Rapport onderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning AOGW
Tekst van het document
-
Oost Gelre
Winterswijk
-
Systeem voor kostprijsbepaling Globale raming op basis van historische cijfers. Geen specifieke kostenraming op het niveau van activiteiten en diensten binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel Jaarlijkse verhoging van de tarieven met inflatiepercentage. Percentage kostendekkendheid is de uitkomst van de (gescheiden) processen van kosten- en opbrengstenraming. Specifieke raming van uren en kosten met behulp van Excel. Specifieke kostenraming op het niveau van activiteiten en diensten binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel. Jaarlijkse verhoging van de tarieven met inflatiepercentage Streven is 100% kostendekkendheid Tot en met 2024 is voor het bepalen van de kosten de Excel-toepassing van adviesbureau ANG gehanteerd. Dit model geeft inzicht in de kosten, baten,
23
-
-
aantallen en kostendekkendheid op artikelniveau. Het systeem had geen geautomatiseerde koppelingen met het financieel systeem of administratie. Over 2024 zijn geen ervaringscijfers opgebouwd over behandeltijden en kosten van diensten en activiteiten. Met ingang van 2025 (jaarrekening 2024) wordt gebruik gemaakt van de van de webapplicatie kostendekkendheid.nl. Deze toepassing werkt volgens de Activity Based Costing (ABC)-methode waarmee per dienst/activiteit de kostprijs kan worden berekend. Geen jaarlijkse indexatie van de tarieven (percentages) vanwege aanname dat deze in hoogte van de bouwkosten is verwerkt. Vaste tarieven (bedragen) zijn wel geïndexeerd. Streven is 100% kostendekkendheid.
Tarieven en kostendekkendheid De opbrengsten uit de leges mogen maximaal kostendekkend zijn: de in de begroting geraamde opbrengsten mogen niet hoger zijn dan de geraamde kosten. De opbrengsten mogen wel lager zijn dan de begrote kosten; dat is een jaarlijks besluit van de gemeenteraad dat zij neemt bij de behandeling van de legesverordening. Als een gemeente besluit om de kostendekkendheid van de leges te verhogen of te verlagen dan heeft dit vrijwel zeker gevolgen voor de tarieven. Een hogere kostendekkendheid betekent hogere tarieven en omgekeerd. Het zal verder duidelijk zijn dat als de geraamde opbrengsten lager zijn dan de geraamde kosten het deel van de kosten dat niet kan worden gedekt uit de opbrengsten gedekt wordt uit de algemene middelen van de gemeente. In hoofdstuk 2 zijn we ingegaan op de tarieven die de gemeenten hanteren. Uiteenlopende toelichtingen op de toerekening van overheadkosten De tarieven zijn veelal jaren historisch bepaald en worden vervolgens telkens percentueel verhoogd met de inflatiecorrectie. Hierdoor kan er geleidelijk een zekere mismatch ontstaan met de werkelijke overheadkosten. Verdere digitalisering en automatisering kan de overhead substantieel beïnvloeden.
Aalten: uit de financiële verordening, de paragraaf bedrijfsvoering (uniform uurtarief) en de aanvullend verkregen informatie blijkt – generiek - dat overhead volledig wordt doorberekend aan de productie en diensten. Of -specifiek- de juiste toerekening aan de activiteiten en diensten in het kader van de Omgevingswet geschiedt is niet waarschijnlijk omdat geen actuele specifieke kostprijzen zijn bepaald, maar dat dit op basis van historische ramingen geschiedt. Oost Gelre: deze gemeente geeft in de paragraaf lokale heffingen van de begroting 2025 de volgende overheadkosten aan: automatisering, huisvesting, overige personeelskosten, financiën en archief. Zoals uit de vorige paragraaf blijkt is de opsomming niet volledig. De inflatiecorrectie zit vooral op het direct toe te rekenen deel. Er wordt namelijk rekening gehouden met de werkelijke personele kosten en daarbij ook de werkelijke ingeschatte overheadkosten (en dus niet de overheadkosten van het jaar ervoor + inflatie). Winterswijk: De toelichting op de toerekening van overheadkosten is summier. Uit de opgevraagde informatie is gebleken dat de overheadkosten vrijwel volledig worden doorberekend. In de paragraaf lokale heffingen wordt volstaan met het benoemend van de definitie uit het BBV: “kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces”.
Kostentoerekening is een beleidsmatige keus Gemeenten hebben enige vrijheid hoe en welke kosten zij toerekenen aan de activiteiten in het kader van de Omgevingswet. Ze kunnen ervoor kiezen om bepaalde activiteiten die wel of toch een relatie hebben met leges buiten het kostenverhaal te houden. De geraamde kosten zijn dan dus lager. Als gemeenten dus
24
spreken over volledige kostendekkendheid is het van belang te beoordelen welke kosten doorberekend worden. Twee gemeenten met volledige kostendekkendheid kunnen dus verschillende kosten dekken. Een gemeente die heeft besloten om bepaalde kosten niet te verhalen via de leges kan dat beleid later aanpassen. De legestarieven zijn gerelateerd aan de omvang van de bouwsom. Aalten hanteert een bedrag afhankelijk van de hoogte van de bouwsom. De overige gemeenten hanteren een percentage van de bouwkosten volgens een gestaffeld tarief als heffingsmaatstaf. Dit geldt uiteraard alleen voor de omgevingsplanactiviteiten met bouwactiviteit. In onderstaande tabel zijn de tarieven opgenomen die de gemeenten hanteren voor het bepalen van de door te berekenen kosten van diensten activiteiten. Gemeente Aalten Oost Gelre
Tarief voor doorberekening 2025 € 86,00 Divers: afhankelijk van loonkosten betreffende medewerkers
waarvan overhead € 31,00 € 39,00
Winterswijk € 111,95 € 52,85 Zoals hiervoor aangeven zijn de aanzienlijke verschillen waarschijnlijk terug te voeren op gemeentelijke keuzes over omvang en inrichting van de organisatie en wijze van bepaling en toerekening van overhead. Uit de tabel kan niet de conclusie worden getrokken dat de ene gemeente doelmatiger functioneert dan de andere. Om tot een meer specifieke verschillenverklaring te komen is nader onderzoek nodig. Wijze van raming van aantallen vergunningaanvragen opbrengsten De gemeenten hanteren de volgende werkwijze voor het ramen van aantallen aanvragen en het bepalen van de opbrengsten: Gemeente Wijze van ramen van aantallen en opbrengsten Aalten - Geen raming van aantallen diensten en activiteiten. - In plaats daarvan worden opbrengsten geraamd op basis van historische cijfers (realisatie afgelopen jaren). - Indien er grote afwijkingen worden verwacht ten opzichte van de afgelopen jaren (bijv. grote projecten) dan wordt bijgeraamd. - Bijstellingen van opbrengstenraming via de tussentijdse rapportage aan de raad over de begrotingsuitvoering (voorjaarsnota of najaarsnota) Oost Gelre - Geen raming van aantallen diensten en activiteiten. Aantallen bij (ingekomen en verleende vergunningen) worden bijgehouden en aan de hand hiervan wordt een schatting gemaakt voor volgend jaar gemaakt.
- De geraamde opbrengsten 2024 zijn geraamd op ongeveer 1/3 van de opbrengsten in 2022 en 2023. Tussentijds bleken de leges echter hoger, doordat er eind 2023 nog veel vergunningen zijn aangevraagd. Voor 2025 zijn de opbrengsten wederom op 1/3 van de opbrengsten in 2022 en 2023 (en op ½ van 2024) geraamd. - In de bestuursrapportage (peildatum 1 juli jaar t) worden de opbrengstramingen zonodig bijgesteld. Winterswijk - Raming van aantallen per artikel van Hoofdstuk 2 tarieventabel als input voor de webapplicatie kostendekkendheid.nl. - Door de vakafdeling wordt een inschatting gemaakt van het volume en de omvang van de vergunningaanvragen op basis van historische cijfers, mutaties t.g.v. veranderende wetgeving en de jaarlijkse in B&W vastgestelde
25
-
4.3.2
planningslijst woningbouw. Ook wordt gebruik gemaakt van aantallen milieuactiviteiten aangeleverd door de ODA. Eventuele bijstelling van opbrengstenraming via de bestuursrapportage (peildatum 1 april) of 2e voortgangsrapportage (peildatum 1 oktober).
Bevindingen per gemeente
4.3.2.1 Aalten Interne regelgeving De financiële verordening van de gemeente Aalten (artikel 17, lid 1) stelt dat voor het bepalen van de kostprijs een apart systeem van kostentoerekening wordt gehanteerd. Dit betreft ondermeer de rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht. Bij deze kostentoerekening worden de directe kosten, de overheadkosten en de rente betrokken. Lid 5 van artikel 17 van de verordening bepaalt dat voor de toerekening van de overheadkosten uitgegaan wordt van het uurtarief zoals weergegeven in de paragraaf Bedrijfsvoering. Dit tarief is gebaseerd op de totale loon- en overheadkosten en wordt gedeeld door de op begrotingsbasis geschatte ureninzet personeel. In de paragraaf Bedrijfsvoering van de begroting 2025 is opgenomen: Voor het doorberekenen van diverse werkzaamheden wordt gewerkt met een uniform uurtarief. Er is een berekening gemaakt op basis van totale loon- en overheadkosten voor het tarief per uur. Dit resulteert in een uurtarief voor 2025 van € 86, waarvan € 31 per uur voor overhead. In 2024 was het uurtarief € 82. Paragraaf lokale heffingen: geen relevante bepalingen. 1. De gemeente Aalten heeft een geraamde kostendekkendheid van 42% in de paragraaf lokale heffingen van de begroting 2025 opgenomen. Dit percentage is de uitkomst van het saldo van lasten (direct toe te rekenen en overhead) en baten.
De jaarrekening 2024 meldt een gerealiseerde kostendekkendheid van 82%. 2. De tarieven voor de activiteiten en diensten in Hoofdstuk 2 zijn historisch bepaald en worden jaarlijks verhoogd met het inflatiepercentage. Er wordt geen specifieke raming gemaakt of op basis van tijdschrijven. 3. Aalten raamt de gemiddelde behandeltijd per vergunning. Deze uren worden vermenigvuldigd met het uniform tarief van € 86. Gemeente Aalten geeft aan dat de urenraming vaak te rooskleurig is, dat de behandeling van aanvragen meer tijd kost dan geraamd. Externe inhuur is structureel nodig. Deze (hogere) kosten zijn echter niet verdisconteerd in het uurtarief. Ook dit maakt dat de werkelijke kosten hoger zijn van vooraf geraamd. 4. Voor ramingen van aantallen wordt vooral teruggeblikt naar de afgelopen jaren. De aantallen aanvragen zijn redelijk constant (2025 nagenoeg gelijk aan 2024). Als er bijzondere projecten zijn raamt de gemeente bij. 5. Aalten kent geen specificatie van directe ureninzet naar de activiteiten en diensten binnen de omgevingsvergunning. De kosten- en batenraming geschiedt op het niveau van Hoofdstuk 2.
26
4.3.2.2 Oost Gelre Interne regelgeving Financiële verordening, artikel 17. Kostprijsberekening 1. Voor het bepalen van de geraamde kostprijs van rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht en van goederen, werken en diensten die worden geleverd aan overheidsbedrijven en derden, wordt een extracomptabel stelsel van kostentoerekening gehanteerd. Bij deze kostentoerekening worden naast de directe kosten, de overheadkosten en de rente van de inzet van vreemd vermogen, reserves en voorzieningen voor de financiering van de in gebruik zijnde activa betrokken. 5. Voor de toerekening van de overheadkosten aan de kostprijs van rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht en van goederen, werken, diensten die worden geleverd aan overheidsbedrijven en derden, voor zover dat niet activiteiten als bedoeld in het derde en vierde lid betreffen, wordt uitgegaan van een aandeel in de totale overheadkosten. Dit ter grootte van de geraamde directe kosten van de economische categorieën 1.1 Salarissen en sociale lasten en 3.5.1 Ingeleend personeel die worden besteed aan de desbetreffende goederen, werken, diensten en heffingen, gedeeld door de totale geraamde directe kosten van de economische categorieën 1.1 Salarissen en sociale lasten en 3.5.1 Ingeleend personeel. Paragraaf Bedrijfsvoering begroting 2025: geen relevante bepalingen.
Paragraaf lokale heffingen begroting 2025: De overheadkosten rekenen we naar rato van de bestede formatie wat betrekking heeft op het taakveld. We hanteren de volgende overheadkosten: automatisering, huisvesting, overige personeelskosten, financiën en archief. 1. Deze gemeente hanteert een Excel- rekenmodel “kostentoerekening van leges” om voor de artikelen 2.5 (bouwactiviteiten, bouwtechnisch deel) en 2.6 (bouwactiviteiten, ruimtelijk deel) uit de legesverordening de directe kosten te bepalen. In dit model wordt gerekend met een uurloon afhankelijk van de schaal van de betrokken medewerker en er wordt een inschatting van de benodigde uren en onderzoeken gemaakt. 2. De berekeningsmethode in het rekenmodel is als volgt: A) Geschatte bestede tijd voor een vergunning * B) Welke functionaris met de bijbehorende salarisschaal is betrokken + C) Overige kosten welke gemaakt moeten worden om de vergunning te verlenen (m.n. publicatiekosten, externe adviezen, kapitaallasten, druk- en bindwerk of afdrachten rijksleges zijn) + A*D) De indirecte kosten zijn voor het jaar 2024 bepaald op € 36,50 per uur en voor 2025 € 39,00. 3. Voor het wijzigen van het omgevingsplan voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (Bopa) wordt ook een urenraming met een standaard sjabloon in Excel gemaakt. Deze raming is afhankelijk van de omvang en complexiteit van de wijziging.
De geraamde uren worden vermenigvuldigd met het uurtarief (€ 82) en hierop wordt een opslag van 20% voor onvoorzien toegepast. De inschatting van de benodigde uren en onderzoeken wordt op voorhand met de initiatiefnemer gedeeld. 4. Voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit met bouwactiviteit worden de leges specifiek begroot. Deze begroting wordt door het college van B en W vastgesteld en voorafgaand aan het in behandeling nemen van de aanvraag om een omgevingsvergunning aan de aanvrager verstrekt. 5. Voor 2025 zijn de opbrengsten op 1/3 van de opbrengsten in 2022 en 2023 (en op ½ van 2024) geraamd. De begrotingsraming 2024 is bij bestuursrapportage (peildatum 1 juli begrotingsjaar) bijgeraamd van € 334.000 naar € 592.544. Dit duidt mogelijk op een te behoedzame raming van de opbrengsten in de begroting. Tegelijkertijd kan één grote aanvraag met een hoge bouwsom veel invloed op de baten hebben. Daarbij komt dat de ramingen voor het volgende begrotingsjaar al in juni worden opgesteld. Op dat moment is er nog veel onzeker over de daadwerkelijke aanvragen voor het volgende jaar.
27
6. De kosten per aanvraag worden voorcalculatorisch bepaald. Er wordt niet tijdgeschreven. Er is een correctiemogelijkheid op de begrote kosten als producten niet of in mindere mate worden afgenomen. 7. Er wordt gerekend met een overhead bedrag van € 36,50 per uur. Dit is gebaseerd op loonkosten en overheadkosten volgens de begroting. Hierbij wordt rekening gehouden met kosten die wel volledig toegerekend kunnen worden aan de leges (kosten financiën en automatisering) en kosten die deels worden toegerekend (zoals loonkosten van het management). 8. In de paragraaf lokale heffingen staat: De overheadkosten rekenen we naar rato van de bestede formatie wat betrekking heeft op het taakveld. We hanteren de volgende overheadkosten: automatisering, huisvesting, overige personeelskosten, financiën en archief. Volgens de begripsomschrijving in de vorige paragraaf vallen meer kostensoorten onder de overhead. De gemeente heeft in de gesprekken aangegeven dat ook deze kostensoorten worden doorberekend. 9. In artikel 2.50 van de legesverordening (modaliteiten) zijn advieskosten opgenomen voor een advies van de welstandscommissie Gelders Genootschap (Commissie Ruimtelijke Kwaliteit). Het legestarief wordt verhoogd met het bedrag zoals bepaald in de welstandstariefregeling van het Gelders Genootschap.
De tarievenregeling Gelders Genootschap is als bijlage bij de tarieventabel van de legesverordening opgenomen, zie bijlage 2 van de verordening. Dit geldt ook voor de twee andere gemeenten 10. De gemeente streeft naar een kostendekkendheid van 100%. De paragraaf lokale heffingen in het jaarverslag 2024 meldt een gerealiseerde kostendekkendheid van 86%. Op Hoofdstuk 2 Omgevingsvergunning is € 1.032 000 aan lasten verantwoord en € 887.000 aan baten. 4.3.3.3 Winterswijk Interne regelgeving Financiële verordening, artikel 16: 1.Voor het bepalen van de geraamde kostprijs van rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht, en van goederen, werken en diensten die worden geleverd aan overheidsbedrijven en derden, wordt een extracomptabel stelsel van kostentoerekening gehanteerd. Bij deze kostentoerekening worden naast de directe kosten, de overheadkosten en de rente van de inzet van vreemd vermogen, voor de financiering van de in gebruik zijnde activa betrokken. 2.Bij de directe kosten worden betrokken de bijdragen aan en onttrekkingen van voorzieningen voor de noodzakelijke vervanging van de betrokken activa en de afschrijvingskosten van de in gebruik zijnde activa.
Voor de rechten en heffingen waarmee kosten in rekening worden gebracht, worden daarbij ook de compensabele belasting over de toegevoegde waarde (BTW) en de gederfde inkomsten van het kwijtscheldingsbeleid betrokken. Paragraaf Bedrijfsvoering begroting 2025: We rekenen de overhead toe aan grondexploitaties, investeringen en andere (subsidie)projecten. In de praktijk doen we dit door in het taakveld overhead (onderdeel van beleidsveld 4.1) onder de lasten een negatief bedrag op te nemen, en dit bedrag in het betreffende taakveld (beleidsveld) weer als last te verantwoorden. Paragraaf lokale heffingen begroting 2025: Beleid: Bij de leges streven we naar 100% kostendekking. Onder maximaal kostendekkend verstaan we dat de geraamde baten de geraamde kosten niet mogen overschrijden. Verder houden we rekening met de overhead, waarbij deze omschreven zijn als: ‘die kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces’.
28
Tot en met 2024 hanteerde de gemeente Winterwijk, net zoals Oost Gelre nu nog doet, een rekenmodel in Excel voor het bepalen van de kosten voor de omgevingsplanactiviteiten. Dit rekenmodel was afkomstig van adviesbureau ANG. Er zijn met behulp van het model inschattingen gemaakt van de aantallen aanvragen per belastbaar feit en de gemiddelde tijdsbesteding per aanvraag om zo tot een kostprijs per belastbaar feit te komen. Het rekenmodel bevat een aantal tabbladen (zie ter illustratie onderstaande afbeelding). Op basis van de urenraming per aanvraag / artikel uit Hfdst. 2 van de verordening en uurtarieven van medewerkers (intern en omgevingsdienst ODA) zijn de directe personeelskosten bepaald (uren * tarief). Daarnaast zijn de overige lasten van de uitvoeringsdienst ODA en overige lasten (materieel + inhuur) vanuit de begroting meegenomen bij de kostenbepaling. Het format legt een relatie met de kosten en baten in de begroting en bevat een raming van de aantallen aanvragen per artikel.
Van een klein deel van de belastbare feiten waren geen realisatieaantallen beschikbaar omdat deze nieuw waren. Voor deze categorie zijn door de vakafdelingen aantallen en tijdsbestedingen ingeschat. Van sommige van deze belastbare feiten was het echter niet zeker of de ingeschatte tijdsbestedingen realistisch zijn en hierover was afgesproken dat de werkelijke tijdsbestedingen gemonitord zouden worden, zodat zonodig de tariefstelling kon worden aangepast. Met behulp van de interne inzet per aanvraag, het uurtarief van de betreffende medewerker(s), een opslag voor overhead, de externe inzet en de eventuele toegerekende specifieke kosten vanuit de begroting (met name ICT, externe advieskosten, leasekosten voertuigen) is een kostprijs per dienst berekend. Vervolgens zijn, met behulp van een raming van het volume en de omvang van de vergunningaanvragen op basis van historische cijfers, de totale kosten van alle diensten in Hoofdstuk 2 van de tarieventabel bepaald. De volgende stap was het bepalen van tarieven: • Legesonderdelen die in beginsel niet wijzigden bij de inwerkintreding van de Omgevingswet kregen bij de eerste doorrekening het tarief zoals dat in de tarieventabel 2023 onder de Wabo was opgenomen. Afhankelijk van de verhouding van dit tarief tot de berekende kostprijs is het Wabo-tarief gehandhaafd, of handmatig bijgesteld.
• De tarieven voor de bouwtechnische bouwvergunning en de ruimtelijke bouwvergunning zijn handmatig opnieuw bepaald. • Voor nieuwe legesonderdelen is in beginsel een tarief bepaald op 100% van de berekende kostprijs. Na de eerste doorrekening is soms in samenspraak met de vakafdeling een ander tarief voorgesteld.
29
Vanaf 2025 1. Bovenstaande methode vond de gemeente zeer bewerkelijk en men was te afhankelijk van de input van een groot aantal mensen. Door de arbeidsintensieve methode van het ophalen van de input, de vele mutaties in personeel en de grote werkdruk is besloten gebruik te gaan maken van de dienstverlening van adviesbureau kostendekkendheid.nl. Ook in het kader van uniformiteit (m.b.t. de kostendekkendheid van de overige heffingen) en toegankelijkheid is voor deze webapplicatie gekozen. De voor-en nacalculatie vindt vanaf begroting 2025 plaats door inschakeling van genoemd bureau. 2. Nacalculatie van de kosten over 2024 is niet mogelijk omdat de monitoring van arbeidsinzet om diverse redenen (vele personeelswisselingen, wijzigingen in leidinggevenden, besluit om over te gaan naar inschakeling van kostendekkendheid.nl) niet heeft plaatsgevonden. Er is en wordt niet tijdgeschreven en er zijn dus geen ervaringscijfers opgebouwd over behandeltijd en kosten van de verschillende diensten binnen de Omgevingswet. 3. In het standaard gemeentelijk uurtarief (2025: € 111,95) is een overheadtarief van € 52,85 inbegrepen. Externe advieskosten worden rechtstreeks geboekt. Vanwege personeelstekorten zijn deze van materiële omvang. De verdeling van de overhead per taakveld is bepaald in overleg met de teammanagers en nog gebaseerd op de begroting 2023.
In 2026 wordt de uitvraag opnieuw gedaan. 4. De van de gemeente ontvangen specificatie van de toegerekende overheadkosten (raming overheadkosten 2025 volgens paragraaf Lokale heffingen: € 666.617) en de methode voor bepaling van de overhead geeft aan dat vrijwel alle kostensoorten worden doorberekend. Publicatiekosten van vergunningen / kosten van de website worden niet doorberekend. 5. De gemeente heeft in de nota Lokale Heffingen aan de raad uit 2017 de belangrijkste beleidsmatige keuzes voorgelegd over de legesheffing. Deze nota is niet meer actueel, onder meer door verwijzing naar het coalitieprogramma 2014-2018 en gewijzigde landelijke regelgeving (o.a. Omgevingswet). 6. De gemeente streeft naar een kostendekkendheid van 100%. De paragraaf lokale heffingen in het jaarverslag 2024 meldt een gerealiseerde kostendekkendheid van 128%. De toelichting op deze overdekking in het jaarverslag geeft aan dat voor een groot woningbouwproject zijn in 2024 in één keer ca. 487.000 euro aan leges in rekening gebracht terwijl een deel van de kosten later wordt gemaakt. Verder zijn eind 2023 zijn i.v.m. de aanstaande inwerkingtreding van de Omgevingswet veel aanvragen ingediend om nog onder de Wabo te vallen. Deze zijn veelal pas in 2024 aangevuld en behandeld. Hiermee zijn meer leges opgehaald dan verwacht.
Tot slot zijn de leges voor de ruimtelijke bouwactiviteiten zijn in 2024 verhoogd vanwege de verwachte terugloop van leges door inwerkingtreding van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen. 7. Medio 2023 zijn bij de voorbereiding van de begroting de leges in het kader van de toenmalige bezuinigingsopdracht per 1 januari 2024 met 25% verhoogd.
30
Hoofdstuk 5. Rol gemeenteraden Hoofdstuk 5 gaat over de rol van de gemeenteraad. In paragraaf 5.1 zijn de verschillende sturings- en controlemogelijkheden van de gemeenteraad beschreven. Paragraaf 5.2 gaat in op de informatieverstrekking aan de gemeenteraad. Onderzoeksvragen: 13. Welke sturings- en controlemogelijkheden hebben de drie gemeenteraden op de hoogte van de legestarieven? 14. Worden de gemeenteraden geïnformeerd over de tariefberekeningen, kosten en opbrengsten en kostendekkendheid van de tarieven en zo ja, hoe? 5.1 Sturings- en controlemogelijkheden van de gemeenteraad De vaststelling van de belastingverordeningen (lees legesverordeningen) is de exclusieve bevoegdheid van de gemeenteraad. Binnen de grenzen van de wet heeft de gemeenteraad enkele vrijheden bij de invulling van de verordening. Deze vrijheid komt het meest naar voren in: • de keuze om een belasting wel of niet te heffen; • de heffingsmaatstaven, op basis waarvan de belastingen/leges berekend zijn; • het tarief; • eventuele vrijstellingen. De gemeenteraad stelt niet alleen de tarieven vast, maar bepaalt ook de kaders waarop deze tarieven zijn gebaseerd (de heffingsmaatstaf). Zolang de norm van 100%-kostendekkendheid van de totale leges van de Omgevingswet niet wordt overschreden, kan de gemeenteraad per tarief besluiten of en met hoeveel procent het tarief verhoogd wordt.
In de aanloop naar de invoering van de Omgevingswet zijn de raden van de drie gemeenten daar volop in meegenomen. Door middel van raadsmededelingen, informatiebijeenkomsten en raadswerkgroepen zijn de raden geïnformeerd over - en betrokken geweest bij - de invoering van de Omgevingswet. De invoering van de Omgevingswet heeft een langdurig/langjarig traject doorlopen en gezien de complexiteit van de wet kent het een veelheid aan onderdelen. De leges, laat staan de kostendekkendheid ervan, zijn veelal in de laatste fase van de invoering summier aan de orde gekomen. De wet is lokaal met ingang van 1-1-2024 ingevoerd en de te nemen raadsbesluiten zijn in het vierde kwartaal van 2023 aan bod gekomen. De leges zijn beleidsneutraal ingebracht, dat wil zeggen een voortzetting van de tarievenstructuur en -opbouw, voor zover deze past binnen de Omgevingswet. We zien dat veel afwegingen en te maken keuzes, zoals over welke belastbare feiten leges worden geheven, de tarievenstructuur en de daarbij horende grondslagen, de bouwkostenranges waarover leges worden geheven, en ook de kostendekkendheid, in ambtelijke werksessies en met afgevaardigden van de diverse betrokken vakafdelingen via meerdere sessies met elkaar zijn afgestemd en voorbereid.
We zien ook dat bij de behandeling en vaststelling van de belastingverordening en de daarbij horende tarieventabel legesverordening gemaakte keuzes niet tot weinig aan de raden zijn voorgelegd. De gemeente Aalten maakt in het raadsvoorstel wel gewag van een aantal keuzes ten aanzien van het vooroverleg/omgevingsoverleg, milieuleges, de BOPA en impact en verschil tussen technische bouwactiviteit en ruimtelijke bouwactiviteit. Er zijn op ambtelijk niveau memo’s opgesteld die meer duiding geven over wijzigingen en gemaakte keuzes ten aanzien van de legestarieven. Een samenvatting
31
van deze memo’s zou als bijlage bij de legesverordeningen wel meer inzicht voor raadsleden hebben kunnen bieden. Er zijn geen debatten gevoerd over de kaders van de tarieven en de mate van kostendekkendheid. Dit zijn belangrijke sturingsmogelijkheden van de raad. De meeste belastingverordeningen zijn hamerstukken. De raden gaan logischer wijze uit van de deskundigheid van de ambtenaren. Het is wel verstandig om keuzes in de belastingheffing vast te leggen in een separate beslisnota of oplegger bij de verordening. Bij de gemeenten zijn alleen de resultaten van de verplichte keuzes vastgelegd in belastingverordeningen.
5.2 Informatieverstrekking aan de gemeenteraad De informatie over kostendekkendheid die de colleges verstrekken, is te beperkt. De raadsleden krijgen informatie over de tariefberekeningen via de gegevens in de programmabegroting, zie de paragraaf lokale heffingen. Zoals al eerder vermeld in hoofdstuk 2 wordt van gemeenten verwacht dat zij de ontwikkeling van de lokale heffingen (waaronder de tarieven van de (bouw)leges) toelichten in de paragraaf lokale heffingen van de begroting. Dit doen zij vooral wanneer er sprake is van een relatief grote mutatie. Gemeenten moeten in de betreffende paragraaf echter ook inzicht geven in de kostendekkendheid van de legesverordening. De paragraaf lokale heffingen in de begroting is daarmee dé plek om toe te lichten waarom tarieven dalen of sterk stijgen. De BBV bevat de wettelijke eisen voor de opzet en inhoud van de begroting en de jaarrekening. Artikel 10 van dit besluit vermeldt dat de paragraaf over de lokale heffingen ten minste bevat: a) De geraamde inkomsten. b) Het beleid ten aanzien van de lokale heffingen.
c) Een overzicht op hoofdlijnen van de diverse heffingen, waarin inzichtelijk wordt gemaakt hoe bij de berekening van tarieven van heffingen, die hoogstens kostendekkend mogen zijn, wordt bewerkstelligd dat de geraamde baten de ter zake geraamde lasten niet overschrijden, wat de beleidsuitgangspunten zijn die ten grondslag liggen aan deze berekeningen en hoe deze uitgangspunten bij de tariefstelling worden gehanteerd. d) Een aanduiding van de lokale lastendruk. e) Een beschrijving van het kwijtscheldingsbeleid. De gemeenten Aalten en Winterswijk voldoen grotendeels aan bovenstaande eisen en uitgangspunten. Aangegeven wordt wat de toe te rekenen kosten/lasten, de kosten van overhead, de baten en de dekking zijn. Zo komt bij Aalten in de programmabegroting 2025 bij Titel 2 Dienstverlening vallend onder fysieke leefomgeving de dekking uit op 42%. Voor Winterswijk is dat 84%. In de programmabegroting 2025 van de gemeente Oost Gelre komen slechts de opbrengstcijfers voor van de jaarrekening 2023 en van de begrotingen 2024 en 2025. De gemeente Winterswijk heeft voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet bij de behandeling van de programmabegroting 2024 de tarieven voor de leges omgevingsvergunning vanuit de doelstelling van een beter toekomstig financieel perspectief met 25% verhoogd en daarmee de kostendekkendheid gebracht naar 70%.
Bij deze aanpassing van de leges is gekeken naar de hoogte van de leges van de omliggende gemeenten. Ons is meegedeeld dat de verhoging van de tarieven passend zijn in vergelijking met die van de gemeente Berkelland. De drie gemeenten vermelden wel dat het steven bij leges 100% kostendekkendheid is en dat de tarieven van de lokale heffingen/leges jaarlijks worden aangepast met het inflatiepercentage.100% kostendekkendheid is Dienstverlening vallend onder fysieke leefomgeving/omgevingsvergunning
De colleges informeren de raadsleden beperkt tot niet over de wijze waarop tarieven en kostendekking tot stand komen. De eindresultaten worden in de regel wel gedeeld en de raad stelt deze vast.
32
De gemeente Winterswijk werkt vanaf het begrotingsjaar 2025 volgens de methode kostendekkendheid.nl. Jaarlijks ontvangt de gemeente een rapportage (Onderzoek kostendekkendheid leges begroting 2025) waarmee inzicht wordt gegeven in de mate van de kostendekkendheid van de leges. Dit document bevat bruikbare bouwstenen voor de kostenonderbouwing van leges en of de gemeente voldoet aan de wettelijke eisen van het BBV en geeft aanbevelingen betreffende de bedrijfsvoering. De rapportage wordt gebruikt als input voor de paragraaf lokale heffingen bij de programmabegroting. De conclusie uit het rapport is dat de gemeente Winterswijk voldoet aan de wettelijk gestelde eisen. Het rapport bevat nuttige informatie voor de raad om een beter inzicht te krijgen in de kostendekkendheid van leges. De opbrengsten uit de leges omgevingsvergunningen worden bij de programmabegrotingen behoedzaam en voorzichtig geraamd. Dat betekent dat het geraamde dekkingspercentage de 100% niet te boven komt en aanzienlijk lager is dan de 100%. Zoals al eerder vermeld worden lopende het jaar de opbrengsten en de kosten (inhuur) bijgesteld. De raden worden hierover geïnformeerd gedurende het jaar bij de verschillende bestuurlijke rapportages (bestuursrapportages, voorjaars- en najaarsnota’s) en tenslotte ook bij de jaarrekeningen.
5.3 Bevindingen per gemeente De paragraaf lokale heffingen is zoals vermeld een voorgeschreven paragraaf op grond het BBV. We hebben de paragrafen uit de programmabegrotingen van de drie gemeenten beoordeeld en komen tot de volgende bevindingen. Gemeente Aalten 1. Aalten heeft de geraamde opbrengst bouwleges van € 103.000 niet gespecificeerd naar de verschillende paragrafen / artikelen binnen Hoofdstuk 2 Dienstverlening Omgevingswet. 2. In het overzicht over de kostendekkendheid zijn de baten omgevingsvergunning geraamd op € 127.000. De overige baten ad € 24.000 bestaan grotendeels uit de leges Welstand ad € 18.000. 3. De paragraaf geeft aan dat maximale kostendekkendheid van 100% is toegestaan en geeft inzicht in het percentage kostendekkendheid. 4. Aalten presenteert een percentage kostendekkendheid van 42% op het niveau van Hoofdstuk 2. Dit is niet het streefpercentage maar de uitkomst van het ramingsproces van kosten en baten. In 2024, het eerste werkingsjaar van de Omgevingswet, was het dekkingspercentage 82%. Een meer gedetailleerde raming op het niveau van paragrafen of artikelen is niet aanwezig. 5. De paragraaf bevat geen toelichting op de methodiek van kostentoerekening en op toe te rekenen overheadkosten.
Daarvoor is het nodig om de paragraaf bedrijfsvoering te raadplegen, waarin is opgenomen: Voor het doorberekenen van diverse werkzaamheden wordt gewerkt met een uniform uurtarief. Er is een berekening gemaakt op basis van totale loon- en overheadkosten voor het tarief per uur. Dit resulteert in een tarief voor 2025 van € 86. In 2024 was het uurtarief € 82. Dit uurtarief wordt gebruikt voor onder meer het bepalen van de legestarieven. In de financiële verordening (artikel 17) staan de bepalingen over berekening van overhead en kostendoorberekening. 6. De aandacht voor beleid en beleidskeuzes is gering. 7. De indeling van de tabel is nog niet aangepast aan de nieuwe indeling van de tarieventabel in de modelverordening. Deze indeling is gewijzigd met ingang van de inwerkingtreding van de Omgevingswet:
33
Voor 2024
Vanaf 2024
Titel
Hoofdstuk
Hoofdstuk
Paragraaf
Onderdeel, subonderdeel of subsubonderdeel
Artikel
Oost Gelre 1. De paragraaf voldoet aan de vereisten van het BBV met uitzondering van de geraamde mate van kostendekkendheid. De baten bouwleges zijn geraamd, maar niet de lasten, waarmee de begroting geen inzicht geeft in de geraamde mate van kostendekkendheid. 2. De raming van de baten is op het niveau van “bouwleges” benoemd. Een relatie naar de indeling van de legesverordening wordt niet gelegd. Een meer gedetailleerde raming op het niveau van paragrafen of artikelen is niet aanwezig. 3. In de paragraaf lokale heffingen van de programmabegroting 2025 is in de tabel met de opbrengsten uit heffingen in de kolom begroting 2024 geen juist beeld van de opbrengstraming weergegeven. Deze raming is bij de tussentijdse Bestuursrapportage bijgesteld naar € 592.544, een stijging van 77%. De gemeente heeft aangegeven dat de reguliere werkwijze is om bij de Bestuursrapportage de actuele raming op te nemen en de actuele raming ook op te nemen in de kolom van het boekjaar. 4. De paragraaf meldt een maximale kostendekkendheid van 100%. Dit percentage is het streefpercentage. In 2024 is het dekkingspercentage uitgekomen op 86%. 5. De aandacht voor beleid en beleidskeuzes is gering. 6. De daling van de opbrengst in 2025 t.o.v. 2023 is niet toegelicht.
Is de daling een gevolg van nieuwe regelgeving (Omgevingswet, Wet Kwaliteitsborging voor het Bouwen (Wkb), aantallen of beleidsmatige aanpassingen? Ambtelijk is aangegeven dat vragen zoals deze worden behandeld op thema-avond (en) over de begroting met de raad en de Bestuursrapportage (peildatum 1 juli, behandeling in gemeenteraad september) een toelichting bevat. Winterswijk 1. De paragraaf meldt een maximale kostendekkendheid van 100% en geeft inzicht in het geraamde percentage kostendekkendheid (84%). In 2024 was het dekkingspercentage 128%. De toelichting op deze overdekking is opgenomen in het vorige hoofdstuk. 2. De paragraaf bevat geen toelichting op de methodiek van kostentoerekening en op toe te rekenen overheadkosten. 3. De tabel kostendekkendheid leges geeft op het niveau van de Omgevingswet (Hoofdstuk 2) inzicht in de raming van lasten, baten en het percentage overhead. Een meer gedetailleerde raming op het niveau van paragrafen of artikelen is niet aanwezig. 4. De aandacht voor beleid en beleidskeuzes is gering. 5. De indeling van de tabel is nog niet aangepast aan de nieuwe indeling van de tarieventabel in de modelverordening. Deze indeling is gewijzigd met ingang van de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 2024.
34
Hoofdstuk 6. Conclusies, aanbevelingen en aansporingen 6.1 Conclusies Op basis van de bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken trekt de rekenkamer een aantal conclusies. Algemeen Op grond van het gedane onderzoek concludeert de rekenkamer dat bij de drie onderzochte gemeenten de kostprijsbepaling, de kostentoerekening en de mate van kostendekkendheid van de leges voor een omgevingsvergunning sterk verschilt. Dat heeft te maken met de wijze van kostenbepaling (welke kosten reken je mee), en op welke wijze reken je kosten toe, op historische grondslag of een dynamisch berekeningsmodel). Gemeenten hebben beleidsvrijheid om zelf keuzes te maken over de kostentoerekening, de hoogte van de tarieven en de kostendekkendheid. De hoogte van kostendekkendheid wordt niet echt als een direct sturingsinstrument toegepast. Daarvoor bepalen andere factoren (aantal aanvragen, woningbouwproductie enz.) het beleid in deze. De hoofdconclusie is dat de wijze waarop de drie gemeenten de leges en daarmee de kostendekkendheid bepalen niet als goed of fout getypeerd kan worden.
Ondanks het feit dat het juridisch kader vrijwel identiek is (Omgevingswet, Wkb) en de VNG-modelverordening vrijwel geheel in alle drie de gemeenten wordt toegepast, hanteren de gemeenten verschillende methoden voor kostenbepaling, kostentoerekening en hebben de gemeenten uiteenlopende keuzes gemaakt over de vertaling van kosten naar leges. Toch levert het onderzoek een aantal conclusies en aanbevelingen op die zowel de methode als de werkwijze rondom leges en kostendekkendheid alsmede de informatievoorziening aan de gemeenteraden kunnen verbeteren. Onderstaand wordt dit zowel bij de conclusies als bij de aanbevelingen aangevuld met enkele aansporingen dit helder gemaakt. Opgemerkt dient nog wel dat bij zowel de huidige uitvoering als bij het toepassen van verbeteringen de personele beschikbaarheid en tijd en kwetsbaarheid van kennisoverdracht een rol kan spelen. Met de ambtelijke organisaties van de drie gemeenten is op een intensieve manier het onderzoek tot stand gekomen. Met dank voor de hartelijke en goede samenwerking en inbreng van beide kanten. Door deze vorm van samenwerking is veel informatie tijdens het onderzoek met elkaar gedeeld en zijn nieuwe inzichten ontstaan. - Gemeenten staan aan het begin De Omgevingswet is pas recent, per 1 januari 2024, ingevoerd.
De invoering betrof een complexe operatie en de gemeenten staan nog aan het begin van het werken met de Omgevingswet, het nieuwe digitale stelsel en het ervaring opdoen met de omgevingsvergunning. De komende 2 tot 3 jaar gaat het om het doorlopen van het proces van leren en aanpassen om de interne methode en werkwijze van kostentoerekening en tariefstelling te verbeteren en optimaliseren. Denk bijvoorbeeld aan het op basis van ervaringscijfers verder bijstellen en specificeren van de kosten- en opbrengstenramingen per paragraaf en artikel binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel en het verbeteren van de financiële ramingen in de begroting. Hopelijk biedt onder andere dit rapport daar aanknopingspunten voor. - Geen goed of fout systeem van kostprijsbepaling De gemeente Aalten heeft tot op heden de tarieven van voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet als vertrekpunt genomen. Doordat een specifieke calculatie van kosten voor de verschillende (gewijzigde) en diensten en activiteiten nog ontbreekt loopt deze gemeente het risico dat de tarieven niet direct
35
gebaseerd zijn op de daadwerkelijke kosten en de tarieven dus geen goede afspiegeling vormen van de kosten. Oost Gelre is van de drie gemeenten de gemeente die de meest specifieke en gespecificeerde methode van kostentoerekening hanteert voor de bepaling van de directe kosten van de activiteiten in het kader van de Omgevingswet. Zij hanteert daarvoor een zelf ontworpen Excel-model waarin uren en uurkosten per activiteit overzichtelijk zijn opgenomen. Wij stellen vast dat Oost Gelre hiermee een geschikt, uitlegbaar en transparant middel in handen heeft voor het ramen van de kosten van diensten en activiteiten in het kader van de Omgevingswet. Hierbij past de kanttekening dat aan het gebruik van Excel berekeningsmodellen risico’s kleven: de foutgevoeligheid is hoger dan bij professionele standaardapplicaties en de transparantie, toegankelijkheid en betrouwbaarheid (geen ingebouwde controles) zijn over het algemeen minder goed geborgd dan in specifiek voor het doel ontwikkelde standaard applicaties die een grote groep (gemeentelijk) gebruikers bedient. Ook kent een moderne applicatie vaak een ingebouwde workflow met overzichtelijke invoerschermen die de gebruiker door de applicatie leidt. Vanaf 2025 maakt Winterswijk gebruik van de webapplicatie van kostendekkendheid.nl. De methode met een uitgebreid rekenmodel in Excel die in 2024 is gehanteerd bleek te tijdrovend en complex.
De webapplicatie vermijdt de standaard risico’s die verbonden zijn met het werken met Excel: foute formules of verkeerde verwijzingen, beperkte toegankelijkheid en overdraagbaarheid. De methode van kostendekkendheid.nl borgt een eenduidige werkwijze voor verschillende leges en heffingen die de gemeente in rekening brengt. Daarnaast voorkomt toepassing mogelijk discussies over de te hanteren methode. De toepassing biedt overzichten die voldoen aan de eisen van het BBV en wordt door een groot aantal gemeenten gebruikt. Er moet nog ervaring en kennis met de nieuwe systematiek worden opgedaan om na te gaan of deze webapplicatie voldoet aan alle wensen en eisen. - Meten is weten Uit het verkregen beeld van de procesuitvoering valt de rekenkamer op dat het proces van gegevensverzameling, monitoren, evalueren en bijstellen in een cyclus van leren en verbeteren nog onvoldoende is ontwikkeld. Gegevensverzameling om te monitoren en te verbeteren geschiedt nog niet voldoende. Dit is echter noodzakelijk om tot een beter inzicht te komen van de toe te rekenen kosten en opbrengsten. Bovendien past dit bij het uitgangspunt dat de gemeenten bij de invoering van de Omgevingswet zelf hanteerden: zoveel mogelijk 1:1 over om de continuïteit van de taakuitvoering te borgen en aan de hand van praktijkervaring te willen evalueren, bijstellen en verbeteren.
Ook geldt dat de interne procedures en zeker ook voor de geautomatiseerde ondersteuning van de processen, zoals de koppeling van het eigen zaaksystemen met het Digitaal Stelsel Omgevingswet nog verbetering behoeft. Om een beter inzicht te krijgen in de behandeltijd en doorlooptijden van aanvragen en daarmee in de feitelijke behandelkosten van aanvragen en activiteiten kan het registreren van tijd een uitkomst bieden. Zonder inzicht in de tijdsbesteding, wachttijden en doorlooptijden is het ook lastig capaciteit plannen en bijsturen. Tijdschrijven kan continu, maar ook periodiek om te toetsen of bepaalde uitgangspunten (zoals de behandeltijd per dienst of activiteit) nog actueel en juist zijn. Opvallend is dat geen van de gemeenten tijd is of wordt geschreven op de activiteiten en diensten binnen de omgevingsvergunning. Procesbeschrijvingen zijn nog beperkt aanwezig Procesbeschrijvingen zijn nog beperkt aanwezig zowel voor het opstellen van de verordeningen en de bijbehorende tarieven, voor de berekening van de kostendekkendheid en de primaire
36
vergunningverleningsprocessen. De primaire processen zijn steeds meer geïncorporeerd in het zaakafhandelingssysteem dat de gehele procesuitvoering ondersteunt met verplicht te doorlopen stappen en toegewezen taken aan functionarissen. Het zaaksysteem, dat per gemeente verschilt, wordt vooral getypeerd als een registratiesysteem en minder als een procesondersteunend systeem. Wij verwachten dat de zaaksystemen zich de komende jaren zullen doorontwikkelen. -
Tariefverschillen uitgelicht: waarom verschillen de tarieven tussen de gemeenten? De tarieftabellen en de vergelijking van de casussen tussen de gemeenten (bijlage 3) laten aanzienlijke tariefverschillen zien. De oorzaak hiervan zal veelal bestaan uit een combinatie van de volgende factoren: - Omvang personele (formatie, functiewaardering) en materiële kosten - Omvang indirecte (overhead)kosten. - Kostentoerekening: welke kosten(soorten) worden meegenomen in de tarieven, in welke mate worden bijv. de indirecte kosten toegerekend en welke methode van kostentoerekening. - Meer of minder precieze toerekening van behandelkosten binnen “Hoofdstuk 2 Dienstverlening in het kader van de Omgevingswet). Kruissubsidiëring binnen dit hoofdstuk is toegestaan. Soms zijn tarieven jaren geleden bepaald en worden deze jaarlijks met een percentage voor kostenstijgingen verhoogd. - Beleidsmatige keuzen: o tarief als middel om te kunnen sturen; o gewenste mate van kostendekkendheid en de sturing hierop; o ambitie inzake lokale lastendruk; o de mogelijkheid van kruissubsidiëring binnen Hoofdstuk 2 (Leges Omgevingswet); o mate van behoedzaamheid van de ramingen (bijv. om niet meer dan kostendekkend uit te komen).
- De lokale taxatie van redelijkheid, evenwichtigheid en billijkheid, denk bijvoorbeeld aan vermindering of teruggaaf in situaties dat achteraf geen vergunning nodig blijkt of de aanvraag wordt ingetrokken. - Invloed van lokale context (bijv. relatief veel complexe projecten) lokale regelgeving maar ook algehele financiële gezondheid. - Doelmatigheid van het proces behandeling aanvragen, bijv. de ondersteuning door een efficiënt zaaksysteem, maar ook interne controles, diepgang van toetsing in het aanvraagproces. In het kader van dit onderzoek hebben wij geen analyse uitgevoerd op de (combinatie van) factoren die voor de verschillen tussen Aalten, Oost Gelre en Winterswijk van toepassing zijn. Dat zou een veel diepgaandere analyse vergen. De in beeld gebrachte tariefverschillen hebben een signalerende functie voor de betrokken gemeenten en kunnen aanleiding vormen om zelf een nadere analyse op te stellen om de kostenraming en de tariefbepaling naar de toekomst toe te wijzigen. Daarnaast wordt uit de opsomming van factoren helder dat lagere leges in de ene gemeente ten opzichte van de andere, dat niet wil zeggen dat de ene gemeente doelmatiger of beter werkt dan de andere. Ook het jaarlijks onderling vergelijken en bespreken van tarieven en werkwijze tussen de gemeenten op ambtelijk niveau (intervisie) kan bijdragen aan het optimaliseren van de kwaliteit van tariefbepaling.
37
- Grip houden op externe advieskosten wenselijk De externe advieskosten maken een substantieel onderdeel uit van de kostprijs van de dienstverlening Omgevingswet. Dit komt niet alleen vanwege externe inhuur ten gevolge van tekortschietende personele capaciteit bij de gemeenten, maar ook vanwege de verplichte uitbesteding van werkzaamheden aan de Omgevingsdienst Achterhoek (ODA), de welstandscommissie Gelders Genootschap en de VeiligheidsRegio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG). Deze kosten zijn direct toerekenbaar en verhaalbaar. Contractpartners moeten transparant aan de opdrachtgevende gemeenten verantwoorden. Op dit vlak hebben de gemeenten zelf aangegeven dat deze verantwoording nog te weinig specifiek inzicht geeft in de opbouw van de tarieven. We hebben begrepen dat de doorberekening van kosten van de ODA inmiddels transparant is. -
Raming van vergunningaanvragen en overige belastbare feiten Omgevingswet is globaal en behoedzaam: daarmee is opbrengstenraming in begroting ook behoedzaam Voor veel gemeenten is het “behoedzaam begroten” onderdeel van het financieel beleid. Zij vinden dat baten pas mogen geraamd als zeker of bijna zeker is dat deze ook worden gerealiseerd. Omdat de begroting medio het jaar (t-1) wordt opgesteld betekent dit automatisch een behoedzame raming van aantallen vergunningen en belastbare activiteiten omdat er nog veel onzeker is over de feitelijke aantallen aanvragen. Dit leidt tot een behoedzame raming van de baten. Een ander argument dat veel opgeld doet bij gemeenten is dat het gedurende de begrotingsuitvoering eenvoudiger en meer geaccepteerd is om financiële meevallers te melden dan tegenvallers: een financiële meevaller leidt over het algemeen tot minder politiek rumoer dan een tegenvaller. Tegelijkertijd wordt van gemeenten verwacht dat zij een begroting en meerjarenraming opstellen die correct, begrijpelijk en volledig is. Dit betekent dat de financiële plannen gebaseerd moeten zijn op realistische aannames en verwachtingen. Bij erg grote afwijkingen tussen begroting en realisatie komt immers snel de vraag op tafel of de gemeente afdoende in control is op – in dit geval - de uitvoering van de Omgevingswet en of de raad wel goed genoeg wordt geïnformeerd.
Er ligt dus een opgave om gegeven de onzekerheden - een zo realistisch mogelijke raming op te stellen. Ook voor de sturende en ondersteunende processen rondom de Omgevingswet, zoals de planning & control, is 2024 een startjaar: de ramingen kunnen op basis van gestructureerde dataverzameling van de veelheid aan data (denk aan de prognoses van nieuwe bouwactiviteiten, behandeltijden, doorlooptijden) en monitoring de komende jaren worden verbeterd. Ons inziens verdient dit de aandacht bij alle drie de gemeenten. -
Kosten zijn in beeld, maar de paragraaf lokale heffingen biedt nog te summiere informatie voor de raad De drie gemeenten hanteren uiteenlopende omschrijvingen en toelichtingen hanteren voor de kosten die zij toerekenen. Ter illustratie: a. Oost Gelre meldt in de paragraaf lokale heffingen: We hanteren de volgende overheadkosten: automatisering, huisvesting, overige personeelskosten, financiën en archief. b. Winterwijk en Aalten hebben aangegeven dat publicatiekosten van vergunningen en kosten van de website niet worden doorberekend in de kostprijs. Met dit soort omschrijvingen is voor de lezer niet in één oogopslag helder in welke mate de directe in indirecte (overhead)kosten worden meegenomen in de kostprijsbepaling. De toelichting is daarvoor te summier. Uit de openbaar beschikbare documenten (financiële verordening, legesverordening, begroting, jaarverslag) hebben wij de volledigheid van de kostenramingen voor de dienstverlening in het kader van
38
de Omgevingswet (Hoofdstuk 2 van de tarieventabel behorend bij de legesverordening) niet kunnen vaststellen. Op basis van gedurende het onderzoek verkregen informatie stellen wij vast dat de kosten bij de gemeenten vrijwel volledig in beeld zijn. Dat wil echter nog niet zeggen dat deze kosten vervolgens volledig worden meegenomen in de tarieven. Bij de gemeente Aalten is de mate van kostendekkendheid de uitkomst van de saldering van de raming van lasten en baten. Bij de gemeenten Oost Gelre en Winterswijk is het streven naar 100% kostendekkende legestarieven, maar zijn de afwijkingen tussen de initiële kosten- opbrengstenramingen en de realisatie fors.
Gemeente Aalten Oost Gelre Winterswijk
Geraamde kostendekkendheid initiële / primitieve begroting 2024 18% 40% 72%
Gerealiseerde kostendekkendheid jaarverslag 2024 82% 86% 128%
De raden van de gemeenten mogen een transparante en duidelijke toelichting op de methode van kostentoerekening en tariefbepaling verwachten. Juist vanwege de beleidsmatige bevoegdheid, dus sturingsmogelijkheid, die zij heeft om de mate van kostendekking en de hoogte van de tarieven te bepalen. En omdat er bij onvolledige kostendoorberekening automatisch een beroep wordt gedaan op (de schaarse) algemene middelen van de gemeenten. De gemeenten hebben verder de verplichting om de onderliggende kosten inzichtelijk te maken en de tarieven te onderbouwen indien een inwoner bezwaar maakt tegen opgelegde leges. Tot slot is inzicht in de wijze waarop de tarieven tot stand komen onontbeerlijk om tot een tariefvergelijking tussen gemeente te komen en iets te kunnen zeggen over de mate van kostendekkendheid. De paragraaf lokale heffingen biedt nog te summiere informatie voor de raad. De volgende aspecten zijn ons opgevallen: 1. De paragrafen bieden een overzichtelijke presentatie van kosten, baten en (met uitzondering van Oost Gelre) het percentage kostendekkendheid. 2. De omvang van de uitvoeringskosten worden vooral bepaald door de toegerekende directe en indirecte kosten uit de gemeentelijke organisatie. Verder bestaan de uitvoeringskosten uit de kosten voor externe inhuur en advies.
Op dit vlak kan de raad als kader stellen wat de mate van kostendekkendheid moet zijn, rekening houdend met diverse factoren. De omvang van de opbrengsten (baten) wordt bepaald door het aantal en de omvang van de aanvragen en kan daarmee significant per jaar verschillen. 3. Het percentage kostendekkendheid dat volgt uit het delen van de kosten en opbrengsten is voor de gemeenteraad is een belangrijk element in de paragraaf lokale heffingen. Het is nadrukkelijk een politieke keuze om het streefpercentage te bepalen. Zolang de norm van 100%-kostendekkendheid van het geheel van Hoofdstuk 2: Dienstverlening en besluiten in het kader van de Omgevingswet niet overschreden wordt, kan door de gemeenteraad per tarief besloten worden of en met hoeveel procent het tarief verhoogd wordt. Kanttekening hierbij is dat het eenzijdig koersen op volledige kostendekkendheid het risico reëel is dat in de realisatie de opbrengsten de kosten overstijgen. 4. Voor alle gemeenten geldt dat de paragraaf lokale heffingen summier ingaat op het beleid inzake heffingen en de beleidskeuzes. De gemeenten Oost Gelre en Winterswijk vermelden in dit verband als beleidsuitgangspunt een gewenste kostendekkendheid van 100%. De gemeente Aalten heeft hierop geen beleid vastgesteld. 5. Artikel 10 lid c van het BBV schrijft voor dat in de paragraaf inzicht wordt gegeven in de berekening van de tarieven.
Onze conclusie is dat geen van de gemeenten in de paragraaf in afdoende mate beschrijft
39
hoe de kostenbepaling, de kostentoerekening en de tarieven tot stand komen, hoe gestuurd wordt op het kostendekkendheidspercentage en het voorkomen van hogere opbrengsten dan kosten. Deze informatie is ten dele te vinden in de paragraaf bedrijfsvoering en/of de financiële verordening van de gemeenten. 6. De volledigheid van kostendoorberekening kan op basis van de begroting niet worden vastgesteld.
6.2 Aanbevelingen en aansporingen Op basis van de resultaten en conclusies uit dit onderzoek doen we een aantal aanbevelingen en geven we een aantal aansporingen mee. Aanbevelingen: 1.
Verbeter dataverzameling en registratie Versterk het gebruik van data en informatie: investeer in gegevensverzameling om het monitoren en verbeteren van kostentoerekening, raming en kostendekkendheid te ondersteunen. Meet, monitor, evalueer en stel bij in een cyclus van leren, aanpassen en verbeteren om de interne methode en werkwijze van kostentoerekening en tariefstelling te verbeteren en optimaliseren. Voor de gemeente Aalten: baseer de kosten en kostentoerekening op actuele kosten, hanteer een berekeningsmodel, zoals Oost Gelre en Winterswijk dat ook gedaan hebben, en leg dit vast in een informatiesysteem. De gemeente Aalten maakt niet jaarlijks een berekening van het tarief dat inwoners moeten betalen voor diverse producten en diensten maar gebruikt mogelijk verouderde ervaringscijfers. Wij adviseren Aalten om nieuwe berekeningen te maken van de kosten van de activiteiten en diensten in het kader van de Omgevingswet.
2.
Verbeter de paragraaf lokale heffingen Herzie de opzet van de paragraaf lokale heffingen in de begroting en jaarrekening en zorg dat deze voldoet aan de eisen van het BBV en aan algemene kwaliteitseisen als volledigheid en transparantie. Concrete mogelijkheden in dit verband zijn: • neem verwijzingen op naar andere relevante informatiebronnen. zoals naar artikelen in de financiële verordening, de paragraaf bedrijfsvoering en artikelen in de legesverordening. Op het moment dat de methodiek van kostentoerekening en toe te rekenen overheadkosten voor meer activiteiten en diensten geldt dan voor de heffingen, is de paragraaf bedrijfsvoering of de financiële verordening een logische plek om op de methodiek in te gaan; • zorg voor een meer gedetailleerde raming van kosten en opbrengsten binnen Hoofdstuk 2 Dienstverlening Omgevingswet en een uitsplitsing naar de verschillende paragrafen / activiteiten; • voor Oost Gelre: neem in de paragraaf de raming van kosten en percentage kostendekkendheid op; • voor Winterswijk: pas de presentatie in paragraaf aan op het moment dat er geen verdere uitsplitsing van lasten en baten plaatsvindt naar de verschillende activiteiten.
3.
Herijk het beleid inzake heffingen en de beleidskeuzes in de paragraaf lokale heffingen Voor alle gemeenten geldt dat de paragraaf lokale heffingen summier ingaat op het beleid inzake heffingen en de onderliggende beleidskeuzes. De gemeenten Oost Gelre en Winterswijk vermelden in dit verband als beleidsuitgangspunt een gewenste kostendekkendheid van 100%. De gemeente Aalten
40
heeft hierop geen beleid vastgesteld. Overige beleidsopties en keuzes zijn beperkt voor de raad inzichtelijk gemaakt. Wij bevelen aan om de beleidskeuzes minimaal vierjaarlijks te maken en dit separaat aan de legesverordening en de begroting aan de raad voor te leggen. In principe wordt het beleid dan voor meerdere jaren vastgesteld. Echter, indien gewenst kunnen deze keuzes jaarlijks bij de behandeling van de voorjaarsnota/perspectiefnota worden aangepast, waarna deze worden opgenomen in de begroting en de legesverordening. 4.
Werk aan meer gedetailleerde en realistische ramingen Splits kosten en opbrengsten per activiteit binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel om meer financieel inzicht te krijgen in de daadwerkelijke kosten per activiteit. Er ligt een opgave om - gegeven de onzekerheden - een zo realistisch mogelijke raming op te stellen. De ramingen kunnen op basis van gestructureerde dataverzameling van de veelheid aan data (denk aan de prognoses van nieuwe bouwactiviteiten, behandeltijden, doorlooptijden) en monitoring de komende jaren worden verbeterd. Ons inziens verdient dit de aandacht bij alle drie de gemeenten.
5.
Doorlichting processen Laat primaire en ondersteunende processen over 1 tot 2 jaar evalueren om tot verbetering te komen in procesuitvoering en inzicht in uitvoering van de Omgevingswet, eventueel met externe hulp. Omdat de gemeenten hebben aangegeven vooral aan de hand van praktijkervaring te willen evalueren, bijstellen en verbeteren maar daarover geen concrete afspraken met de raden zijn gemaakt, sporen wij aan om na 1 tot 2 jaar intern of met externe ondersteuning de primaire en ondersteunende processen door te laten lichten. Dit kan ook in intergemeentelijk verband, zodat de gemeenten van elkaar kunnen leren en mogelijk tijds- en doelmatigheidswinst kan worden behaald.
Aansporingen: Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal aansporingen (punten waarop de gemeente aangespoord wordt om daar op in te zetten). a)
Tijdregistratie Overweeg het tijdelijk invoeren van tijdregistratie om inzicht te krijgen in behandeltijden en kosten. Wij geven de ambtelijke organisatie van de drie gemeenten in overweging om bijvoorbeeld over een periode van een half tot een heel jaar de tijd registeren die besteed is aan de te onderscheiden activiteiten binnen de Omgevingswet en om inzicht te krijgen in behandeltijden en kosten.
b)
Intergemeentelijke samenwerking Vergelijk jaarlijks tarieven en werkwijzen tussen gemeenten (intervisie). Het jaarlijks onderling vergelijken en bespreken van tarieven en werkwijze tussen de gemeenten op ambtelijk niveau (intervisie) kan bijdragen aan het optimaliseren van de kwaliteit van tariefbepaling.
41
Bijlage 1 Uitleg berekening leges bij verschillende hoogten van bouwkosten (zie tabel onder paragraaf 2.2.5.) De berekening van de leges is gebaseerd op de tarieven in de tarieventabel in de door de raden vastgestelde en gepubliceerde legesverordening 2025: - Aalten: legesverordening Aalten 2025 - Oost Gelre: legesverordening Oost Gelre 2025 - Winterswijk: legesverordening Winterswijk 2025. Ter illustratie is in onderstaande tabel voor artikel 2.5 van de tarieventabel in de verordening aangegeven hoe de leges zijn berekend voor een bepaalde omvang van de bouwsom. Gemeente Tariefstaffels artikel 2.5 (bouwtechnisch deel) Leges bouwsom van € 1 miljoen Aalten a. indien de bouwkosten € 500.000,- of minder 5000*1,09 + 5000* 0,32 bedragen voor elke € 100,00 aan bouwkosten of een = € 7.050 gedeelte daarvan € 1,09 met een minimum van € 86,00 b. indien de bouwkosten meer dan € 500.000 bedragen: Over de eerste € 500.000 aan bouwkosten voor elke € 100 aan bouwkosten € 1,09 Voor elke € 100 of een gedeelte daarvan aan bouwkosten boven € 500.000 aan bouwkosten € 0,32 Oost Gelre a. indien de bouwkosten minder dan € 200.000 1.000.000*0,72= €7.200, bedragen: 0,97% van die bouwkosten met een echter met een minimum van € 81,minimum van € 7.440 b. indien de bouwkosten € 200.000 tot € 500.000 bedragen: 0,75% van die bouwkosten met een minimum van € 1.950,c.