04. Ontwerp Waterplan Woudenberg en Scherpenzeel 2025-2029_3.pdf
Tekst van het document
Waterplan gemeenten Scherpenzeel en Woudenberg 2025-2029
Beleid, onderzoeken en maatregelen stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater, oppervlaktewater, klimaatadaptatie
Sweco Nederland B.V. Onderwerp Projectnummer Klant Auteurs Gecontroleerd en vrijgegeven door Datum Documentreferentie
Handelsregister 30129769 Waterplan Woudenberg en Scherpenzeel 51020211 Gemeente Woudenberg en Gemeente Scherpenzeel Carl Geuljans, Renske ter Horst Elwin Leusink 14-10-2024 NL24-648800269-104679
2/96
Inhoudsopgave 1
Inleiding ......................................................................................................................... 7 1.1 Doel van het waterplan ..................................................................................... 7 1.2 Samenwerken ................................................................................................... 7 1.3 Waterplan voor het water in Scherpenzeel en Woudenberg ............................ 8 1.4 Omgevingswet .................................................................................................. 9 1.5 Leeswijzer ....................................................................................................... 10
2 3 4
Visie en ambities ......................................................................................................... 12 Gebiedskenmerken ..................................................................................................... 15 Klimaatbestendig Scherpenzeel en Woudenberg ....................................................... 20 4.1 In het kort ........................................................................................................ 20 4.2 De uitdagingen ................................................................................................ 20 4.3 De kansen ....................................................................................................... 25 4.4 Dit pakken we aan door .................................................................................. 26 4.5 Maatregelen die we uitvoeren zijn .................................................................. 28
5
Duurzaam Scherpenzeel en Woudenberg .................................................................. 31 5.1 In het kort ........................................................................................................ 31 5.2 De belangrijkste uitdagingen ........................................................................... 31 5.3 De kansen ....................................................................................................... 32 5.4 Dit pakken we aan door .................................................................................. 33 5.5 Maatregelen die we uitvoeren zijn .................................................................. 33
6
Samenwerken: integraliteit en burgerparticipatie ........................................................ 34 6.1 In het kort ........................................................................................................ 34 6.2 De belangrijkste uitdagingen ........................................................................... 34 6.3 De grootste kansen ......................................................................................... 34 6.4 Dit pakken we aan door .................................................................................. 37 6.5 Maatregelen die we uitvoeren zijn .................................................................. 38
7
Een goed functionerende (afval)waterketen en watersysteem ................................... 41 7.1 In het kort ........................................................................................................ 41 7.2 De belangrijkste uitdagingen ........................................................................... 41 7.3 Dit pakken we aan door .................................................................................. 42 7.4 Maatregelen die we uitvoeren zijn .................................................................. 43
8
Personele capaciteit .................................................................................................... 50 8.1 Onderzoek ....................................................................................................... 50 8.2 Gemeente Scherpenzeel ................................................................................ 50 8.3 Gemeente Woudenberg .................................................................................. 51 8.4 Samenwerking WT Woudenberg .................................................................... 51
9
Financiën ..................................................................................................................... 52 9.1 Kostendekkingsberekening ............................................................................. 52 9.2 Gemeente Scherpenzeel ................................................................................ 52 9.3 Gemeente Woudenberg .................................................................................. 54
Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5
Evaluatie Uitgangspunten kostendekkingsberekening Tabellen Kostendekkingsberekening DoFeMaMe Klimaatstresstesten
3/96
Afkortingen WP
waterplan
WT
waterteam
BBV
besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten
BWKP
basiswaterketenplan
DoFeMaMe
doelen, functioneren eisen, maatstaven, meetmethoden
DWA
droogweerafvoer
Fte
fulltime equivalent
GRP
gemeentelijk rioleringsplan
GWBBP
grondwater beleids- en beheerplan
GWSW
gegevenswoordenboek stedelijk water
PWVE
platform water Vallei & Eem
RES
Regionale Energie Strategie
RWA
regenwaterafvoer
RWZI
rioolwaterzuiveringsinstallatie
TEA
thermische energie uit afvalwater
TED
thermische energie uit drinkwater
TEO
thermische energie uit oppervlaktewater
Samenvatting Waarom een waterplan? Dit waterplan 2025-2029 bevat de visie en beleid voor het water in de gemeenten Woudenberg en Scherpenzeel. Het is de opvolger van het voorgaande waterplan 20202024. Het plan is opgebouwd rondom de kernthema’s klimaatbestendigheid, duurzaamheid en samenwerking. Het waterplan gaat over het natuurlijke watersysteem en de waterketen. Het geeft invulling aan de wettelijke zorgplichten voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en grondwater en gaat in op de zorg voor oppervlaktewater. Vervolgens geeft het inzicht in de werkzaamheden de komende jaren en de benodigde personele capaciteit en financiële middelen. Wat willen we bereiken? Onze ambities voor het watersysteem en de waterketen zijn: • We streven ernaar om het watersysteem in de gemeenten Woudenberg en Scherpenzeel zo natuurlijk mogelijk te laten functioneren. Daarom gebruiken we de gebiedskenmerken in al onze beslissingen; • We gaan voor een klimaatbestendige inrichting die extreme weersomstandigheden zo goed mogelijk kan opvangen; • We zetten onze (afval)waterketen en watersysteem in om Scherpenzeel en Woudenberg duurzamer te maken; • We werken samen met partners in het watersysteem en de waterketen, integraal met andere vakgebieden en gebiedsgericht; • We hebben een goed functionerende (afval)waterketen en watersysteem.
We beheren de voorzieningen die we hebben en vervangen wanneer nodig. Wat is de huidige situatie? Scherpenzeel en Woudenberg liggen tussen de stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe in. Hierdoor ontvangen we afstromend water van hoger gelegen gebieden en hebben we relatief hoge grondwaterstanden. In Woudenberg ligt ca. 150 km rioolleiding en in Scherpenzeel ca. 100 km om de afvalwaterstromen in goede banen te leiden. Daarnaast beheren we gemalen, drukrioleringspompunits, bergbezinkvoorzieningen, IBA’s en bergings- en infiltratievoorzieningen voor hemelwater, en vijvers, sloten, en waterpartijen. Wat gaan we doen? Met inspecties en reinigen zorgen we ervoor dat we inzicht hebben in de voorzieningen die we beheren en dat deze goed blijven functioneren. Wanneer nodig vervangen we objecten. We doen onderzoeken om het functioneren van het watersysteem en de waterketen te verbeteren en dragen bij aan een klimaatbestendiger en duurzamere leefomgeving. Dit doen we integraal samen met het waterschap. Wat hebben we nodig? Voor het uitvoeren van de werkzaamheden hebben we personele capaciteit in de binnenen buitendienst nodig. Zowel in Woudenberg als in Scherpenzeel is de formatie in de binnendienst krap. In Scherpenzeel is een tekort van 0,4 fte en in Woudenberg een tekort van 0,7 fte. In Scherpenzeel is uitbreiding van de capaciteit meegenomen vanaf 2025.
In Woudenberg is uitbreiding van de capaciteit en overhead meegenomen vanaf 2030 tot en met 2040, wanneer de vervangingspiek van het huidige areaal zich aandient.
5
Om alle werkzaamheden te bekostigen heffen we rioolheffing. De komende periode is in Woudenberg een jaarlijkse stijging van € 2,- per jaar nodig, exclusief inflatiecorrectie. Uiteindelijk wordt in 2039 een stabiel langjarig kostendekkend tarief van €280,- bereikt. In Scherpenzeel moet de rioolheffing jaarlijks met € 4,- stijgen, exclusief inflatiecorrectie. Uiteindelijk wordt in 2067 een stabiel langjarig kostendekkend tarief van €419,- bereikt.
6
1
Inleiding
1.1
Doel van het waterplan
Dit waterplan beschrijft hoe wij als gemeente omgaan met onze wettelijke zorgplichten voor stedelijk afvalwater en afvloeiend hemelwater en biedt de onderbouwing voor de hoogte van de rioolheffing. Daarnaast gaan we in op de zorg voor het oppervlaktewater en de invloed van klimaatverandering en duurzaamheid op de waterketen en hoe we daarmee omgaan. Het beleid voor grondwater is al beschreven in het vastgestelde “Grondwater beleids- en beheerplan” van 2023, de hieruit volgende maatregelen zijn in dit waterplan meegenomen in de benodigde middelen. Het waterplan gaat over het watersysteem (het ‘natuurlijke’ systeem) en de waterketen (het door mensen gemaakte systeem). De waterketen is ingericht om drinkwater naar de gebruikers te brengen en het vuile water af te voeren naar de zuivering. Met het watersysteem wordt neerslag opgevangen in oppervlaktewateren en grondwater, waarna het afstroomt naar een andere plek. Goedwerkende voorzieningen zijn nodig om deze waterstromen in goede banen te leiden voor: • het beschermen van de volksgezondheid; • het beschermen van het milieu; • het handhaven en verbeteren van de kwaliteit van de openbare ruimte (bijvoorbeeld zo min mogelijk wateroverlast). De waterketen bestaat uit vele voorzieningen, zoals riolen, gemalen en drainage. Het watersysteem is het samenhangende geheel van grondwater, oppervlaktewater, bodem en oevers.
Het natuurlijke watersysteem is de basis die door Figuur 1-1 De waterketen de eeuwen heen is aangepast. De waterketen en het watersysteem vormen een belangrijk onderdeel van de leefomgeving en hebben verbanden met andere vakgebieden in de bovengrondse en ondergrondse openbare ruimte. We kunnen water niet los zien van bijvoorbeeld de inrichting van wegen en groen. En water speelt een belangrijke rol bij de ruimtelijke ordening en heeft daarmee invloed op het sociale welzijn van onze inwoners. Dit betekent dat veel partijen betrokken zijn bij watervraagstukken. Overheden, bewoners en bedrijven hebben allemaal een belang. In ons waterplan komen veel verschillende onderwerpen terug, zodat bestuurders, inwoners, beleidsmedewerkers en beheerders hun raakvlakken met het thema water kunnen zien.
1.2
Samenwerken
Zo’n 15 jaar geleden zijn we onder de naam Waterteam (WT) Woudenberg een intensieve samenwerking gestart tussen de gemeente Scherpenzeel, de gemeente Woudenberg en het waterschap Vallei en Veluwe. Deze samenwerking begon vanuit het optimaliseren en verbeteren van de afvalwaterketen. Inmiddels verdelen we werkzaamheden en vindt er
7
afstemming plaats over allerlei onderwerpen die met de waterketen en het watersysteem te maken hebben.
1.3
Waterplan voor het water in Scherpenzeel en Woudenberg
Dit waterplan 2025-2029 is de opvolger van het Waterplan 2020-2024 gemeenten Scherpenzeel en Woudenberg. In figuur 1-2 vind u een overzicht van de cyclus die we de afgelopen jaren doorlopen hebben. Bij het opstellen van dit plan is opnieuw gekeken of we de dingen goed doen, de goede dingen doen en of het systeem doet wat het kan en kan wat het moet.
Figuur 1-2 Samenhang verschillende plannen
Evaluatie Voor het opstellen van dit plan hebben we het Waterplan 2020-2024 geëvalueerd. De afgelopen jaren hebben we veel projecten en onderzoeken uitgevoerd voor onze gemeentelijke watertaken. We hebben riolen en gemalen onderhouden en indien nodig vervangen. We hebben bij projecten de openbare ruimte en de ondergrond heringericht om meer ruimte te creëren voor water. We hebben ons ingezet om een duurzamere leefomgeving in onze gemeenten te creëren. Veel van de onderzoeken en maatregelen uit het vorige plan zijn uitgevoerd, dit waren bijvoorbeeld: • meten en monitoren gemengde riolering; • communicatie over gebruik riolering en afkoppelen; • aanpassen overstorten; • vervangen pompen gemalen en drukrioolunits; • onderzoek naar de effectiviteit van drainage. Door personeelstekorten en langere doorlooptijden van projecten zijn sommige plannen nog niet uitgevoerd. Deze projecten schuiven door naar de komende planperiode. In bijlage 1 is hier een overzicht van opgenomen.
8
1.4
Omgevingswet
De zorgplichten voor stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater zijn gelijk gebleven met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Wel zijn de Waterwet en delen van de Wet milieubeheer vervallen. De voor water en riolering relevante delen komen terug in de Omgevingswet (o.a. artikel 2.16). Stedelijk afvalwater
Op grond van de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1a-3 is elke gemeente verantwoordelijk voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de in de gemeente gelegen percelen. Alle percelen binnen de bebouwde kom zijn daarom aangesloten op (vrijverval)riolering. Buiten de bebouwde kom zijn alle percelen aangesloten op vrijvervalriolering, mechanische riolering, IBA of een geoorloofd alternatief. Het waterschap heeft op grond van artikel 2.17 lid 1-a2 uit de Omgevingswet de verplichting om het afvalwater te zuiveren (of te laten zuiveren door een andere partij).
Afvloeiend hemelwater
Vanuit de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a1 zijn gemeenten verplicht om zorg te dragen voor een doelmatige inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater, maar alleen als degene die zich ervan wil ontdoen niet redelijkerwijs het water zelf kan verwerken op het eigen perceel, door het in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen.
Grondwater
In de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a2, is bepaald dat de gemeente de zorg heeft om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. Dit doet de gemeente door maatregelen te treffen in het openbaar gemeentelijke gebied voor zover deze doelmatig zijn en niet tot de zorg van de (grondwater)beheerder, de provincie of de particulier behoort.
Drinkwater
De gemeente draagt zorg voor een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening (samen met Rijk, provincie en waterschap, Drinkwaterwet, artikel 2). Hierbij wordt rekening gehouden met het grondwaterbeschermingsgebied en drinkwaterwinningsgebied en de mogelijke restricties die hieruit voortkomen.
besluit kwaliteit leefomgeving
Ook volgt uit het besluit kwaliteit leefomgeving (artikel 3.16) dat de gemeente er zorg voor draagt dat een openbaar vuilwaterriool zo wordt ontworpen, gebouwd en onderhouden dat: 1. het zoveel mogelijk berekend is op de eigenschappen, samenstelling en hoeveelheid van het afvalwater; 2. lekkage zoveel mogelijk wordt voorkomen, en 3. het aantal overstortingen zo beperkt is als voor een doelmatig beheer van afvalwater mogelijk is.
Integraal werken en participatie Afstemming tussen verschillende disciplines binnen de gemeente is met de komst van de Omgevingswet alleen maar belangrijker geworden. We werken integraler en participatie en afstemming worden steeds belangrijker. Planverplichting Onder de Omgevingswet is de verplichting vervallen om een gemeentelijk rioleringsplan op te stellen. In de memorie van toelichting bij de Omgevingswet is echter aangegeven dat het opstellen van een omgevingsprogramma voor riolering en water wel belangrijk is.
9
Gemeenten zijn nog steeds verplicht om invulling te geven aan hun gemeentelijke watertaken en de financiën voor de rioolheffing te verantwoorden. Daarvoor dient dit waterplan. De gemeente Woudenberg werkt, ten tijde van het schrijven van dit waterplan, aan haar Omgevingsvisie. Later kan de inhoud van dit Waterplan onderdeel van een omgevingsprogramma worden. De gemeente Scherpenzeel heeft al een Omgevingsvisie, daar geldt ook dat later wordt gekeken naar de indeling van de omgevingsprogramma’s.
1.5
Leeswijzer
Allereerst beschrijven we de visie en ambities in hoofdstuk 2. Daarna gaan we dieper in op de gebiedskenmerken in hoofdstuk 3. In hoofdstuk 4, 5 en 6 worden de drie kernthema’s uitgewerkt. Deze kernthema’s zijn: • klimaatbestendigheid, omdat we door de klimaatontwikkeling ons moeten aanpassen aan meer en hevigere neerslag, maar ook aan droogte en hitte. Maatregelen in de openbare ruimte zijn nodig om de leefomgeving klimaatbestendig te maken; • duurzaamheid, omdat zoals in de coalitieakkoorden is aangegeven we de gevolgen van ons handelen niet op toekomstige generaties willen afwentelen; • samenwerking, omdat we bovenstaande opgaven niet alleen kunnen oplossen. Samenwerking tussen gemeenten en waterschap, maar ook tussen gemeenten en burgers en bedrijven is noodzakelijk. Dit past ook bij de nieuwe Omgevingswet, die participatie en co-actorschap hoog in het vaandel heeft staan. In hoofdstuk 7 wordt vervolgens ingegaan op het beheer van de riolering en het water dat we nu al hebben. In hoofdstuk 8 en 9 beschrijven we de personele en financiële middelen die de komende jaren nodig zijn voor een goede invulling van de zorgplichten.
10
Figuur 1-3 Waterplancyclus
WAT WILLEN WE BEREIKEN?
11
2
Visie en ambities
Onze visie geeft een beeld van wat we in de toekomst op het gebied van water willen bereiken. Het is een stip op de horizon waar we geleidelijk naartoe werken. Met ambities geven we aan waar we ons de komende planperiode op richten in het licht van deze visie. Onze kijk op de rol van water in de samenleving Water verrijkt de samenleving. Het is een basisbehoefte voor alle organismen. Het zorgt voor bloeiende natuur en een mooie leefomgeving. Dit versterkt de sociale cohesie, want mensen wonen en werken graag in zo’n omgeving. En als het wordt gecombineerd met groen kan het bijdragen aan een gezondere leefstijl, doordat een groene omgeving stimulerend is voor meer beweging en ontmoeting. Water willen we daarom waar mogelijk zichtbaar houden en combineren met groen. Soms kan water de samenleving negatief raken. Vooral als water vervuild is, dan zijn er gezondheidsrisico’s. En als er teveel water is, dan is er overlast en schade. Deze negatieve effecten proberen we te voorkomen. Onze kijk op het watersysteem (het natuurlijke systeem) In ons watersysteem zijn hemelwater, grondwater en oppervlaktewateren met elkaar verbonden. Hemelwater kan direct in de bodem zakken of via bijvoorbeeld een hemelwaterriool en watergangen in het Valleikanaal terechtkomen. Grondwater ontstaat uit hemelwater of komt via ondergrondse stromingen in ons gebied terecht.
Oppervlaktewateren stromen door ons gebied en worden aangevuld met hemelwater en grondwater. Onze denk- en werkwijze reflecteert deze samenhang: we kijken naar het watersysteem als geheel, zowel bovengronds als ondergronds. Oppervlaktewateren zijn nodig om water in te verzamelen, vast te houden en als het nodig is af te voeren. Dit systeem van vijvers, sloten, griften en kanalen fungeert goed en verbeteren we verder. Wij bekijken het niet alleen vanuit de functie voor het watersysteem, we weten dat het ook belangrijk is voor een gezonde leefomgeving, de natuur, de landbouw en voor recreatie. Doordat er water beschikbaar is groeien planten en leven er dieren. Dit heeft een grote waarde voor ons. Met een groenere leefomgeving waarin het water voldoende ruimte krijgt, maken we onze gemeenten klimaatbestendig. Zo geven we het water bovengronds meer ruimte, houden we het zoveel mogelijk vast in ons gebied en gebruiken we het water om groen te behouden en te versterken in tijden van droogte. Water wordt zo zichtbaarder en daar houden we rekening mee. We zoeken naar gebiedsgerichte, passende oplossingen. Dit doen we niet alleen: overal waar we elkaar kunnen versterken, werken overheden, particulieren en bedrijven samen. Onze kijk op de waterketen (het gecreëerde systeem) Onze waterketen begint bij het oppompen van grondwater, waarna het wordt gebruikt als drinkwater.
Het is belangrijk dat er voldoende en schoon grondwater is, want we hebben het nodig voor ons drinkwater. Vervolgens zamelen wij met ons rioolstelsel het gebruikte water in en verwerken het, zodat het weer in het milieu kan worden gebracht. Overtollig hemelwater voeren we af. We brengen het naar plekken waar het tijdelijk kan blijven staan en daarna zonder problemen kan wegstromen, hiermee zijn we klimaatbestendig. Dit hemelwater houden we graag bovengronds, omdat het vaak doelmatiger is om daar grote hoeveelheden hemelwater tijdelijk vast te houden. Ook hier kijken we naar de gehele waterketen, zowel bovengronds als ondergronds. We werken waar mogelijk samen en stemmen af met andere ingrepen in de particuliere en openbare ruimte. We voldoen aan onze wettelijke verplichtingen, zoals beschreven in paragraaf 1.4, en werken op een doelmatige manier: We wegen de kosten, voordelen en
12
nadelen tegen elkaar af bij het nemen van besluiten over maatregelen. Voorop staan de positieve kanten van het water: water verrijkt de leefomgeving, zit vol energie en grondstoffen en bepaalt voor een groot deel waar en hoe we leven. We kijken goed naar het gebied om te bepalen wat er kan en zetten in op een duurzame omgang met water. Leidende principes Om de verschillende onderdelen van deze visie te bereiken volgen we deze leidende principes: • We laten ons bij de inrichting van een gebied leiden door gebiedskenmerken. Door dichtbij historische waterstructuren te blijven en natuurlijke omstandigheden te accepteren, kunnen we op de beste manier met water omgaan; • We worden klimaatrobuust. Dit betekent dat we onze bovengrond inrichten met voldoende ruimte voor water en groen. Met deze extra ruimte voor groen en water werken we niet alleen aan klimaatadaptatie, want hiermee stimuleren we onder meer ook een gezondere leefstijl, meer ontmoetingen en meer bewegen. • We werken mee om de meest duurzame werkwijze in alle processen en projecten toe te passen. Bij materiaalkeuze wordt duurzaamheid altijd meegenomen, hierbij hanteren we de MKI (MilieuKostenIndicator). We zetten in op waterbesparing en benutting. We werken mee met onderzoeken om energie op te wekken of te besparen. • We beheren wat we hebben zodat het op een doelmatige wijze functioneert.
Het rioolstelsel is op orde en heeft geen onnodige negatieve invloed op het milieu, overtollig hemelwater stroomt af naar de juiste plek zonder extra te vervuilen, de oppervlaktewateren hebben voldoende bergingscapaciteit en voeren voldoende water af en het treffen van grondwatermaatregelen houdt grondwaterpeilen op de gewenste hoogte. Ambities Vanuit deze visie hebben we de volgende ambities geformuleerd: • We gebruiken gebiedskenmerken in al onze beslissingen; • We worden klimaatbestendig; • We zetten onze (afval)waterketen en watersysteem in om Scherpenzeel en Woudenberg duurzamer te maken; • We werken samen, integraal en gebiedsgericht; • We hebben een goed functionerende (afval)waterketen en watersysteem. Deze ambities vullen we de komende jaren verder in. Hoe we dat doen beschrijven we in de volgende hoofdstukken. Elke ambitie staat beschreven in een eigen hoofdstuk.
13
HOE GAAN WE OM MET WATER IN SCHERPENZEEL EN WOUDENBERG?
14
3
Gebiedskenmerken
Het grondgebied van Scherpenzeel en Woudenberg is op te delen in deelgebieden, ieder met een eigen karakter. Het ene deel heeft meer last van hoge grondwaterstanden dan een ander deel, binnen de bebouwde kom heeft hitte meer invloed dan buiten de bebouwde kom en ook als we kijken naar ontwikkelingen zijn er verschillende gebieden te onderscheiden. Elk gebied kent daarom zijn eigen handelingsperspectieven op de opgaven voor bijvoorbeeld het klimaatbestendig maken of duurzamer maken van de leefomgeving. Op de kaarten hierna beschrijven we respectievelijk: • de algemene kenmerken van Scherpenzeel en Woudenberg die vooral belangrijk zijn voor het onderwerp water; • de gebieden in Scherpenzeel met een verhoogde kans op wateroverlast, grondwateroverlast en hittestress, gebaseerd op modelberekeningen en ervaringen; hierop geven we ook de handelingsperspectieven voor de deelgebieden aan; • de gebieden in Woudenberg met een verhoogde kans op wateroverlast, grondwateroverlast en hittestress, gebaseerd op modelberekeningen en ervaringen; hierop geven we ook de handelingsperspectieven voor de deelgebieden aan. De analyses van wateroverlast, grondwateroverlast en hittestress zijn gebaseerd op het BWKP, het GWBBP, en de klimaatstresstesten. Ze gelden alleen voor het huidig bestaande gebied, daarom is dit niet aangegeven voor de nieuwbouwgebieden.
Regionaal (grond)watersysteem Scherpenzeel en Woudenberg liggen tussen twee stuwwallen in. Hierdoor ontvangen we afstromend water van hoger gelegen gebieden en hebben we relatief hoge grondwaterstanden. Hierdoor hebben ontwikkelingen in naastgelegen gebieden ook invloed op de de gemeenten Woudenberg en Scherpenzeel. Grootschalig afkoppelen op de Utrechtse Heuvelrug kan bijvoorbeeld voor meer kwel in de Gelderse Vallei zorgen. Regionale afstemming over deze ontwikkelingen is nodig. Het BWKP laat zien dat er beperkte bergings- en afvoermogelijkheden zijn in het stedelijk en regionale oppervlaktewatersysteem. Dit geeft minder mogelijkheden om hemelwater af te voeren uit stedelijk gebied.
Figuur 3-1 Regionale grondwaterstroming Gelderse Vallei (afkomstig uit GWBBP)
Door de hoge grondwaterstanden is het infiltreren van hemelwater in de bodem lastig. Dit zou ook de grondwaterstanden verder verhogen.
15
Water en bodem sturend Eind 2022 is de kamerbrief ‘water- en bodem sturend’ gepubliceerd. Hierin is omschreven dat nieuwe functies ergens pas een plek kunnen krijgen als het water- en bodemsysteem passen bij die functie. In 2018 is ook regionaal aandacht aan dit thema besteed binnen de Blauwe Omgevingsvisie Hiermee wordt rekening gehouden met risico's zoals overstromingen, wateroverlast, droogte en bodemverzakkingen. Beslissingen worden niet alleen genomen op basis van economische of sociale overwegingen, maar ook op basis van de natuurlijke kwaliteiten. Het doel is om gezonde, duurzame, veilige en veerkrachtige systemen te creëren die op lange termijn bestand zijn tegen de uitdagingen waar water en bodem mee te maken hebben. Ook mogen problemen niet worden afgewenteld op aangrenzende regio’s of op de toekomst. We geven hier invulling aan door bij nieuwe ontwikkelingen meer rekening te houden met risico’s voor overstromingen, bodemdaling, wateroverlast en droogte voor de te ontwikkelen locatie. Hierbij gebruiken we het Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving.
16
Figuur 3-2 Gebiedskenmerken Woudenberg en Scherpenzeel (Bron grondgebruik: BGT)
17
Figuur 3-3 Deelgebieden gemeente Scherpenzeel
18
Figuur 3-4 Deelgebieden gemeente Woudenberg
19
4
Klimaatbestendig Scherpenzeel en Woudenberg
4.1
In het kort
Door klimaatverandering gaat het harder en vaker regenen, kennen we langere perioden van droogte en wordt het heter. Bij de inrichting van Scherpenzeel en Woudenberg zoals we dat nu kennen, konden we hier nog geen rekening mee houden. Om het extremere weer aan te kunnen, moeten we de leefomgeving aanpassen, zowel openbaar als ook particulier terrein. Kunnen we daarmee alle hevige buien aan? Nee, er zullen altijd buien kunnen vallen waarop we niet zijn voorbereid. We moeten dus ook accepteren dat we soms last hebben van de extreme weersomstandigheden. Om extremer weer aan te kunnen doen we het volgende: • We gebruiken de richtlijnen uit de ‘Landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ bij nieuwbouw en herontwikkelingen. We sluiten in de gemeente Woudenberg ook aan bij het Convenant Toekomstbestendige Woningbouw van o.a. de Provincie Utrecht. Dit betekent dat nieuwbouw en herontwikkelingen moet voldoen aan nieuwe eisen voor klimaatrobuust bouwen; • We vergroenen de leefomgeving en maken meer ruimte voor water. Dit nemen we bij alle projecten mee. In het BWKP zijn knelpuntlocaties benoemd waar we dit zeker toepassen; • We communiceren wat wij als gemeente gaan doen en wat onze bewoners en bedrijven kunnen doen, zodat zij weten welke bijdrage zij kunnen leveren.
4.2
De uitdagingen
Door klimaatverandering neemt het aantal hevige buien en de intensiteit van deze hevige buien toe, geven KNMI klimaatverwachtingen aan. Ook kunnen er vaker periodes van droogte en van hitte voorkomen. Om de gevolgen daarvan in beeld te brengen, is er een klimaatstresstest uitgevoerd (zie www.klimaatvalleienveluwe.nl). Die stresstest (2018) laat zien dat er veel water kan blijven staan, vooral op de plekken waar veel verharding is (straten, daken, opritten en terrassen) en op de laagstgelegen locaties. Ook zijn er relatief warme plekken, vooral binnen de bebouwde kom, dichter naar het centrum van de kernen. Uit de stresstesten in Woudenberg en Scherpenzeel droogte niet leidt tot grote verandering van de grondwaterstanden. Een overzicht van de klimaatstresstesten staat op de volgende pagina’s weergeven. In bijlage 5 zijn deze op volledige grootte te zien. In samenwerking met het waterschap wordt momenteel gewerkt aan een actualisatie van de stresstesten.
20
De klimaatstresstest laat zien dat er bij een bui van 46mm in één uur op een beperkt aantal locaties water op straat blijft staan in Scherpenzeel (zie bovenstaande kaart). Dit is een bui die in het huidige klimaat gemiddeld één keer per 50 jaar valt (stresstest 2018).
Bij een bui van 74mm in één uur staat er op veel locaties water op straat (zie onderstaande kaart). Deze bui valt gemiddeld één keer per 250 jaar uitgaande van het klimaat in 2050 bij het KNMI klimaatscenario Wh (stresstest 2018)..
21
De klimaatstresstest laat zien dat er bij een bui van 46mm in één uur op een beperkt aantal locaties water op straat blijft staan in Woudenberg (zie bovenstaande kaart). Dit is een bui die in het huidige klimaat gemiddeld één keer per 50 jaar valt.
Bij een bui van 74mm in één uur staat er op veel locaties water op straat (zie onderstaande kaart). Deze bui valt gemiddeld één keer per 250 jaar uitgaande van het klimaat in 2050 bij het KNMI klimaatscenario Wh.
22
Wateroverlast In de klimaatstresstest hebben we gekeken naar de toename van wateroverlast bij een zwaardere bui. In het BWKP hebben we in meer detail gekeken naar de invloed van zwaardere buien op de wateroverlast in ons gebied. Hierbij hebben we rekening gehouden met riolering, maaiveld en oppervlaktewateren. In 2018 hebben we ons stelsel getoetst aan ons nieuwe toetsingskader dat is vastgesteld in het BWKP. De toetsingsresultaten zijn te zien in onderstaande kaarten. Hier is getoetst op een bui die theoretische 1x per 2 jaar voorkomt.
Figuur 4-1
Gebieden waar water op straat komt te staan in Scherpenzeel (afkomstig uit BWKP, getoetst op bui08+30%)
Figuur 4-2 Gebieden waar water op straat komt te staan in Woudenberg (afkomstig uit BWKP, getoetst op bui08+30%)
Uit de toetsing in het BWKP bleek dat de volgende bemalingsgebieden niet voldoen aan onderdelen van het nieuwe toetsingskader: • ’t Zwarteland, De Glashorst, De Kampen, De Maatjes, Hoofdbemalingsgebied, Vijverlaan en omgeving in de gemeente Scherpenzeel;
23
•
Parallelweg, J.F. Kennedylaan, Laagerfseweg en Zegheweg in de gemeente Woudenberg.
In 2023 is een herberekening van het stelsel gemaakt, om inzichtelijk te krijgen wat het effect van de getroffen maatregelen is. Hieruit blijkt dat in Woudenberg het aantal putten dat niet voldeed aan het toetsingscriterium is afgenomen van 121 naar 51. Daarnaast is de duur van water op straat in het noordwesten van Woudenberg afgenomen. In Scherpenzeel hebben de werkzaamheden in de Eikenlaan en omgeving geleid tot een afname van de duur van water op straat.
Figuur 4-3
Als water afstroomt naar het laagste punt, dan zijn lage plekken als kelders en verlaagde laadplatformen kwetsbaar (foto: centrum Woudenberg).
Hittestress en droogte Hitte zorgt voor warme dagen en warme nachten. In de warmste gebieden zijn mensen over het algemeen minder actief en slapen ze slechter, wat leidt tot onder meer gezondheidsklachten en een verminderde arbeidsproductiviteit. Vooral ouderen, zieken en kleine kinderen zijn hier kwetsbaar voor. In Scherpenzeel en Woudenberg zijn alleen de kernen licht gevoelig voor hittestress, blijkt uit de klimaatstresstest. De gebieden aan de rand van de kernen zijn nog relatief Figuur 4-4 Laag waterpeil koel, maar hoe dichter naar het centrum hoe warmer het wordt. In regionale samenwerking worden nieuwe hittestresskaarten opgesteld.
24
Droogte zorgt voor schade aan groen en een verminderde waterkwaliteit. Uit de klimaatstresstest blijkt dat we een kleine kans hebben op toenemende droogteschade. De stresstest laat zien dat de huidige grondwaterstanden waarschijnlijk op hetzelfde peil blijven. In enkele gebieden in het westen van de gemeente Woudenberg kunnen de grondwaterstanden licht stijgen, in enkele gebieden in het oosten van de gemeente Scherpenzeel kunnen de grondwaterstanden licht dalen. Deze gebieden bevinden zich echter buiten de bebouwde kom en daarom is het effect beperkt.
4.3
De kansen
Een mooie en gezonde leefomgeving Een klimaatbestendige inrichting kent voldoende groen en ruimte voor water. Er wordt ook slim gebruik gemaakt van hoogteverschillen om te zorgen voor meer waterberging en te voorkomen dat water panden in stroomt. Dit gaat om zowel het openbare als het particuliere grondgebied. Een klimaatbestendige inrichting met meer groen en water is vaak ook een mooie leefomgeving voor de inwoners! Dit stimuleert om meer buiten te komen, te bewegen en andere mensen te ontmoeten. Hier wordt ook al aan gewerkt. In Woudenberg is een nieuwe singel aangelegd langs de Europaweg en in Scherpenzeel wordt gewerkt aan de noordelijke en zuidelijke ‘waterlus’. De zelfstandige samenleving De samenleving kan een waardevolle kracht zijn als er extreem weer voorkomt. We richten de leefomgeving in tot een bepaalde grenswaarde, we zijn dus niet overal op voorbereid. Op dat punt kan de samenleving een uitkomst bieden. Zo is het belangrijk dat bij veel water op straat er geen auto’s meer door de straat rijden, omdat opstuwend water zorgt voor extra problemen in woningen. En in uiterste gevallen kan door zandzakken te plaatsen worden voorkomen dat water panden in stroomt. Ook bij hitte kan de samenleving uitkomsten bieden.
Ouderen en zieken kunnen zich vaak slechter aanpassen aan de hitte, dan helpt het als familie en buren hen helpen om voldoende te drinken en koele plekken op te zoeken. Regionale watersysteembenadering Regionale samenwerking is nodig voor een klimaatbestendig Scherpenzeel en Woudenberg. Vanuit hoger gelegen gebieden stroomt water naar onze gemeenten, ondertussen voeren wij water af dat naar lager gelegen gebieden stroomt. Hiervoor is het regionale watersysteem belangrijk. Grondwaterstromingen en oppervlaktewateren bepalen deels waar het water naartoe stroomt, daar kunnen we beperkt in sturen. Door dit regionaal af te stemmen zorgen we voor de beste verdeling Figuur 4-5 Regionale wateren als de Woudenbergse Grift van het water. zijn belangrijk voor het watersysteem
25
4.4
Dit pakken we aan door
1. Nieuwbouw klimaatadaptief ontwikkelen Op landelijk niveau is de ‘Landelijke Maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ begin 2023 gepubliceerd. Dit is een leidraad die alle gemeenten kunnen gebruiken. Nieuwbouw en herontwikkelingen moeten in Woudenberg ook voldoen aan de afspraken in het Convenant Toekomstbestendige Woningbouw van o.a. de Provincie Utrecht. Hiermee voldoen zij aan de landelijke maatlat. Voorbeelden van richtlijnen uit de maatlat zijn: • Een bui van 70 mm per uur leidt niet tot schade aan bebouwing; • Infrastructuur en vitale voorzieningen blijven functioneren bij 90 mm per uur; • Grondwaterpeilen zijn sturend in functiekeuze en inrichting van het plangebied. 2. Toepassen van nieuw toetsingskader voor wateroverlast In het in 2019 vastgestelde BWKP hebben we een nieuw toetsingskader opgesteld voor wateroverlast. Hierin hebben we onderscheid gemaakt tussen normale buien, hevige buien en extreme buien. Voor woongebieden, winkelgebieden en industriegebieden hebben we vastgelegd welk effect deze buien mogen hebben. Zo hebben we bepaald welk deel van Scherpenzeel en Woudenberg al voldoet aan het toetsingskader en welk deel nog niet. In het nieuwe BWKP (dit wordt een SSW) gaan we de toetsbuien weer herzien.
Met dit toetsingskader bepalen we bij alle werkzaamheden wat de vereisten zijn, bijvoorbeeld bij een nieuwbouwproject als het gaat om de capaciteit van riolering en de bovengrondse verwerking van water. Het BWKP heeft ook een ‘maatregelenpoule’ opgeleverd, waarmee we tot 2030 de knelpunten aanpakken in Scherpenzeel en Woudenberg. Vóór 2030 toetsen we opnieuw of we voldoen aan het toetsingskader en bepalen we welke aanvullende maatregelen nodig zijn. Omschrijving Toetsbui Buiomvang en intensiteit Kans op voorkomen in 2016 Kans op voorkomen in 2050 Wijze van toetsing
Normale bui 22 augustus 2014 19 mm in 55 min
Hevige bui 28 juli 2014 40 mm in 155 min
Extreme bui Herwijnen 93 mm in 70 min
Eens per 2 jaar
Eens per 50 jaar
< 1x 1.000 jaar
Eens per 1,5 jaar
Eens per 15 jaar
< 1x 1.000 jaar
Klachten praktijkkennis rekenmodel
Klachten praktijkkennis rekenmodel
Klachten waarnemingen rekenmodel
Figuur 4-6 Toetsingskader (afkomstig uit BWKP, 2018). Dit wordt herzien bij het volgende SSW.
26
Situatie
1. Kleine plassen
2. Grote plassen
3. Water op straat
4. Water op straat, in tuinen en een paar panden Schade
5. Water op straat, in tuinen en meerdere panden Schade
Definitie
Hinder
Hinder
Overlast
Beeld
Hier en daar ondiepe plassen, verspreid liggende kleine oppervlakken
Hier en daar Op enkele grote en diepe locaties water plassen, op straat, soms verspreid tot bovenkant liggende grotere van de oppervlakken stoeprand
Duur
Binnen 30 minuten na de bui verdwenen
De plassen zijn binnen een uur na de bui weer verdwenen
Na 90 minuten zijn er alleen nog kleine plassen
Woongebied
Ja, mag
Ja, mag
Alleen bij een extreme bui
Nee, mag zich niet voordoen
Winkelgebied
Ja, mag
Alleen bij een hevige of extreme bui Ja, mag
Alleen bij een hevige of extreme bui Alleen bij een extreme bui
Nee, mag zich niet voordoen
Nee, mag zich niet voordoen
Alleen bij een hevige of extreme bui
Alleen bij een extreme bui
Nee, mag zich niet voordoen
In een groot deel van een wijk water op straat en in voortuinen. In maximaal 5 panden schade
Treft een groot deel van de kern. In grote delen van de kern wateroverlast en meerdere gevallen van schade Na twee uur zijn Na twee uur is er alleen nog er nog sprake kleine plassen van hinder of overlast
acceptatie
industriegebied Ja, mag
Figuur 4-7 toetsingskader water op straat (afkomstig uit BWKP, 2018)
3. Accepteren dat het soms misgaat Uit het toetsingskader uit het BWKP blijkt dat we accepteren dat water soms op straat blijft staan en dat er bij extreme buien schade kan ontstaan door het water. 4. Regionaal afstemmen over het watersysteem In het BWKP is gesignaleerd dat het regionale watersysteem moeite kan hebben om bij hevige buien al het water af te voeren: bij hoge waterstanden in de oppervlaktewateren kan er onvoldoende hemelwater worden geloosd uit het rioolstelsel en via oppervlakkige afstroming. Regionale afstemming zorgt ervoor dat we de beschikbare capaciteit zo goed mogelijk gebruiken en verbeteringen doorvoeren waar dat nodig is. Het waterschap toetst dit periodiek en bespreekt verbetermogelijkheden. 5. Hittestress en droogte gelijktijdig voorkomen Soms is er de kans om met het op lossen van wateroverlast meteen iets te doen aan hittestress en droogte. Vooral door het toevoegen van groen en het verminderen van verstening kunnen we gelijktijdig de kans op wateroverlast, hittestress en droogte verminderen.
27
Figuur 4-8 Water op straat in Woudenberg
4.5
Maatregelen die we uitvoeren zijn
Voor de planperiode hebben we de volgende maatregelen gepland: • We voeren de maatregelenpoule uit die is opgenomen in het door de gemeenteraden vastgestelde BWKP. In bijlage 2 is de planning voor de planperiode opgenomen. Bij de uitvoering van de maatregelenpoule kijken we naar de mogelijkheden om werkzaamheden integraal uit te voeren, daarom kunnen er wijzigingen voorkomen in de maatregelen, kosten en planning; • We communiceren met bewoners en bedrijven. Op onze websites leggen we uit wat de gevolgen van klimaatverandering zijn voor onze bewoners en bedrijven. Hier gaan we ook op in tijdens bewonersbijeenkomsten bij integrale projecten. In Scherpenzeel wordt er de komende jaren een ‘operatie Steenbreek’-plan uitgevoerd; • We stemmen af met onze buurgemeenten, provincies, het waterschap en drinkwaterbedrijf Vitens. Zij spelen een belangrijke rol in het watersysteem. Er is regelmatig afstemming met hen en dat blijft ook zo. Er spelen ideeën voor regionale onderzoeken naar grondwater (koppeling regionaal grondwatermodel Azure met de stedelijk grondwatermodellen) en naar een andere verdeling van watervraag en aanbod (afstemming tussen drinkwatervraag, droogtegebieden en gebieden met hoge grondwaterstanden).
Gelet op de schaalgrootte van dit onderzoek en daarmee het belang voor Scherpenzeel en Woudenberg worden de regionale onderzoeken vooral gevolgd en wordt informatie aangeleverd als dit wordt gevraagd.
28
In tabel 4-1 hebben we de maatregelen in de planperiode en de samenhang met de doelen aangegeven. Tabel 4-1 Maatregelen klimaatadaptatie
Wat we willen
Hoe we dat doen
Kosten
1.
Nieuwbouw klimaatadaptief ontwikkelen
Landelijke maatlat gebruiken, en in de gemeente Woudenberg voldoen aan het Convenant Toekomstbestendige Woningbouw
-
2.
Voldoen aan ons toetsingskader
Uitvoeren maatregelenpoule BWKP en meenemen in alle integrale planningen en projecten.
€ 210.570,- per jaar tot 2030 (Scherpenzeel)1, € 172.000,- per jaar tot 2030 (Woudenberg)*
3.
Accepteren dat het soms misgaat
Communicatie via de website en bij integrale projecten.
(zie hoofdstuk 6)
4.
Regionale afstemming
Afstemming met buurgemeenten, provincies, Vitens en het waterschap.
-
5.
Droogte voorkomen waar mogelijk en het bestrijden van hittestress eventueel benutten als meekoppelkans.
Meenemen in alle integrale planningen en projecten.
-
* Dit zijn de kosten van de maatregelen die in het MIP zijn benoemd. Er is financieel rekening gehouden met het uitvoeren van 1/10e van de maatregelenpoule per jaar, zodat er kan worden meegekoppeld als er kansen zijn om de maatregelen uit te voeren.
1
In het raadsbesluit van de gemeente Scherpenzeel van 11-04-2019 is aangegeven dat de mogelijkheden voor alternatieve maatregelen zouden worden benoemd in dit waterplan. In bijlage 2 gaan we hier nader op in.
29
Figuur 4-9 Waterbergingsvijvers Woudenberg
30
5
Duurzaam Scherpenzeel en Woudenberg
5.1
In het kort
In Scherpenzeel en Woudenberg willen we onze bijdrage leveren aan een leefbare, gezonde en duurzame samenleving. Met de energietransitie en de overstap naar een circulaire economie verandert er veel in materiaalgebruik en leidingnetten. We werken mee aan deze veranderingen. Andere vakgebieden kunnen hierin leidend zijn, maar als het kan grijpen we de kansen voor het verduurzamen vanuit het vakgebied water. De duurzamere samenleving vanuit water bereiken we door kansen te pakken als deze zich voordoen en door integraal te werken.
5.2
De belangrijkste uitdagingen
Er zijn landelijke doelen gesteld voor een meer duurzame samenleving. Hiervoor moeten we in 2050 een circulaire economie hebben en moeten we in 2050 bijna al onze energie duurzaam opwekken. Afkoppelen Het scheiden van hemelwater en huishoudelijk afvalwater in het rioolsysteem helpt voor het behalen voor onze duurzaamheidsdoelen. Afkoppelen leidt tot minder “schoon” regenwater dat onnodig wordt afgevoerd naar de RWZI. Dit leidt onder andere tot: • Energiebesparing voor rioolgemalen en pompunits die minder water hoeven te verpompen; • Efficiëntere werking van de RWZI. Woudenberg gebruikt de ‘Leidraad afkoppelen en infiltreren afstromend hemelwater’ van de provincie Utrecht. Binnen grondwaterbeschermingsgebieden is deze verplicht. In de gemeente Woudenberg zijn geen grondwaterbeschermingsgebieden aangewezen, maar is het volgen van de leidraad wel aanbevolen. Rioolvreemd water aanpakken Rioolvreemd water is al het water dat onbedoeld wordt afgevoerd door de riolering. Dit is in de meeste gevallen ongewenst, omdat extra (schoon) water een belasting is voor de gemalen en zuivering. Verder kan dit rioolvreemd water berging gebruiken die nodig is om afvalwater te bergen. Circulaire economie In een circulaire economie zijn er geen reststoffen. Alle gebruikte stoffen kunnen op een hoogwaardige manier opnieuw in een productieproces worden ingezet (het sluiten van kringlopen).
Dit vraagt om een grote verandering in het ontwerpen, produceren, aanleggen en verwijderen van materialen. Als we materialen niet hoeven te gebruiken, dan heeft dat het meeste effect. En als we ze toch gebruiken, dan moeten ze zo worden geproduceerd en aangelegd dat ze na gebruik in te brengen zijn in een nieuw productieproces. Dit raakt onze (afval)waterketen en watersysteem op verschillende manieren: • In riolen verzamelen we afvalwater dat we naar de RWZI brengen. Op de RWZI kunnen veel stoffen uit het afvalwater worden gehaald en worden hergebruikt. Bijvoorbeeld fosfaat en cellulose kunnen uit het water worden gehaald en worden opgewerkt tot een niveau dat het opnieuw bruikbaar is. We kunnen dit het beste als er een constante stroom afvalwater van een constante samenstelling op de RWZI komt. Bij een ‘dikkere’ stroom afvalwater is het rendement hoger, omdat er meer bruikbare stoffen per m 3
31
•
afvalwater in zitten. Het afkoppelen van hemelwater helpt om zo’n dikkere stroom afvalwater te krijgen; De materialen die we gebruiken in de riolering zijn nu nog niet altijd herbruikbaar. We kiezen vooral voor bestendige materialen met een lange levensduur, zodat we zo min mogelijk werkzaamheden in de openbare ruimte hoeven uit te voeren en minimale onderhoudskosten hebben. Ook dat bevordert de duurzaamheid. En voor onder meer beschoeiingen en drainage bestaan duurzame varianten op de veelgebruikte materialen.
Er worden steeds meer circulaire producten ontwikkeld. Zo bestaan er tegenwoordig rioolbuizen waar oud betongruis in is verwerkt. We verwachten dat hier steeds meer mogelijkheden in ontstaan. Energie duurzaam opwekken Om de landelijke doelen voor de energietransitie te behalen is opgelegd dat er in elke regio een energie strategie (RES) wordt opgesteld. Daarnaast hebben de gemeenten een Transitievisie Warmte (TVW) opgesteld en worden de komende tijd –voor de wijken waar al mogelijkheden zijn geïdentificeerd- verdere uitwerkingen gemaakt. Hierin wordt beschreven hoe deze wijken in de toekomst worden verwarmd, hoe over wordt gestapt op duurzaam opgewekte energiebronnen, welke andere energiebronnen nodig zijn en - afhankelijk van de energiebron - welk netwerk nodig is. Dit raakt ons op verschillende manieren: • Het is mogelijk om energie te halen uit water. Bijvoorbeeld door het energiewarmtepotentieel in rioolwater of oppervlaktewater te gebruiken (‘aquathermie’); • Als er andere netwerken worden aangelegd, dan vinden er werkzaamheden plaats waar wij bij kunnen aanhaken. Dit geeft een kans om gezamenlijk werkzaamheden uit te voeren. Soms geeft het echter ook problemen, doordat er onvoldoende ruimte is in de ondergrond om alle netwerken aan te leggen.
5.3
De kansen
Er zijn vele kansen. We noemen hier de belangrijkste: • Er komen steeds meer circulaire materialen op de markt. Op dit moment zijn het nog nieuwe producten, maar de ontwikkelingen gaan snel. We werken mee om de meest duurzame werkwijze in alle processen en projecten toe te passen. Bij materiaalkeuze wordt duurzaamheid altijd meegenomen, hierbij hanteren we de MKI (MilieuKostenIndicator); • Door af te koppelen zorgen we ervoor dat minder regenwater naar de zuivering gaat. Bij elke rioolvervanging willen we afkoppelen als dat mogelijk is; • Op RWZI’s kunnen grondstoffen worden teruggewonnen en kan energie uit afvalwater worden opgewekt. Slib dat van de RWZI Woudenberg komt, wordt verbrand en gebruikt als biogas. Op dit moment zijn deze technieken alleen doelmatig in te zetten op grotere RWZI’s, niet op de schaal van de RWZI Woudenberg. Daarom wordt het zuiveringsslib vervoerd naar de RWZI Amersfoort, waar installaties staan die grondstoffen en energie uit het slib winnen; • We stimuleren initiatieven die tot drinkwaterbesparing leiden. Rioolwater bestaat voor het grootste deel uit drinkwater en hemelwater. Als we de kringlopen willen sluiten, dan moeten we dit drinkwater en hemelwater zoveel mogelijk direct hergebruiken. Het water wordt dan nooit een afvalstof waarvan we ons willen ontdoen. We hebben dan minder capaciteit in ons rioolstelsel nodig.
Vooral bij nieuwbouw bestaat de kans om hemelwater te gebruiken, bijvoorbeeld door hemelwater te gebruiken voor het spoelen van toiletten;
32
•
•
Er bestaan verschillende technieken om energie op te wekken uit water. Onder de namen TED, TEO en TEA (Thermische Energie uit Drinkwater, Oppervlaktewater en Afvalwater) zijn verschillende methoden ontstaan om energie op te wekken. We gebruiken de potentiekaarten van het waterschap om dit verder te onderzoeken; Integrale aanpak van planningen en werkzaamheden. Door werkzaamheden aan de energietransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie te combineren ontstaat er minder overlast en kan er een beter en duurzamer eindresultaat worden behaald.
5.4
Dit pakken we aan door
Vanwege de grote opgave die we hebben met klimaatadaptatie houden we nieuwe ontwikkelingen, technieken en producten in de gaten. Waar mogelijk pakken we kansen aan om deze toe te passen binnen Scherpenzeel en Woudenberg. Een voorbeeld is de ontwikkeling van de Hoevelaar fase 3, waarin door de gemeente Woudenberg onderzocht wordt of er mogelijkheden zijn voor het hergebruik van opgevangen regenwater. Het integraal plannen en uitvoeren van werkzaamheden is al normaal in onze gemeenten. Waar mogelijk leren we ook van elkaar, zodat we de goede werkwijzen uit Scherpenzeel en Woudenberg van elkaar over kunnen nemen. We houden oog op de kansen om werkzaamheden te combineren. Vooral bij de aanleg van warmtenetten zien we een grote kans. Door de ondergrondse ruimte goed te verdelen, kunnen we later nog goed bij de riolen en bij het warmtenet, dit geldt voor de openbare ruimte en voor de leidingen die onder het perceel liggen.
5.5
Maatregelen die we uitvoeren zijn
Er staan meerdere rioolvervangingen op de planning waarbij we ook gaan afkoppelen. Zie hiervoor paragraaf 6.5.
33
6
Samenwerken: integraliteit en burgerparticipatie
6.1
In het kort
Er komen grote maatschappelijke opgaven op ons af: we willen klimaatadaptief, circulair en energieneutraal worden. Dit is een integrale opgave, die we samen oppakken met andere vakgebieden binnen en buiten onze eigen organisaties. Ook is de participatie van onze bewoners en bedrijven nodig, want wij kunnen niet de benodigde effecten bereiken zonder hun ondersteuning en actieve deelname. Er is dus samenwerking nodig. Om tot ons gewenste niveau van samenwerking te komen, doen we het volgende: • We gaan door met het actief betrekken van omwonenden en bedrijven bij onze grotere projecten; • We blijven communiceren over het klimaatbestendig maken van eigen percelen; • We werken volgens de structuur van de Omgevingswet.
6.2
De belangrijkste uitdagingen
Met de grote opgaven voor klimaatadaptatie, circulaire economie en de energietransitie verandert er veel. Hierbij hebben we te maken met vele belanghebbenden en vele mogelijke samenwerkingspartners. Verschillende gemeentelijke vakgebieden en andere overheden zijn hierbij betrokken. Ook zijn bewoners en bedrijven belangrijk, want de veranderingen vinden deels plaats in hun leefomgeving en op hun percelen. Samenwerking is een uitdaging op zichzelf. Belangrijke aandachtspunten zijn: • Tegenstrijdige belangen: wat de één mooi vindt, kan de ander lelijk vinden. Hoe ga je hiermee om? • Waar liggen de grenzen van het plangebied? Alles wat we veranderen beïnvloedt ook de wijdere omgeving, maar uit praktisch oogpunt kunnen we niet die wijdere omgeving betrekken in het proces. Tabel 6-1 Veel voorkomende tegenstrijdige belangen
Onze wens
Andere belangen
Meer ruimte voor groen en water
Er is vaak al een groot ruimtebeslag. Bijvoorbeeld voor meer parkeerplekken.
Meer bomen
Bladeren geven soms overlast. Bomen geven schaduw.
Meer oppervlaktewateren
Hier is ruimte voor nodig. Vaak is die ruimte niet beschikbaar.
Afkoppelen van hemelwater op eigen perceel
Kosten van de maatregelen komen bij de perceeleigenaar of gemeenten (bij keuze voor ‘ontzorgen’).
6.3
De grootste kansen
Alleen ga je sneller, maar samen kom je verder. Op voorhand moet je vaak meer tijd steken in samenwerking, maar het levert betere plannen op met meer instemming van alle betrokkenen. Hierna staat waar wij samenwerkingskansen zien.
34
1. Samenwerken binnen de gemeente Als overheden willen we integraal werken. We pakken in een gebied alle (ruimtelijke) ontwikkelingszaken op die aandacht behoeven. Het is dan belangrijk dat we de wensen kennen van elkaars vakgebieden. In onderstaande tabel hebben we dit aangegeven vanuit het oogpunt van water. Tabel 6-2 Samenwerkingskansen binnen de gemeente
Vakgebied
Wat willen we
Bekende aandachtspunten
Wegen
Hemelwater vaker bovengronds laten afstromen en tijdelijk kunnen bergen op straat. Water vasthouden met stoepranden en drempels.
Verkeersveiligheid bij water op straat. Het water mag geen gezondheidsrisico’s geven.
Groen
Hemelwater vaker bovengronds laten afstromen en tijdelijk kunnen bergen in groen.
Het groen moet bestand zijn tegen het water. Het water mag geen gezondheidsrisico’s geven.
RO
Ruimte voor water en groen in nieuwbouwplannen en herinrichtingen. Voldoende oppervlaktewateren.
Het groen en het water kan een meerwaarde bieden als het goed past binnen het gebied. Het neemt ruimte in en gaat daarmee ten koste van de uitgeefbare grond.
Communicatie & participatie
Bewoners en bedrijven actief meenemen in onze werkzaamheden. Ideeën en reacties ontvangen van bewoners en bedrijven.
In welke frequentie en op welke wijze bereiken we het beste onze bewoners en bedrijven voor hun bijdrage en deelname aan de plannen van de gemeente?
Economie
Dat iedereen meewerkt aan een goede omgang met water. Soms kan dit leiden tot extra kosten en extra eisen aan panden.
Een goede verhouding tussen kosten, eisen en mogelijkheden.
Duurzaamheid
Een robuust stelsel dat lange tijd in goede staat blijft, zodat er zo min mogelijk werkzaamheden nodig zijn. Afstemming met het Duurzaamheidsplan in de gemeente Woudenberg.
Gebruik van duurzame materialen: gaan ze even lang mee?
Gezondheid
Meer water zichtbaar maken in de openbare ruimte. Meer groen.
Vervuiling in oppervlaktewateren geeft gezondheidsrisco’s. Extra groen kan de gezondheid verbeteren, maar dan moet het daar wel op worden ingericht.
2. Samenwerken met andere overheden Op veel manieren werken we samen met andere overheden. Elke organisatie en elk samenwerkingsverband heeft een ander aandachtsgebied: • WT Woudenberg: het waterteam bestaat uit de gemeenten Scherpenzeel en Woudenberg en het waterschap Vallei en Veluwe. Op alle watervraagstukken die spelen binnen de gebiedsgrenzen van Scherpenzeel en Woudenberg wordt
35
• • • •
•
samengewerkt. Door het goede en frequente contact kunnen er allerlei onderwerpen naar voren komen; Het Platform Water Vallei en Eem (PWVE) werkt aan regionale watervraagstukken en houdt landelijke ontwikkelingen bij voor de deelnemers; Het waterschap Vallei en Veluwe beheert grote oppervlaktewateren, is eigenaar van de RWZI Woudenberg en enkele toevoergemalen en leidingen en is betrokken bij grondwaterstanden door hun peilbeheer; De provincies Gelderland en Utrecht hebben een belangrijke rol in gebiedsontwikkeling, natuurgebieden en het beheer van diep grondwater; Het drinkwaterbedrijf Vitens heeft een pompstation in de gemeente Woudenberg. We coördineren met elkaar als wij of zij werkzaamheden uitvoeren aan de riolering of drinkwaterleidingen. Voor Vitens is de bescherming van de grondwaterkwaliteit belangrijk; We hebben wanneer nodig contact met de omgevingsdienst (RUD voor Woudenberg en OddV voor Scherpenzeel). In de AMvB’s zijn regels opgenomen voor grondwateronttrekkingen en het lozen van afvalwater op riolering en in het milieu. Bedrijven en particulieren zijn verplicht zich hieraan te houden en in sommige gevallen vergunningsplichtig. De vergunningverlening, toezicht en handhaving van omgevingsvergunningen hebben we ondergebracht bij de omgevingsdiensten.
3. Samenwerken met bewoners en bedrijven Bewoners en bedrijven hebben veel kennis over hun eigen leefomgeving. Zij weten hoe het eruit ziet en wat er gebeurt bij extreem weer. Met modellen kunnen we veel nabootsen, maar deze lokale kennis helpt om de uitkomsten te verbeteren. Door ze vroegtijdig te betrekken bij plannen en ontwerpen ontvangen wij deze informatie. Verder hebben bewoners en bedrijven een groot belang bij een goede inrichting van hun leefomgeving. Als zij op voorhand mogen meepraten en meedenken, vergroot dat hun betrokkenheid en begrip voor de uiteindelijke aanpassingen. Door op voorhand te investeren in een goed contact, begrijpt men achteraf beter de keuzes die er zijn gemaakt. Wij willen dat onze inwoners helpen bij het goed laten functioneren van de riolering. Daarom spreken we ook in dit Waterplan een aantal verwachtingen uit. Wij verwachten: • Dat inwoners en bedrijven het (druk)riool verstandig gebruiken (o.a. geen doekjes, verfresten of vet door het riool spoelen); • Dat rioolaansluitingen zorgvuldig worden aangelegd en onderhouden (o.a. aansluiten op het juiste riool, voldoende diep); • Dat inwoners en bedrijven hemelwater van dak en het eigen perceel zelf opvangen en bergen en verwerken als dat redelijkerwijs mogelijk is en dit niet lozen op drukriolering.
• Dat water op straat vaker, binnen marges, wordt geaccepteerd; • Dat inwoners en bedrijven bij grondwateroverlast controleren of hun woning of bedrijf voldoende waterdicht is. In het Bouwbesluit 2012 is opgenomen dat een kelder waterdicht moet zijn als dit een verblijfsruimte is. In een kruipruimte mag (tijdelijk) water staan. Bij het afkoppelen van hemelwater is de samenwerking tussen de gemeente, de bewoners en de bedrijven belangrijk. Het is in veel gevallen namelijk relatief makkelijk om de voorkant van de daken af te koppelen als de openbare ruimte toch al wordt afgekoppeld. Hiervoor is medewerking nodig van de perceeleigenaar. De gemeente Woudenberg heeft hier de afgelopen jaren in verschillende projecten ervaring mee opgedaan Uiteindelijk bleek dat het percentage het hoogst ligt (op ongeveer 90%) als de gemeente de afkoppelwerkzaamheden uitvoert en betaalt, wel met toestemming van de perceeleigenaar. Door het op grote schaal
36
uit te voeren en mee te nemen met de werkzaamheden in de openbare ruimte blijven de kosten per afgekoppelde vierkante meter laag. 4. Omgevingswet Het is voor ons belangrijk dat water voldoende aandacht krijgt in de Omgevingsvisie, het Omgevingsplan en de Omgevingsprogramma’s. De regels voor lozingen uit de oude AMvB’s (Blah, Blbi, Activiteitenbesluit) zijn na inwerkingtreding van de Omgevingswet voornamelijk teruggekomen in het Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal). De regels die niet in het Bal zijn opgenomen, zijn van rechtswege met de bruidsschat meegegaan in het omgevingsplan van de gemeente. Over deze regels moet voor 2032 worden besloten tot handhaving, aanpassing of verwijdering. Dit geeft ons de tijd om na te denken over de regels die we willen stellen binnen ons gebied. Voor het maken van afwegingen hierin gebruiken we de handreiking Bouwsteen Bruidsschat Omgevingswet. Tabel 6-3 Kansen Omgevingswet, globale planning voor gemeentelijke Omgevingswettrajecten