CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport onderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning AOGW

Raadsvergadering 26 februari 2026, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Rekenkameronderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning19.518 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Rekenkamer Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW)

Onderzoek kostendekkendheid leges omgevingsvergunning 1 oktober 2025

1

Voorwoord De Rekenkamer van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW) heeft in 2025 onderzoek gedaan naar de kostendekkendheid van leges voor de omgevingsvergunningen. Dit gebeurde op verzoek van de financiële (raads)commissie van de gemeenteraad van Aalten, mede vanwege de invoering van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024. Het doel is inzicht verkrijgen in de opbouw van de legestarieven, de kostentoerekening, en de sturingsmogelijkheden van de gemeenteraden. De vraag die in dit onderzoek centraal staat luidt: Hoe berekenen de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten van producten en diensten door in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning en hoe worden de tarieven van de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning bepaald en welke sturingsmogelijkheden hebben de gemeenteraden? Het onderzoek is gestart in het 4e kwartaal van 2024 om zo enig zicht te hebben op de uitkomsten van de nieuwe legesheffing van 2024 en afgerond in juni 2025. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd. In juni 2025 is de concept nota van bevindingen voorgelegd voor ambtelijk wederhoor. Dit wederhoor is uiteindelijk verwerkt in de definitieve nota van bevindingen samen met de conclusies en aanbevelingen. De Rekenkamer heeft bij het onderzoek alle mogelijke medewerking van betrokkenen ondervonden.

De Rekenkamer wil van de gelegenheid gebruik maken om een ieder die aan de totstandkoming van dit onderzoeksrapport een bijdrage heeft geleverd en daarvoor te bedanken. Namens de Rekenkamer AOGW, André de Boer, directeur Rekenkamer AOGW Nick Lindenberg (LindenbergAdvies) 1 oktober 2025

2

Inhoudsopgave

Pagina

Voorwoord

2

Bestuurlijke samenvatting

4

Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen 1.3 Aanpak 1.4 Leeswijzer

7 7 8 9 9

Hoofdstuk 2. Beleid en regelgeving: waaraan moet de gemeente voldoen? 2.1 Wettelijke regelgeving 2.2 Lokale beleidskaders/verordeningen

10 10 13

Hoofdstuk 3. Procesinzicht 3.1 Proces vergunningen/ Organisatie van de taken

18 18

Hoofdstuk 4. Financieel inzicht 4.1 Inleiding 4.2 Kaders voor kostentoerekening 4.3 Bevindingen kostprijsbepaling en kostentoerekening

21 21 21 23

Hoofdstuk 5. Rol gemeenteraden 5.1 Sturings- en controlemogelijkheden van de gemeenteraad 5.2 Informatieverstrekking aan de gemeenteraad/BBV 5.3 Bevindingen per gemeente

31 31 32 33

Hoofdstuk 6. Conclusies, aanbevelingen en aansporingen 6.1 Conclusies 6.2 Aanbevelingen en aansporingen

35 35 40

Bijlagen: Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3

42 43 46

Uitleg berekening leges bij verschillende hoogten van bouwkosten Overige artikelen uit de legesverordening Casusvergelijking legestarieven

3

Bestuurlijke samenvatting Aanleiding en doel

De Rekenkamer van de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk (AOGW) heeft onderzoek gedaan naar de kostendekkendheid van leges voor de omgevingsvergunningen. Dit gebeurde op verzoek van de financiële commissie van de gemeenteraad van Aalten, mede vanwege de invoering van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024. Het doel is inzicht verkrijgen in de opbouw van de legestarieven, de kostentoerekening, en de sturingsmogelijkheden van de gemeenteraden.

Aanpak van het onderzoek Dit rekenkameronderzoek richt zich op de wijze van legesbepaling voor de dienstverlening in het kader van de Omgevingswet. Om hier inzicht in te krijgen is een documentanalyse uitgevoerd en zijn meerdere gesprekken gevoerd met de materiedeskundige medewerkers van de drie gemeenten. Belangrijk onderdeel was om financieel inzicht te verkrijgen in de berekening van de legestarieven en om een vergelijking hiervan te maken tussen de drie gemeenten. Ook hebben we gekeken naar de rol van de gemeenteraad en de informatie die de raad over dit onderwerp ontvangt. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd.

Landelijke kaders èn lokale beleidsvrijheid Het heffen van deze leges is een belangrijke bevoegdheid van de gemeente en is om die reden gebonden aan regelgeving. - In de Omgevingswet staat dat de gemeente leges kan heffen voor het in behandeling nemen van aanvragen om een omgevingsvergunning. - Gemeenten mogen leges heffen tot maximaal kostendekkendheid (art. 229b Gemeentewet). - Kruissubsidiëring is toegestaan: financiële overdekking op diensten in het kader van de Omgevingswet is toegestaan om tekorten op andere diensten in het kader van de Omgevingswet te compenseren. - De Wkb heeft de bouwtechnische toetsing van vergunningaanvragen naar private kwaliteitsborgers verplaatst. - Gemeenten zijn verplicht gebruik te maken van een landelijk digitaal platform voor de vergunningverlening, het Digitaal Stelsel Omgevingswet. - Gemeenten moeten volgens het Besluit begroting en verantwoording (BBV) in de paragraaf lokale heffingen in de begroting inzicht geven in de begrote kostendekking van alle heffingen. - De gemeenten bepalen zelf: o voor welke diensten leges worden geheven; o de hoogte van de tarieven; o hoe kosten worden toegerekend. - Er is een VNG-model voor de legesverordening, gemeenten zijn niet verplicht dit toe te passen.

Bevindingen Het onderzoek levert de volgende bevindingen op. Procesinrichting - Alle gemeenten gebruiken hun eigen zaaksysteem voor de digitale ondersteuning van de vergunningverleningsprocessen; procesbeschrijvingen zijn beperkt aanwezig. - Gemeenten stimuleren omgevingsoverleg met de aanvrager voorafgaand aan vergunningaanvraag. - De legesberekening is gebaseerd op de hoogte van de bouwkosten (veelal met staffels), en de bouwkosten worden gecontroleerd via de applicaties en normen uit Bouwkosten-kompas of de applicatie Casadata.

4

-

De behandelingstijd van aanvragen wordt niet door middel van tijdregistratie gemeten. Dit beperkt het inzicht in de werkelijke kosten. Alle drie de gemeenten passen in hoge mate de modelverordening van de VNG toe.

Kostprijsbepaling Iedere gemeente hanteert zijn eigen werkwijze voor de kostprijsbepaling voor het behandelen van vergunningaanvragen en de overige activiteiten in het kader van de Omgevingswet: - De gemeente Aalten stelt een globale raming op basis van historische cijfers en maakt geen specifieke kostenraming op het niveau van activiteiten en diensten binnen de Omgevingswet. Aalten hanteert voor 2025 een uniform uurtarief van € 86, waarvan € 31 bestaat uit overhead. - Oost Gelre gebruikt een gedetailleerd Excel-model met een ureninschatting voor de deelactiviteiten binnen het aanvraagproces. Aan deze ureninschatting worden per betrokken functionaris de directe loonkosten, overige kosten en overheadtarief van € 39 (2025) per uur gekoppeld. - Winterswijk werkt sinds 2025 met de webapplicatie kostendekkendheid.nl en hanteert een uurtarief voor doorberekening van € 111,95 waarvan € 52,85 overhead. Tarieven en kostendekking De tarieven tussen de drie gemeenten lopen sterk uiteen. Dit leidt er toe dat ook de leges onderling sterk verschillen. In bijlage 3 van dit rapport is voor een drietal (fictieve) casussen een vergelijking gemaakt van de hoogte van de leges. De uitkomsten zijn in onderstaande tabel samengevat. Casus Splitsing van een boerderij, bouwkosten € 150.000 (met welstand en milieu-bodemonderzoek) In geval van nieuwbouw, bouwkosten € 450.000 vallende onder BOPA

Aalten € 7.745

Oost Gelre Winterswijk € 6.407 € 7.079

€ 24.034

€ 12.270

€ 29.217

In geval van een bedrijfspand, bouwkosten € 3.000.000

€ 41.450

€ 51.350

€ 84.700

Realisatie kostendekkendheid 2024

82%

86%

128%*

* Winterswijk geeft als verklaring voor de overdekking aan dat voor een groot woningbouwproject in 2024 in één keer ca. € 487.000 aan leges in rekening gebracht, terwijl een deel van de kosten in 2025 valt. Zonder dit legesbedrag zou het percentage voor kostendekkendheid onder de 100% liggen. Daarnaast zijn er enkele andere incidentele oorzaken die leiden tot de overdekking. Ook de tarieven voor andere activiteiten (zoals slopen, milieubelastende activiteiten) verschillen sterk. Voor deze verschillen kunnen veel uiteenlopende verklaringen zijn. Deze zijn ten dele terug te voeren op de beleidsvrijheid en de autonome keuzes van de gemeenten. Zo verhoogde de gemeente Winterswijk de legestarieven in 2024 met 25% om de kostendekkendheid te verbeteren. Ook verschillen in lokale fysieke context (aantallen en complexiteit van aanvragen), overhead, personeelskosten, tariefstructuur, toepassing van kruissubsidiëring en de behoedzaamheid van ramen van kosten en opbrengsten leidt tot verschillende legestarieven. Rol gemeenteraden - Beleidskeuzes en sturingsmogelijkheden zijn in de voorbereidingsfase van de Omgevingswet met de raden besproken. In de jaarlijkse begrotingscyclus worden de sturingsmogelijkheden (tarieven, gewenste kostendekkendheid, vrijstellingen) niet expliciet aan de raden voorgelegd. Ook zijn er geen actuele kadernota’s op dit vlak.

Gemeenteraden stellen elk jaar de legesverordeningen vast, maar

5

-

worden beperkt geïnformeerd over tariefbepaling, gemaakte keuzes in de verordening en kostentoerekening. De paragraaf lokale heffingen in de begroting en het jaarverslag biedt onvoldoende inzicht in methodiek van kostentoerekening en tariefbepaling.

Conclusies -

-

-

-

-

Startfase Omgevingswet: Gemeenten staan nog aan het begin van het werken met de per 1 januari 2024 ingevoerde Omgevingswet en bevinden zich nog in de leer- en ontwikkelfase. Geen goed of fout systeem van kostprijsbepaling: Er is geen uniforme of ‘juiste’ methode; beleidsvrijheid speelt een grote rol. Oost Gelre heeft het meest transparante systeem voor kostprijsbepaling, maar loopt risico’s door gebruik van een model in Excel. Winterswijk heeft met ingang van 2025 gekozen voor standaardisatie via het gebruik van de applicatie kostendekkendheid.nl. Aalten baseert tarieven op historische gegevens zonder actuele kostencalculatie. Grote verschillen tussen gemeenten: De drie onderzochte gemeenten (Aalten, Oost Gelre, Winterswijk) hanteren uiteenlopende methoden voor kostprijsbepaling, kostentoerekening en tariefstelling van leges voor omgevingsvergunningen. De grote verschillen in tarieven tussen de drie gemeenten zijn deels beleidsmatig, deels procesmatig te verklaren en vloeien daarnaast voort uit de interne gemeentelijke doorberekeningssystematiek. Meten en monitoren: Het ontbreekt bij de gemeenten systematische gegevensverzameling en monitoring zijn nodig voor betere sturing en verantwoording en het beter ramen van kosten en opbrengsten.

Raming van vergunningaanvragen en overige belastbare feiten Omgevingswet is globaal en behoedzaam: daarmee is de opbrengstenraming in begroting ook behoedzaam en wordt niet altijd een zo realistische mogelijke opbrengstraming weergegeven. Informatievoorziening aan de raad: De paragraaf lokale heffingen biedt onvoldoende inzicht in kostenstructuur en beleidskeuzes en daarmee nog te summiere informatie voor de raad.

Aanbevelingen 1.

2. 3.

4.

5.

Verbeter dataverzameling en registratie: Investeer in monitoring, evaluatie en bijstelling van kostentoerekening en tariefstelling. Gemeente Aalten wordt geadviseerd een transparant berekeningsmodel te hanteren, zoals Oost Gelre en Winterswijk dat ook gedaan hebben. Verbeter de paragraaf lokale heffingen: Maak deze transparanter en verwijs naar relevante documenten zoals de financiële verordening. Herijk het beleid inzake heffingen en de beleidskeuzes in de paragraaf lokale heffingen: Herijk om de vier jaar de beleidskeuzes en leg dit separaat aan de legesverordening en de begroting voor aan de raad. In principe wordt het beleid dan voor meerdere jaren vastgesteld. Werk aan meer gedetailleerde ramingen: Splits kosten en opbrengsten per activiteit binnen Hoofdstuk 2 van de tarieventabel om meer financieel inzicht te krijgen in de daadwerkelijke kosten per activiteit. Doorlichting processen: Laat primaire en ondersteunende processen na 1 tot 2 jaar evalueren om tot verbetering te komen in procesuitvoering en inzicht in uitvoering van de Omgevingswet, eventueel met extern hulp.

Aansporingen -

Tijdregistratie: Overweeg het tijdelijk invoeren van tijdregistratie om inzicht te krijgen in behandeltijden en kosten. Intergemeentelijke samenwerking: Vergelijk jaarlijks tarieven en werkwijzen tussen gemeenten (intervisie).

6

Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De financiële (raads)commissie van de gemeente Aalten heeft in 2024 de rekenkamer AOGW gevraagd een onderzoek te laten doen naar de kostendekkendheid van de (bouw)leges voor een (omgevings)vergunning van de gemeente Aalten. De raadsleden willen inzicht krijgen in de opbouw en kostendekkendheid van de tarieven en hoe de tarieven van Aalten zich verhouden tot tarieven in vergelijkbare omliggende gemeenten, zoals de gemeenten Oost Gelre en Winterswijk. De opbrengst van (bouw)leges kan jaarlijks sterk fluctueren. De leges zijn gerelateerd aan het aantal af te geven vergunningen die niet een gelijkmatige stroom aan opbrengsten genereren en sterk afhankelijk zijn van externe factoren waar de gemeente niet altijd invloed op heeft. De kosten/lasten kunnen daarentegen wel binnen zekere marges een constante kostenstructuur vertonen. Inzicht in de mate waarin en op welke wijze kosten worden doorberekend levert inzicht op hoe tarieven voor leges worden (door)berekend. De vraag is ook in hoeverre de hoogte van leges sturend kunnen zijn bij ingediende plannen. De hoogte en de tariefstelling van de leges kan variëren afhankelijk van de beleidskeuzes die iedere gemeente maakt. Daarbij speelt de inwerkingtreding van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging (Wkb) per 1 januari 2024 een grote rol.

Er verandert veel aan de basis waarop wel of geen kosten in rekening worden gebracht terwijl tegelijkertijd door het nieuwe stelsel nog veel onduidelijkheid is (bijvoorbeeld ten aanzien van Buitenplanse Omgevingsactiviteit (BOPA), wijzigingen van het Omgevingsplan). Veranderingen zitten met name in het bouwtechnische en ruimtelijk deel bouwactiviteit. In het algemeen zou een gemiddelde vergunning met ingang van het nieuwe stelsel minder duur worden omdat het bouwtechnisch toezicht 1 is geprivatiseerd en bij onafhankelijke externe kwaliteitsborgers is ondergebracht. Externe kwaliteitsborgers hebben volgens huidige opvattingen en ervaringen veelal een kosten opdrijvend effect. Voor de aanvrager zijn de leges voor een vergunning bij de gemeente weliswaar minder geworden. Echter in z'n totaliteit inclusief de kwaliteitsborger kunnen de kosten hoger uitvallen. De inwerkingtreding van de Omgevingswet geeft een geheel andere dimensie bij het vaststellen van leges voor een omgevingsvergunning. De hoogte en opbouw van de leges wijken fundamenteel af met de in het verleden berekende leges voor een bouwvergunning. Een vergelijking met voorgaande jaren is derhalve moeilijk te maken. Daarentegen zijn de effecten van de nieuwe leges bij aanvragen voor een vergunning op dit moment niet bekend of in 2024 nog onvoldoende zichtbaar.

Eind 2023 zijn nog veel Wabo vergunningen aangevraagd, waar in 2024 op besloten is, waardoor de legesinkomsten 2024 grotendeels ook nog afkomstig zijn uit vergunningen van voor de Omgevingswet. We weten niet welke effecten de nieuwe leges hebben op het aantal ingediende aanvragen voor een vergunning, zowel wat betreft de hoogte van de leges als de nieuwe aanvraag- en behandelprocedures. Voorgesteld wordt het onderzoek te baseren op de berekening en kostendekkendheid van de leges onder het nieuwe regime van de Omgevingswet, als een soort 0-meting en de komende jaren de uitkomsten te monitoren.

1 Niet alleen bouwtechnisch toezicht, maar ook voor nieuwbouw, gevolgklasse 1 geldt een meldingsplicht, waardoor

de technische toets en toezicht bij private partij komt.

7

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen Doelstelling onderzoek Het doel van het rekenkameronderzoek is inzicht krijgen in hoe en in welke mate de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten voor de producten en diensten doorberekent in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning, zoals deze geldt m.i.v. 2024, hoe de tarieven voor de leges tot stand komen en welke sturingsmogelijkheden de gemeenteraden hierbij hebben. Centrale onderzoeksvraag: Om dit doel te bereiken zijn de volgende hoofdvraag en onderzoeksvragen geformuleerd: Hoe berekenen de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk de kosten van producten en diensten door in de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning en hoe worden de tarieven van de (bouw)leges voor een omgevingsvergunning bepaald en welke sturingsmogelijkheden hebben de gemeenteraden? Onderzoeksvragen: Om bovenstaande vraag te beantwoorden zijn de volgende deelvragen geformuleerd: A. Beleid en regelgeving Bouwen 1. Aan welke regelgeving moeten de gemeenten voldoen? 2. Wat zijn de lokale (beleids)kaders waarbinnen de tarieven voor en kostendekkendheid van (bouw)leges tot stand komen? 3. Voor welke onderdelen van de (bouw)leges heffen de gemeenten leges? Zijn hier verschillende differentiaties in aangebracht? 4. In hoeverre zijn de drie gemeenten met elkaar vergelijkbaar? B. Procesinzicht 5.

Op welke wijze is het proces rondom de behandeling van aanvragen en afgifte van vergunningen gedocumenteerd en in welke mate wordt de procesuitvoering door geautomatiseerde systemen ondersteund? 6. Hoe zijn de taken binnen het proces afgebakend en in organieke functies vormgegeven? 7. Welke impact heeft de hoogte van de leges gehad op aanvragen voor vergunningen? Denk daarbij aan aanvragen van diverse groepen zoals inwoners, bedrijven e.d. en aan toegewezen en afgewezen aanvragen. C. Financieel inzicht 8. Hoe en op welke wijze berekenen de gemeenten de kosten van haar producten en diensten door in de leges? Hoe is de kostenopbouw? 9. Welke kosten worden wel of niet meegerekend in de tarieven? Op welke wijze worden deze kosten bijgehouden en toegerekend? 10. Op welke wijze wordt het volume en omvang van de vergunningaanvragen (meerjarig) geraamd? 11. Zijn voor de (door)berekening van kosten eenduidige interne richtlijnen opgesteld, zoals de wijze van budgettering, boekings- en rapportagevoorschriften voor bijvoorbeeld de kosten van urentoerekening. Wordt er overeenkomstig deze richtlijnen ook gehandeld en waaruit blijkt dat? 12. Worden er voor- en nacalculaties gemaakt van de kosten voor de leges en op welke wijze en methode wordt er gecalculeerd en begroot? Wordt hierover gerapporteerd en aan wie?

D. Rol gemeenteraden

8

13. Welke sturings- en controlemogelijkheden hebben de drie gemeenteraden op de hoogte van de legestarieven? 14. Worden de gemeenteraden geïnformeerd over de tariefberekeningen, kosten en opbrengsten en kostendekkendheid van de tarieven en zo ja, hoe?

1.3 Aanpak en uitvoering onderzoek Het onderzoek is in nauwe samenwerking en afstemming met de ambtelijke organisatie van de gemeenten uitgevoerd. De uitkomsten van het onderzoek zijn zowel bestemd voor de raden als voor de ambtelijke organisaties. Naast een documentstudie en -analyse zijn er meerdere gesprekken geweest met gemeentelijke functionarissen die betrokken zijn bij de kosten- en tariefbepaling en uitvoering van de (bouw)leges. Met de verantwoordelijke wethouders van de drie gemeenten zijn tenslotte nog gesprekken gehouden. Het onderzoek is gestart in het 4e kwartaal van 2024 om zo enig zicht te hebben op de uitkomsten van de nieuwe legesheffing van 2024. Het onderzoek is in eigen beheer met ondersteuning van externe deskundigheid uitgevoerd. Op basis van de documentstudie en interviews zijn de onderzoeksresultaten verwerkt in een nota van bevindingen. De nota van bevindingen is voorgelegd aan de ambtelijke respondenten voor een check op de feiten. De rekenkamer heeft vervolgens na verwerking van de reacties de conclusies en aanbevelingen toegevoegd. 1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 worden beleid en regelgeving (wettelijke regelgeving en lokale beleidskaders) waaraan de gemeenten moeten voldoen beschreven. Hoofdstuk 3 gaat nader in op procesinzicht en procesuitvoering van de dienstverlening in het kader van de Omgevingswet.

Hoofdstuk 4 behandelt de door de drie gemeenten gehanteerde methode van kostprijsbepaling en toerekening van kosten aan de diensten en activiteiten in het kader van de Omgevingswet. Hoofdstuk 5 gaat over de rol van de gemeenteraad. In hoofdstuk 6 zijn op basis van de bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken conclusies, aanbevelingen en aansporingen opgesteld.

9

Hoofdstuk 2. Beleid en regelgeving: waaraan moet de gemeente voldoen? In dit hoofdstuk bespreken we in paragraaf 2.1 de wettelijke grondslagen en strekking van de leges en het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). In paragraaf 2.2 komen de lokale beleidskaders van de gemeentebesturen aan de orde evenals de wijze waarop de bouwleges zijn samengesteld. Onderzoeksvragen: 1. Aan welke regelgeving moeten de gemeenten voldoen? 2. Wat zijn de lokale (beleids)kaders waarbinnen de tarieven voor en kostendekkendheid van (bouw)leges tot stand komen? 3. Voor welke onderdelen van de (bouw)leges heffen de gemeenten leges? Zijn hier verschillende differentiaties in aangebracht? 4. In hoeverre zijn de drie gemeenten met elkaar vergelijkbaar?

2.1 Wettelijke regelgeving Leges, in het algemeen, is één van de soorten van gemeentelijke belasting, namelijk die van de zogenaamde rechten. Daarnaast kennen we nog algemene belastingen (zoals onroerendezaakbelasting) en heffingen (zoals rioolheffing). Leges zijn bedragen die in rekening worden gebracht door de gemeente in ruil voor een concrete tegenprestatie voor een dienst van de gemeente. Er moet sprake zijn van een individueel aanwijsbare tegenprestatie. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het aanvragen van een omgevingsvergunning, maar ook bij een paspoort. Gemeenten hebben een eigen bevoegdheid om leges te heffen. Deze bevoegdheid staat in de Gemeentewet. De basis voor het opleggen van leges vormen artikel 229, lid 1 onder b en 229b van de Gemeentewet. Bij leges mag de gemeente over het geheel van de leges niet meer heffen dan de kosten die ze maakt. Gemeenten mogen geen winst maken met de heffing van de leges. De tarieven moeten dus zodanig zijn vastgesteld dat de geraamde baten niet uitkomen boven de geraamde kosten. In de Gemeentewet wordt dit de opbrengstnorm genoemd. De berekening van de kostendekking moet op basis van de begroting plaatsvinden. Artikel 229b, lid 1 van de Gemeentewet ziet de kostendekkendheid van alle belastbare feiten van een verordening als één geheel. De totale begrote baten mogen de totale begrote lasten niet overschrijden.

Lokaal kunnen gemeenten op hoofdstukniveau van de eigen legesverordening de kostendekking regelen (zie hiervoor de uitleg over kruissubsidiering). Het staat gemeenten vrij om het soort kosten in rekening te brengen die het beste passen bij het gemeentelijk beleid en de praktijk van de belastingheffing. Leges kunnen namelijk worden geheven naar verschillende grondslagen, zoals de hoogte van de bouwkosten, een vast bedrag of een bedrag afhankelijk van het oppervlak van het bouwwerk. Omgevingswet Om te bouwen of te verbouwen kan een omgevingsvergunning van de gemeente nodig zijn. De aanvrager betaalt leges aan de gemeente wanneer een omgevingsvergunning wordt aangevraagd en door de gemeente in behandeling wordt genomen. In artikel 13.1a Omgevingswet staat dat de gemeente leges kan heffen voor het in behandeling nemen van aanvragen om een omgevingsvergunning. De Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden, bundelt en vereenvoudigt de regelgeving rondom de fysieke leefomgeving. Waar eerder 26 wetten, 60 Algemene Maatregelen van Bestuur en 75

10

ministeriële regelingen bestonden, is dit nu teruggebracht tot één wet en vier AMvB’s. De wet heeft als doel een evenwicht te vinden tussen het benutten en beschermen van de leefomgeving De belangrijke veranderingen die de Omgevingswet met zich meebrengt: - Gemeenten krijgen meer vrijheid om via de legesverordening regels op te stellen die beter aansluiten bij lokale behoeften. - Snellere vergunningprocedures: Door de integratie van verschillende wetten en regels wordt het aanvragen van vergunningen eenvoudiger en sneller. - Verplichte participatie: Burgers en bedrijven worden aangemoedigd om actief mee te denken en mee te beslissen over veranderingen in hun leefomgeving. - Digitaal Omgevingsloket: Alle regels en plannen van gemeenten, provincies en waterschappen zijn nu toegankelijk via een centraal digitaal platform. Deze veranderingen maken een meer geïntegreerde en efficiënte aanpak van ruimtelijke ordening en milieubeheer mogelijk. Kruissubsidiering Bij kruissubsidiëring gebruikt de gemeente een verwacht overschot bij de ene activiteit voor de dekking van een tekort bij een andere activiteit. Hiermee wordt invulling gegeven aan de gemeentelijke autonomie en de politieke keuzevrijheid van de gemeente.

De balans tussen enerzijds de dienstverlening van de gemeente en anderzijds de hoogte van de leges aan de gemeente ligt dus volledig binnen de keuzevrijheid van de gemeenteraad. Een gemeente kan er bijvoorbeeld voor kiezen om voor een bepaalde vergunning maar 50% van de kosten te verhalen. De kosten die de gemeente daardoor niet verhaalt, kan ze dan betalen uit de algemene middelen of uit een hoger tarief van een andere dienst. Een voorbeeld. De drie gemeenten maken al in de tarieventabel onder de Wabo gebruik van kruissubsidiëring. Zo kende de omgevingsvergunningen activiteit bouwen voor bouwwerken met relatief lage bouwkosten legestarieven die minder dan kostendekkend zijn en wordt dit ‘verlies’ weer afgedekt door meer dan kostendekkende legestarieven voor een omgevingsvergunningen activiteit bouwen met hogere bouwkosten. Kleine vergunningen, zoals dakkapellen en schuttingen, daarvan zijn de leges niet kostendekkend. Daarentegen zijn grote aanvragen, hoge bouwkosten, de leges boven kostendekkend. De gemeenten hebben deze wijze van kruissubsidiering doorgetrokken naar de legestarieven onder het regime van de Omgevingswet.

Wet Kwaliteitsborging Met de intrede van de Omgevingswet is ook het systeem van leges voor het verstrekken van omgevingsvergunningen drastisch veranderd. Zonder in te gaan op alle gevolgen van de nieuwe Omgevingswet kan wel gesteld worden dat de invoering van de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) vanaf 2024 een grote impact heeft op de berekening van de leges. Tot en met 2023 was de controle van de kwaliteit van de bouwwerkzaamheden een gemeentelijke taak. Deze kon bekostigd worden uit de legesopbrengsten. Met de inwerkingtreding van de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) met ingang van 2024 is de kwaliteitscontrole voor een deel van de bouwprojecten te liggen bij commerciële bedrijven. Gemeenten hebben daardoor minder werkzaamheden bij het verstrekken van een omgevingsvergunning om te bouwen. Dit betekent dat zij minder kosten maken die verband houden met de omgevingsvergunning bouwen. Omdat de opbrengst uit de legesverordening maximaal kostendekkend mag zijn, zou dat zich kunnen vertalen in lagere tarieven voor omgevingsvergunningen, omdat er voor de technische bouwactiviteit geen vergunningplicht geldt (bij nieuwbouw, gevolgklasse 1). Er geldt dan enkel een meldingsplicht (waarvoor de aanvrager een

11

kwaliteitsborger moet inschakelen). Voor een melding mogen gemeentes geen leges heffen. Er geldt nog wel een vergunningplicht voor de omgevingsplanactiviteit bouwen. Deze legesbedragen zijn dus minder dan voorheen de omgevingsvergunningen bouwen, omdat de technische toets hier niet bij in zit (enkel omgevingsplan/bestemmingsplan en welstand). VNG handreikingen De VNG heeft enkele modelverordeningen voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet ontwikkeld. Voor gemeenten is een werkmodel verordening leges 2022 opgesteld. Het gaat om een werkmodel dat gemeenten zelf kunnen aanpassen vanwege de grote keuzevrijheid. Gemeenten kunnen in hun verordening bijvoorbeeld bepalen dat het bevoegd gezag achteraf leges heft in plaats van vooraf. Daarnaast werken gemeenten met een model tarieventabel. Ook heeft de VNG de modelverordening leges geactualiseerd en een implementatiehandleiding voor gemeenten opgesteld i.v.m. inwerkingtreding van de Omgevingswet. De gemeente Winterswijk meldt in de memo Legestarieven Hoofdstuk 2 onder de Omgevingswet (van 27 januari 2023) “dat de VNG model-tarieventabel slechts bedoeld is als handreiking. Het is zeker niet verplicht om de voorgestelde belastbare feiten ongewijzigd en in zijn geheel over te nemen. Van het model mag gerust worden afgeweken. Slechts van belang is dat de belastbare feiten onder de nieuwe wetgeving juridisch stand moeten houden.

Daarnaast kunnen er alleen leges in rekening worden gebracht voor een dienst als daarvoor een belastbaar feit met een tarief in de tarieventabel is opgenomen.”. Besluit begroting en verantwoording (BBV) Gemeenten moeten in de paragraaf lokale heffingen in de begroting inzicht geven in de begrote kostendekking van alle heffingen die maximaal kostendekkend mogen worden vastgesteld. Voor de leges geldt daarbij dat van gemeenten wordt verwacht dat zij niet alleen de kostendekking voor de hele verordening melden, maar ook voor afzonderlijke onderdelen. Voor gemeenten die de legesverordening indelen in de hoofdstukken die worden genoemd aan het begin van de paragraaf geldt dat zij in ieder geval inzicht moeten bieden in de kostendekking per hoofdstuk. Een gemeente kan er volgens het BBV voor kiezen om (deels) te verwijzen naar de plek waar informatie te vinden is die relevant is om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de lokale heffingen in plaats van de informatie op te nemen. Hoofdstuk 5 van dit rapport gaat verder in op de toepassing van de voorschriften uit het BBV.

12

2.2 Lokale beleidskaders/leges verordeningen 2.2.1 Inleiding Voor het heffen van leges voor het aanvragen van een omgevingsvergunning op grond van de Omgevingswet is de legesverordening is het belangrijkste jaarlijkse beleidskader. Het is aan de gemeenteraad om met de legesverordening te bepalen: 1. welke leges worden geheven; 2. wat de hoogte is van de tarieven die worden gehanteerd; 3. hoe en in welke mate de kosten worden toegerekend. In het kader van dit onderzoek hebben wij de legesverordeningen van de drie betrokken gemeenten geanalyseerd in samenhang met de landelijke modelverordening van de VNG. De landelijke modelverordening is toegankelijk via de databank decentrale regelgeving van SDU, via het gemeentelijk abonnement. 2.2.2 Bevindingen legesverordening 2025 De diensten waarvoor de gemeenten leges heffen, zijn vastgelegd in de tarieventabel behorende bij de legesverordening 2025. Hoofdstuk 2 van deze tarieventabel bevat de diensten en tarieven in het kader van de Omgevingswet. De andere hoofdstukken van de tarieventabel gaan over andere diensten, zoals het voltrekken van huwelijken, de afgifte van reisdocumenten en het afgeven van een evenementenvergunning. 2.2.3 Algemene bevindingen 1.

De gemeenten hebben de algemene bepalingen in de modelverordening van de VNG met de bijbehorende tarieventabel (Hoofdstuk 2) als uitgangspunt gehanteerd en de bepalingen uit de modelverordening zijn vrijwel geheel in de gemeentelijke verordening overgenomen. 2. De algemene bepalingen in de legesverordening geven onder andere aan of en welke vrijstellingen voor heffing er zijn, welke betaaltermijnen gelden en of teruggaaf of kwijtschelding mogelijk is. Het is een keuze van de gemeenteraad om af te wijken van de bepalingen door bijv. geen leges te heffen over specifieke activiteiten, deze vrij te stellen van heffing en wel of niet ruimhartig te zijn bij teruggaaf of kwijtschelding. 3. Bij alle drie de gemeenten was het streven om zoveel mogelijk 1:1 over te gaan van de WABO naar de Omgevingswet en het bestaande beleid en zoveel mogelijk de tarievenstructuur van de leges te continueren. Prioriteit lag bij het continueren en functioneren van de primaire processen in relatie tot de Omgevingswet. 4. De legesverordeningen 2025 zijn, als hamerstuk, tijdig door de raden vastgesteld. Gemeente specifieke bepalingen ten opzichte van de modelverordening worden in de volgende paragraaf benoemd.

2.2.4 Bevindingen per gemeente Aalten De modelverordening wordt in zijn geheel toegepast. Bij de invoering van de Omgevingswet in 2024 heeft Aalten ervoor gekozen om de tarieven te indexeren en zoveel mogelijk op dezelfde wijze door te gaan als het voorgaande jaar en op basis van de ervaringen met de Omgevingswet te beoordelen of bijsturing wenselijk is. Indien er afwijkende keuzes zijn gemaakt is dit beschreven in het raadsvoorstel voor het

13

betreffende jaar. In het raadsvoorstel 2024 heeft Aalten aangegeven de lijn van de afgelopen jaren zo veel mogelijk overgenomen is. De volgende keuzes zijn in het raadsvoorstel benoemd: 1. Zo veel mogelijk te sturen op het indienen van een conceptaanvraag ten behoeve van omgevingsoverleg kunnen de aanvragen om omgevingsvergunningen binnen de daarvoor gestelde termijnen worden afgehandeld. De leges voor de conceptaanvraag worden in mindering gebracht op de leges voor de omgevingsvergunning. 2. Voor de buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (BOPA) wordt er onderscheid gemaakt tussen een 'kleine' BOPA en 'grote' BOPA. Op de kleine BOPA (huidige kruimelgevallen) is de reguliere procedure van toepassing. Dit zijn de activiteiten zoals vermeld op bijlage A van de tarieventabel behorende bij de legesverordening. Voor de overige buitenplanse omgevingsplanactiviteiten geldt de uitgebreide procedure en wordt er een ontwerpbesluit ter inzage gelegd. Daar is het verschil in leges op gebaseerd. Er is voor gekozen om de tarieven gelijk te houden met de situatie van voor de Omgevingswet. 3. Met de komst van de Omgevingswet is er onderscheid (knip) gemaakt tussen de technische bouwactiviteit en de ruimtelijke bouwactiviteit. Er is ervoor gekozen de tarieven gelijk te houden met de situatie van voor de Omgevingswet. Dit is opgesplitst in een verhouden 35% en 65% (artikelen 2.5 en 2.6). 4.

Milieuleges worden ingevoerd. Deze diensten worden door de ODA gedaan, maar zij brengen die kosten in rekening bij de gemeente. In het raadsvoorstel bij de verordening 2025 zijn vervolgens de afwijkende keuzes ten opzichte van 2024 benoemd. Dit betrof enkele correcties die voortvloeiden uit een andere inschatting van behandelingskosten van aanvragen. Oost Gelre Bij artikel 9 Vermindering of teruggaaf heeft Oost Gelre als specifieke bepaling toegevoegd: Plaatselijke verenigingen en particulieren wordt de mogelijkheid geboden om subsidie aan te vragen waarmee de kosten voor de gemeentelijke leges alsnog worden gedekt. Hiermee wordt voorkomen dat evenementen voor plaatselijke goede doelen geen doorgang vinden vanwege de hoge opstartkosten. Hierbij mag de opbrengst niet ten goede komen aan de organiserende plaatselijke vereniging en particulieren. Dit artikel is volgens de gemeente bewust zo opgenomen. Als uitleg is gegeven dat in plaats van het regelen in de legesverordening de gemeente tegemoet komt met het verstrekken van subsidies. Op zich is het denkbaar dat in de legesverordening een objectieve norm kan worden opgenomen voor lagere tarieven voor bepaalde instellingen, maar in de praktijk is dit, gelet op de vele verschillende situaties die men tegenkomt, erg lastig te regelen en te omschrijven.

Daarnaast is in het raadsvoorstel bij de legesverordening 2025 is opgenomen: De grootste wijziging betreft de aanpassing van de legesverordening als gevolg van de invoering van de heffing van milieuleges met ingang van 2025. Dit betrof een collegebesluit met een mededeling (geen separaat voorstel) in het raadsvoorstel. Winterswijk Bij artikel 4 Vrijstellingen zijn ten opzichte van de modelverordening twee toevoegingen gedaan:

14

•

•

d. het in behandeling nemen van een aanvraag zoals genoemd in de bij deze verordening behorende tarieventabel, indien deze aanvraag een aanvraag betreft door de gemeente zelf en het bedrag van de verschuldigde leges niet meer dan € 1.000 (duizend euro) bedraagt. 2. Het bevoegde bestuursorgaan kan vanwege bijzondere omstandigheden besluiten dat voor het verlenen van een dienst geen of minder leges verschuldigd zijn.

Winterswijk heeft aangegeven dat van deze vrijstellingsmogelijk nauwelijks gebruik wordt gemaakt. 2.2.5 Bevindingen Tarieventabel Hoofdstuk 2 Dienstverlening en besluiten in het kader van de omgevingswet De tarieventabel in Hoofdstuk 2 is ingedeeld in paragrafen die uit artikelen bestaan. De gemeenten hebben deze indeling in de eigen tarieventabel overgenomen. De bevindingen hierna zijn conform deze indeling weergegeven. Doel is om verschillen tussen de gemeenten te illustreren en een beeld te geven van de keuzemogelijkheden en beleidsvrijheid van de gemeenten. De inventarisatie is geen uitputtend overzicht van verschillen. Paragraaf 2.1 Algemene bepalingen Het kernartikel uit deze paragraaf is artikel 2.2 Dienstverlening en besluiten waarvoor leges worden geheven. Dit artikel is voor alle drie gemeenten identiek: Leges worden geheven voor het in behandeling nemen van een aanvraag om: a. omgevingsoverleg; b. een omgevingsvergunning als bedoeld in artikel 5.1 of artikel 22.8 van de Omgevingswet in samenhang met artikel 2.1a van het Omgevingsbesluit; c. een of meer maatwerkvoorschriften als bedoeld in artikel 4.5 van de Omgevingswet; d. toestemming voor het treffen van een gelijkwaardige maatregel als bedoeld in artikel 4.7 van de Omgevingswet; e. een wijziging van voorschriften van een omgevingsvergunning; f. intrekking van een omgevingsvergunning; g.

wijziging van een besluit als bedoeld in de onderdelen b, c en d; h. een besluit in het kader van de Omgevingswet, anders dan bedoeld in de onderdelen b t/m g.

Paragraaf 2.2 Voorfase (omgevingsoverleg) Het omgevingsoverleg is de fase die voorafgaat aan het formeel aanvragen van de omgevingsvergunning. Hiervoor hanteren gemeenten verschillende benamingen, zoals omgevingstafel. • Aalten hanteert één tarief voor vooroverleg van € 215, ongeacht of er vervolgoverleggen zijn. • Oost Gelre rekent voor een eerste advies m.b.t. beoordeling van een schetsplan geen kosten, voor vervolg overleggen € 101 en voor de intaketafels respectievelijk € 767 (binnen beleid) en € 1535 (buiten beleid). • Winterswijk hanteert net zoals Aalten één tarief van € 613 met een aanvulling voor kosten voor extern adviseurs. Deze aanvullende kosten worden vooraf aan de aanvrager kenbaar gemaakt. • Alle drie de gemeenten verrekenen 100% of een deel van de kosten van het vooroverleg als de vergunning daadwerkelijk wordt aangevraagd of blijkt dat geen vergunning nodig is (artikelen 2.52 en 2.54). • Het is een autonome keuze van de gemeente om één vast tarief te hanteren of dit te vermeerderen met kosten voor (extern) adviseurs en voor eventuele vervolgoverleggen. Ook staat het de gemeente vrij om (een deel van) de kosten van het vooroverleg in mindering te brengen op de kosten van de

15

vergunningaanvraag indien de aanvraag wordt doorgezet of als uit het overleg blijkt dat geen omgevingsvergunning nodig is. Paragraaf 2.3 Activiteiten met betrekking tot bouwwerken De artikelen 2.5 en 2.6 vorm de kern van de tarieventabel dienstverlening Omgevingswet en van voorliggend onderzoek. Met het van kracht worden van de Omgevingswet en de Wet Kwaliteitsborging voor het Bouwen (Wkb) bestaat de omgevingsvergunning om te bouwen nu uit twee onderdelen, een bouwtechnisch deel en een ruimtelijk deel. Gemeenten hanteren hier afzonderlijke tarieven voor. In onderstaande tabel is voor enkele bouwbedragen aangegeven welke tarieven de gemeenten hanteren voor de verschillende diensten. De tarieven zijn afhankelijk van de financiële omvang van de bouwsom. Om de kosten te kunnen vergelijken is in de oranje kolom in onderstaande tabel uitgegaan van verschillende bouwsommen. Tarieven Aalten Oost Gelre Bouwwerken Artikel 2.5 Bouwkosten / Bouwtechnisch deel €

500.000 €

€ €

5.450

€

1.000.000 €

7.050

2.000.000 €

10.250

Winterwijk

3.770

€

5.000

€

7.440

€

9.000

€

14.600

€

17.000

Artikel 2.6 Bouwkosten / Ruimtelijk deel, binnenplans €

500.000 €

10.000

€

5.500

€

13.625

€

1.000.000 €

13.000

€

10.500

€

23.500

€

2.000.000 €

19.000

€

20.000

€

43.250

Artikel 2.6 Bouwkosten / Ruimtelijk deel, buitenplans (BOPA) €

500.000 €

9.720

begroting

€

11.509

€

800.000 €

10.710

begroting

€

11.509

€

1.000.000 €

11.370

begroting

€

17.261

€

2.000.000

begroting

begroting

€

17.261

(In bijlage 1 is een uitwerking van de legesberekening opgenomen). De splitsing tussen de artikelen 2.5 en 2.6 vloeit vooral voort uit de Wkb die voorschrijft dat de toetsing van bouwtechnische eisen bij nieuwbouw, gevolgklasse 1, wordt uitgevoerd door onafhankelijke, private kwaliteitsborgers in plaats van de gemeente. De regeling van de ruimtelijke omgevingsplan aspecten berust bij de gemeenten. Een vergunningplichtige binnenplanse omgevingsplanactiviteit voldoet aan de regels in het omgevingsplan. Een buitenplanse activiteit is in strijd met het omgevingsplan. De tarieven tussen de drie gemeenten lopen sterk uiteen. Dit leidt er toe dat ook de leges onderling sterk verschillen. In bijlage 3 (Casusvergelijking legestarieven) is in geval van een drietal casussen een vergelijking gemaakt van de hoogte van de leges. In het kader “Tariefverschillen uitgelicht” treft u de factoren die van invloed zijn op de hoogte van de tarieven. De gemeente Winterwijk heeft bij de vaststelling van de begroting 2024 besloten de kostendekkendheid van de legestarieven verder de verhogen en heeft de baten structureel met € 108.000 verhoogd om meer kostendekkend te worden. Verder valt op dat de tarieven voor de omgevingsplanactiviteit bouwen bij Aalten en Winterswijk hoger zijn dan de tarieven voor de buitenplanse omgevingsplanactiviteit.

16

In de artikelsgewijze toelichting op de modelverordening van de VNG staat over het onderscheid binnenen buitenplans: Als de aanvraag niet voldoet aan de beoordelingsregels in het omgevingsplan, wordt het vanzelf een aanvraag voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. Het kan hierbij dus gaan om een activiteit waarvoor het omgevingsplan bepaalt dat een vergunning nodig is, maar het volgens de beoordelingsregels niet mogelijk is de vergunning te verlenen. Of het betreft een activiteit die het omgevingsplan in absolute zin verbiedt en waarvoor geen binnenplanse beoordelingsregels zijn gesteld. In beide gevallen is de activiteit dus in strijd met het omgevingsplan, maar kan de omgevingsvergunning niet zomaar worden geweigerd. Deze kan mogelijk wel worden verleend als voldaan wordt aan een evenwichtige toedeling van functies en de instructieregels en instructies van rijk en provincie. De buitenplanse omgevingsplanactiviteiten vergen dus een uitgebreidere beoordeling, wat een andere tariefstelling rechtvaardigt. Bovendien kan de raad voor bepaalde buitenplanse omgevingsplanactiviteiten bepaald hebben dat hij adviesrecht heeft. Ook kan de uitgebreide voorbereidingsprocedure van toepassing zijn. Aalten heeft in reactie hierop aangegeven sinds de invoering van de Omgevingswet meer leges voor de Omgevingsplanactiviteit in rekening worden gebracht dan bij de Bouwactiviteit.

In de opbouw van de leges is gekozen om voor de omgevingsplanactiviteit (artikel 2.6 Legesverordening) 65% leges in rekening te brengen en voor de bouwactiviteit artikel 2.5 Legesverordening) 35%. Beide activiteiten samen 100% net zoals onder de Wabo. Het verschil is gemaakt vanwege de verwachte urenbesteding per activiteit. Oost Gelre hanteert afwijkende staffels voor de bouwactiviteiten (artikel 2.5) met tariefpercentages op basis van de interne berekening van de kostendekkendheid. Ook voor de omgevingsplanactiviteiten (artikel 2.6) hanteert Oost Gelre als heffingsmaatstaf een percentage van de bouwkosten met dezelfde staffels, maar andere tarieven, als in artikel 2.5. Oost Gelre heeft het voornemen met ingang van 2026 niet meer te werken met begrotingen voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten. Het is de ervaring dat het opstellen van de begrotingen bij elke procedure arbeidsintensief is. Vaste bedragen voor leges worden als minder tijdrovend gezien. Er blijven situaties bestaan waarbij nog wel met begrotingen wordt gewerkt. In bijlage 2 (Overige artikelen uit de legesverordening) zijn de tariefvergelijkingen van een aantal andere diensten en activiteiten in het kader van Omgevingswet opgenomen.

17

Hoofdstuk 3. Procesinzicht/ Procesuitvoering dienstverlening Omgevingswet Onderzoeksvragen: 5. Op welke wijze is het proces rondom de behandeling van aanvragen en afgifte van vergunningen gedocumenteerd en in welke mate wordt de procesuitvoering door geautomatiseerde systemen ondersteund? 6. Hoe zijn de taken binnen het proces afgebakend en in organieke functies vormgegeven? 7. Welke impact heeft de hoogte van de leges gehad op aanvragen voor vergunningen? Denk daarbij aan aanvragen van diverse groepen zoals inwoners, bedrijven e.d. en aan toegewezen en afgewezen aanvragen.

3.1 Proces vergunningen/ Organisatie van de taken De invoering van de Omgevingswet met het Omgevingsloket als landelijk portaal voor het doen van vergunningaanvragen betekende, tezamen met de inwerkingtreding van de Wet Kwaliteitsborging voor het Bouwen (Wkb), per 1 januari 2024 een aanzienlijke wijziging van werkwijze en processen bij de gemeenten. De Omgevingswet heeft verschillende wetten en regelingen samengevoegd en dwong daarmee een meer integrale werkwijze af. Daarbij bepaalde de Omgevingswet een maximale doorlooptijd voor het reguliere aanvraagproces van acht weken wat een behoorlijke impact heeft op de snelheid van besluitvorming en communicatie van de gemeenten over de aanvraag. Ook kent de Omgevingswet nieuwe en concrete procedurebepalingen over de communicatie met de aanvrager, beoordeling en aanvulling van de aanvraag en opschorting van de beslistermijn. Dit vraagt van de gemeenten een strakke planning en een efficiënte procesinrichting. De Wkb bepaalt dat de toetsing aan de bouwtechnische eisen vanaf 2024 uitgevoerd wordt uitgevoerd door onafhankelijke kwaliteitsborgers in plaats van de gemeente. Voor meer achtergrondinformatie over de implicaties van de invoering van de Omgevingswet verwijzen we naar de website van het Informatiepunt Leefomgeving. Wij hebben ons in het kader van dit onderzoek in beperkte mate laten informeren over de procesuitvoering.

Uit de ontvangen informatie en het verkregen beeld van de procesuitvoering formuleren wij enkele bevindingen en aandachtspunten Bevindingen 1. Voor alle drie gemeenten geldt dat de continuïteit van de primaire procesuitvoering na de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 het belangrijkst was en dat de praktijk moet uitwijzen hoe de processen het best ingericht en uitgevoerd kunnen worden. Ook kozen de gemeenten voor een zo beleidsneutrale overgang als mogelijk. 2. De gemeenten hanteren verschillende zaaksystemen van verschillende leveranciers voor de digitale procesondersteuning van de registratie en behandeling van aanvragen. De gemeenten ervaren geen grote knelpunten in het gebruik van deze zaaksystemen. 3. Procesbeschrijvingen zijn nog beperkt aanwezig zowel voor het opstellen van de verordeningen en de bijbehorende tarieven, voor de berekening van de kostendekkendheid en de primaire vergunningverleningsprocessen. Dat wil niet zeggen dat de verantwoordelijkheden niet duidelijk zijn belegd of dat dit anderszins problematisch is. Ons is uit de gevoerde gesprekken niet gebleken dat er onduidelijkheid bestaat over de vraag wie, welke rol en verantwoordelijkheid in het aanvraagproces en de ondersteunende processen heeft. Bovendien zijn de processen steeds vaker geïncorporeerd in

18

4.

5.

6.

7.

het zaakafhandelingssysteem dat de gehele procesuitvoering ondersteunt met verplicht te doorlopen stappen en toegewezen taken aan functionarissen. Alle drie gemeenten sturen op een voorafgaande bespreking en toets van concept aanvragen via het zogenaamde omgevingsoverleg of schetsplan. Het omgevingsoverleg is de fase die voorafgaat aan het formeel aanvragen van de omgevingsvergunning. In dit overleg komen (in een of meerdere sessies) de initiatiefnemer en andere betrokkenen bij elkaar. Het initiatief wordt dan besproken vanuit de gedachte om de aanvraag mogelijk te maken. Dit levert de initiatiefnemer een integraal advies op, waarmee hij de vergunningaanvraag kan opstellen en indienen. Dit voorafgaande overleg moet er aan bijdragen de vergunningaanvraag in acht weken kan worden afgehandeld. Alle drie gemeenten baseren de leges op de bouwsom. De opgegeven bouwkosten worden gecontroleerd aan de hand van de kengetallen van het Bouwkostenkompas (Aalten en Winterswijk) of nagerekend middels de basisbedragen gebouwleges Gelderland 2024 van Casadata (Oost Gelre). Casadata levert informatie voor de bouwsector en vastgoedbranche over techniek, kwaliteit en kosten van woningen en gebouwen. Voor 2025 geldt de basisbedragen bouwleges Gelderland 2025 V2 van Casadata.

Het komt voor dat een aanvrager een lagere berekening van de bouwkosten heeft in vergelijking met de berekening volgens de basisbedragen voor de bouwkosten. Het verschil zit veelal in de berekening van de zelfwerkzaamheden. Indien het bouwen geheel of gedeeltelijk door zelfwerkzaamheid geschiedt, wordt in deze titel onder bouwkosten verstaan: de prijs die aan een derde in het economisch verkeer zou moeten worden betaald voor het tot stand brengen van het bouwwerk waarop de aanvraag betrekking heeft. In een enkel geval leidt dit tot een bezwaar van de zijde van de aanvrager. In geen van de gemeenten wordt tijd geschreven op de activiteiten in het kader van de uitvoering van de Omgevingswet.

Aandachtspunten Uit het verkregen beeld van de procesuitvoering volgen een drietal aandachtspunten: Meten en monitoren van behandeltijd en doorlooptijden van aanvragen In geen van de gemeenten is of wordt tijd niet op het niveau van diensten en activiteiten tijd geschreven. Tijdregistratie is een manier om de feitelijke behandelkosten van aanvragen en activiteiten in het kader van de uitvoering van de Omgevingswet nauwkeurig in beeld te kunnen krijgen. Met inzicht in de werkelijke kosten voor de betreffende diensten of activiteiten kan veel nauwkeuriger kostendekkende tarieven per dienst of activiteit worden bepaald. Vanwege de invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024 zijn de werkprocessen ingrijpend gewijzigd. Het meten en monitoren van behandel- en doorlooptijden belangrijke informatie kan opleveren voor procesoptimalisatie. Zonder inzicht in de tijdsbesteding, wachttijden en doorlooptijden is het lastig capaciteit plannen en bijsturen. Ad-hoc inschakelen van externe capaciteit is relatief duur. Tijdregistratie biedt een goed aangrijpingspunt voor vergelijkend onderzoek op bestede tijd aan diensten en activiteiten met andere (regio)gemeenten. Evalueren en bijstellen in een cyclus van leren en verbeteren De gemeenten hebben aangegeven vooral aan de hand van praktijkervaring te willen evalueren, bijstellen en verbeteren.

19

Dat geldt voor de interne procedures en zeker ook voor de geautomatiseerde ondersteuning van de processen. We hebben begrepen dat de koppeling van het eigen zaaksystemen met het Digitaal Stelsel Omgevingswet nog voor verbetering vatbaar is, evenals de digitale uitwisseling van gegevens met de Omgevingsdienst Achterhoek (ODA). Het zaaksysteem, dat per gemeente verschilt, wordt, met uitzondering van de gemeenten Winterswijk en Aalten, vooral getypeerd als een registratiesysteem en minder als een procesondersteunend systeem. Transparante kostentoerekening en verantwoording van externe advieskosten Ons is gebleken dan niet altijd helder is hoe de doorberekening van kosten van de Omgevingsdienst Achterhoek tot stand komt. De herleidbaarheid naar het door ODA uitgevoerde werk is nog beperkt aanwezig. Per 2025 stuurt de ODA per dossier een overzicht van de werkzaamheden en kosten welke zij hebben verricht en stuurt facturen voor verrichte werkzaamheden zodat deze makkelijker door gefactureerd kunnen worden. ODA heeft een rol in het beoordelen van aanvragen voor omgevingsvergunningen om ervoor te zorgen ervoor dat deze voldoen aan de relevante milieuwetten en -regels. Daarnaast adviseert deze omgevingsdienst de gemeenten over milieuvraagstukken en heeft zij een verantwoordelijkheid in het toezicht en de handhaving.

Wij hebben begrepen dat er in samenwerking met ODA aan gewerkt wordt om in de doorbelasting van kosten aan gemeenten meer transparantie te krijgen en de verdeelsleutel van de kosten meer toe te spitsen op het voor de gemeenten verrichte werk. De opdrachtgever (gemeente) betaalt voor de daadwerkelijk afgenomen producten en dienstverlening tegen vooraf bepaalde prijzen.

20

Hoofdstuk 4. Financieel inzicht 4.1 Inleiding Dit hoofdstuk behandelt de door de drie gemeenten gehanteerde methode van kostprijsbepaling en toerekening van kosten aan de diensten en activiteiten in het kader van de Omgevingswet. Het hoofdstuk biedt inzicht in de wijze waarop de gemeenten de omvang van de kosten bepalen en hoe vanuit deze kosten tot een tarief wordt gekomen. In de volgende paragraaf starten we met de kaders en begrippen die voor de kostprijsbepaling en toerekening van belang zijn. Vervolgens beschrijven we de bevindingen per gemeente. Onderzoeksvragen: 8. Hoe en op welke wijze berekenen de gemeenten de kosten van haar producten en diensten door in de leges? Hoe is de kostenopbouw? 9. Welke kosten worden wel of niet meegerekend in de tarieven? Op welke wijze worden deze kosten bijgehouden en toegerekend? 10. Op welke wijze wordt het volume en omvang van de vergunningaanvragen (meerjarig) geraamd? 11. Zijn voor de (door)berekening van kosten eenduidige interne richtlijnen opgesteld, zoals de wijze van budgettering, boekings- en rapportagevoorschriften voor bijvoorbeeld de kosten van urentoerekening. Wordt er overeenkomstig deze richtlijnen ook gehandeld en waaruit blijkt dat? 12. Worden er voor- en nacalculaties gemaakt van de kosten voor de leges en op welke wijze en methode wordt er gecalculeerd en begroot? Wordt hierover gerapporteerd en aan wie?

4.2 Kaders voor kostentoerekening Voor de bepaling en toerekening van de kosten aan de activiteiten en diensten in het kader van de Omgevingswet gelden de volgende basisregels en principes. Maximaal kostendekkend Voor de kostprijsbepaling gelden landelijke regels. Zo bepaalt de Gemeentewet artikel 229b lid 1 dat de tarieven zodanig vastgesteld worden dat de geraamde baten van de rechten niet uitgaan boven de geraamde lasten, dat wil zeggen dat deze rechten (waaronder de leges bouwvergunning ook vallen) in de begroting maximaal kostendekkend mogen zijn. Kruissubsidiëring toegestaan De eis van maximale kostendekkendheid geldt niet per dienst of activiteit maar voor het geheel van Hoofdstuk 2 van de legesverordening. Dit hoofdstuk bevat de tarieven voor de dienstverlening en besluiten in het kader van de Omgevingswet. Zolang het maximum van 100% voor het geheel niet overschreven wordt mag dit per artikel (dienst of activiteit) wel gelden. Door kruissubsidiëring is het mogelijk om de ‘winst’ van bepaalde diensten te gebruiken om het ‘verlies’ op andere diensten te dekken. Hiermee wordt dus de opbrengst van de ene dienst of activiteit gebruikt om de kosten van een andere dienst of activiteit te dekken.

Principes voor borging van de kwaliteit Afgezien van de wettelijke bepalingen over kostprijsbepaling en kostentoerekening kunnen ook andere beginselen of principes van toepassing zijn op kostenbepaling en -toerekening. Denk bijvoorbeeld aan

21

betrouwbaarheid van de ramingen, transparantie, eenduidigheid, proportionaliteit, toerekenbaarheid van de kosten aan activiteiten en diensten en de controleerbaarheid. Ook deze beginselen hebben wij, waar relevant, in onze oordeelsvorming betrokken. Uniforme richtlijnen voor definities en kostentoerekening Het is van belang dat gemeenten dezelfde definities hanteren voor de kostenbepaling en -doorberekening omdat dat bijdraagt aan rechtszekerheid, transparantie en een éénduidige toepassing van de Omgevingswet. De begrippen staan met name vermeld in de stelselcatalogus Omgevingswet en het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Het BBV is het wettelijk kader voor gemeenten met voorschriften over financiën, de vastlegging daarvan en verantwoording daarover. Uit de wettelijke voorschriften en jurisprudentie blijkt dat de gemeente uitsluitend kostencomponenten kan verhalen als er sprake is van een directe relatie met de dienstverlening: • personeelskosten (directe loonkosten) • huisvestingskosten • specifieke automatiseringskosten • kapitaallasten • materiële kosten, waaronder externe advieskosten • direct toerekenbare overhead. Voor het ramen van kostendekkende heffingen moet de gemeente dus eerst het aandeel van de kosten bepalen dat direct samenhangt met de betreffende dienst.

Het gaat dan bijvoorbeeld om de tijd die het vergt om een vergunningaanvraag te behandelen. Daarnaast gaat het ook om kosten met betrekking tot handhaving, toezicht en controle mits het hier de eerste controle op het nakomen van vergunningsverlening betreft of specifiek samenhangt met de verleende dienst zoals de milieucontrole. Ook kosten voor het opstellen en publiceren van de vergunning en de kosten van externe adviseurs zoals van de Omgevingsdienst Achterhoek (ODA), Gelders Genootschap zijn direct toerekenbaar. Daarnaast mogen overheadkosten toegerekend en verhaald worden. Dit zijn de kosten die weliswaar niet rechtstreeks samenhangen met de verleende dienst, maar wel in enig verband hiermee staan. In het BBV is bepaald welke kosten tot de overhead behoren. De commissie BBV, verantwoordelijk voor nadere duiding en interpretatie van de voorschriften in het BBV, heeft een precisering van de overheadkosten gegeven, zie onderstaand kader. Het BBV bevat geen voorschriften over de wijze waarop de overhead aan de legestarieven moet worden toegerekend. De gemeenteraad bepaalt welke methode wordt toegepast en legt dit vast in de gemeentelijke financiële verordening. Hierdoor kunnen er verschillen ontstaan in de kostentoerekening aan leges.

Daarbij komt dat de omvang en de samenstelling van de overhead mede wordt beïnvloed door de keuze die het college van B en W maakt over de omvang en inrichting van de organisatie. Vergelijking van de omvang van de overhead tussen gemeenten op basis van het overzicht overhead is dan ook lastig. De commissie BBV is van mening dat in dit geval de lokale autonomie belangrijker is dan uniformering. In de paragraaf lokale heffingen moet de gemeente aangeven hoe ze de overheadkosten toerekent. Daarnaast zijn er niet toe te rekenen kosten. Dit zijn kosten die niet toe te rekenen zijn aan het individueel belang of dienst. Deze kosten kan de gemeente niet verhalen via leges. Voorbeelden hiervan zijn beleidsvoorbereiding, handhaving en algemene inspraak.

22

Het begrip overheadkosten Onder overheadkosten verstaan we alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces (artikel 1 BBV). Door de commissie BBV in de notitie overhead 2023 geduid als: het geheel van functies gericht op de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces. Hiertoe behoren ook de systemen en aanverwante lasten die deze functies ondersteunen. De commissie BBV heeft over overhead enkele zogenaamde “stellige uitspraken” gedaan waarvan verwacht wordt dat gemeenten die overnemen: 1. Voor de berekening van de tarieven voor lokale heffingen moet de methodiek voor de toerekening van overhead worden gebruikt zoals deze is opgenomen in de financiële verordening. 2. De methodiek voor het toerekenen van overhead, zoals opgenomen in het overzicht overhead, aan lokale heffingen en rechten mag niet afwijken van de overige methodieken voor het toerekenen van overhead aan overige taakvelden van de begroting.

Inhoudelijk gaat het bij overhead om de volgende kosten: • loonlasten van functies in het zogenaamde PIOFACH domein (personeel, informatisering en automatisering, organisatie, financiën, archivering, communicatie en huisvesting); • ICT lasten van de PIOFACH-systemen (gemeentebrede toepassingen als personeels- en financieel systeem, zaaksysteem; • facilitaire zaken en huisvesting; • rentelasten die niet zijn rechtstreeks toe te delen aan het primaire proces. 4.3 Bevindingen kostprijsbepaling en kostentoerekening Deze paragraaf beschrijft per gemeente de methode van kostprijsbepaling van de diensten en activiteiten in het kader van de Omgevingswet en de wijze waarop de kosten worden toegerekend aan deze activiteiten om tot een tarief te komen voor de vergunningaanvragen en de overige belastbare activiteiten. 4.3.1 Algemene bevindingen Verschillende systemen voor kostprijsbepaling De systemen die de gemeenten hanteren staan hierna getypeerd en nader omschreven in de bevindingen per gemeente in de volgende paragraaf. Gemeente Aalten

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=327dda7c-7390-4920-a321-da82c747094b