag wel wat kosten.

De inwoners van Scherpenzeel willen aanmerkelijk invloed hebben op de voor A., B. C. en D. te nemen beslissingen; een adequate vorm van zelfbeschikking over zaken die voor het dorp en de gemeenschap van belang zijn. De inwoners van Scherpenzeel verwachten van hun gemeentebestuur dat ze zowel heel “nabij” opereert als tegelijk op andere relevante schaalniveaus dingen weet te realiseren voor de inwoners die hiervoor van belang zijn. De inwoners zijn veelal bereid om een “redelijke prijs” te betalen voor een goed gemeentebestuur en adequate dienstverlening. De wensen en belangen van inwoners van Barneveld zijn in de verschillende bijeenkomsten en activiteiten minder scherp en uitgebreid gearticuleerd. Op basis van de (beperkte) deelname en de inhoudelijke reacties in het participatieproces) valt af te leiden dat de inwoners van Barneveld vinden dat bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel hun eigen belangen en ontwikkelingsmogelijkheden niet zouden moeten aantasten en dat naar hun inschatting op basis van huidige (beperkte) informatie ook niet zal doen. Aangenomen is dat ook zij hoge verwachtingen van hun gemeentebestuur zullen hebben wat betreft prestaties, doelbereiking en dienstverlening en verwachten dat bestuur en organisaties op meerdere schaalniveaus kunnen acteren in hun belang. Dit is getoetst in het door Kieskompas uitgevoerde onderzoek.

In het door Kieskompas uitgevoerde onderzoek worden de beelden over verwachtingen en belangen van inwoners van Scherpenzeel bevestigd; tevens blijkt dat de inhoudelijke verwachtingen en belangen (zie onder A-D hierboven) tussen inwoners van Barneveld en Scherpenzeel ongeveer met elkaar overeen komen.

4.4 Variantenonderzoek Vanuit het participatietraject is expliciet geworden welke verwachtingen en belangen vanuit de inwoners van Scherpenzeel en Barneveld hebben ten aanzien van het functioneren van hun gemeentebestuur. Dit is de input geweest voor het onderzoek naar de beste of meest wenselijke variant voor de versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel. GS hebben daarbij een afweging gemaakt de meest reële bestuurlijke varianten zouden kunnen zijn versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel. Daarbij is ook gebruik gemaakt van de resultaten van de verkenning zoals in paragraaf 3.5 beschreven. GS hebben de volgende 3 benoemd: 1.

Zelfstandig Scherpenzeel ( met mogelijk verschillende samenwerkingspartners) en zelfstandig Barneveld.

Duurzaam partnerschap tussen Scherpenzeel en Barneveld

Bestuurlijke fusie tussen Scherpenzeel en Barneveld per 1-1-2023.

Voor fusievarianten met andere gemeenten bleek ofwel geen meerwaarde ofwel geen draagvlak bij die andere gemeenten. Daarbij speelt de geografische positie van Scherpenzeel een belangrijke rol; Barneveld is de enige Gelderse buurgemeente, die ook bereid was om in een fusievariant mee te willen denken. De andere buurgemeenten (Renswoude en Woudenberg) liggen in de Provincie Utrecht. Voor een interprovinciale herindeling met deze gemeenten bleek geen enkel draagvlak bij

deze gemeenten en de Provincie Utrecht, nog los van de discutabele inhoudelijke meerwaarde en de complicaties van een interprovinciale herindeling. Samenwerkingsvarianten met diverse gemeenten zijn betrokken bij de beoordeling van Variant 1 (zelfstandig Scherpenzeel met samenwerkingsarrangementen). Daarnaast is een aparte variant benoemd van duurzame samenwerking, die eventueel op den duur (al dan niet via een groeimodel) zou kunnen leiden tot een bestuurlijke fusie. Gezien de geografische ligging is Barneveld de enige partner die voor zo’n variant in aanmerking komt voor de versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel. Voor de inhoudelijke afweging van de varianten is een zgn. Brondocument opgesteld waarin uit een groot aantal bronnen feitelijk informatie is opgenomen als onderbouwing voor de afweging van de varianten: •

Onderzoeks- en ervaringsgegeven over samenwerking en samenvoeging van gemeenten

•

Voorzieningenscan, met een overzicht van de voorzieningensituatie in Barneveld en Scherpenzeel.

•

Een casestudy naar kernenbeleid en de positie van kern/dorpsgemeenschappen in verschillende bestuurlijke constellaties in Nederland.

•

inventarisatie naar manier waarop de 28 kleinste gemeenten van Nederland (tot 12.000 inwoners) omgaan met de schaal- en bestuurskracht vragen waar zij zich voor gesteld zien en welke strategieën zij daarvoor hanteren.

•

Gegevens uit de programmabegrotingen 2021

Om de varianten te kunnen beoordelen zijn zes criteria benoemd, die zijn ontleend aan de criteria, die de gemeente Scherpenzeel heeft gebruikt voor de eigen afweging rond zelfstandigheid en fusie in najaar 2019 en voorjaar 2020, te weten: -

Gemeenschap (voorzieningen, karakter en identiteit dorp)

Bestuur (incl. politiek- bestuurlijk samenspel)

Ambtelijke organisatie

Samenwerking en partnerschap

Financiën

Specifieke onderwerpen (Sociaal Domein & Breehoek)

In het Brondocument is per variant een overzicht opgenomen van de kansen en risico’s van iedere variant op deze 6 criteria. Op basis van het geheel van de informatie is een afwegingsdocument opgesteld met daarin een expertmatig oordeel over de varianten op de zes criteria als input voor de bestuurlijke discussie in het Bestuurlijk Overleg (paragraaf 4.5). Het Brondocument en het afwegingsdocument zijn opgenomen in het Bijlagenboek van dit herindelingsontwerp (onderdeel D). Zeer compact geformuleerd leidt de variantenanalyse tot de volgende inhoudelijke conclusies: •

Variant 1 biedt geen duurzaam perspectief op bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel, omdat het niet de structurele organisatorische en bestuurlijke problemen kan oplossen die hebben geleid tot het bestuurskrachtprobleem. Er is vanuit de belangen van inwoners wel optimalisering van deze variant mogelijk; daarbij is dan feitelijk sprake van variant 2.

•

Variant 2 kan – in een geoptimaliseerde vorm – perspectief bieden op duurzame bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel en ook (beperktere) voordelen bieden aan Barneveld. Essentieel is dat dan een vorm wordt gekozen waarin de samenwerking substantieel (ambtelijk en bestuurlijk), exclusief en onomkeerbaar is, zodat ook lange termijnperspectief geboden kan worden indien tot een bestuurlijke fusie zou moeten worden overgegaan. Ook moet rekening gehouden worden dat de “lusten en de lasten“ van deze variant niet congruent zijn tussen beide partners.

•

Variant 3 biedt zonder meer perspectief op duurzame bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel en biedt ook voordelen aan Barneveld op zowel strategisch als meer operationeel vlak. Optimalisering van deze variant is nodig om er voor te zorgen dat in een gefuseerde gemeente optimaal rekening kan worden gehouden met verwachtingen en belangen van alle burgers in de nieuwe gemeente, in het bijzonder ook die van Scherpenzeel.

4.5 Bestuurlijk Overleg GS hebben de colleges van burgemeester en wethouders van Scherpenzeel en Barneveld in de gelegenheid gesteld om met hen overleg te voeren. De inzet van GS was daarbij om in een open overleg en in samenwerking met onder meer de besturen van de andere gemeenten in de regio af te wegen wat de beste oplossing is voor de bestuurskrachtproblematiek van Scherpenzeel. Een herindeling is in dit verband als realistische mogelijkheid genoemd, maar uitdrukkelijk is in het overleg ook steeds ruimte geboden voor onderzoek naar andere opties. Onder meer geldt dit voor het scenario van zelfstandigheid, en voor verschillende vormen van ambtelijke samenwerkingen in de regio. GS hebben in het overlegtraject ook de besturen van de provincie Utrecht en de omliggende gemeenten geconsulteerd om de resultaten uit de eerste verkenning te toetsen, te verdiepen, en eventueel aanvullende suggesties te horen. Net als Scherpenzeel en Barneveld zijn zij verzocht om eigen ideeën en/of aanvullend te onderzoeken scenario’s in het overleg ter sprake te brengen. Het college van B&W van Scherpenzeel heeft op 1 oktober 2020 medegedeeld niet deel te willen nemen aan Bestuurlijk Overleg. De gemeente gaf aan wel te willen overleggen, doch niet als onderdeel van de arhi-procedure.

Vanaf 1 december 2020 hebben B&W Scherpenzeel vervolgens wel deelgenomen aan het overleg, om daarmee het overleg te kunnen voeren over door hen gewenste varianten voor versterking van de bestuurskracht. De bijeenkomsten van het Bestuurlijk Overleg vonden plaats op 13 oktober, 3 november, 19 november, 1 en 8 december (gecombineerde vergadering), 15 december. De vastgestelde verslagen van de overleggen zijn in Onderdeel D van het Bijlagenboek van dit herindelingsontwerp opgenomen. In het Bestuurlijk Overleg van 15 december 2020 hebben beide gemeenten conclusies getrokken over hun positie ten opzichte van de 3 varianten uit het variantenonderzoek •

B&W Scherpenzeel heeft aangegeven voorkeur te hebben voor Variant 2 (duurzaam partnerschap Barneveld en Scherpenzeel), met daarbij de kanttekening dat die zou moeten gaan om een invulling zonder “stip op de horizon” (bestuurlijke fusie). B&W Scherpenzeel gaf aan de invulling van deze variant samen met beoogd partner (eventueel onder regie van de Provincie) verder vorm te willen gaan geven. Daarbij zou een groeimodel vanuit samenwerking op taakonderdelen naar steeds verdergaande organisatorische en beleidsmatige samenwerking een mogelijkheid zijn voor Scherpenzeel.

•

B&W Barneveld heeft aangegeven de keuze voor een van de varianten over te laten aan de provincie. B&W Barneveld gaf daarbij aan bereid te zijn om als partner van Scherpenzeel te willen optreden in Variant 1 (zelfstandig met meerdere samenwerkingspartners) en in Variant 3 (bestuurlijke fusie) en in die laatste variant ook samen met Scherpenzeel te willen bouwen aan een gemeente waarin ten volle aan de verwachtingen en belangen van alle burgers (dus ook die van Scherpenzeel) zou kunnen worden gewerkt. B&W Barneveld gaf aan geen heil te zien in Variant 2 vanuit te zeer wisselende percepties over de invulling en het mogelijke eindperspectief, vanwege het in de afgelopen tijd geërodeerd vertrouwen en vanwege de voor Barneveld beperkte materiële meerwaarde in relatie tot de inspanningen die hiervoor moeten worden geleverd.

Deze conclusies hebben duidelijk gemaakt dat B&W Scherpenzeel inmiddels tot het inzicht zijn gekomen dat een verregaand partnerschap met Barneveld een betere variant voor versterking van

de bestuurskracht is dan de in de eigen Kadernota beschreven variant. In die variant zou een grotendeels solitair werkend Scherpenzeel met mogelijk verschillende partners op deelterreinen samenwerken. Ook is duidelijk geworden dat B&W van Scherpenzeel de gemeente Barneveld (boven Ede of Veenendaal) ziet als geprefereerde partner. Dit nadere inzicht is een belangrijk resultaat van het bestuurlijk overleg. Uit de standpuntbepaling van beide gemeenten is duidelijk geworden dat Scherpenzeel en Barneveld elkaar zien als een potentieel duurzame partner. Dit is ook te beschouwen als een belangrijk resultaat van het Bestuurlijk Overleg, waarmee mogelijk een basis is gelegd voor een toekomstig partnerschap.

4.6 Spiegelgroep Uit de eerste gesprekken met beide gemeenten over de Startnotitie in de zomer 2020 kwam het idee op voor de mogelijkheid van een externe blik die kritisch kon meedenken op het proces. Op basis van deze gedachte is de zogenaamde Spiegelgroep ingesteld. Deze groep heeft alle partijen, dus GS en de beide betrokken gemeenten (zowel gemeenteraad als B&W) gesproken en de spiegel voorgehouden omtrent hun rol in het proces en met name ten aanzien van het open karakter van het overleg (geen vooringenomenheid) in deze fase. De spiegelgroep werd met inachtneming van de opvattingen vanuit beide B&W’s als volgt samengesteld: •

De heer W. van Beek (o.a. voormalig-CdK Provincie Utrecht), voorzitter

•

De heer J. Franssen (o.a. staatsraad, voormalig-CdK Provincie Zuid-Holland)

•

De heer P. Schalk (o.a. lid Eerste Kamer SGP, fractievoorzitter)

•

De heer M. de Vries (o.a. hoogleraar bestuurskunde Radboud Universiteit).

De spiegelgroep heeft aan GS mondeling verslag gedaan van haar bevindingen en het e.e.a. tevens vastgelegd in een procesverslag. Vanuit de opdracht te reflecteren op het proces legt de spiegelgroep de vinger op een discrepantie in de wetgeving. Het wettelijk kader (arhi) en het bijbehorende beleidskader zijn volgens de spiegelgroep niet eenduidig: de wet gaat uit van herindeling, terwijl het beleidskader juist de opdracht geeft om breed te kijken naar meerdere varianten. De spiegelgroep constateert dat hierdoor het frame van vooringenomenheid kan zijn ontstaan. GS herkennen de ambivalentie in de wetgeving. GS herkennen ook dat de start van het traject plaatsvindt vanuit een geconstateerd probleem, namelijk een evidente bestuurskrachtopgave. GS hebben vervolgens meerdere oplossingsrichtingen evenwichtig uitgewerkt en alle inspanningen verricht om het proces en overleg open vorm te geven. De spiegelgroep heeft geconstateerd dat genoemd frame het voor Scherpenzeel moeilijk maakte om aan tafel te komen; de spiegelgroep heeft daar met Scherpenzeel over gesproken en hen geadviseerd toch deel te nemen, wat ook is gebeurd. GS zijn de spiegelgroep daarvoor erkentelijk. De notie van de spiegelgroep dat het open overleg pas in december 2020 is begonnen met het aan tafel komen van Scherpenzeel wordt door GS niet herkend.

Scherpenzeel was vertegenwoordigd bij het eerste bestuurlijk overleg in het kader van het open overleg en maakte daar kenbaar niet verder te willen deelnemen als dit bestuurlijk overleg zou plaatsvinden in het kader van de arhi-procedure. Dat is echter per definitie het kader dat voortvloeit uit het besluit dat GS in juli 2020 had genomen.

Om Scherpenzeel aangehaakt te houden is Scherpenzeel consequent uitgenodigd voor elk overleg en voorzien van de agenda en alle stukken. Ondertussen was de gemeente Barneveld in elk bestuurlijk overleg vertegenwoordigd. Met betrekking tot het proces om te komen tot een variantenkeuze heeft de spiegelgroep gewezen op het ingewikkelde spanningsveld waarin GS zitten: de problematiek is groot, er is snel behoefte aan duidelijkheid maar de gemeenten kijken verschillend naar de toekomstige vorm van samenwerking. De spiegelgroep constateert dat de betrokken partijen in het open overleg niet dichter bij elkaar zijn gekomen omtrent de bestuurlijke toekomst van Scherpenzeel. Dit is niet het beeld van GS: de betrokken partijen zijn in het open overleg wel degelijk dichter bij elkaar gekomen omtrent de bestuurlijke toekomst van Scherpenzeel, maar niet t.a.v. het bestuurlijke construct. De spiegelgroep heeft GS daarom aangeraden een afweging te maken tussen nu besluiten met het oog op snelle duidelijkheid en het nemen van meer tijd om te bezien waar de gemeenten zelf mee komen; aan beide keuzen kleven risico’s. Het verslag van de spiegelgroep is opgenomen in het Bijlagenboek bij dit herindelingsontwerp (onderdeel D).

4.7 Constateringen naar aanleiding van open overleg Op 12 januari 2021 hebben GS zich beraden over de resultaten van de verschillende activiteiten en resultaten in het open overleg. Hieronder wordt ingegaan op de belangrijkste conclusies. Deze hebben betrekking op het open karakter van deze fase, het actuele beeld over de bestuurskracht van Scherpenzeel en de te maken keuzes voor de versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel

GS constateren dat het proces in deze fase een open karakter heeft gehad •

Inwoners, stakeholders alsmede alle betrokken bestuurlijke partners hebben de gelegenheid gehad om hun bijdrage te leveren in de te maken afweging voor de keuze van varianten voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel;

•

De voorverkenning, de bestuurlijke consultatie en het variantenonderzoek hebben een goed beeld gegeven van alle theoretische varianten die voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel in aanmerking kunnen komen, van de meest reële varianten daarbinnen en van de argumenten en criteria die daarbij afgewogen moeten worden;

•

Met name in het Bestuurlijk Overleg over het variantenonderzoek is gebleken dat de B&W’s van Barneveld en Scherpenzeel (uiteindelijk) bereid bleken hun eigen (oorspronkelijke) voorkeuren voor de meest gewenste variant voor bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel in ieder geval ter discussie te willen stellen.

GS constateren dat de bestuurskrachtopgave van Scherpenzeel zich heeft bevestigd en verdiept Na de besluitvorming over de Kadernota in de gemeenteraad van Scherpenzeel (juli 2020) heeft zich een bestuurscrisis voorgedaan toen de wethouders hun vertrouwen in de waarnemend burgemeester hebben opgezegd en deze met ziekteverlof is gegaan. Daarmee is de bestuurbaarheid van de gemeente negatief beïnvloed, met name in het regionaal krachtenveld en vanuit de noodzaak om juist in deze tijd voldoende onafhankelijke bestuurskwaliteit te kunnen inbrengen. Mede in relatie tot deze gebeurtenissen is het constructieve samenspel tussen B&W en gemeenteraad de afgelopen periode verslechterd en is de polarisatie gegroeid, onder andere tot uiting komend in de handelwijze van de gemeenteraad ten aanzien van deelname aan gesprekken met GS en de spiegelgroep in de afgelopen tijd.

Uit de gesprekken met de buurgemeenten en het gevoerde Bestuurlijk Overleg is gebleken dat B&W Scherpenzeel geen voortgang heeft kunnen boeken in de Kadernota voorziene samenwerkingsarrangementen met andere gemeenten. Door het niet uitvoeren van eerder vastgestelde intenties tot (belasting)samenwerking met Veenendaal en Woudenberg is het vertrouwen van buurgemeenten in Scherpenzeel als samenwerkingspartners verminderd. Tegelijkertijd zijn er meer signalen gekomen en ook door B&W Scherpenzeel geuit in het Bestuurlijk Overleg dat het voor de uitvoering van taken en voor de organisatieontwikkeling in Scherpenzeel steeds belangrijker wordt dat samenwerking met een sterkere partner wordt aangegaan. Het is gezien het bovenstaande positief te waarderen dat B&W Scherpenzeel hebben aangegeven in het Bestuurlijk Overleg met overtuiging aan te willen koersen op een strategisch en duurzaam partnerschap met Barneveld als geprefereerde partner, om daarmee in ieder geval perspectief te kunnen bieden aan de eigen organisatie en mogelijk ook de interne politieke verschillen over de bestuurlijke toekomst te kunnen overbruggen.

GS constateren dat Scherpenzeel en Barneveld willen kiezen voor elkaar, in verschillende constructies. Uit het Bestuurlijk Overleg blijkt duidelijk dat Scherpenzeel en Barneveld in elkaar een potentiële duurzame partner zien. Wel spreken ze daarbij ieder de sterke voorkeur uit voor verschillende bestuurlijke constructen waarin dat partnerschap tot stand zou moeten komen. Inhoudelijk kan het verschil van inzicht tussen beide gemeenten goeddeels verklaard worden uit het feit dat voor- en nadelen van de varianten 2 (duurzaam partnerschap) en 3 (bestuurlijke fusie per 11-2023) verschillend worden ervaren en beoordeeld in beide gemeenten. Scherpenzeel meent dat vooral het verlies van “eigen regie” en de grotere afstand tussen bestuur/organisatie van de gemeente en de lokale gemeenschap in Scherpenzeel de fusievariant 3 niet/minder geschikt maken als oplossing van de bestuurskrachtproblematiek van Scherpenzeel. Barneveld meent dat variant 2 voor Barneveld weinig materiële meerwaarde heeft ten opzichte van de inspanningen die moeten worden gedaan om er voordeel uit te halen. Het is in hun ogen een variant waar Barneveld veel extra moet doen en weinig reële versterking oplevert op organisatorisch en/of bestuurlijk terrein.

Daarbij bestaat bij Barneveld het beeld dat de expliciete behoefte aan eigen zeggenschap en eigen regie vanuit de gemeente Scherpenzeel voor veel overleg, afstemming en mogelijk ook spanning in de samenwerking zal zorgen. GS is er in het Bestuurlijk Overleg van overtuigd geraakt dat dit verschil van inzicht tussen beide gemeenten niet op korte termijn kan worden overbrugd. Behalve inhoudelijke verschillen van opvatting over meerwaarde en kansen en risico’s van beide varianten speelt ook het betrekkingenaspect op dit moment een rol. De gemeenten zijn nu niet in staat om die variantkeuze in gezamenlijkheid te maken. Voor een optimale keuze tussen de varianten zullen met name ook de “hoe-aspecten” van iedere variant moeten meewegen. Bij de keuze voor een van de varianten zal goed gekeken moeten worden naar de mogelijkheden om die variant zo te optimaliseren dat daarin in voldoende mate tegemoet gekomen kan worden aan de belangen vanuit ofwel Barneveld (met name in variant duurzaam partnerschap) ofwel Scherpenzeel (met name in variant bestuurlijke fusie).

GS constateren dat een geoptimaliseerde Variant 3 het beste aansluit bij de belangen en verwachtingen van inwoners in beide gemeenten. Op grond van de resultaten van de participatietraject is een globaal, doch duidelijk, beeld ontstaan over de verwachtingen en belangen van inwoners van Scherpenzeel en Barneveld bij het functioneren van hun lokaal bestuur. In het kader van het Variantenonderzoek is een duidelijk beeld ontstaan over de kansen en risico’s van de 3 reële varianten voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel. Ook is een duidelijk beeld ontstaan over de mogelijkheden om ieder van deze varianten te optimaliseren vanuit de belangen en verwachtingen van inwoners van beide gemeenten. Naar aanleiding van het Bestuurlijk Overleg is duidelijk geworden welke voorkeuren er leven bij de Scherpenzeel en Barneveld voor de te kiezen variant voor versterking van bestuurskracht. Op grond van deze resultaten van het open overleg concluderen GS: •

Variant 1 biedt onvoldoende waarborgen dat de bestuurskracht van Scherpenzeel structureel en duurzaam wordt versterkt en de belangen en inwoners van inwoners van Scherpenzeel op termijn ook goed kunnen worden bediend.

•

Variant 2 biedt – bij een goede invulling –perspectief op een voldoende versterking van bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel met ook een lange termijn perspectief en heeft daarom draagvlak bij B&W Scherpenzeel.

•

Variant 2 biedt – ook bij een goede invulling – beperkte meerwaarde vanuit het perspectief van de belangen en verwachtingen van inwoners van Barneveld en heeft daarom geen draagvlak bij B&W Barneveld.

•

Variant 3 biedt bij een optimale invulling goede waarborgen om de bestuurskracht van Scherpenzeel en ook die van Barneveld te versterken. Vanuit Scherpenzeel is beperkt politiek-bestuurlijk draagvlak voor deze variant vanwege het veronderstelde verlies van zeggenschap/eigen regie van inwoners van Scherpenzeel en vanwege het risico van een groter ervaren afstand. Deze variant heeft draagvlak bij B&W Barneveld vanwege de strategische versterking van de gemeente.

•

Een geoptimaliseerde variant 3 (die we variant “3 plus” noemen) biedt goede mogelijkheden om in te spelen op de belangrijkste verwachtingen en belangen van de inwoners van Scherpenzeel. In deze variant “3 plus” heeft het dorp Scherpenzeel in de nieuwe gemeente, evenals andere dorpen, een hoge mate van zelfbeschikking. Binnen dit model wordt de zeggenschap en autonomie van het dorp goed vormgegeven en wordt de toenemende afstand tussen inwoner en gemeentebestuur overbrugd. Dit kan gestalte krijgen middels vernieuwing van het dorpenbeleid zoals Barneveld dat al geruime tijd hanteert; Barneveld heeft aangegeven daar nadrukkelijk voor open te staan.

Een verder uitgewerkte inhoudelijke onderbouwing van deze conclusies is opgenomen in het Afwegingsdocument dat ook in het Bestuurlijk Overleg van 15 december aan de orde is geweest. In die onderbouwing wordt , vanuit de door de inwoners geuite verwachtingen en belangen, iedere variant “gescoord” op de zes geformuleerde criteria, waarbij ook de optimaliseringsmogelijkheden per variant worden aangegeven vanuit diezelfde verwachtingen en belangen van inwoners en stakeholders. Het Afwegingsdocument is opgenomen is in het Bijlagenboek bij dit herindelingsontwerp (onderdeel D). GS hebben zich in het Bestuurlijk Overleg ervan vergewist dat voor Variant 2 op afzienbare termijn geen/onvoldoende draagvlak bij beide gemeenten is te genereren, ook niet als onder regie van de Provincie hier de komende maanden nog verdere besprekingen over zouden plaatsvinden. Uitstel van de beslissing is dus geen optie voor GS. Dit laat onverlet dat als de beide gemeenten de komende tijd onder eigen regie toch tot een dergelijk gezamenlijk draagvlak kunnen komen, dit voor GS een belangwekkend feit is in het totaal van het afwegingstraject.

4.8 Zeggenschap inwoners centraal; keuze voor Variant 3-“plus”. Het participatietraject in deze fase van open overleg heeft duidelijk en expliciet gemaakt wat inwoners en stakeholders in beide gemeenten in hoofdlijnen verwachten van hun gemeentebestuur. Ze verwachten inhoudelijke resultaten, vooral op het terrein van voorzieningen en dienstverlening. En ze verwachten een gemeentebestuur dat hun ruimte en invloed geeft en dichtbij de lokale gemeenschap en hun belangen optreedt. GS concluderen dus dat een keuze voor Variant 3 (“plus”) op dit moment de beste en enige realistische weg is om dit te bereiken. Het biedt de inwoners van Scherpenzeel en Barneveld een sterk en goed functionerend bestuur en een solide, professionele ambtelijke organisatie, wat met name voor de inwoners van Scherpenzeel veel meerwaarde biedt ten opzichte van de huidige situatie. Het aanbrengen van een “plus” in deze variant moet er voor zorgen dat de invloed en zeggenschap van de dorpsgemeenschappen van de gemeente Barneveld (waar onder die van Scherpenzeel) geregeld en gewaarborgd is. Daartoe zetten we in dit herindelingsontwerp in op een vernieuwende en passende vorm van kernenrepresentatie of binnengemeentelijke decentralisatie van zeggenschap en mogelijk daarbij behorende instrumenten en budgetten in de nieuwe gemeente Barneveld.

Voor de inwoners van Scherpenzeel betekent dat “het beste van 2 werelden”, voor de inwoners van andere dorpen in Barneveld mogelijk een impuls voor het gemeenschapsleven en de zeggenschap daarover. GS kunnen en willen deze “plus” niet afdwingen in het kader van dit herindelingsontwerp, maar wil zeker stimulerend en bevorderend optreden, met de beide gemeentebesturen, om dat in de komende maanden verder vorm en inhoud te geven met het oog op de voorbereiding van het herindelingsadvies. Ook het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) zal benaderd worden om hierin mee te ontwikkelen. Uiteindelijk zal de beslissing hierover genomen moeten worden door de gemeenteraad van de (nieuwe) gemeente Barneveld. GS menen dat een optimale invulling van deze variant stimulerend kan werken op het draagvlak voor dit herindelingsvoorstel en op de overtuiging bij alle inwoners dat het een goede keuze is voor beide gemeenten. GS zullen zich ook inzetten om het draagvlak voor het voorstel te bevorderen. GS zullen daartoe de keuze voor een nieuwe gemeente Barneveld in deze vorm in het kader van de zienswijzeprocedure voorleggen aan inwoners, stakeholders en betrokken besturen. GS zullen tevens een actieve peiling uitvoeren om het maatschappelijk draagvlak voor de door GS gemaakte keuze in dit herindelingsontwerp te onderzoeken en te onderbouwen.

5. De nieuwe gemeente Barneveld per 1-1-2023 In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de nieuw te vormen gemeente. Hierbij is gebruik gemaakt van reeds bestaande inzichten in de beide huidige gemeenten, waaronder de strategische visies alsmede van inzichten opgedaan in de fase van open overleg (met name participatietraject).

5.1 Algemene kenmerken De per 1-1-2023 nieuw te vormen gemeente Barneveld is een gemeente met ca. 70.000 inwoners en een oppervlakte van ca. 190km2, geheel gelegen in de provincie Gelderland. De gemeente streeft ernaar om - met behoud van haar identiteit en kwaliteiten - verder te groeien naar 75.000 tot 80.000 inwoners. Uit recente prognoses blijkt dat dit aantal tussen 2030 en 2040 bereikt zal worden. Binnen de gemeenten zijn meerdere kernen, dorpen en buurtschappen: Inwoners per woonkern met kerngebied op 1 januari 2020 Barneveld 34.800 Voorthuizen 10.920 Scherpenzeel 9.880 Kootwijkerbroek 5.635 Garderen 2.125 Stroe 1.645 Terschuur 1.515 Zwartebroek 1.420 De Glind 610 Kootwijk 265 Achterveld 140 Totaal 68.9553 De nieuwe gemeente combineert de kwaliteitskenmerken van de beide huidige gemeenten Barneveld en Scherpenzeel. Beide gemeenten hebben een sterke economische positie en potentie en een sterk ontwikkeld gemeenschapsleven in de kernen, met eigen identiteiten. De regionale oriëntatie van beide gemeenten is gelijkgericht (Regio Foodvalley). Binnen die regio wordt de nieuwe gemeente de 2e gemeente in omvang. Beide gemeenten beschikken op dit moment over een goed voorzieningenniveau, passend bij de huidige schaal en de kenmerken van de bevolking.

Meerwaarde van de vorming van de nieuwe gemeente voor de huidige gemeente Scherpenzeel in algemene zin is dat de sterke gemeenschap van Scherpenzeel nu onderdeel wordt van een samenstel van vitale dorpsgemeenschappen in een sterke bestuurskrachtige gemeente. Meerwaarde van de vorming van de nieuwe gemeente voor de huidige gemeente Barneveld in algemene zin is dat de regionale positie wordt bevestigd en verder versterkt, dat een kwaliteitsdorp wordt toegevoegd aan de bestaande gemeenschappen en dat de omvang en kwaliteit van bestuur en ambtelijke organisatie op de langere termijn wordt verstevigd.

Deze tabel is opgesteld aan de hand van de indeling van het CBS (2020)

5.2 Hoofdkoers: gelijkwaardigheid en sterk partnerschap op alle schaalniveaus De ambities en opgaven voor de beide huidige gemeenten zijn vastgelegd in de Strategische Visie van Barneveld “Over morgen en meedoen” (2016) en de Toekomstvisie Scherpenzeel 2030 (2018). Voor de toekomst van de nieuwe gemeente leveren beide documenten belangrijke – elkaar versterkende en aanvullende – kernelementen. Uitgangspunt voor het functioneren van de nieuwe gemeente is de visie op de rol van de gemeenten in de moderne netwerksamenleving. Waarin naast de formele democratie en instituties voortdurend samenwerkingsvormen ontstaan in allerlei wisselende coalities, waaraan de gemeente, in verschillende rollen, op basis van gelijkwaardigheid deelneemt. Met en binnen die netwerken wordt visie ontwikkeld en worden plannen gemaakt én dient ook een groot deel van de uitvoering daarvan plaats te vinden. De hoofdkoers van de nieuwe gemeente is: het uitbouwen van de netwerksamenleving, waarin gemeente en samenleving op basis van gelijkwaardigheid samenwerken en eigen verantwoordelijkheid nemen.

5.3 Sociaal en vitaal samenleven Deze hoofdkoers vertaalt zich in een visie en een aanpak voor sociaal en vitaal samenleven in de dorpen en kernen via “samenredzaamheid” in de nieuwe gemeente. Kernaspecten van deze aanpak: • Inzet op optimale mogelijkheden voor zelfontplooiing en talentontwikkeling. Meer dan nu inzetten op verbreding van de signalerende potentie voor hulpvragen in de samenleving. • Versterken van de sociale cohesie tussen groepen en individuen in de samenleving. • Zorgvuldig omgaan met vrijwilligers en mantelzorgers; • Ervoor zorgen dat iedere inwoner de hulp en ondersteuning die tijdig krijgt. Vanuit deze aanpak wordt gewerkt aan een passend en gevarieerd aanbod van voorzieningen per kern. Bij het gezamenlijk met de inwoners bepalen van dat aanbod staat het doel en de inhoud (functie) van de voorzieningen centraal met in het bijzonder aandacht voor de bijdrage aan sociale cohesie. De fysieke plek en de organisatie zijn daaraan ondergeschikt en worden in overleg met de betrokken partijen op een slimme manier efficiënt benut en geregeld. Voor het dorp Scherpenzeel betekent dit dat de nieuwe gemeente zich – samen met de inwoners – zal inzetten voor instandhouding en waar mogelijk versterking van de nu bestaande voorzieningen.

In het bijzonder gaat het dan om het kulturhus de Breehoek, dat naast de functie van dorpshuis ook een bibliotheek in zich heeft, en om het openluchtzwembad ‘t Willaert. Ook zal de gemeente een blijvende ondersteuning geven aan de bestaande sportvoorzieningen en speeltuinen in het dorp, met inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid van de verenigingen op dit punt. De gemeente zal zich blijvend ondersteunend en facilitair opstellen naar die voorzieningen die niet (mede)gefinancierd worden door de gemeente, maar wel van groot belang zijn voor de gemeenschap, zoals zorg- en welzijnsvoorzieningen en winkels of andere commerciële voorzieningen. Hierbij kan gedacht worden aan het winkelaanbod binnen het dorp Scherpenzeel, supermarkten, lokale ambachtelijke bedrijven en overige detailhandel. Ook horen de bedrijventerreinen (in ontwikkeling) hierbij. Hierbij zal kennis en ervaring met dit soort voorzieningen uit andere dorpen en kernen worden ingezet.

5.4 Eigenheid en zeggenschap van de dorpen Barneveld is een meerkernige gemeente, waar dorpen hun eigen kenmerken en kwaliteiten hebben en ontwikkelen. Dit sluit aan bij de eigen verantwoordelijkheid die inwoners nemen voor hun leefomgeving. Daarom is het behoud van die kwaliteiten en eigenheid een belangrijk doel. Naast de voorzieningen wordt daarbij onder meer ingezet op de kwaliteit van de openbare ruimte. Zowel vanuit het oogpunt van de sociale samenhang als de kwaliteit van de woonomgeving is voor een dorp – zeker ook dat van Scherpenzeel - een zekere groei van het inwoneraantal van belang. De gemeente stuurt daarbij op beheerste groei, zodat de bestaande maatschappelijke verbanden en de bestaande organische ruimtelijke structuur gewaarborgd kan blijven. Het gaat daarbij in eerste instantie om groei met het doel om het basisvoorzieningenniveau in de gemeente te behouden; een groei die in eerste instantie de eigen bevolkingsgroei opvangt en pas in tweede instantie extra ruimte biedt. Dat is ruimte voor mensen die in het dorp Scherpenzeel c.q. gemeente Barneveld werken en hier graag willen komen wonen en voor autonome instroom van elders, waaronder zogeheten ‘terugkeerders’. Groei voor de autonome instroom wordt afgestemd met de gemeenten in de regio’s Foodvalley en Amersfoort.

Voor het dorp Scherpenzeel is dit uitgangspunt van beheerste groei vastgelegd in de Toekomstvisie Scherpenzeel 2030 en in regionale afspraken. Dit zal uitgangspunt zijn voor het beleid in de komende jaren. Dat vraagt, zoals in de Toekomstvisie, scherpe keuzes bij schaarse ruimte. Scherpenzeel is een ondernemend dorp met een belangrijke woonfunctie én het is een dorp “in het groen”. Deze belangenafweging zal ook in de nieuwe gemeente telkens aan de orde zijn. Voor het afwegen van belangen en het maken en uitvoeren van plannen is in de gemeente Barneveld een werk- en besluitvormingsstructuur waarin veel ruimte is voor eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap vanuit de gemeenschap in de dorpen van de gemeente. Op dit moment In verschillende kernen zijn Verenigingen van Plaatselijk Belang actief, die ook ondersteuning vanuit de gemeente ontvangen. Deze hebben als doelstelling om de saamhorigheid te bevorderen en op te treden als representant voor inwoners van de desbetreffende kern met een adviesfunctie richting het gemeentebestuur. Als instrument voor de afweging van belangen wordt in verschillende kernen een Dorpsvisie gehanteerd, die in samenspraak met inwoners is opgesteld en leidraad is voor de integrale uitvoering van plannen voor dorpsontwikkeling in onderlinge samenwerking tussen alle betrokkenen.

Als onderdeel van dit herindelingstraject wordt wat de provincie betreft ingezet op vernieuwing en doorontwikkeling van het bestaande dorpenbeleid van de gemeente Barneveld, gericht op versterking en bevordering van zeggenschap en betrokkenheid van dorpen in de gemeente. Dit beschouwt de provincie als een zeer gewenste, zo niet noodzakelijke “plus” in het fusieproces, om de belangen en verwachtingen van inwoners van Scherpenzeel en andere dorpen in de nieuwe gemeente optimaal te kunnen blijven bedienen. Aan de gemeenschap van Scherpenzeel zal daarmee de gelegenheid worden geboden om een vorm van samenwerking en representatie die hierbij past. In het kader van de vorming van de nieuwe gemeente zullen GS zich inzetten om, samen met de beide gemeenten en zo mogelijk in samenspraak met de minister van BZK, voor de dorpen in de gemeente Barneveld een hedendaagse en innovatieve vorm van dorpenbeleid en kernrepresentatie op te zetten passend bij schaal en karakter van de gemeente en bij de verwachtingen en belangen van de inwoners van de verschillende dorpen (in het bijzonder Scherpenzeel) te ontwikkelen.

Voor een te ontwikkelen dorpsvisie Scherpenzeel biedt de toekomstvisie Scherpenzeel een prima algemene basis. In de periode vanaf de vaststelling van dit herindelingsontwerp tot de fusiedatum van 1-1-2023 dient in samenspraak met de inwoners deze Dorpsvisie worden ontwikkeld, zodat deze als uitgangspunt kan dienen voor het dorpsontwikkelingsproces in Scherpenzeel vanaf de start van de nieuwe gemeente. Kernthema’s van deze uit te werken Dorpsvisie Scherpenzeel na 2023 zijn in ieder geval: • • • • •

Instandhouding en (door)ontwikkeling van de aanwezige voorzieningen Balans tussen ontwikkeling van woningbouw, economie en groene waarden Bereikbaarheid en kwaliteit openbare ruimte Zeggenschap en representatie vanuit de gemeenschap in de nieuwe gemeente Professionaliteit én maatwerk in gemeentelijke dienstverlening voor Scherpenzeel

5.5 Samenwerking in de regio De gekozen hoofdkoers stelt het belang van partnerschap in realiseren van gemeentelijke doelen centraal. Op alle niveaus waarop die doelen zich voordoen. In wijken, straten, kernen en dorpen. Met en tussen individuele bedrijven en organisaties. En in de regio met andere overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven. De Regio Foodvalley is voor de gemeente een zeer belangrijk platform en netwerk om nationaal en op sommige punten zelfs internationaal op de kaart te kunnen staan; dat laatste met name wat betreft de ontwikkeling van het Agrifoodcluster. De verbinding met en de positie binnen deze regio is daarom voor de gemeente van levensbelang. Daarom wil de gemeente een sterke partner binnen de regio Foodvalley zijn en de samenwerking met het bedrijfsleven en de kennisinstellingen optimaal benutten. Voor specifieke thema’s zoals bereikbaarheid, economische speerpunten – zoals logistiek, recreatie en toerisme – en voorzieningen worden strategische allianties met de Regio Amersfoort en met de Veluwegemeenten uitgebouwd. Daarbij worden informatie, initiatieven en diensten steeds meer digitaal verbonden en gedeeld.

5.6 Bestuur, organisatie en dienstverlening De nieuw te vormen gemeente kan voortborduren op een goed functionerend professioneel bestuur en een kwaliteitsvolle stabiele politieke cultuur in de huidige gemeente Barneveld. De filosofie van besturen en organiseren sluit aan de bij de hoofdkoers van netwerksamenwerking en partnership, zoals geschetst. Bij de vorming van de nieuwe gemeente zal de gemeenteraad 33 of mogelijk 35 raadsleden tellen (dat laatste indien het aantal van 70.000 inwoners tijdig voor de fusiedatum wordt bereikt). De huidige organisatie van de gemeente Barneveld zal als basis dienen voor de organisatie van de nieuwe gemeente. Over de overgang van medewerkers van de huidige gemeente Scherpenzeel naar de nieuwe organisatie per 1-1- 2023 zullen, op grond van de Wet arhi, tijdig afspraken gemaakt worden. Daar waar mogelijk zal al voor de formele fusiedatum taakafstemming en organisatorische afstemming tussen de beide gemeenten plaatsvinden. Deels om de taakuitoefening in Scherpenzeel op peil te kunnen houden en deels om de organisatorische overgang per 1-1-2023 zo goed mogelijk voor te bereiden en te laten verlopen.

De gemeentelijke dienstverlening in en voor het dorp Scherpenzeel zal op een wijze worden ingericht die passend is bij de behoeften van de inwoners en bij de mogelijkheden die de gemeente heeft om daarop in te spelen via digitale en fysieke mogelijkheden. Uitgangspunt is het bestaande dienstverlenings- en serviceniveau voor de inwoners van Scherpenzeel, waarbij wel de praktische

vormgeving en inrichting kan veranderen. Hiertoe zal het bestaande dienstverleningsconcept in de gemeente Barneveld via maatwerk worden toegepast en toegesneden op de situatie in Scherpenzeel, waarbij in ieder geval het bedienings- en serviceniveau van vergelijkbare dorpen wordt gehaald. Dit geldt in het bijzonder voor de dienstverlening op het terrein van het sociaal domein, waarbij de kwaliteiten van de huidige formule in Scherpenzeel (o.a. groot aantal vrijwilligers) zullen worden ingebracht in de nieuw in te richten dienstverleningspraktijk op dit terrein en de kwetsbaarheid daarvan zal worden verminderd.

5.7 Financiële aspecten herindeling Het voornemen tot herindeling wordt niet ingegeven door een acute financiële noodzaak voor Scherpenzeel en /of Barneveld. Wel biedt een herindeling enkele duidelijke financiële voordelen ten opzichte van een zelfstandig Scherpenzeel, zoals geschetst in de Kadernota 2021 – 2024, die is vastgesteld door de gemeenteraad. Met name de structurele investering van 1,2 – 1,6 miljoen die daarin is geraamd voor versterking van de organisatie en het aantrekken van personeel in Scherpenzeel kan (gedeeltelijk) achterwege blijven in het fusiescenario. Ook de voorziene investering in een nieuw gemeentekantoor in Scherpenzeel kan mogelijk achterwege blijven. Hierdoor kunnen middelen worden vrijgespeeld voor andere doelen (c.q. voorzieningen) en mogelijk is de voorziene lastenstijging dan ook niet nodig. Om een meer volledig en uitgewerkt beeld van de financiële effecten van dit herindelingsvoorstel is een zogenaamde herindelingsscan uitgevoerd. In hoofdstuk 6 worden de conclusies van deze scan beschreven. Dat is gebeurd op basis van de meest recente vastgestelde Begrotingen en meerjarenramingen. Het zal na 1-1-2023 aan de nieuwe gemeenteraad zijn om uiteindelijk te beslissen over investeringen in organisatie, voorzieningen en lasten in de nieuwe gemeente. De herindelingsscan is opgenomen in het Bijlagenboek (Onderdeel B).

5.8 Naamgeving nieuwe gemeente en vorm samenvoeging Het voorstel is dat de nieuwe gemeente de naam Barneveld krijgt. De naam Scherpenzeel voor het huidige dorp (met buurtschappen) blijft in stand. Dit betekent dat de adressen en postcodes in Scherpenzeel niet zullen worden gewijzigd, met uitzondering van de officiële gemeentenaam. In het Beleidskader Herindelingen is de mogelijkheid opgenomen van een zgn. lichte samenvoeging. Dit is een samenvoeging waarbij een van de fuserende gemeenten niet formeel wordt opgeheven, maar blijft bestaan. Materieel betekent deze variant dat in de gemeente die niet formeel wordt opgeheven burgemeester, griffier en gemeentesecretaris niet van rechtswege worden ontslagen en dat het op grond van de wet in te stellen preventief financieel arhi-toezicht voor die gemeente niet geldt. Voorwaarde voor het uitgaan van een lichte samenvoeging is dat alle bij de fusie betrokken gemeenten hiermee instemmen. GS menen dat bij een fusie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld een lichte samenvoeging zeker aan de orde kan zijn en zal in de voorbereiding van het herindelingsadvies beoordelen of hiervoor draagvlak is in de beide gemeenten.

6. Financiële aspecten vorming nieuwe gemeente In dit hoofdstuk worden de conclusies verwoord van de recent uitgevoerd herindelingsscan. Deze scan geeft een actueel beeld van de financiële situatie in beide gemeenten op basis van de recent vastgestelde Programmabegrotingen 2021 van beide gemeenten. Ook geeft die inzicht in de te verwachten financiële effecten van een herindeling en een beeld van de financiële situatie van de nieuwe gemeente op basis van de kennis van nu. In deze herindelingsscan is allereerst een beoordeling gemaakt van de financiële positie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld inclusief risico’s en aandachtspunten bij een mogelijke herindeling. Vervolgens zijn de effecten van een mogelijke herindeling onderzocht (effecten op de inkomsten en financiële positie van de nieuw te vormen gemeente, de financiële robuustheid, effecten op lokale lastendruk). Om het onderzoek uit te voeren, zijn gegevens gebruikt die aangeleverd zijn door beide gemeenten, eerder uitgevoerde onderzoeken, openbare bronnen als CBS en COELO (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) en financiële toezichtinformatie van de provincie Gelderland. Voor beide gemeenten is een uitgebreide analyse gemaakt en een vergelijkende analyse inclusief effecten van een mogelijke herindeling. Hierin zijn gedetailleerde bevindingen inclusief onderbouwing terug te lezen.

De herindelingsscan is opgenomen in het Bijlagenboek (Onderdeel B).

6.1 Hoofdconclusies herindelingsscan De eindconclusie vanuit financieel perspectief is dat er met een herindeling een nieuwe gemeente ontstaat die financieel robuust is en waarvan de financiële positie samen beter is dan die van beide gemeenten afzonderlijk. Barneveld heeft een relatief lage lastendruk. Het actieve grondbeleid maakt groei van de gemeente in de toekomst mogelijk en het weerstandsvermogen is met een ratio van 2,1 robuust. Barneveld heeft aandachtspunten voor zowel het financiële vermogen als voor de exploitatie. Doordat Barneveld tot op heden nog relatief lage lasten heeft en nog een behoorlijke onbenutte belastingcapaciteit zijn er voldoende mogelijkheden om de exploitatie en het vermogen te versterken. Daarbij zal ook naar de omvang van de organisatie gekeken moeten worden en naar het risicoprofiel in de grondexploitaties. Barneveld zal de financiële bakens moeten verzetten om een begroting te presenteren die structureel en reëel in evenwicht is. Op dit moment zijn nadere maatregelen uitgesteld tot de kadernota 2022. Scherpenzeel is aan de vermogenskant (reserves, schuldpositie, solvabiliteit) solide. Scherpenzeel heeft ook een goede begrotingsdiscipline met begrotingen die jaar in, jaar uit reëel en structureel in evenwicht zijn. Scherpenzeel is in staat alvast ruimte te reserveren voor de volgende bestuursperiode.

Het probleem zit bij Scherpenzeel vooral in de omvang van de organisatie en de betaalbaarheid ervan. De noodzakelijke uitbreidingen hebben geleid tot een lastenverzwaring. Enkele achterstanden worden in 2021, 2022 en 2023 incidenteel weggewerkt. Als deze echter structurele oorzaken blijken te hebben, heeft Scherpenzeel reëel gezien geen ruimte meer om de

inkomsten verder te verhogen. Hetzelfde geldt als blijkt dat de flexibele schil niet volledig gedekt kan worden uit investeringen en grondexploitaties. Voor een mogelijk heringedeelde gemeente Barneveld-Scherpenzeel ontstaat een totaalbeeld van een nieuwe gemeente die op de meeste indicatoren goed scoort. Alleen de reserves per inwoner blijven onder het gemiddelde van Nederlandse gemeenten. Bij deze optelling is nog geen rekening gehouden met de mogelijkheden die er zijn om kostenbesparingen op de gezamenlijke organisatie en huisvesting te realiseren. Barneveld zit ruim in de organisatie en Scherpenzeel stelt zelf dat ze tot en met 2020 te krap georganiseerd is. Opgeteld kan dit leiden tot mogelijkheden om de formatie op het huidige niveau te houden en aangekondigde uitbreidingen terug te draaien. Daarbij is het wel essentieel dat Barneveld financieel gezien ‘schoon door de poort’ gaat en structurele maatregelen treft om de tekorten die ontstaan in 2022, 2023 en 2024 weg te werken en de nettoschuldpositie beheersbaar te houden (het mes snijdt aan twee kanten). Hierbij kan Barneveld naar de eigen organisatie kijken, naar het voorzieningenniveau, naar investeringen en grondexploitaties en naar het lastenniveau. Voor Scherpenzeel geldt als aandachtspunt de dekking van de flexibele schil en het risico dat achterstanden mogelijk structurele oorzaken hebben.

Een herindeling met Barneveld biedt kansen voor structurele oplossingen voor deze risico’s.

6.2 Deelconclusies over Scherpenzeel Vanuit financieel perspectief heeft Scherpenzeel een aantal sterke punten: •

Zeer solide vermogenspositie, met een goede solvabiliteit en geen schulden.

•

De begrotingen en ramingen zijn in alle jaren structureel en reëel in evenwicht. Ook de jaarrekeningen 2018 en 2019 sloten structureel in de plus.

•

Scherpenzeel heeft voor de volgende raad en volgende college financiële ruimte gereserveerd in de begroting.

•

De kosten van de organisatie liggen, ook na de uitbreidingen, op of onder het landelijk gemiddelde.

•

De grondexploitaties zijn solide en kennen een goed financieel resultaat.

Er zijn ook enkele aandachtspunten: •

De hoge lastendruk: -

Scherpenzeel heeft de OZB voor 2021 met 6% verhoogd. In de meerjarenraming is rekening gehouden met een jaarlijkse verhoging van 6% tot 2024. Hierdoor zijn de mogelijkheden beperkt om nog verdere lastenverzwaring door te voeren.

De lasten zijn vooral gestegen door de noodzakelijke uitbreidingen in de formatie en komen dus alleen indirect ten goede van de inwoners.

•

De kosten voor de flexibele schil worden gedekt uit grondexploitaties en te activeren investeringen. Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) stelt grenzen aan de kosten die toegerekend mogen worden. Scherpenzeel loopt het risico dat niet alle kosten van de flexibele schil gedekt zijn door investeringen en grondexploitaties. De jaarlijkse lasten voor de flexibele schil bedragen € 450.000 (bron programmabegroting 2021-2024) . Dit is het maximale risico.

•

Er zijn achterstanden in het meerjarenonderhoud en Scherpenzeel heeft twee jaar op rij onderuitputting op investeringen en onderhoud. Hoewel er in de begroting maatregelen zijn genomen, is het gezien de realisatie in het recente verleden gerechtvaardigd vraagtekens te hebben bij het realiteitsgehalte.

Scherpenzeel uit in de Kadernota forse ambities op woningbouw, maar deze zijn niet opgenomen in harde plannen. De vraag is of deze ambities haalbaar zijn gezien ruimtelijke kaders en ook gezien de beschikbare capaciteit in Scherpenzeel.

6.3 Deelconclusies over Barneveld Vanuit financieel perspectief heeft Barneveld een aantal sterke punten: •

Relatief lage lastendruk voor inwoners ten opzichte van Scherpenzeel.

•

Een actief grondbeleid waardoor groei van de gemeente ook in de toekomst mogelijk blijft.

•

Een robuuste weerstandsratio van 2,1. Hierdoor heeft Barneveld voldoende ruimte om tegenvallers op te vangen.

Er zijn ook enkele aandachtspunten: •

De jaarrekening 2019, de begroting 2020 en de meerjarenraming 2022-2024 hebben een structureel tekort. Hoewel de lasten nu laag zijn, is het de vraag hoe Barneveld het tekort vanaf 2022 gaat oplossen. Lastenverzwaring in de toekomst is niet uit te sluiten. Het tekort kan ook door andere maatregelen opgelost worden.

•

De kosten van de organisatie lagen in 2018 op het landelijk gemiddelde. Door uitbreidingen van de formatie nadien liggen de kosten zeer waarschijnlijk boven het landelijk gemiddelde.

•

Relatief grote gevoeligheid voor ontwikkelingen in de grondexploitaties.

•

Relatief hoge nettoschuldpositie.

•

Meerjarenonderhoud is nog niet op orde, hoewel er maatregelen getroffen zijn in de begroting.

6.4 Samenvattende vergelijking financiële positie van beide gemeenten Tabel 1. Samenvattende vergelijking financiële positie Scherpenzeel en Barneveld Indicator

Barneveld

Scherpenzeel

Norm of referentiewaarde

Structureel saldo jaarrekening 2018

€ 1.520.000

€ 660.000