Eindconcept verkenningsdocument GGA Brabantse Wal.pdf

Vanuit deze visie heeft de provincie drie "Landschappen van allure" gekozen, waarvan de Brabantse Wal er één is. De provincie investeert extra in deze drie gebieden. "De Brabantse Wal heeft een mooi landschap, waar mensen kunnen wonen, werken en recreëren. Het gebied is bijzonder door de wal die het markeert. De verdronken dorpen, turfvaarten en landgoederen zijn ook kenmerkend voor het gebied. Met zijn groene karakter is De Brabantse Wal de groene long voor West-Brabant". De Brabantse Wal investeert de provinciale gelden de komende jaren in: ^ Versterken van duurzaamheid ^ Aantrekkelijk investeringsklimaat ^ Beleefbaarheid van gebied voor bewoners en bezoekers De uitvoering van de verschillende projecten zijn bepaald in overleg met diverse partijen in het gebied. De uitwerking gebeurt in samenwerking met ondernemers, omwonenden en andere direct betrokkenen (Provincie Noord-Brabant (l.), z.d.).

IUB

Woningbouwontwikkeling in gemeente Woensdrecht

Gemeentelijke omgevingsvisies

De gemeenten Bergen op Zoom, Roosendaal en Woensdrecht werken alle drie aan een Omgevingsvisie. Een omgevingsvisie geeft weer waar de gemeente aan wil werken in de fysieke leefomgeving van de stad, de dorpen en het buitengebied. Het gaat over het beheren, gebruiken en ontwikkelen met het oog op de toekomst. De gemeenten stellen deze visie samen met bewoners op. Programma NOVEX (NOVEX-gebieden)

Het betreft hier gebiedsontwikkelingen waar nationale opgaven in het fysieke domein dusdanig stapelen dat een gebiedsgerichte ordening en prioritering van verschillende nationale opgaven noodzakelijk is om te kunnen komen tot de gewenste herbestemming en/of ingrijpende herinrichting met behoud of versterking van de ruimtelijke kwaliteit. Het doel is het versnellen van besluitvorming omtrent samenhangende ruimtelijke keuzes en de uitvoering van maatregelen, zodat plannen toekomstbestendig, met ruimtelijke kwaliteit, en in samenhang gerealiseerd kunnen worden. Om tempo te kunnen maken in de uitvoering zijn samenwerken, heldere meetbare doelen en afspraken nodig tussen de overheden. Dit vraagt om een aangescherpte aanpak In deze NOVEX-gebieden waar Rijk en regio als partners, volgens een nieuwe werkwijze, gebieds- en opgavegericht nauw samenwerken. Er zijn 16 NOVEX-gebieden in Nederland, waarvan er één gedeeltelijke overlap heeft met de Brabantse Wal (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, z.d.).

Brabantse verstedelijkingsstrategie

De steden groeien en nieuwe ontwikkelingen volgen elkaar snel op. Die dynamiek wil de provincie inzetten om de verstedelijking slimmer en duurzamer te maken. Het doel is om de grote vraag naar ruimte voor woningen en bedrijvigheid te koppelen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven die in de provinciale omgevingsvisies zijn gesteld. Het gaat hierbij om klimaatadaptatie, energietransitie, slimme mobiliteit, biodiversiteit, gezondheid en circulaire economie. Dat vraagt om een slimme en duurzame inrichting. Daarom werkt de provincie samen met o.a. gemeenten aan de Brabantse verstedelijkingsstrategie (Provincie Noord-Brabant (f.), z.d.). De verstedelijkingsstrategie voor West-Brabant is in twee deelgebieden uitgewerkt: West-Brabant-West (WBW) en Stedelijke regio Breda-Tilburg. Voor Brabantse Wal is alleen WBW van belang. In de verstedelijkingsstrategie WBW staan tot 2040 nu 16.000 woningen gepland. Dit geldt in totaal voor 7 gemeenten ook buiten de Brabantse Wal. De exacte locaties zijn nog niet duidelijk.

Klimaatopgaven Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie

Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) is een landelijk plan om wateroverlast, hittest ress, droogte en de gevolgen van overstromingen te beperken. Het doel van het plan is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Dit betekent o.a. minder verharding en meer groen, zodat regenwater beter kan infiltreren. Water- en klimaatkring West-Brabant is het regionaal samenwerkingsverband dat zorgdraagt voor de uitvoering van de DPRA klimaatstrategie, o.a. voor de Brabantse Wal. Doel van de samenwerking is om de regio klimaatbestendig en water robuust in te richten vóór 2050 (Hendriksen & Kloosterman, 2021). Gemeente Woensdrecht werkt aan bewustwording bij bewoners rondom klimaat. Dit valt samen met hun omgevingsvisie en het uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie. Focus ligt hierbij in eerste instantie op infiltratie van hemelwater, ook op particuliere gronden. In het focusgebied ligt verder ook een grote opgave rondom het klimaatbestendig maken van het cultuurhistorisch erfgoed (bronnen: Verslagen themasessies natuur & water (bijlage 1.3) en landbouw (bijlage 1.4)).

Energieopgaven Regionale Energie Strategie (RES)

RES is een afkorting van Regionale Energie Strategie. Naar aanleiding van het klimaatakkoord is Nederland opgedeeld in energie-regio's. Iedere gemeente, provincie en ook waterschap schrijft samen aan een RES. In februari 2021 presenteerde de regio West-Brabant haar RES 1.0 met duurzame energie-ambities tot 2030 (Nationaal Programma Regionale Energiestrategie, z.d.). In de gemeente Bergen op Zoom vinden twee pilots plaats voor zon op land. In het focusgebied Brabantse Wal ligt verder nog een opgave voor zonne-energie van 50 GWh. Dit betreft zonneparken op industriële daken. Waar in het gebied de opgave precies gaat landen is nog niet bekend.

Opgaven vanuit defensie Revitalisering vastgoed Defensie

Defensie oefent al meer dan 50 jaar op de Ossendrechtse Heide. Onlangs is de huur opgezegd voor een belangrijk deel van het oefenterrein (300 van de 600 ha), waardoor Defensie uit moet zien naar een andere locatie in het gebied. Mogelijk kan Defensie deze opgave combineren met de natuurcompensatieopgave die zij hebben vanuit de revitaliseringsopgave Vliegbasis Woensdrecht (ca. 45 hectare) (zie préverkenning, bijlage 5). Verder wordt op het terrein van de Koningin Wilhelmina Kazerne een nieuwe trainingsfaciliteit beoogd voor Special Forces. Om deze te kunnen realiseren is een overschrijding van stikstofdepositie in de aanleg- en gebruiksfase. Defensie investeert de komende 10 jaar 5 miljard voor het verduurzamen van 40 militaire objecten/clusters waaronder de vliegbasis Woensdrecht. Wat betreft de vliegbasis zou de revitalisering van het vastgoed wat betreft stikstofdepositie een reductie moeten betekenen, maar de testcel van de F135 zal waarschijnlijk een overschrijding van de depositie betekenen. Voor de revitalisering van het vastgoed is een strategisch vastgoedplan opgesteld. Het Rijksvastgoedbedrijf verwacht de verduurzaming van vliegbasis Woensdrecht komend jaar uit te voeren. Daarnaast speelt ook energietransitie op Rijksgronden (mondelinge mededeling Defensie). 25

4.6 De gebiedsschets: kansen en schuurpunten in beeld Door de verschillende functies en opgaven in het gebied op een kaart te schetsen, wordt in één oogopslag duidelijk hoe complex het gebied is: er speelt veel, er zijn verschillende opgaven en functies naast elkaar, maar ook overlappend aan elkaar, en er zijn veel verschillende gebiedspartners. Maar dit geeft ook kansen! Vanuit de verzamelde informatie heeft onze landschapper in een gebiedsschets (bijlage 7) aangegeven hoe het gebied onderverdeeld is in de functies natuur, landbouw en stedelijk, waar de opgaven liggen rondom Natura 2000 en NNB, de zoekgebieden verstedelijking/woningbouw, revitalisering defensie, drinkwaterwinning en grensoverschrijdende stikstof en waar kansen liggen zoals verbinden natuur en waterafvoer reduceren/optimaliseren/infiltreren. Hierbij komen ook de schuurpunten in beeld, waaronder de recreatieve druk vanuit stedelijk gebied, de uitbreidingslocaties stedelijk gebied richting groen, het verbinden van natuur waar ook infrastructuur ligt, de grote watervraag vanuit de functies in het gebied en de ligging van verschillende functies en opgaven naast en over elkaar op en rond de Brabantse Wal.

Vanuit de gebiedsschets zijn een aantal kansen en schuurpunten te benoemen. Deze zijn niet uitputtend. Door met elkaar in gesprek te gaan, komen meer kansen en schuurpunten in beeld. Daarnaast is het goed rekening te houden met het feit dat wat voor de één als kans kan aanvoelen, voor een ander een schuurpunt kan vormen. Het is belangrijk om hier in de visievormingsfase met elkaar over in gesprek te gaan (in deelgebieden), en samen maatregelen te benoemen. Op de volgende pagina staan kansen en schuurpunten benoemd.

Ieder zal vanuit zijn of haar belang en organisatie andere kansen en schuurpunten zien en ieder zal ook een andere invulling (willen) geven aan een kans of schuurpunt. ítv:vf?

Door de grootte van het gebied hebben we een aantal keuzes gemaakt voor de ondergrond van de gebiedsschets, om deze leesbaar te houden: ^ Natuur is Natuurnetwerk Brabant en Natura2000 Brabantse Wal incl. het aangrenzende Belgische deel, zodat ook de grensoverschrijdende natuur zichtbaar is. ^ Landbouw: deze hebben we in drie categorieën onderverdeeld: o Accent akkerbouw o Accent tuinbouw, boomteelt en veehouderij o Gemengde zone: landbouw. De categorieën geven aan waar welke vorm van landbouw overheerst. Op de kaart in Bijlage 7 is een nauwkeurigere onderverdeling te zien. In de visievormingsfase kan dit per deelgebied nauwkeuriger worden uitgewerkt.

tmméjţaì u«^,

'jŕŕįSpĮp1 t:4ĩíč'Ą ÇFť* *

|*'f*? * *

- ^'*Ù**:*Úę

r; r-'- Vĩ.’iFï

Ä’Mř

řjPîjļ SBC»:

In het gebied komen veel opgaven samen, o.a. rondom onderwerpen als natuur, water en verstedelijking.

26

Kansen vanuit de gebiedsschets:

Schuurpunten vanuit de gebiedsschets:

^ Natuurverbinding noord-zuid, waarmee de natuur op de Brabantse Wal robuuster wordt. ^ Natuurverbinding oost-west ter hoogte van Mattemburgh. ^ Water, of meer specifiek: het gebrek aan water op de Brabantse Wal. Aanpakken van de verdroging en droogte kan op verschillende manieren, afhankelijk van de kenmerken van de ondergrond (bodem en waterhuishouding). In grote lijnen kan het gebied ingedeeld worden in 3 zones, die onderling verschillen in ondergrond en landschappelijke kenmerken, en daarmee ook in hoe verdroging en droogte aan te pakken: o Op de Wal: accent op opvangen en infiltreren/vasthouden van regenwater, voorkoming van verdamping en waar van toepassing beperken effecten van grondwateronttrekkingen. o Op de flank: accent op opvangen en vasthouden van regenwater, zo veel mogelijk beperken van afvoer/drainerende werking van de diverse watergangen en percelen. o Onderaan de Wal: opvangen van regenwater, zuinig omgaan met oppervlakte­ en grondwater door afvoer te beperken (water vasthouden) en maximaliseren van kwelinvloed (in natuurgebieden). ^ Ligging van de verschillende functies en opgaven naast en over elkaar geven kansen om samen op te trekken en meekoppelkansen te zoeken: je hebt elkaar nodig: o Landbouw en natuur naast elkaar: mogelijkheden voor versterken natuur door o.a.

toepassen agrarisch natuurbeheer (akkerranden, bufferstroken etc.) en natuurinclusieve landbouw. Op de Brabantse Wal is al een agrarische natuurvereniging actief. o Stedelijk gebied en natuur naast elkaar: natuurinclusief bouwen, afkoppelen dakwater/klimaatbestendige maatregelen integreren zoals groene daken. o Recreatie en natuur naast elkaar: zonering/begeleiding van recreanten en daardoor rustgebieden voor natuur. o Defensie en natuur naast elkaar: natuur- en klimaatinclusieve revitalisering van terreinen: verweven van functies in opknappen de terreinen en gebouwen. o Drinkwaterwingebieden en natuur naast elkaar: natuur vormt een optimale bescherming voor de bronnen van drinkwater. o Landbouw en stedelijk naast elkaar: versterken van de educatie over landbouw richting bv. kinderen/scholen. In het gebied is een succesvolle groep actief, namelijk Klassenboeren Brabantse Wal, die educatie verzorgt op het boerenerf.

^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^

Recreatieve druk vanuit stedelijk gebieden naar gebieden met andere functies zoals natuur en veehouderij: verstoring. De zoekgebieden verstedelijking/woningbouw richting andere functies zoals natuur, landgoederen en landbouw: vooral tussen Bergen op Zoom en Roosendaal. "Obstakels" in het landschap waar verbinden van natuur gewenst is (denk aan infrastructuur, andere functies zoals stedelijk gebied, intensievere landbouw). De grote watervraag/verbruik in het gebied i.r.t. droogte en verdroging. De hogedruk op het grondwatersysteem in het gebied i.r.t. de grote watervraag en de waterkwaliteitsbeperkingen t.a.v. infiltratie. De ligging van verschillende functies en opgaven naast en over elkaar op en rond de Brabantse Wal: je hebt veel partners nodig. De aanwezigheid van "grensoverschrijdende stikstof" rondom het Natura2000 gebied de Brabantse Wal. De ligging van Vliegbasis Woensdrecht bij Woensdrecht en de druk hierdoor op het gebied.

.,ļV 1 ţjůí

3__ Het water dat op de Brabantse Wal valt, stroomt gemakkelijk af.

WŽĒM Aí?. In het gebied zijn nog enkele diepe sloten aanwezig, waardoor regenwater snel wordt afgevoerd. 27

4.7 Korte termijn 'no-regret' maatregelen: aan de slag! Door het benoemen van de kansen en schuurpunten, zijn er ook meteen maatregelen te noemen die op de korte termijn genomen kunnen worden en geen kwaad kunnen (no-regret) om nu al tijdens het GGA-proces uit te voeren. Sommige maatregelen zullen jullie ook zeker herkennen: deze zijn al in uitvoering of staan wellicht op de planning. Van belang is om de kansen te pakken die er zijn, waar geen langdurig proces aan vooraf hoeft te gaan, maar nu al met elkaar uitgevoerd kunnen worden: Hydrologisch herstel

^ Water vasthouden in het gebied door het waterpeil te verhogen middels peilbeheer, in overleg met aangrenzende eigenaren. ^ Water vasthouden in het gebied door het plaatsen van (simpele) stuwen, ballonnen en verondiepen van watergangen in overleg met aangrenzende eigenaren en beheerder(s). Zorg dat dit vanuit een "pilot" snel kan worden opgepakt en uitgevoerd, zonder dat daar beleidsaanpassingen of peilwijzigingen voor nodig zijn. ^ Kijk waar water kan worden vastgehouden in "natuurlijke laagtes" zonder overlast voor anderen. Denk hierbij ook aan het vasthouden van water in rabatten door de afvoersloten te stuwen. ^ Houd water uit landbouwgebied zoveel mogelijk gescheiden van "natuurwater" door plaatsen van stuwtjes of omleiden van water. Dit zorgt beter voor de juiste waterkwaliteit per functie. ^ Zet in op communicatie en ondersteuning van bewoners en bedrijven rondom bewustwording klimaatverandering en de eigen rol die ieder op zich kan nemen met infiltreren van regenwater. ^ Zet in op communicatie en ondersteuning van bewoners en bedrijven om het verminderen van het waterverbruik te stimuleren en bewustwording te creëren. ^ Kijk samen waar actief bodembeheerAverbetering eenvoudig toegepast kan worden voor een betere vochtbalans in de bodem.

^ Samenwerking: het waterschap staat open voor suggesties om verdroging tegen te gaan; neem contact op (expliciete oproep tijdens de themasessies).

Laten we de energie vasthouden en samen integraal aan de slag gaan "

BMH rjļt ' VS-

Natuurherstel

^ Zorg voor een actieve aanpak van exoten zoals watercrassula en doe het samen met de aangrenzende grondeigenaren. ^ Breng overhoeken en akkerranden in beeld waar extensief beheer met verschillende (agrarische) partners mogelijk is en zorg voor vergroting van de biodiversiteit door het juiste beheer. ^ Kijk samen met partners waar poelen en andere landschapselementen aangelegd kunnen worden om natuur te verbinden en stapstenen te creëren. Dit met de lokale geohydrologische situatie in het achterhoofd: beschadig geen leemlagen, waardoor water verloren gaat.

■wř' "V; ļjįy v/l A V

Bloemrijke akkerrand

28

Ŵf/.ţ’s. Vervolg Natuurherstel

^ Stimuleer het begeleiden van recreanten naar minder kwetsbare gebieden door nieuwe bewegwijzering/recreatiezonering. ^ Tegengaan van versnippering: zoek samen naar andere vormen van grondgebruik van intensieve landbouw binnen natuurkernen. Vormen die niet in strijd zijn met natuurontwikkelingZ-behoud. Hierbij kan ook worden gedacht aan natuurinclusieve landbouw. ^ Zorg ervoor dat maatregelen die op korte termijn kunnen worden opgepakt en passen binnen f het programma LPN, ook ingediend zijn bij het LPN.

VjÓv'c ’»»«4 ' sUfV-r -«f.

Perspectief landbouw/innovatie

^

Keukentafelgesprekken ZLTO. Perspectief voor de landbouw is ook maatwerk. De uitkomsten van deze gesprekken en het GGA proces samen, maken de kansen voor de toekomst zichtbaar. Zorg ervoor dat e.e.a. goed en gestructureerd in beeld wordt gebracht dat als input kan dienen voor het vervolgproces. ^ Inzet op mogelijkheden voor multifunctioneel ruimtegebruik. Combineer bv. het kweken van frambozen met het opwekken van zonne-energie. ^ Inzet op innovatie (bijvoorbeeld om gebruik gewasbeschermingsmiddelen te reduceren) en precisielandbouw. Ondernemers willen dit en investeren hierin. ^ Stimuleren initiatieven en kansrijke relaties tussen akkerbouw- een veehouderijbedrijven om samen grondgebonden te gaan werken in het gebied: akkerbouwbedrijven hebben mest nodig. Oriënteer op kansrijke relaties en stimuleer initiatieven.

RUSTGEBIED

Wandclzone

1 1m

«-(41) ļ

tŵ i ■■j

Overige

^

Defensie: zorg voor het verduurzamen van Vliegveld Woensdrecht door uitvoering te geven aan het strategisch vastgoedplan. ^ Zorg voor voldoende menskracht binnen organisaties en kijk waar vrijwilligers of studenten kunnen ondersteunen. ^ Wees proactief en alert op kansen en sta open voor samenwerking: dit kan interessante meekoppelkansen opleveren voor het gebied.

ř*****V

Zonering voor begeleiden recreanten

29

5. Conclusies GGA-verkenning Brabantse Wal Vanuit de verkenning GGA Brabantse Wal volgen de volgende belangrijke conclusies: ^

De drie hoofdthema's landbouw, natuur en water zijn onlosmakelijk met elkaar én met de overige opgaven in het gebied verbonden.

^

De gronddruk in het gebied is hoog en er liggen complexe ruimteopgaven.

^

Het gebied is van oudsher erg divers in bodemopbouw en hydrologie: dit maakt het gebied complex en bijzonder en bepaald ook mede de ruimtelijke verdeling van functies in het gebied (niet alles is overal mogelijk).

W+Į í •ŕ'įýSRj I .

ļŕBĘţ.

•rr;jŕ ^

De stikstofreductie kan maar voor een deel aangepakt worden in het gebied. Een ander deel van de stikstofdepositie komt uit België. De pilot Grensoverschrijdende Stikstof is een belangrijke start voor grensoverschrijdende samenwerking voor de Brabantse Wal.

í'-K'-'İ

De Brabantse Wal kenmerkt zich o.a. door landerijen die tussen bossen liggen.

^

Ook is er veel grensoverschrijdende natuur aanwezig in het gebied. Afstemming en samenwerking met België is nodig om de doelen te halen.

^

Herstel van het hydrologische systeem en de vermindering van verdroging en droogte zijn belangrijke opgaven. Alle gebiedspartners hebben hier belang bij en zien dit als een kans. Ook elke gebiedspartner kan hieraan bijdragen.

^

In het gebied lopen verschillende projecten en processen en er zijn diverse samenwerkingen. De ambtelijke en bestuurlijke druk is hoog. Het GGA proces zorgt voor overzicht over alle processen en projecten in het gebied en waar samenwerkingen mogelijk zijn. Dit zorgt voor verlichting in de complexheid van opgaven voor het gebied Brabantse Wal.

^

De verschillende live sessies tijdens deze verkenningsfase hebben gezorgd voor inzicht in elkaars doelen en opgaven en heeft de samenwerking versterkt.

va f LANDGOED

DE-REEBERG

iÄW5irj3ff Het gebied is van oudsher erg divers en er komen relatief veel landgoederen voor op de Brabantse Wal.

30

H6. Doorkijk naar visievormingsfase 6.1 Afronding verkenningsfase Provincie Noord-Brabant heeft voor de aanpak van de GGA's in Brabant verschillende fases benoemd. Met de oplevering en vaststelling van dit document en bijbehorend intentiedocument, is de tweede fase, de verkenningsfase, afgerond. Vervolgens kan een nieuwe fase worden gestart: de visievormingsfase.

6.2 Resultaat visievormingsfase

Ą |r Voorbereiding

Verkenning

aí Visievorming

PLanuitwerking

Realisering

De GGA-aanpak in de provincie Noord-Brabant kent verschillende fases.

In de visievormingsfase wordt gezamenlijk, met alle gebiedspartijen, een integrale visie opgesteld voor de Brabantse Wal. Met deze visie wordt duidelijk welke maatregelen genomen kunnen worden om de 'schuurpunten' die in het gebied aanwezig zijn te verminderen, kansen te verzilveren en om de gestelde doelen (zo goed mogelijk) te halen. De visie kan vervolgens (deels) als input dienen voor het gebiedsprogramma NPLG (Nationaal Programma Landelijk Gebied), welke in juli 2023 moet worden opgeleverd. Daarnaast kan met de visie concreet de planuitwerkingsfase van het GGA-proces worden ingegaan.

6.3 Inzet gebiedspartijen Ook voor de visievormingsfase is het belangrijk dat er intensief wordt samengewerkt met de gebiedspartijen. Het is immers vooral belangrijk dat het jullie gezamenlijke visie wordt! Daarnaast zijn we ervan overtuigd dat men samen tot de beste oplossingen komt voor de realisatie van de integrale, groenblauwe opgaven en een duurzame, toekomstbestendige landbouw. Dit vraagt echter wel benodigde capaciteit en budgetten. De concrete inzet wordt in de volgende fase gedetailleerder uitgewerkt. Wel wordt in deze fase in ieder geval gezamenlijkheid en commitment verwacht, om de visievormingsfase mee te starten. In de volgende paragraaf doen wij een aantal aanbevelingen richting visievormingsfase.

"De oplossing zit in begrip naar elkaar en tussen sectoren.

Ľ

Door samenwerking kun je tot creatieve oplossingen komen."

'Iedereen zal pijn gaan voelen, hoe verdeel je dat?

31

6.4 Aanbevelingen richting visievormingsfase Het proces van de GGA-verkenning is goed verlopen. Gebleken is dat de gebiedspartners elkaar al op verschillende vlakken tegenkomen, waardoor onderling contact al aanwezig was. Verder is zowel ambtelijk als bestuurlijk de urgentie voor samenwerking binnen het GGA-proces duidelijk uitgesproken. Hierbij wordt ook druk gevoeld om de GGA-verkenning binnen afzienbare tijd af te ronden, zodat concreet verder aan de slag kan worden gegaan. Aanbevelingen om mee te nemen richting de visievormingsfase, zijn: Algemeen

^

Maak gebruik van de aanwezige positieve energie in het gebied en ga z.s.m. verder met de visievormingsfase. Laat het proces niet stilvallen.

^ Verzilver kansen als deze zich voordoen, hoe klein ze ook zijn, zowel voor de hoofdthema's als voor de overige opgaven in het gebied! Alle thema's en opgaven zijn met elkaar verbonden! ^

Organiseer kennisdeling en ondersteuning voor grondgebruikers op het vlak van ondergrond, bodembeheer en hydrologische situatie.

^

Onderzoek de mogelijkheden voor het realiseren van een grondbank. Dit kan in de volgende processtappen kansrijk zijn voor het zien van mogelijkheden en de realisatie van opgaven. De gronddruk is hoog.

^ Zorg voor een goede afstemming tussen dit GGA proces, de keukentafel gesprekken en andere gesprekken in het gebied. Waak ervoor dat verschillende partijen bij dezelfde agrariër/gebiedspartner aan tafel zitten met een ander verhaal. Stem met elkaar af en wees transparant. ^ Werk met een paar goede voorbeelden/pilots om van te leren: ga daarover in het veld met elkaar in gesprek, leer van elkaar en heb respect voor elkaars wensen en ideeën. ^ Werk in deelgebieden. Stel deze gezamenlijk samen. Zorg voor een gezamenlijke integrale tafel voor het hele gebied zodat de overall visie duidelijk blijft.

Rollen stakeholders

^

Spreek uit en werk uit wanneer ieder tevreden is met de GGA. Dit geldt voor elke fase.

^

Overweeg een afzonderlijke trekker voor hydrologisch herstel, die in directe verbinding met het GGA proces staat.

^

Maak als gebiedspartners gebruik van elkaars expertise, contacten en "benut de denkkracht in het veld". Wees duidelijk over de beschikbare menskracht.

^

Durf creatief te zijn en lef te tonen, ook als overheden. Kleur eens buiten de lijntjes om tot mooie oplossingen te komen.

^

Erkenning van de rol van de landbouw in het vitaal houden van het buitengebied door overheden is belangrijk.

^

Blijf en ga in gesprek met elkaar, deel wat je doet en zou willen doen, vertrouw elkaar, wees eerlijk en transparant!

1

^ Vier wat je samen bereikt! Dit draagt bij aan het enthousiasme en versterkt de band.

r

'Benut de denkkracht in het veld

^ Zorg voor participatie vanuit het gebied, zodat het ook een visie van het gebied wordt (en niet alleen van de gebiedspartners).

32

En nu Samen richting visievorming!

Br™™,,, Aanpak Stikstof. (z.d.). Nationaal Programma Landelijk Gebied. Opgeroepen op september 20, 2022, van www.aanpakstikstof.nl:https://www.aanpakstikstof.nl/destikstofaanpak/nationaal-programma-landelijk-gebied GLB Nationaal Strategisch Plan. (z.d.). home. Opgeroepen op september 20, 2022, van www.toekomstglb.nl:https://www.toekomstglb.nl/ Grondwaterconvenant 2021-2027. (2021). Samenwerken aan herstel en bewaking van de grondwaterbalans in Brabant. Grondwaterconvenant 2021-2027. Hendriksen, J., & Kloosterman, A. (2021). Regionale strategie en uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Waterkring West. Amersfoort: TwynstraGudde. Jonkvorst, R., Smit, G., & Verbeek, R. (2014, juni 12). Passende Beoordeling beregeningsbeleid. Opgehaald van www.lokaleregelgeving.overheid.nl: https:ZZlokaleregelgeving.overheid.nlZCVDR340322Z1#d4695619e49 KWR Bridging Science to Practice. (2019, april 1). Nederlandse drinkwaterbronnen kwetsbaar voor gewasbeschermingsmiddelen. Opgeroepen op september 23, 2022, van www.krwwater.nl:https://www.kwrwater.nl/actueel/nederlandse-drinkwaterbronnen-kwetsbaar-voor-gewasbeschermingsmiddelen/ Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (z.d.). NOVEX-gebieden.

Opgeroepen op september 20, 2022, van www.denationaleomgevingsvisie.nl: httpsy/www.denationaleomgevingsvisie.nl/programma+novex/novex-gebieden/default.aspx Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (a.). (z.d.). Brabantse Wal. Opgeroepen op augustus 1, 2022, van www.natura2000.nl:https://www.natura2000.nl/gebieden/noordbrabant/brabantse-wal Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (b.). (2020, juli 10). Hoofdlijnen Programma Natuur. Opgeroepen op augustus 5, 2022, van www.rijksoverheid.nl: https://www.riiksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/07/10/hoofdliinen-programma-natuur Nationaal Programma Regionale Energiestrategie. (z.d.). Nationaal Programma Regionale Energiestrategie. Opgeroepen op september 20, 2022, van www.regionale-energiestrategie.nl: https://regionale-energiestrategie.nl/default.aspx Provincie Noord-Brabant (a.). (z.d.). Brabant voorop in vernieuwend Boeren; Brabants beleidskader Landbouw en Voedsel 2030. 's-Hertogenbosch: Provincie Noord-Brabant. Provincie Noord-Brabant (b.). (z.d.). Omgevingsvisie. Opgeroepen op augustus 2, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/omgevingsbeleid/omgevingsvisie Provincie Noord-Brabant (c.). (z.d.). Natuurnetwerk Brabant (NNB).

Opgeroepen op augustus 2, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/natuur-enlandschapZnatuurZnatuurnetwerk-brabant-(nnb)#:~:text^eť^ì20Natuurnetwerk'^ì20Brabanť^ì20is'^ì20een.aan'^ì20planten'^ì20en'^ì20dieren)'^ì20bevorderd.

34

^

Provincie Noord-Brabant (d.). (2022). Actieplan Brabantse Bomen. 's-Hertogenbosch: Provincie Noord-Brabant.

^

Provincie Noord-Brabant (e.). (z.d.). Natuur - regievoering GGA landelijk programma natuur, subsidie. Opgeroepen op augustus 5, 2022, van www.brabant.nl: https://www.brabant.nl/applicaties/producten/natuur regievoering gga landelijk programma natuur subsidie 158703

^

Provincie Noord-Brabant (f.). (z.d.). Brabantse verstedelijkingsstrategie. Opgeroepen op september 27, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/ruimteliikeontwikkeling/ruimteliik-beleid/brabantse-verstedeliikingsstrategie

^

Provincie Noord-Brabant (g.). (2022). Ontwerp Natuurbeheerplan 2023 - Onderdeel Natuurbeheer. 's-Hertogenbosch: Provincie Noord-Brabant.

^

Provincie Noord-Brabant (h.). (z.d.). Brabantse Ontwikkelaanpak Stikstof (BOS). Opgeroepen op augustus 5, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/aanpakstikstof/brabantse-ontwikkelaanpak-stikstof

^

Provincie Noord-Brabant (i.). (z.d.). Ontwikkeling van de Brabantse woningvoorraad. Opgeroepen op augustus 9, 2022, van www.bevolkingsprognose.brabant.nl: https://bevolkingsprognose.brabant.nl/hoofdstuk/ontwikkeling-van-de-brabantse-woningvoorraad.html

^

Provincie Noord-Brabant (j). (z.d.). Aanpak stikstof. Opgeroepen op augustus 16, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/aanpak-stikstof

^

Provincie Noord-Brabant (k.). (z.d.). Brabants overzichtstikstofdata. Opgeroepen op september 20, 2022, van www.noord-brabant.maps.arcgis.com: httpsV/noordbrabant.maps.arcgis.comZappsZMapSeriesZindex.html?app^9c9f10262d9448af9df46267eda43511

^

Provincie Noord-Brabant (l.). (z.d.). De Brabantse Wal. Opgeroepen op september 20, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/onderwerpen/ruimteliikeontwikkeling/gebiedsontwikkeling/de-brabantse-wal

^

Provincie Noord-Brabant (m.). (z.d.). Over Brabantse Bomen. Opgeroepen op juli 26, 2022, van www.brabant.nl:https://www.brabant.nl/subsites/brabantse-bomen/over-brabantsebossenstrategie

^

Rijksoverheid (a.). (2020, september 28). Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030. Opgeroepen op september 27, 2022, van www.rijksoverheid.nl: https://www.riiksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/09/28/uitvoeringsprogramma-toekomstvisie-gewasbescherming-2030

35

»

Rijksoverheid (b.). (z.d.). Drinkwater. Opgeroepen op september 27, 2022, van www.helpdeskwater.nl:https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/gebruiksfuncties/drinkwater/

^

Rijksoverheid (c.). (2022, februari 25). Addendum op het 7e actieprogramma Nitraatrichtlijn. Opgeroepen op augustus 16, 2022, van www.rijksoverheid.nl: https://www.riiksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/02/25/addendum-op-het-7e-actieprogramma-nitraatrichtliin

^

van der Wal-Zeggelink, C. (2022). Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied. Den Haag: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

^

Wateringenieurs. (2020, september 15). Herstel natte natuurparel Noordpolder. Opgeroepen op september 27, 2022, van www.water-ingenieurs.nl: httpsV/wateringenieurs.nl/portfolio/herstel-natte-natuurparel-noordpolder-te-ossendrecht

^

Zuidwestelijke Delta. (2022). Factsheet Programma Zuidwestelijke Delta; gebruik van het afstromend water aan de voet van de Brabantse Wal "Water tussen Wal en Schelde". Zuidwestelijke Delta.

Bronnen afbeeldingen: Alle opgenomen afbeeldingen zijn gemaakt door MLG zelf in het focusgebied Brabantse Wal.

36