Omgevingsvisie kom Winterswijk
Tekst van het document
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK ONS DORP MET STADSE KRACHT
Januari 2026 Bron: F. Bosvelt
COLOFON
Visie is tot stand gekomen door: • Projectgroep omgevingsvisie gemeente Winterswijk • Movares | BRO Adviseurs B.V. Ondersteunt door:
Het copyright van de beelden en kaarten berust bij Movares |
• EIFFEL
BRO Adviseurs B.V. tenzij anders aangegeven. Van foto’s zonder
• De Voorhaven
toelichting berust het copyright bij de gemeente Winterswijk.
• VormFactor
Hoewel aan de inhoud en samenstelling van dit rapport de grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie
• Bij Dageraad Videoproductie in participatietraject:
onjuist of onvolledig is. De gemeente Winterswijk en Movares |
• Sonny Krosenbrink Videoproducties
BRO Adviseurs B.V. aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid
• Wij van Willem
voor de volledigheid en juistheid van de gegeven informatie.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
2
INHOUDSOPGAVE 1.
Winterswijk 2040: waar willen we naar toe?
4
4.3 Leefbaar en aantrekkelijk wonen
48
1.1 Voorwoord
4
4.4 Bereikbaar en toegankelijk
57
1.2 Toekomstbeeld Winterswijk
5
4.5 Duurzaam en circulair
64
1.3 Welke opgaven komen er op ons af?
7
4.6 Economisch vitaal
70
1.4 Waarom een omgevingsvisie? Koers voor 2040
8
4.7 Gezond, inclusief en veilig
79
1.5 Van twee omgevingsvisies naar één omgevingsvisie
9
1.6 Hoe is de omgevingsvisie tot stand gekomen?
9
Verantwoording en vervolg
87
1.7 Leeswijzer
10
5.
5.1 Instrumenten van de omgevingswet
87
5.2 Beleidscyclus van de omgevingswet
88
11
5.3 Raad stelt de omgevingsvisie vast
89
2.1 De ondergrond: Water en bodem
11
5.4 Uitgebreide participatie en inspraak
90
2.2 Ruimtelijke karakteristieken: identiteit dragers Winterswijk
15
2.
Wat vormt de basis van Winterswijk
5.5 Omgevingsvisie actualiseren en monitoren
90
5.6 Wel of geen plan milieueffectrapportage (MER) procedure
90
5.7 Toepassingen millieubeginselen
91
5.8 Kostenverhaal
91
27
5.9 Grondbeleid
92
4. Thematische uitwerking
32
Bijlage 1. Overzicht van relevante beleidsdocumenten
93
4.1 Erfgoed en identiteit Winterswijk
33
Bijlage 2. Participatieverslag omgevingsvisie
4.2 Groen en levend dorp
38
Kom Winterswijk
2.3 Leven en gebruik in Winterswijk: voorzieningen, ontmoeting en naoberschap in de dorpsstructuur 3.
Integrale koers
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
24
3
WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1
1.1 VOORWOORD Samen maken we de toekomst van Winterswijk Hoe ziet Winterswijk eruit in 2040? En wat is er
prettig wonen, werken en verblijven is. Daar zijn we
De omgevingsvisie geeft richting aan de keuzes die
nodig om daar te komen? Deze omgevingsvisie is
trots op en dat willen we koesteren én versterken.
we samen gaan maken. Vanuit onze historie, onze
een gezamenlijke zoektocht naar antwoorden op die
kernwaarden én de kansen die er liggen. We bouwen op
vragen. Want de toekomst van Winterswijk maken we
Deze visie kijkt ver vooruit, tot aan 2040. Dat vraagt om
niet alleen als gemeente, maar samen met inwoners,
ambitie, durf en de ruimte om te dromen. Tegelijkertijd
ondernemers, verenigingen en partners in de regio. Als
is dit geen vaststaand eindplaatje. De wereld verandert,
Deze omgevingsvisie is één van de laatste stukken die ik
we in deze visie spreken over ‘we’, dan bedoelen we juist
en Winterswijk verandert mee. Deze visie is daarom een
in mijn huidige rol mag meegeven. Het is een document
die samenwerking. De kracht van onze samenleving
levend en dynamisch document, dat met de tijd kan en
waar veel inzet, kennis en betrokkenheid samenkomen.
zit in het samen doen. Een woord van dank daarom
mag meebewegen.
Ik vertrouw erop dat deze visie een stevige basis biedt
ook aan alle inzenders van beeldmateriaal voor deze
wat goed is, en durven te vernieuwen waar nodig.
voor de toekomst van onze gemeente.
omgevingsvisie. Heel fijn dat u uw betrokkenheid
In het proces van het opstellen van deze visie hebben
daarmee toonde.
we veel mensen gesproken. Jong en oud, vanuit
Laten we blijven dromen én doen,
verschillende achtergronden en invalshoeken. Vooral Winterswijk is een gemeente met een sterke identiteit,
jongeren verdienen onze aandacht – zij zijn de toekomst
Joris Bengevoord
betrokken inwoners en een rijk verenigingsleven.
van Winterswijk. We willen hen blijven binden aan onze
Voormalig Burgemeester
Vrijwilligers, cultuurmakers, jongeren, ondernemers –
gemeente, met goede voorzieningen en kansen om zich
van Winterswijk
allemaal dragen ze bij aan een levendig dorp waar het
hier thuis te voelen én te ontwikkelen.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
4
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1.2 TOEKOMSTBEELD WINTERSWIJK
Zodra ik mijn schoenen opgehaald heb pak ik mijn
De warmte komt me tegemoet zodra ik de trein
fiets weer en steek de markt over. Overal zitten de
uitstap. Hèhè, eindelijk weer in Winterswijk. De
terrassen vol.
vergadering
in
Apeldoorn
duurde
langer
dan
verwacht, maar gelukkig kon ik nog net de sneltrein halen. Dat scheelt weer een kwartier, en daardoor ben ik nu toch nog op tijd bij de kinderopvang. De stress van de dag glijdt weer van me af als ik naar het mooie historische stationsgebouw loop. Ondanks dat het station inmiddels een kleine jongen is tussen de grote zorgvoorziening en het GKC achter het station, en de appartementengebouwen op de hoek van de Parallelweg, heeft het nog niets van zijn statigheid
Snel pak ik mijn bakfiets. Er is zelfs nog tijd om even
verloren. Op deze plek zou je bijna kunnen denken dat
mijn schoenen op te halen. Binnen een paar minuten
je in een stad bent beland, ook al vind ik Winterswijk
ben ik bij de gezellige fietsparkeerplaats bij de
echt nog een dorp, mijn dorp.
Torenstraat, waar op een donderdag altijd nog wel
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
ruimte is. Onder de bomen is het hier heerlijk koel.
Tussen de bomen hangen vaandels met daarop het
Zo fijn dat die sprietjes van een paar jaar geleden nu
logo van “500 jaar Jacobskerk”. O ja, daar had ik iets
bomen met volle kruinen zijn! Ook het groen in de
over gelezen. De kerk ziet er nog precies zo uit als toen
Misterstraat staat er in de zomer mooi bij. Zo te zien
die gebouwd werd rond 1500, op de kleine uitbouw
ben ik niet de enige die ervan geniet – het is druk!
van het theater na. Dat doet me eraan denken: Bas en
Uit gewoonte ga ik na of het een Duitse feestdag is,
ik waren van plan dit weekend naar de afscheidsshow
maar nee, kennelijk zijn er genoeg dagjesmensen die
van Ilse de Lange in de Jacobskerk te gaan. Als we
Winterswijk ook op een normale doordeweekse dag
daarvoor uit eten willen gaan moeten we er wel aan
wel weten te vinden.
denken om te reserveren.
5
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
Vanaf de Wheme kan ik bijna een kilometer langs de
Met de kinderen voorin fiets ik het laatste stuk naar
Whemerbeek fietsen voordat ik af moet buigen naar
huis. In mijn hoofd ga ik na wat er nog allemaal moet
de Kleine Kastanje. Een libelle raakt bijna verstrikt
gebeuren voor het weekend. Morgenavond een boog
in mijn haren, maar ik weet het beestje nog net te
zetten voor het vijfentwintig jaar huwelijk van de
ontwijken. Overal langs de beek zitten ouderen op
buren, Jet naar haar orkestklasje, Mats heeft voetbal,
bankjes of scholieren op het gras. Daar is het ook echt
Bas naar de corsoclub, en vanavond mag ik met onze
wel het weer voor, als we straks de hond uit laten
klankbordgroep meedenken over een potentiële
kunnen we misschien ook wel even een ommetje
uitbreidingswijk… Alles bij elkaar wordt het toch best
maken via de beek. Nu eerst Jet en Mats ophalen.
weer druk. Gaan we dat allemaal redden? Mijn schouders ontspannen zodra ik langs de bomenlaan van de Bataafseweg fiets en tussen het groen ons huis kan ontdekken. Ondertussen vertelt Mats voluit over zijn dag, terwijl Jet een vlinder Bij het gloednieuwe gebouw van de kinderopvang
bewondert die op haar hand geland is. Wat een
zet ik mijn bakfiets naast de vele anderen. Wat is het
heerlijk plekje hebben we hier toch. Een plek waar
toch een mooi gebouw, niet gek dat dit een landelijke
iedereen elkaar kent en naar elkaar omkijkt, ongeacht
duurzaamheidsprijs heeft gewonnen. Het is ook bijna
of je hier al generaties woont of net bent gearriveerd.
niet te geloven dat de groepen nu alweer vol zitten,
Ach, ’t kump allemaal wal good.
terwijl deze locatie pas vorig jaar open is gegaan. Tien jaar geleden leek het er nog op dat er BSO’s moesten sluiten, maar daar is al lang geen sprake meer van. Daar hebben wij en de andere bewoners van het Leemkamp dan ook goed ons best voor gedaan: afgelopen jaren was er een heuse babyboom in de wijk!
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
6
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1.3 WELKE OPGAVEN KOMEN ER OP ONS AF?
gemeente zijn waar mensen graag wonen, werken en
De gemeente Winterswijk staat voor grote opgaven. In
leven – nu én in de toekomst. Een plek waar iedereen
het startdocument “Het verhaal van ons Winterswijk”
zich thuis voelt, waar ruimte is voor ontmoeting,
zijn drie kernopgaven en zes deelopgaven geformuleerd.
ontwikkeling en maatschappelijke deelname. Of je nu
Deze opgaven geven richting aan de omgevingsvisie en
jong of oud bent, nieuwkomer of geboren Winterswijker:
vormen het kompas voor keuzes tot 2040. Hieronder
iedereen telt mee.
lichten we deze kernopgaven toe. Kernopgave 3: Gastvrij Winterswijk Kernopgave 1: Visitekaartje van Winterswijk
Winterswijk vervult een belangrijke regiofunctie en
Winterswijk willen we niet alleen behouden zoals het is,
heeft een hoog voorzieningenniveau. Dit maakt onze
maar juist versterken en vernieuwen. Het is belangrijk
gemeente aantrekkelijk voor inwoners én bezoekers,
dat onze gemeente herkenbaar en aantrekkelijk blijft
met name toeristen uit Duitsland. Een grote opgave is
voor inwoners, ondernemers, bezoekers en nieuwe
het op peil houden van dit voorzieningenniveau. Het
bewoners. De focus ligt op het behouden en versterken
gaat niet alleen om winkels, horeca en diensten, maar
van
groene
ook om zorg, sportfaciliteiten en ontmoetingsplekken.
We willen onze regiofunctie verder versterken. Dat doen
landschap, de historische dorpskernen en de gastvrije
onze
unieke
kwaliteiten,
zoals
het
Deze voorzieningen zijn essentieel voor een leefbare
we door ons te richten op goede bereikbaarheid en
sfeer. Tegelijkertijd investeren we in een duurzame,
gemeente, waar mensen zich verbonden voelen met
het behouden en verbeteren van onze voorzieningen.
innovatieve toekomst, waarin natuur en economie hand
hun omgeving en graag blijven wonen. In het verhaal
Tegelijkertijd zetten we in op samenwerking met andere
in hand gaan.
van Winterswijk vind je alle opgaven terug.
gemeenten in de Achterhoek, de provincie en partners over de grens. We zoeken actief de verbinding, omdat
Kernopgave 2: Vergrijzing en emigratie: hoe blijven we
Winterswijk als schakel in de regio
we geloven dat regionale samenwerking essentieel is
vitaal?
De positie van Winterswijk in de regio is bepalend
om de uitdagingen van de toekomst het hoofd te bieden.
We krijgen te maken met een groeiende groep ouderen,
voor de keuzes die we maken. Binnen het zogeheten
Winterswijk wil zich onderscheiden als een gastvrije,
wat zorgt voor een grotere zorgvraag en extra druk op
haltermodel is Winterswijk de tweede regiokern naast
levendige en duurzame gemeente met een sterke
voorzieningen. Tegelijkertijd vertrekken veel jongeren
Doetinchem. We zijn in het oosten van de Achterhoek
lokale identiteit, maar ook als een gemeente die stevig
voor studie of werk. Dit vraagt om actie, zodat de
met ons voorzieningenniveau van grote betekenis voor
is ingebed in regionale netwerken. Zo blijven we van
vitaliteit van Winterswijk behouden blijft. We willen een
de omliggende gemeenten en het Duitse achterland.
betekenis – voor onze eigen inwoners én voor de regio.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
7
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1.4 WAAROM EEN OMGEVINGSVISIE?
zichzelf. Ze is nauw verbonden met ruimtelijke en
voor het versterken van de leefbaarheid in het landelijk
Koers voor 2040
maatschappelijke opgaven op hogere schaalniveaus.
gebied en het behouden van karakteristieke Gelderse
De omgevingsvisie Winterswijk geeft ons de juiste
De keuzes die we maken richting 2040 sluiten aan
kwaliteiten. Winterswijk vertaalt deze provinciale
richting om de uitdagingen en kansen die voor ons
bij landelijke en provinciale beleidskaders, én bij
doelen naar de lokale omstandigheden en voegt daar
liggen goed aan te pakken. Het helpt ons om de juiste
de regionale koers van de Achterhoek (Ruimtelijk
eigen accenten aan toe, passend bij het karakter van de
keuzes te maken voor de toekomst. De omgevingsvisie
Perspectief Achterhoek).
gemeente.
zorgt ervoor dat we voortbouwen op onze huidige kwaliteiten: hoe kunnen we ons landschap, onze
Vanuit
het
Rijk
wordt
infrastructuur en gemeenschappen zo inrichten dat ze
nationaleopgaven
zoals
duurzaam en levensvatbaar blijven voor toekomstige
energietransitie,
klimaatadaptatie,
generaties? Het is onze routekaart die ons helpt om
en
de regio sterker te maken, de samenleving duurzamer te maken en de kwaliteit van leven voor iedereen te
Gebied (NPLG), het Nationaal Omgevingsprogramma
bouwen van voldoende woningen, de energietransitie,
waarborgen. Samen werken we aan de uitdaging om
en de NOVEX-gebieden (Nationale OmgevingsVisie
het herstel van water en natuur en de verduurzaming
Winterswijk klaar te maken voor de toekomst: een plek
EXecutiekracht).
van de landbouw. Bovendien willen we de leefbaarheid
de
sterk
gestuurd
op
Daarnaast wordt binnen de regio Achterhoek samen
woningbouwopgave,
met ondernemers, organisaties en overheden gewerkt
bereikbaarheid
aan het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek (RPA). In dit
Deze
thema’s
regionale perspectief geven we gezamenlijk richting
komen terug in het Nationaal Programma Landelijk
aan oplossingen voor grote landelijke opgaven, zoals het
toekomstbestendige
landbouw.
van onze regio behouden. Het RPA vormt een belangrijk
die groen, gastvrij en vitaal is, waar iedereen zich kan De provincie Gelderland stelt in haar omgevingsvisie
kader voor lokale keuzes. De omgevingsvisie van
en omgevingsverordening kaders voor onder meer
Winterswijk draagt bij aan de gedeelde ambitie om
Samenhang met beleid Rijk, provincie en regio
woningbouw, landschap, water en bodem, mobiliteit
de Achterhoek leefbaar, innovatief en aantrekkelijk te
De omgevingsvisie van Winterswijk staat niet op
en economische ontwikkeling. Daarbij is er aandacht
houden, voor huidige en toekomstige generaties.
ontwikkelen en waar iedereen prettig kan wonen.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
8
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1.5 VAN TWEE OMGEVINGSVISIES NAAR ÉÉN OMGEVINGSVISIE
1.6 HOE IS DE OMGEVINGSVISIE BEBOUWDE KOM TOT STAND GEKOMEN?
In december 2019 heeft de gemeenteraad de
De omgevingsvisie voor de kom is een document van ons
omgevingsvisie voor het buitengebied van Winterswijk
allemaal. We hebben ervoor gezorgd dat iedereen zijn of
vastgesteld. Deze visie beschrijft de lange termijn
haar stem kon laten horen.
koers voor het landelijke gebied en vormt sindsdien het strategisch kader voor ontwikkelingen in de fysieke
We hebben verschillende manieren gebruikt om ideeën
leefomgeving buiten de kom. Deze omgevingsvisie
en meningen te verzamelen. Zo konden inwoners hun
richt zich op de kom van Winterswijk. De opgaven
mening geven via een enquête met stellingen en een
in de kern verschillen van die in het buitengebied en
wens- en opgaveprikker, waarin ze konden aangeven
vragen om een eigen benadering. Door voor beide
wat voor hen belangrijk is. Daarnaast hebben we in
gebieden afzonderlijk een visie op te stellen, doen we
de wijken gesprekken georganiseerd en een tour door
recht aan hun specifieke kenmerken en uitdagingen.
Winterswijk gehouden om in direct contact te komen met bewoners. Dit gaf ons de kans om hun ideeën en
Na vaststelling van de omgevingsvisie voor de kom
wensen te horen.
voegen we beide visies samen tot één integrale omgevingsvisie voor de hele gemeente. Daarmee
We hebben ook actief stakeholders betrokken door middel
ontstaat één samenhangend strategisch kader dat
van gezamenlijke sessies, waar we samen de belangrijkste
de verbinding legt tussen stad en platteland en
thema’s hebben besproken en prioriteiten hebben bepaald.
richting geeft aan de toekomst van Winterswijk als
Door deze brede betrokkenheid konden we een visie
geheel. De omgevingsvisie doet dienst als bestuurlijk
ontwikkelen die gedragen wordt door de gemeenschap
bindend afwegingskader voor nieuwe initiatieven
en die rekening houdt met een verschillende kijk van
en vormt de inhoudelijke basis voor het opstellen
iedereen in Winterswijk. Voor het volledige overzicht van
van het toekomstige omgevingsplan, dat het
alle participatie is het ''Participatieverslag omgevingsvisie
bestemmingsplan vervangt.
Kom Winterswijk'' te raadplegen.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
9
1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?
1.7 LEESWIJZER Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 2
Hoofdstuk 3
Hoofdstuk 4
Hoofdstuk 5
Winterswijk 2040: waar willen we naartoe?
Lagen van Winterswijk: Waar bouwen we op voort?
Integrale koers en visie
Thematische uitwerking
Verantwoording en vervolg
Dit hoofdstuk schetst
Hier wordt Winterswijk
In dit hoofdstuk wordt
De overkoepelende visie
Het laatste hoofdstuk
het toekomstbeeld voor
in lagen geanalyseerd,
de centrale koers
wordt hier thematisch
beschrijft hoe we de
Winterswijk in 2040
als fundament voor
voor Winterswijk tot
verdiept. Elk subhoofdstuk
visie opnemen in beleid
en legt de basis van de
toekomstige keuzes.
2040 gepresenteerd,
behandelt een specifiek
en uitvoering in relatie
omgevingsvisie. Het
Bodem en water
ondersteund door een
thema zoals erfgoed,
tot de Omgevingswet.
voorwoord introduceert
vormen de fysieke basis,
visiekaart. Het laat zien hoe
groen, wonen, mobiliteit,
Instrumenten van
de aanleiding en ambitie.
gevolgd door netwerken
de verschillende thema’s
duurzaamheid. Samen
de Omgevingswet,
Vervolgens wordt
en dorpsstructuur.
en ambities ruimtelijk
geven deze thema’s
de beleidscyclus
het toekomstbeeld
Identiteitsdragers zoals
samenkomen in een
invulling aan een leefbare,
en besluitvorming
geschetst, relevante
landschap en bebouwing
integraal toekomstbeeld
duurzame en veerkrachtige
worden uitgelegd. Ook
opgaven benoemd
geven karakter en tot slot
voor de kern van
toekomst voor Winterswijk.
participatie, actualisering,
en uitgelegd waarom
worden de bestaande
Winterswijk.
een omgevingsvisie
functies weergegeven die
juridische procedures en kostenaspecten komen aan
noodzakelijk is. Ook komt
de ruimtelijke inrichting
bod om transparantie en
aan bod hoe deze visie tot
en het dagelijks leven
voortgang te waarborgen.
stand is gekomen door
beïnvloeden.
middel van participatie.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
10
WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK Hoe
is
Winterswijk
ontstaan
het gebied bijzonder maakt, dat bepaalt mede wat hier
plateau werden dalen uitgesleten. Het water liep van
Winterswijk? De ondergrond, netwerken, ruimtelijke
mogelijk is. Het karakteristieke Winterswijkse landschap
de hoge gronden weg, verzamelde zich in een netwerk
karakteristieken,
is gevormd door een rijke gelaagdheid van bodemtypes,
van beken, waaronder de Whemerbeek, en vormde
hoogteverschillen en waterlopen.
zo het watersysteem. In koude en droge perioden van
functies
wat
2
kenmerkt
huidige
en
Bron: P. Rhebergen
en
historische
kenmerken vormen de eerste basis voor de visie. Alleen door te begrijpen hoe Winterswijk zich historisch
de laatste ijstijd waaide zand op en bleef liggen op
ontwikkeld heeft, kunnen we bepalen waar we trots
Bodem als fundament van het Winterswijkse landschap
hogere ruggen. Deze natuurlijke opbouw zorgt voor een
op zijn. Wat willen we behouden richting de toekomst?
Winterswijk ligt op een plateau dat we het Oost-
opvallend afwisselend beeld van aan de ene kant dalen
Op welk fundament bouwen we voort?
De laatste
Nederlands Plateau noemen. Dat plateau maakt deel
met beken, beekdalbossen en zandruggen, en aan de
laag is de visie zelf. We combineren onze kennis over
uit van de randen van ‘Bekken van Münster’. Terwijl
andere kant plateaus met bossen en hoogteverschillen.
de ondergrond, netwerk, identiteit en huidige functies
de rest van Nederland elk jaar door beweging van de
om te komen tot een visie die Winterswijk sterker,
aardplaten daalt, stijgt Winterswijk jaarlijks met een
Zowel de dalen als de plateaus hebben zich vervolgens
duurzamer en beter maakt voor de toekomst. Deze
paar milimeter. Dat maakt Winterswijk samen met een
steeds verder gevormd tot een afwisselend landschap.
lagenbenadering helpt ons bij het afwegen van plannen
paar andere gebieden uniek in Nederland.
De hogere gronden in de dalen waren het eerst
en het borgen van kwaliteit.
geschikt voor bewoning, ook met drinkwater uit de Door de continue stijging van dit plateau en de erosie
beken in handbereik. Het boerenbedrijf paste goed in
2.1 DE ONDERGROND: WATER EN BODEM
van de bovenste lagen, zijn op deze plateaus miljoenen
het kleinschalige landschap en voegde daar weer een
De volgorde van de lagen laat zien waar we als eerste
jaren oude aardlagen blootgelegd. In de steengroeve
laagje aan toe met essen, erven en lanen. Zo tekent zich
rekening mee moeten houden. We beginnen bij de
van Winterswijk is deze unieke opbouw nog altijd
het ‘oude deel’ van het hele Winterswijkse landschap
ondergrond, want dat is de basis van het landschap én
zichtbaar, met fossielen en kalklagen die elders in
af: op alle hoogste gronden met hun kenmerkende
het verhaal van de plek. Hoe Winterswijk is ontstaan, wat
Nederland diep onder het maaiveld liggen. In dat
kleinschalige en grillige inrichting.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
11
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
Pas later werden de plateaus buiten de dalen
De ondergrond in de kom: wat zien we, wat betekent het?
ontwikkeld. Bijzonder in Winterswijk is dat enkel delen
De ondergrond van de kom van Winterswijk is bepalend
daarvan nog steeds natuurgebied zijn: de hoogvenen
geweest voor de structuur van het dorp. Op de kaart
zoals het Wooldse Veen, Korenburger Veen en
komen heel duidelijk de dekzandruggen naar boven.
Zwillbrocker Venn. Andere gronden werden wel als
Deze zijn altijd belangrijk geweest als ‘hoge en droge
boerenland in gebruik genomen met inmiddels nieuwe
ruggen’. Zij vormen ook de dragers van historische
ontginningstechnieken: daarmee zijn het grotere open
routes en bebouwing (zoals beschreven in de laag over
gebieden met recht getrokken sloten. Dit type landschap
ruimtelijke karakteristiek/identiteit). Daarnaast loopt het
wordt daarom ook vaak benoemd als jonge (heide)
beekdal van de Whemerbeek als zone centraal door de
ontginningen. Het landschap van Winterswijk is dus
hele kom: van zuidoost naar noordwest, in het midden
laag op laag opgebouwd. Iedere periode heeft zijn eigen
langs het gehele centrum. De strategische ligging van
sporen achtergelaten. Het ene deel van de gemeente
Winterswijk – op hoge ruggen, met nabijheid van water
ontwikkelde zich anders en op een ander moment dan
en oversteekbaarheid via bruggen, en op de grens van
het andere. Die gelaagdheid en verscheidenheid maken
Gelderland en het Münsterland – vormt een belangrijk
de kom van Winterswijk bepalen wat de kansen zijn
het Winterswijkse landschap zo bijzonder. Niet voor
deel van de ontstaansgeschiedenis van het dorp én de
voor klimaatadaptatie en waterbeheer. Elke bodem
niets is Winterswijk de enige gemeente in Nederland
latere groei tot regiokern.
vraagt om een andere benadering. De humusrijke,
met het grootste grondgebied aan Nationaal Landschap.
Bron: E. de Roos
organische toplaag op de ruggen die vooral is ontstaan Ontwikkelingen in de kom: klimaatopgaven en kansen
door het vermengen van dierlijke mest met heide- en
De unieke bodemopbouw van Winterswijk
De bebouwde kom van Winterswijk ligt grotendeels
beekdalplaggen speelt hierbij een belangrijke rol.
Winterswijk kent vier dominante landschapsvormen, elk
op oude dekzandruggen en in de overgang naar
Deze laag kan veel water vasthouden, wat bijdraagt
met eigen kenmerken en ruimtelijke implicaties. Op de
lagergelegen
een
aan de sponswerking van de bodem. Vergroening
kaart (pagina 14) is zichtbaar hoe de ondergrondstructuur
gevarieerde ondergrond die binnen één dorpsstructuur
versterkt deze laag en helpt zo bij het voorkomen van
Winterswijk onderscheidt:
zowel natte als droge zones kent. Dit maakt maatwerk
verdroging, hittestress en wateroverlast. Het is daarom
• Dekzandruggen
nodig bij inbreiding, herontwikkeling of het vergroenen
zinvol om bij elke ontwikkeling in de kom bewust
• Beekdalen
van de leefomgeving. Zeker omdat het merendeel van
te sturen op bodemverbetering en het versterken
• Dekzandvlaktes
de ruimte al bebouwd of verhard is. Op basis van de
van groenstructuren. Zo maken we de bestaande
• Gebieden met leem- of kleilagen op de plateaus
ondergrondkaart kunnen we per landschapsvorm in
dorpsstructuur klimaatbestendiger en leefbaarder.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
beekdalen.
Daarmee
is
het
12
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
Per landschapsvorm betekent dit: • Beekdalen (beekdalopvullingen en -afzettingen):
moerige gronden voor, zoals bij het Korenburgerveen,
geschikt voor ontwikkelingen. De hoofdstructuur van
Wooldse Veen en Zwillbrocker Venn.
beekdalen en dekzandruggen vormt een waardevol
gevoelig voor langdurige neerslag (wateroverschot)
landschappelijk raamwerk dat we willen behouden.
en kortdurende neerslag en verdroging onder-
De randen van de kom: structuur van het omliggende
Voor ontwikkelingen gelden de volgende kansen en
grond(droogte). Hier ligt de kans in het versterken
landschap
beperkingen vanuit bodem en klimaat:
van de sponswerking en het herstellen van
Zoals hierboven al werd beschreven, verklaren de land-
• Zuidzijde: in aansluiting op/in nabijheid van de
natuurlijke waterlopen die het landschap volgen.
schapsvormen ook grotendeels de landschapsopbouw
kom liggen keileempakketten/kleiputten. Dit gebied
Deze gebieden zijn minder geschikt voor intensieve
rond Winterswijk. Zoomen we iets uit, dan tekenen zich
is ongeschikt voor bouw ontwikkelingen door de
bebouwing, maar juist kansrijk voor waterberging,
in het landschap, rondom de kom, heel mooi de lijnen af
slechte waterdoorlatendheid.
verkoeling en ecologische verbindingen.
van de dekzandruggen en de beekdalen die samen op
• Westzijde: dit gebied bestaat uit een zandige onder-
• Dekzandruggen (vaak met enkeerdgronden; bestaan
lopen. We kennen deze gebieden als één van de mooiste
uit een humusrijke bruingekleurde laag grond, het
landschappen van Winterswijk: waar de beken zich door
esdek, van ten minste 50 cm dik): gevoelig voor erosie
steilranden slijten, en waar bossen en beken samen
tussenstroken met kleinschalige dekzandruggen
en droogteschade. Door vergroening en het verhogen
een zeer gevarieerd en afwisselden landschap vormen.
en keileem. Hier is bebouwing mogelijk, als de
van de grondwaterstand kunnen deze gebieden
Volgen we de lijn van deze ruggen en beekdalen, dan
bodemstructuur én het landschap leidend blijven
beter regenwater vasthouden en bijdragen aan een
vormen ze een slingerende structuur rondom de kom
voor de opzet. Dat vraagt om een landschappelijke
robuuste, groene dorpsstructuur.
heen. Soms komen ze dicht bij de kom, zoals aan de
benadering
grond. Dit is technisch geschikt voor bebouwing. • Noord-
en
oostrand:
van
hier
bijvoorbeeld
liggen
zandige
(woon)gebieden,
• Dekzandvlaktes: gevoelig voor wateroverlast en
zuidoostkant bij Bekendelle en de voormalige koppeling
waarin natuurlijke structuren (lanen, bosschages,
watertekort (verdroging), maar goed infiltreerbaar.
met de Whemerbeek. Soms slingeren ze weg van de
waterlopen, paden) het ruimtelijk raamwerk vormen
Hier kunnen infiltrerende voorzieningen zoals wadi’s
kom en bakenen daarbij de iets opener tussengebieden
en waarin bouwen ondergeschikt blijft aan de plek.
of groene zones helpen om piekbuien op te vangen.
af. Deze structuur is niet alleen visueel herkenbaar, maar
• Keileemgronden op plateaus: waterondoorlatend.
ook ecologisch en cultuurhistorisch waardevol.
Water stroomt af naar omliggende gebieden.
Let op: De beschrijvingen hierboven zijn gebaseerd op bodemkundige en hydrologische eigenschappen. Of
Daardoor zijn deze plekken geschikt voor opvang
Uitbreiding buiten de kom: sturing door bodem en water
een gebied daadwerkelijk geschikt is voor ontwikkeling,
van
Voor toekomstige initiatieven buiten de kom vormt
hangt af van meerdere factoren. Denk bijvoorbeeld
overlast als er niet op tijd wordt afgevoerd.
de bodem een belangrijke leidraad. Niet elk gebied
aan bereikbaarheid, landschap, cultuurhistorie, milieu-
Daarnaast komen er (buiten de kaart) nog veen- en
is vanuit hydrologisch of ecologisch oogpunt even
kwaliteit of aanwezige functies.
oppervlaktewater,
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
maar
|
gevoeliger
voor
Langetermijn koers voor 2040
13
ONDERGROND
Beekdalen Laaggelegen, natte gronden met slechte doorlaatbaarheid. Kansen: • Water vasthouden en overstromingsruimtes bieden • Koelbeplekken dankzij water en vegetatie • Verbindingen creëren van natuur (natte ecologische zones) Beperkingen: • Niet geschikt voor woningbouw of zware infrastructuur • In gemengdgebruik: ontwikkelgelegenheden zijn beperkt Maatregelen: • Rewilding en natuurgerichte overstroomingsvlakten • Beplanting voor verkoeling en vergroening • Wandel- en fietsroutes langs beleving en bewustwording
(Essen op) Dekzandruggen Hooggelegen, droge zandgronden, vaak agrarisch gebruik of bebouwing.
Ondergrondsynergie Slimme samenwerkingen tussen ondergrond • Zand en klei: gebruik zandgebieden als spons en opvang voor water vanuit de kleigronden. • Beekdal: legt voortvloeing water van hoger gelegen essen via tussengelegen gebieden naar het beekdal stromen. • Hittetress aanpakken op dekzandruggen, waterop vang in beekdalen en buffering in tussengelegen zand gebieden.
Kansen: • Infiltratie verbeteren door organische stof • Koelte en schaduw creëren op droogte/hittegevoelige plekken • Biodiversiteit vergroten (denk aan groenstroken of boomstructuren) Beperkingen: • Hogere verdamping: risico op uitdroging Maatregelen: • Bodemverbetering met bijvoorbeeld compost • Groenstructuren zoals laanbomen of kleine bossen, met passende soorten • Lokaal hergebruik en infiltratie regenwater
Zandige tussengebieden Tussenliggend, goed doorlatend zand, minder droog dan essen. Kansen: • Zeer geschikt voor wadi’s en infiltratiezones • Waterbuffers tussen klei en zandgebieden • Biodiversiteit verbeteren met extensief beheer (zoals bloemrijke graslanden) Maatregelen: • Grootschalige buffer en berm met verlaagde zones (wadi’s) • Stuwen en greppels voor gerichte waterverdeling • Verbinding met natuurnetwerken
Gebieden met leem-/kleilaag Slecht doorlatende bodems, vaak natter of juist snel droog aan de oppervlakte. Kansen: • Water vasthouden in bewoning met beplanting • Stedelijke vergroening met bomen, parken en grasdaken • Afvoer infiltratiewater naar lagergelegen gebieden Beperkingen: • Niet geschikt voor infiltratiestructuren • Water blijft lang staan op plekken, en plassen of uitdroging bij hitte Maatregelen: • Drainage systemen, verhoogde boomspiegels, regentuin en plantenbed • Schaduwrijke vegetatie aanbrengen (veel bladdek en traag verdampend)
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
2.2 RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEK: IDENTITEITSDRAGERS WINTERSWIJK
aangelegd. De invloed van de ondergrond op het
Vanuit de ondergrond bouwen we verder en kijken
dekzandruggen en beekdalen. Langs deze structuren
we naar de ruimtelijke karakteristiek van Winterswijk.
ontstonden routes, erven en ontginningen. De drogere
Wat maakt het dorp in zijn opbouw, beeld en
gronden langs de beken werden eerder en met oudere
beleving bijzonder? En hoe kunnen we die kwaliteit
methodes bewoond en in cultuur gebracht dan de
behouden en benutten voor toekomstige keuzes?
natte laagten en de plateaus. Zo kreeg het landschap
Hierbij werken we ook met de lagenbenadering. De
zijn kenmerkende ritme van open en gesloten delen,
ruimtelijke karakteristiek laat zien hoe het landschap,
kleinschalige versus groter opgezette verkavelingen
de verkaveling, de bebouwing en de openbare ruimte
en met verschillende beplantingsvormen.
landschap is nog steeds zichtbaar in patronen van
zich in de loop der tijd hebben gevormd. Winterswijk is niet in één keer ontstaan, maar stap voor stap
Het
dorp
Winterswijk
groeide
vanuit
die
opgebouwd. De gelaagdheid van het dorp, van oude
landschappelijke basis uit tot het karakteristieke,
erven tot textielfabrieken, van radialen tot naoorlogse
compacte en levendige Winterswijk van nu. De oude
buurten, vormt het fundament onder de identiteit van
landwegen die de hogere gronden verbonden, vormden
Winterswijk.
eeuwenlang de belangrijkste routes. Winterswijk ontstond op een strategische plek: waar die oude
Structuur van het landschap: van ondergrond naar ver-
wegen over de dekzandruggen samenkwamen met
kaveling
de weg die het beekdal van de Whemerbeek overstak.
De kaarten op pagina 22 en 23 laten zien hoe het
Daar ontstond een nederzetting, een handelsplek,
beeld en het karakter van Winterswijk zijn ontstaan. In
een centrum dat uitgroeide tot de kern die we nu
grote lijnen is dit alles wat boven op de ondergrond
kennen.
zichtbaar is geworden. Een deel van het landschap heeft een natuurlijke oorsprong, zoals de (hoog)venen
De ruimtelijke karakteristiek van Winterswijk is
en delen van de beeklopen. Maar het overgrote deel is
onlosmakelijk verbonden met de ondergrond én met
door de mens gevormd: beken zijn verlegd, gronden
de geschiedenis. Het Winterswijkse beeld is nog steeds
zijn ontgonnen, lanen, bossen en hakhoutbosjes zijn
te herleiden tot drie duidelijke periodes:
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
15
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
• Winterswijk als groot dorp. De kom van Winterswijk
andere op bedrijventerrein Zuid. Het ziekenhuis
Waar zit het beeld dat Winterswijk maakt tot wat het is?
laat zich nog steeds herkennen als een groot,
groeide door tot regionaal centrum. In en rond
We kijken hierbij niet alleen naar ruimtelijke structuren,
uitgestrekt dorp met een bovenregionale betekenis,
het centrum kwamen supermarkten, gestapelde
maar ook naar de gebouwtypologieën die passen bij de
ook voor de handel. De afwisseling van boerderijen
woningbouw en andere functies. Vandaag de dag is
identiteit van Winterswijk. Welke bebouwing vormt de
in het buitengebied enerzijds en aaneengesloten
het centrum nog steeds levendig, met een breed
dragers van het beeld? En welke nieuwe typen dragen
huizen, tuinen, arbeiderswoningen en statige
aanbod aan winkels, horeca, theater, muziekschool,
in de toekomst bij aan een kwaliteitsvolle, herkenbare
panden in de kern zorgt voor kleinschaligheid en
bibliotheek en het Gerrit Komrij College.
leefomgeving? Om dit inzichtelijk te maken, zijn de
gemoedelijkheid – verspreid over een ruim gebied.
'netwerkenkaart' en de 'ruimtelijke identiteitskaart'
Winterswijk is door haar functie voor de regionale
De ruimtelijke identiteitskaart van Winterswijk: waar-
opgesteld. Daarin geven we aan welke routes, plekken,
handel altijd een dorp met veel voorzieningen
den en kansen
ruimtes en gebouwtypes beeldbepalend zijn. Daarnaast
geweest en plukt daar nog steeds de vruchten van.
Door deze opeenvolgende periodes kreeg de kom van
signaleren we plekken die minder goed werken of
• De industriële bloeiperiode. Vanaf ongeveer 1880
Winterswijk een gelaagde en karakteristieke opbouw.
kansen bieden voor verbetering.
groeide Winterswijk sterk, van 8.000 tot meer
In tegenstelling tot het omliggende landschap dat een
dan 20.000 inwoners. De textielnijverheid ont-
vanzelfsprekende schoonheid heeft, is het in de kom
De identiteitskaart: beeldbepalers
wikkelde zich tot een stevige industrie met bekende
vooral de mix van tijdsbeelden die het straatbeeld bepaalt.
De dorpsstructuur van Winterswijk is gevormd op de
textielterreinen en fabrieken. Fabrikanten bouwden
Sommige structuren dragen duidelijk bij aan kwaliteit
ondergrond van dekzandruggen en de Whemerbeek,
villa’s en zorgden voor arbeiderswoningen. Tegelijk
en identiteit; andere onderdelen minder. Duidelijk is
zoals eerder beschreven. Door de eeuwen heen is het
groeide het voorzieningenniveau: met handels-
de structuur van landwegen uit het buitengebied naar
dorp stap voor stap opgebouwd en ontwikkeld, door
en ambachtsgebouwen, hotels, horeca en vermaak.
de kerk: langs die routes laat Winterswijk haar dorpse
bewoners, ondernemers en initiatiefnemers.
Winterswijk
werd
spoorlijnen
en
aangesloten
op
meerdere
karakter heel mooi zien. Samen met de beeldbepalende
een
belangrijk
gebouwen, groene tuinen, bosschages en bomen. En
De ruimtelijke identiteitskaart (pagina 23) maakt
rangeerterrein. Ook andere sectoren, zoals steen-
met nog duidelijk afleesbare binnengebieden die langer
zichtbaar welke elementen bepalend zijn van de
fabrieken, ambachten en maakindustrie bloeiden op.
‘leeg’ zijn gebleven.
dorpsstructuur: de karakteristieke lijnen, gebouwen,
kende
zelfs
• De naoorlogse groei naar een regionale groeikern.
plekken en groenstructuren die Winterswijk herkenbaar
Vanaf ongeveer 1950 breidde Winterswijk zich in
Voor de toekomst willen we het beste uit Winterswijk
maken.
fases uit met nieuwe woonwijken en projectmatige
versterken. We kijken daarom naar de structuren, routes
samenvatting van de ruimtelijke karakteristiek, die
buurten. De industrie ontwikkelde zich verder, onder
en plekken die bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit.
richting geeft aan ontwikkeling en behoud.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
Daarmee
vormt
de
kaart
een
visuele
16
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
Let op: de tekstuele beschrijving in dit hoofdstuk vormt
1.1 Winterswijk als knooppuntennederzetting
het leidende kader. De kaart en bijbehorende beelden
Het dorpse Winterswijk is ontstaan als een soort
dienen ter ondersteuning, inspiratie en visualisatie,
knooppuntennederzetting op de plek waar een oude
maar zijn niet limitatief. Ze geven richting, maar laten
doorgaande route over een dekzandrug (Meddosestraat
ruimte voor maatwerk en interpretatie op basis van de
– Misterstraat) het beekdal van de Whemerbeek het
kwaliteit van de plek.
dichtst naderde. Vanaf deze centrale plek kon men van de route afwijken en stak men de Whemerbeek over
In de tekst hieronder lichten we deze beeldbepalende
naar de nederzettingen op de oostoever (Ratumsestraat).
kenmerken toe, onderverdeeld in drie thema’s:
Het dorp was als het ware een knooppunt in het snoer
1. Historische lijnen en plekken – zoals de oude
van een oude route. Vanuit het knooppunt ontstonden
landwegen, de Whemerbeekzone, het centrum en
radialen naar andere buurtschappen in het buitengebied
de textielterreinen.
en plaatsen, zoals Miste, Woold, Groenlo en Vreden.
2. Naoorlogse groei en binnengebieden – met buurten uit verschillende periodes en hun karakteristieke
De landwegen geven de eigen kwaliteit aan: ze
opbouw.
hebben een typisch straatbeeld, dat van landelijk naar
3. Dorpsstructuur, openbare ruimte en verblijfs-
dorps naar stadser verloopt. De particuliere bouw,
kwaliteit – denk aan het groen, de inrichting van
individuele kavels en tuinen zorgen voor afwisseling
straten en de kansen voor ontmoeten.
en karakter. Oorspronkelijk vormde de straat zelf ook een ontmoetingsruimte. De beschikbare openbare
1. Historische lijnen en plekken
ruimte staat onder druk waardoor de kwaliteit van het
Winterswijk kent een duidelijke ruimtelijke structuur
straatbeeld afneemt.
die is gevormd door historische lijnen en plekken. Oude routes, waterlopen, fabrieksterreinen en bijzondere
Kans: herstel van het dorpse, groene karakter. Meer ruimte
gebouwen geven het dorp zijn herkenbare opbouw en
voor wandelen, fietsen, ontmoeten en vergroening. Door
karakter.
slimmer te sturen op autoverkeer en routing kan de balans tussen verblijf en bereikbaarheid worden hersteld.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
17
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
1.2 De Whemerbeek als centrale groen- en waterstructuur
1.3 Oude straatjes en statige lanen
Wamelinck, de voormalige landbouwschool MAS,
Hoewel de Whemerbeek in het centrum deels is
Tot circa de jaren 30-40 groeide Winterswijk tussen de
grotere (textiel)villa’s en binnentuinen. Deze plekken
overkluisd, is het nog steeds de belangrijkste groen-
landwegen door op de individuele setting, vergelijkbaar
vormen samen met begraafplaatsen, de watertoren en
blauwe drager van de kom. In de flanken van de
aan de landwegen. Kenmerkend zijn de compacte
overgebleven groen zoals het Spoorbosje de ‘groene
kom tot aan het centrum liggen waardevolle parken
dorpse straatjes die op verschillende plekken een klein
footprint’ van Winterswijk. We moeten opletten dat
en wandelroutes, zoals het Scholtenbrugpark, het
buurtje vormden. Denk aan de 2e en 3e Gasthuisstraat,
we de eigen kwaliteit van deze plekken niet uit het
Huininkmaatbos en het openluchttheater. Het bestaan
Bloemstraat of Tweede Beuzenes. Daartegenover staan
oog verliezen. De eigen karakteristiek geeft richting bij
van de Whemerbeekzone vormt één van de grootste
de statige lanen met grotere villa’s en rijke tuinen, zoals
doorontwikkelingen.
basiskwaliteiten van Winterswijk en is onderdeel van
de Spoorstraat, Wilhelminastraat of Prins Hendrikstraat,
de ontstaansgeschiedenis. De beekloop (als zone
die meer grandeur toevoegen. In het gebied rond de
Kans: behoud, versterking en hernieuwd gebruik van
en als route) is langzamerhand minder herkenbaar
Groenloseweg en Wilhelminastraat is een concentratie
deze groene plekken als landschappelijke dragers én
geworden in de kom en in het centrum niet meer
van zulke voorname bebouwing te vinden.
bouwstenen voor biodiversiteit, waterbuffering en
herkenbaar.
klimaatadaptatie. Kans: behoud en versterking van de buurten als
Kans:
de
Whemerbeekzone
is
kansrijk
voor
belangrijke identiteitsdragers. Bij herontwikkeling of
1.5 Textielterreinen, het spoor en industrieel erfgoed
doorontwikkeling tot een doorlopend groenstructuur
toevoeging gelden aandachtspunten voor ontwikkeling
Een speciale rol in het Winterswijkse karakter wordt
met verblijfsplekken, recreatieve verbindingen en
die zorgen voor aansluiting bij schaal, karakter en sfeer
vervuld door de (voormalige textielfabrieken) en
nieuwe (maatschappelijke of woon)functies. Juist de
van het bestaande straatbeeld.
historische fabrieksterreinen. De terreinen rond de
koppeling met het centrum maakt dit een sleutelgebied
Tricotfabriek, de Morse, Morsepoort en Batavierenpoort
voor leefkwaliteit. De aanpak vraagt om een integrale
1.4 Bijzondere groene en voorname plekken
zijn stille getuigen van deze geschiedenis. Sommige
gebiedsontwikkeling met een heldere fasering, passend
Naast het beekdal van de Whemerbeek heeft Winterswijk
gebouwen zijn behouden, andere zijn gesloopt of
bij de dynamiek van het gebied. Tegelijkertijd biedt
geen andere grote doorlopende groenstructuren. Een
herontwikkeld.
de ontwikkeling kansen om klimaatadaptatie mee te
belangrijk deel van het groene karakter komt uit grote
nemen: meer groen en open water helpen wateroverlast
particuliere tuinen en voormalige landgoederen. Niet
Stationsgebouwen, loodsen en andere industriële
te beperken, verlagen hittestress en versterken de
alleen voor het groene karakter, ook de gebouw-typologie
panden maken ook deel uit van het Winterswijkse
biodiversiteit. Zo draagt de gebiedsaanpak ook bij aan
geeft karakter en grandeur mee aan het Winterswijkse
erfgoed. Ze hebben een intrinsieke kwaliteit, doordat
een veerkrachtige en gezonde leefomgeving.
straatbeeld. Denk aan Frerikshof, (voormalig) Hof
ze zich aftekenen als terreinen met een eigen karakter
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
18
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
uitstek om informele wandelroutes en verbindingen
om de kwaliteiten van het centrum door te ontwikkelen.
door deze gebieden te verzorgen, aanvullend op de radialen buitenlangs. Bij functieverandering bij
Kans: verbind de luwe en groenere tussenruimtes beter
stationsgebouwen, loodsen en andere industriële
met de winkelstraten en zet waar mogelijk meer in op
panden is de kwaliteit van deze plekken het startpunt
de waarde van groene en ontspannen dorpstuinen.
voor ontwerp en inrichting.
Zo ontstaan verbindende wandelroutes tussen de winkelstraten.
Dit
verbetert
de
verblijfskwaliteit,
1.6 Stadse trekjes in en rond het centrum
met meer gelegenheid voor ontspanning én het
Rondom en in het centrum spreken de ‘stadse’ tinten
winkelgemak.
van het grote dorp Winterswijk. Gebouwen zoals hotel de Oldschool, Stad Munster, het Vrijheidspark
2. Naoorlogse groei en binnengebieden
met het Raadhuis en Postgebouw, de Jacobskerk en
De groei van Winterswijk na 1950 heeft geleid tot een
de Jugendstilpanden rond het centrum dragen bij
nieuwe laag in de ruimtelijke structuur. Projectmatige
aan de rijke uitstraling. Hier refereert ook een aantal
uitbreidingswijken, invulling van binnengebieden en
en het verhaal van het verleden vertellen. De soms wat
bijzondere dorpstuinen naar: het Vrijheidspark, de
fragmentarische nieuwbouw gaven Winterswijk een
informele, bescheiden wijze waarop ze in de kom liggen
Notaristuin en (in potentie) de tuin Boogie Woogie, het
ander ritme en schaalniveau dan de oudere delen. Deze
is zowel een kwaliteit als een kwetsbaarheid: we moeten
Astoriatheater.
ontwikkeling maakt een groot deel uit van het huidige
alert blijven dat ze beeldbepalend zijn voor de identiteit
straatbeeld. In dit thema lichten we de karakteristieken
van Winterswijk en ook als zodanig ingezet worden bij
Ook de structuur van de winkelstraten (Misterstraat,
uit die typerend zijn voor deze naoorlogse opbouw en
ontwikkelingen.
Weurden, Ratumsestraat, Meddosestraat en Torenstraat)
die kansen bieden voor verbetering van samenhang,
– laat nog goed de historische structuur zien. Bijvoorbeeld
kwaliteit en gebruik.
Kans: deze grotere, eenheid vormende textielterreinen
bij prachtige dorpstuinen, zoals de Notaristuin en het
zijn kansrijk voor herontwikkeling op het moment
Vrijheidspark. Deels doen ze wat meer aan als ‘de
2.1 Naoorlogse wijken en invulling van binnengebieden
dat de bedrijfsfunctie vervalt. Belangrijk daarbij
achterkant van de winkelstraat’. Zo heeft het centrum
Vanaf 1950 groeide Winterswijk verder door met
is om de eigenstandige terreinen te behouden en
prachtige kanten die het soms stadse allure geven. Op
projectmatig opgezette woonwijken. In de loop van de
waardevolle/
zoveel
andere plekken zoals aan de ‘achterkanten’ zakt de
tijd werden steeds meer binnengebieden ingevuld, in de
mogelijk her te gebruiken. De terreinen lenen zich bij
ruimtelijke kwaliteit wat weg, daar bestaan vooral kansen
stijl en verkaveling van hun bouwperiode.
beeldbepalende
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
gebouwen
Langetermijn koers voor 2040
19
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
De buurtopbouw weerspiegelt de klassieke ontwikkeling
liggen. Ze zijn pas later en vaak fragmentarisch ingevuld
steden of dorpen kent de bebouwde kom geen rigide
van Nederlandse woonwijken zoals de tuindorpen
met nieuwe bebouwing. Daardoor zijn in deze zones
stedenbouwkundige opzet of geplande groenstructuur.
uit de jaren ’50, rijwoningen in relatief groene straten
oudere verkavelingspatronen vermengd met jongere
Het aanwezige groen bestaat uit overblijfselen van
in de jaren ’60, doorzonwoningen in de jaren ’70, en
woonvormen. Deze structuur is nog steeds zichtbaar
het oorspronkelijke landschap, particuliere tuinen en
woonerven of ‘bloemkoolwijken’ in de jaren ’80. Deze
in de opbouw van de kom: losse stukken vernieuwing
losse plekken met beplanting of plantsoenen. Samen
opbouw is goed herkenbaar in het straatbeeld en
tussen historische lijnen. De menging zorgt op sommige
vormen ze een lappendeken van groene fragmenten.
zichtbaar in de identiteitskaart.
plekken voor afwisseling, maar elders ook voor een
Juist door die organische groei is er weinig samenhang
gebrek aan ruimtelijke samenhang.
ontstaan tussen de groene elementen. De kom mist
In de zin van gebouwtypologie en beeldkwaliteit is de
een robuuste, samenhangende groenstructuur. Ook de
wijk Scholtenenk een opvallend voorbeeld. Deze buurt,
3. Dorpsstructuur, openbare ruimte en verblijfskwaliteit
Whemerbeekzone is opgebouwd uit losse deelgebieden
van oorsprong verbonden met de textielindustrie,
De ruimtelijke kwaliteit van Winterswijk wordt niet alleen
met beperkte onderlinge verbinding. Het gevolg is
werd projectmatig gebouwd voor fabrieksarbeiders.
bepaald door bebouwing of historische lijnen, maar juist
versnippering, en daarmee een gemiste kans voor
Scholtenenk is nog altijd herkenbaar als klassiek tuindorp,
ook door de ruimte ertussen: straten, pleinen, groen,
biodiversiteit, klimaatadaptatie en verblijfskwaliteit.
met een doordachte opzet, accentgebouwen, poorten
entrees en verbindingen. Deze openbare ruimte bepaalt
De opgave is om in samenhang te werken aan een meer
en fijnzinnige detaillering. Het verenigingsgebouw en
hoe we het dorp ervaren, gebruiken en waarderen. In dit
herkenbare en functionele groenstructuur in de kom.
de voormalige school dragen bij aan het ruimtelijk en
thema beschrijven we vier karakteristieken die samen
sociaal karakter van de wijk.
richting geven aan een sterkere verblijfskwaliteit,
3.2 Nieuwe bouwontwikkelingen in en rondom de kom
ruimtelijke samenhang en herkenbaarheid van de
In en rond het centrum zijn in de afgelopen decennia
De woonbuurten hebben elk hun eigen kwaliteiten
dorpsstructuur. Ze vormen het fundament voor keuzes
verschillende nieuwbouwprojecten gerealiseerd. Veel
en uitdagingen, die vragen om een gebiedsgerichte
in vergroening, nieuwbouw, mobiliteit en de uitstraling
daarvan zijn appartementencomplexen. Die leveren een
benadering.
van dorpsentrees.
belangrijke bijdrage aan de woningvoorraad, maar sluiten niet altijd aan op het dorpse karakter van Winterswijk.
2.2 Tussengebieden met gemengde opvulling
3.1 Betekenisvol groen in de kom en de rol van binnen-
Op meerdere plekken ontbreekt samenhang met het
Tussen de oude landwegen, lanen en straatjes lagen lange
gebieden
straatbeeld, de schaal, de verkaveling of de architectuur
tijd grote open gebieden. Het paste bij de uitgestrekte
Zoals
een
van de omgeving. Daardoor ontstaat spanning tussen
groei van het grote dorp: de landroutes raakten als
organisch gegroeid dorp met een dorpse schaal en
het functioneel invullen van woningbehoefte en het
eerste bebouwd, de weilanden daarachter bleven nog
veel variatie. In tegenstelling tot planmatig aangelegde
behouden van identiteit en leefkwaliteit. De opgave is
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
hierboven
beschreven
is
Winterswijk
20
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
om nieuwe bebouwing zorgvuldig af te stemmen op de
het gebruik door voetgangers en fietsers, en de
meteen het dorpse karakter te tonen, kunnen we wel
ruimtelijke eigenheid van Winterswijk.
verblijfskwaliteit. Ook het parkeren rond het centrum
inzetten op het aansterken van de herkenbaarheid en de
leidt tot intensief zoekverkeer op de centrumring. Veel
Winterswijkse karakteristiek zodra ontwikkelingen zich
Binnen de kom bevindt zich daarnaast een aantal solitaire
auto’s rijden een lus zonder directe bestemming. Dit
voordoen.
(monofunctionele)
leidt tot extra drukte, onnodige verkeersbewegingen en
retaillocaties
en
kleinschalige
bedrijventerreinen. Ook hier is bij functieverandering
verminderde verblijfskwaliteit.
Het is van belang om bij toekomstige ontwikkelingen de
sturing op inpassing, beeldkwaliteit en bijdrage aan de omgeving noodzakelijk.
dorpsentrees te versterken als herkenbare overgangen De kernopgave is om te komen tot een logischer
van buitengebied naar kern. Door zichtlijnen, beplanting,
en meer gebalanceerde verkeersstructuur, waarin
kleinschalige bebouwing of andere dorpse elementen
bereikbaarheid, leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit
ontstaat een vanzelfsprekende en aantrekkelijke entree
De bereikbaarheid van Winterswijk is georganiseerd
hand in hand gaan. Winterswijk wil goed bereikbaar
die aansluit bij de identiteit van Winterswijk. Op de
via
landwegen,
blijven als regiokern, maar met respect voor de
netwerkkaart zijn de belangrijkste netwerken voor
centrumstraten en nieuw aangelegde hoofdwegen.
schaal, structuur en sfeer van het dorp. Dat vraagt om
Winterswijk in kaart gebracht.
Vanuit het buitengebied sluiten routes aan op de ringweg
zorgvuldige keuzes in de toewijzing en inrichting van
Zuid en West en op radiale routes richting het centrum,
routes, zodat oude landwegen hun dorpse karakter
zoals de Groenloseweg, Europalaan en Wooldseweg. De
kunnen behouden en de verblijfskwaliteit in de kern
meeste centrumroutes komen uit op de driekwart-ring
versterkt wordt.
3.3 Huidige autoroutes en dorpse karakter een
combinatie
van
historische
rond het centrum: Stationsweg, Dingstraat, Zonnebrink en Singelweg. Van daaruit zijn diverse parkeerterreinen
3.4 Dorpsentrees
bereikbaar.
Winterswijk
kent
verschillende
dorpsentrees:
de
herkenbare ingangen vanaf de verbindingswegen uit het Het huidige netwerk zorgt voor een goede bereikbaarheid,
buitengebied. De entrees zijn verschillend van karakter.
maar leidt ook tot knelpunten in de dorpsstructuur.
Belangrijk is dat ze de bezoeker de ervaring geven
Enkele oude landwegen — zoals de Wooldseweg en
‘Winterswijk binnen te rijden’. Dit doordat je de kerk kunt
Weurden functioneren nu als doorgaande autoroute,
zien, of duidelijk het dorpse karakter ervaart. De grote
terwijl ze van oorsprong landschappelijke of dorpse
entrees laten niet altijd een herkenbaar of aantrekkelijk
wegen zijn. Dit levert spanning op met het straatbeeld,
beeld zien. Hoewel het niet overal mogelijk is om
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
21
NETWERKEN
Groene vingers die het buitengebied met het stedelijk gebied verbinden Hoofdgroenstructuren Whemerbeek N-wegen (Boven) lokale auto ontsluiting Historische radiale die vanaf het buitengebied reiken tot en samenkomen in het centrum van Winterswijk Spoorlijn Station Winterswijk Station Winterswijk West Regionale fietsroutes
IDENTITEIT
Bouwjaar bebouwing (oud naar nieuw) Cultuurhistorische gebouwen Cultuurhistorische stedenbouwkundige ensembles Cultuurhistorische stadstuinen
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
2.3 LEVEN EN GEBRUIK IN WINTERSWIJK: VOORZIENINGEN, ONTMOETING EN NAOBERSCHAP IN DE DORPSSTRUCTUUR
vervult Winterswijk een bovenlokale functie. Deze
hoofdwegen, in het centrum of juist verspreid in de
centrumfunctie vraagt om robuuste voorzieningen en
wijken. Deze spreiding weerspiegelt het dorpse karakter
een goede bereikbaarheid, niet alleen met de auto,
en maakt duidelijk welke plekken van oorsprong
In dit onderdeel kijken we naar de spreiding en
maar ook met het openbaar vervoer, de fiets en te
ontmoetingspunten zijn. Door deze ruimtelijke logica te
betekenis van functies binnen de kern Winterswijk.
voet.
benutten, kunnen nieuwe voorzieningen goed worden ingepast in het bestaande netwerk.
Daarmee bedoelen we de plekken waar mensen elkaar
ontmoeten,
voorzieningen
gebruiken
of
Verwevenheid van functies in de dorpsstructuur
samenleven: van scholen tot zorginstellingen, van
De maatschappelijke functies zijn verweven met de
Ruimte voor ontmoeting en naoberschap
winkels tot sportclubs. Ze maken Winterswijk leefbaar,
ruimtelijke structuur van Winterswijk. Scholen en
In Winterswijk zijn er veel plekken waar mensen
herkenbaar en verbonden. De functies zijn onderdeel
kerken liggen vaak in woonwijken of in de nabijheid
elkaar ontmoeten: op school, bij de sportclub, in het
van de historische groei en structuur van het dorp. De
van dorpsstraten. Ze liggen vaak aan bekende en
buurthuis of in het park. Zulke plekken liggen vaak op
ondergrond, routes en bebouwing gaven richting aan
veilige wandel- en fietsroutes. Dat komt doordat ze
kruispunten van loop- en fietsroutes. Ze zijn belangrijk
de ontwikkeling van scholen, kerken, zorg en andere
ooit zijn gebouwd voor kinderen, kerkbezoekers en
voor hoe mensen samenleven en met elkaar in
maatschappelijke functies. Veel daarvan zijn goed
buurtbewoners. De routes naar deze plekken zijn
contact komen. Ook het rijke verenigingsleven in
bereikbaar te voet of per fiets. Dit geldt nog steeds:
logisch mee ontworpen en afgestemd op gebruik. Dit
Winterswijk speelt hierin een grote rol. Winterswijk
vrijwel alle voorzieningen in Winterswijk zijn binnen 15
maakt het mogelijk om bestaande structuren opnieuw
heeft een sterke traditie van ‘naoberschap’: naar
minuten te bereiken. Die nabijheid maakt het mogelijk
te benutten. Denk aan het herbestemmen van kerken of
elkaar
om gezond, sociaal en duurzaam te leven.
schoolgebouwen voor andere maatschappelijke functies,
meedoen in de buurt. Die mentaliteit zie je terug bij
of aan het toevoegen van nieuwe ontmoetingsplekken
muziekverenigingen, koren, buurtverenigingen en
langs bestaande looproutes.
in het dagelijks leven. Om dit te behouden, is het
Winterswijk als regionale kern
omkijken,
samen
iets
organiseren
en
belangrijk dat er ruimte blijft voor ontmoeten. Dat
Winterswijk is niet alleen belangrijk voor de eigen inwoners. We zijn, naast Doetinchem, ook een regionale
Functies in beeld: samenhang tussen ruimte en gebruik
kan binnen of buiten, in gebouwen of in de openbare
kern met een belangrijke rol voor omliggende dorpen
De spreiding van voorzieningen in Winterswijk is niet
ruimte. Nieuwe plannen en ontwikkelingen bieden de
en het Duitse achterland. Bezoekers komen hier voor
alleen historisch gegroeid, maar ook goed zichtbaar
kans om zulke plekken bewust in te passen. Zo blijft
het theater De Storm, het ziekenhuis en het uitgebreide
op de kaart. Maatschappelijke functies liggen vaak
Winterswijk een dorp waar mensen zich thuis voelen
winkel- en horecagebied. Ook voor onderwijs en zorg
op logische plekken binnen de dorpsstructuur: aan
en naar elkaar omkijken.
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
24
2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK
Opgave: versterken van functies en hun netwerk
dat de spreiding van functies blijft aansluiten op de
De bestaande functieverdeling laat zien waar kansen
behoeften van inwoners, jong en oud, nu en in de
en knelpunten liggen. De vergrijzing vraagt om een
toekomst?
andere spreiding van functies: meer nabijheid van zorg,
• het benutten van groen en infrastructuur als drager voor het netwerk van voorzieningen. Functies zijn niet op zichzelf staand, maar onderdeel
voorzieningen op loopafstand en ontmoetingsplekken in
Om de kwaliteiten van Winterswijk te behouden, is het
van het dagelijkse leven en de ruimtelijke kwaliteit
de wijk. De sterke centrumfunctie biedt mogelijkheden
essentieel om ook in de toekomst ruimte te houden
van ons dorp. Ze versterken de identiteit van
om voorzieningen te clusteren en bereikbaar te houden
voor voorzieningen. Belangrijk daarbij is:
Winterswijk,
voor een breed publiek. Bij toekomstige ontwikkelingen is het belangrijk om verder te kijken dan alleen een logische plek op de kaart. Wat maakt een plek sociaal levendig, veilig en uitnodigend? Hoe zorgen we ervoor
OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK
|
Langetermijn koers voor 2040
• het slim hergebruiken van bestaande locaties en routes; • het versterken van multifunctionele plekken waar ontmoeten, bewegen en zorgen samenkomen;
ondersteunen
het
naoberschap
en
vormen een cruciale schakel in een gezonde, inclusieve
en
toekomstbestendige
leefomgeving.
Op pagina 26 zijn de bestaande functies
in kaart
gebracht.
25
FUNCTIES
Gebieden Centrumgebied Overgangsgebied tussen centrum en woonwijken Woongebieden Hoofdgroenstructuren Werklocaties Voorzieningen Huisarts Fysiotherapie Mondzorg Zorg met horeca Overige zorg
Streekziekenhuis Koninging Beatrix
Kunst en cultuur Sport Buurtcentrum Schouwburg de Storm
Horeca Supermarkt Markt
Recreatie Evenementen Park Speeltuin Openbare speelplekken Basisonderwijs Voortgezet onderwijs Beroepsonderwijs
Voorzieningen die naast de hoofdfunctie ook een structurele ontmoetingsfunctie hebben.
INTEGRALE KOERS
3
Winterswijk heeft veel kwaliteiten. In hoofdstuk 2
Ruimte voor identiteit en kwaliteit
belangrijk dat mensen zich thuis en welkom voelen.
hebben we deze in beeld gebracht: van het landschap
Wat Winterswijk bijzonder maakt, willen we behouden
De sociale kracht van Winterswijk – het naoberschap
en de dorpsstructuur tot het naoberschap en de
en
maken
– blijft alleen bestaan als we ruimte houden voor
spreiding van voorzieningen. Dat is de basis waarop we
Winterswijk aantrekkelijk voor nieuwe inwoners,
ontmoeting, verenigingsleven en verbonden buurten.
voortbouwen. Tegelijk komen er nieuwe uitdagingen op
bezoekers en bedrijven. Denk aan het landschap,
Ook dat hoort bij ruimtelijke kwaliteit.
ons af. Winterswijk heeft te maken met vergrijzing en
de historische radialen die de bebouwde kom met
ontgroening. Hierdoor neemt de druk op voorzieningen
het buitengebied verbinden, de Whemerbeek, de
Gericht groeien om Winterswijk vitaal te houden
toe. Om de voorzieningen in stand te houden hebben
gebouwen uit het textielverleden, maar ook ons
Winterswijk staat voor een duidelijke opgave: we