CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Omgevingsvisie kom Winterswijk

Raadsvergadering 29 januari 2026, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Omgevingsvisie Kom Winterswijk34.386 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK ONS DORP MET STADSE KRACHT

Januari 2026 Bron: F. Bosvelt

COLOFON

Visie is tot stand gekomen door: • Projectgroep omgevingsvisie gemeente Winterswijk • Movares | BRO Adviseurs B.V. Ondersteunt door:

Het copyright van de beelden en kaarten berust bij Movares |

• EIFFEL

BRO Adviseurs B.V. tenzij anders aangegeven. Van foto’s zonder

• De Voorhaven

toelichting berust het copyright bij de gemeente Winterswijk.

• VormFactor

Hoewel aan de inhoud en samenstelling van dit rapport de grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie

• Bij Dageraad Videoproductie in participatietraject:

onjuist of onvolledig is. De gemeente Winterswijk en Movares |

• Sonny Krosenbrink Videoproducties

BRO Adviseurs B.V. aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid

• Wij van Willem

voor de volledigheid en juistheid van de gegeven informatie.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

2

INHOUDSOPGAVE 1.

Winterswijk 2040: waar willen we naar toe?

4

4.3 Leefbaar en aantrekkelijk wonen

48

1.1 Voorwoord

4

4.4 Bereikbaar en toegankelijk

57

1.2 Toekomstbeeld Winterswijk

5

4.5 Duurzaam en circulair

64

1.3 Welke opgaven komen er op ons af?

7

4.6 Economisch vitaal

70

1.4 Waarom een omgevingsvisie? Koers voor 2040

8

4.7 Gezond, inclusief en veilig

79

1.5 Van twee omgevingsvisies naar één omgevingsvisie

9

1.6 Hoe is de omgevingsvisie tot stand gekomen?

9

Verantwoording en vervolg

87

1.7 Leeswijzer

10

5.

5.1 Instrumenten van de omgevingswet

87

5.2 Beleidscyclus van de omgevingswet

88

11

5.3 Raad stelt de omgevingsvisie vast

89

2.1 De ondergrond: Water en bodem

11

5.4 Uitgebreide participatie en inspraak

90

2.2 Ruimtelijke karakteristieken: identiteit dragers Winterswijk

15

2.

Wat vormt de basis van Winterswijk

5.5 Omgevingsvisie actualiseren en monitoren

90

5.6 Wel of geen plan milieueffectrapportage (MER) procedure

90

5.7 Toepassingen millieubeginselen

91

5.8 Kostenverhaal

91

27

5.9 Grondbeleid

92

4. Thematische uitwerking

32

Bijlage 1. Overzicht van relevante beleidsdocumenten

93

4.1 Erfgoed en identiteit Winterswijk

33

Bijlage 2. Participatieverslag omgevingsvisie

4.2 Groen en levend dorp

38

Kom Winterswijk

2.3 Leven en gebruik in Winterswijk: voorzieningen, ontmoeting en naoberschap in de dorpsstructuur 3.

Integrale koers

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

24

3

WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1

1.1 VOORWOORD Samen maken we de toekomst van Winterswijk Hoe ziet Winterswijk eruit in 2040? En wat is er

prettig wonen, werken en verblijven is. Daar zijn we

De omgevingsvisie geeft richting aan de keuzes die

nodig om daar te komen? Deze omgevingsvisie is

trots op en dat willen we koesteren én versterken.

we samen gaan maken. Vanuit onze historie, onze

een gezamenlijke zoektocht naar antwoorden op die

kernwaarden én de kansen die er liggen. We bouwen op

vragen. Want de toekomst van Winterswijk maken we

Deze visie kijkt ver vooruit, tot aan 2040. Dat vraagt om

niet alleen als gemeente, maar samen met inwoners,

ambitie, durf en de ruimte om te dromen. Tegelijkertijd

ondernemers, verenigingen en partners in de regio. Als

is dit geen vaststaand eindplaatje. De wereld verandert,

Deze omgevingsvisie is één van de laatste stukken die ik

we in deze visie spreken over ‘we’, dan bedoelen we juist

en Winterswijk verandert mee. Deze visie is daarom een

in mijn huidige rol mag meegeven. Het is een document

die samenwerking. De kracht van onze samenleving

levend en dynamisch document, dat met de tijd kan en

waar veel inzet, kennis en betrokkenheid samenkomen.

zit in het samen doen. Een woord van dank daarom

mag meebewegen.

Ik vertrouw erop dat deze visie een stevige basis biedt

ook aan alle inzenders van beeldmateriaal voor deze

wat goed is, en durven te vernieuwen waar nodig.

voor de toekomst van onze gemeente.

omgevingsvisie. Heel fijn dat u uw betrokkenheid

In het proces van het opstellen van deze visie hebben

daarmee toonde.

we veel mensen gesproken. Jong en oud, vanuit

Laten we blijven dromen én doen,

verschillende achtergronden en invalshoeken. Vooral Winterswijk is een gemeente met een sterke identiteit,

jongeren verdienen onze aandacht – zij zijn de toekomst

Joris Bengevoord

betrokken inwoners en een rijk verenigingsleven.

van Winterswijk. We willen hen blijven binden aan onze

Voormalig Burgemeester

Vrijwilligers, cultuurmakers, jongeren, ondernemers –

gemeente, met goede voorzieningen en kansen om zich

van Winterswijk

allemaal dragen ze bij aan een levendig dorp waar het

hier thuis te voelen én te ontwikkelen.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

4

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1.2 TOEKOMSTBEELD WINTERSWIJK

Zodra ik mijn schoenen opgehaald heb pak ik mijn

De warmte komt me tegemoet zodra ik de trein

fiets weer en steek de markt over. Overal zitten de

uitstap. Hèhè, eindelijk weer in Winterswijk. De

terrassen vol.

vergadering

in

Apeldoorn

duurde

langer

dan

verwacht, maar gelukkig kon ik nog net de sneltrein halen. Dat scheelt weer een kwartier, en daardoor ben ik nu toch nog op tijd bij de kinderopvang. De stress van de dag glijdt weer van me af als ik naar het mooie historische stationsgebouw loop. Ondanks dat het station inmiddels een kleine jongen is tussen de grote zorgvoorziening en het GKC achter het station, en de appartementengebouwen op de hoek van de Parallelweg, heeft het nog niets van zijn statigheid

Snel pak ik mijn bakfiets. Er is zelfs nog tijd om even

verloren. Op deze plek zou je bijna kunnen denken dat

mijn schoenen op te halen. Binnen een paar minuten

je in een stad bent beland, ook al vind ik Winterswijk

ben ik bij de gezellige fietsparkeerplaats bij de

echt nog een dorp, mijn dorp.

Torenstraat, waar op een donderdag altijd nog wel

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

ruimte is. Onder de bomen is het hier heerlijk koel.

Tussen de bomen hangen vaandels met daarop het

Zo fijn dat die sprietjes van een paar jaar geleden nu

logo van “500 jaar Jacobskerk”. O ja, daar had ik iets

bomen met volle kruinen zijn! Ook het groen in de

over gelezen. De kerk ziet er nog precies zo uit als toen

Misterstraat staat er in de zomer mooi bij. Zo te zien

die gebouwd werd rond 1500, op de kleine uitbouw

ben ik niet de enige die ervan geniet – het is druk!

van het theater na. Dat doet me eraan denken: Bas en

Uit gewoonte ga ik na of het een Duitse feestdag is,

ik waren van plan dit weekend naar de afscheidsshow

maar nee, kennelijk zijn er genoeg dagjesmensen die

van Ilse de Lange in de Jacobskerk te gaan. Als we

Winterswijk ook op een normale doordeweekse dag

daarvoor uit eten willen gaan moeten we er wel aan

wel weten te vinden.

denken om te reserveren.

5

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

Vanaf de Wheme kan ik bijna een kilometer langs de

Met de kinderen voorin fiets ik het laatste stuk naar

Whemerbeek fietsen voordat ik af moet buigen naar

huis. In mijn hoofd ga ik na wat er nog allemaal moet

de Kleine Kastanje. Een libelle raakt bijna verstrikt

gebeuren voor het weekend. Morgenavond een boog

in mijn haren, maar ik weet het beestje nog net te

zetten voor het vijfentwintig jaar huwelijk van de

ontwijken. Overal langs de beek zitten ouderen op

buren, Jet naar haar orkestklasje, Mats heeft voetbal,

bankjes of scholieren op het gras. Daar is het ook echt

Bas naar de corsoclub, en vanavond mag ik met onze

wel het weer voor, als we straks de hond uit laten

klankbordgroep meedenken over een potentiële

kunnen we misschien ook wel even een ommetje

uitbreidingswijk… Alles bij elkaar wordt het toch best

maken via de beek. Nu eerst Jet en Mats ophalen.

weer druk. Gaan we dat allemaal redden? Mijn schouders ontspannen zodra ik langs de bomenlaan van de Bataafseweg fiets en tussen het groen ons huis kan ontdekken. Ondertussen vertelt Mats voluit over zijn dag, terwijl Jet een vlinder Bij het gloednieuwe gebouw van de kinderopvang

bewondert die op haar hand geland is. Wat een

zet ik mijn bakfiets naast de vele anderen. Wat is het

heerlijk plekje hebben we hier toch. Een plek waar

toch een mooi gebouw, niet gek dat dit een landelijke

iedereen elkaar kent en naar elkaar omkijkt, ongeacht

duurzaamheidsprijs heeft gewonnen. Het is ook bijna

of je hier al generaties woont of net bent gearriveerd.

niet te geloven dat de groepen nu alweer vol zitten,

Ach, ’t kump allemaal wal good.

terwijl deze locatie pas vorig jaar open is gegaan. Tien jaar geleden leek het er nog op dat er BSO’s moesten sluiten, maar daar is al lang geen sprake meer van. Daar hebben wij en de andere bewoners van het Leemkamp dan ook goed ons best voor gedaan: afgelopen jaren was er een heuse babyboom in de wijk!

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

6

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1.3 WELKE OPGAVEN KOMEN ER OP ONS AF?

gemeente zijn waar mensen graag wonen, werken en

De gemeente Winterswijk staat voor grote opgaven. In

leven – nu én in de toekomst. Een plek waar iedereen

het startdocument “Het verhaal van ons Winterswijk”

zich thuis voelt, waar ruimte is voor ontmoeting,

zijn drie kernopgaven en zes deelopgaven geformuleerd.

ontwikkeling en maatschappelijke deelname. Of je nu

Deze opgaven geven richting aan de omgevingsvisie en

jong of oud bent, nieuwkomer of geboren Winterswijker:

vormen het kompas voor keuzes tot 2040. Hieronder

iedereen telt mee.

lichten we deze kernopgaven toe. Kernopgave 3: Gastvrij Winterswijk Kernopgave 1: Visitekaartje van Winterswijk

Winterswijk vervult een belangrijke regiofunctie en

Winterswijk willen we niet alleen behouden zoals het is,

heeft een hoog voorzieningenniveau. Dit maakt onze

maar juist versterken en vernieuwen. Het is belangrijk

gemeente aantrekkelijk voor inwoners én bezoekers,

dat onze gemeente herkenbaar en aantrekkelijk blijft

met name toeristen uit Duitsland. Een grote opgave is

voor inwoners, ondernemers, bezoekers en nieuwe

het op peil houden van dit voorzieningenniveau. Het

bewoners. De focus ligt op het behouden en versterken

gaat niet alleen om winkels, horeca en diensten, maar

van

groene

ook om zorg, sportfaciliteiten en ontmoetingsplekken.

We willen onze regiofunctie verder versterken. Dat doen

landschap, de historische dorpskernen en de gastvrije

onze

unieke

kwaliteiten,

zoals

het

Deze voorzieningen zijn essentieel voor een leefbare

we door ons te richten op goede bereikbaarheid en

sfeer. Tegelijkertijd investeren we in een duurzame,

gemeente, waar mensen zich verbonden voelen met

het behouden en verbeteren van onze voorzieningen.

innovatieve toekomst, waarin natuur en economie hand

hun omgeving en graag blijven wonen. In het verhaal

Tegelijkertijd zetten we in op samenwerking met andere

in hand gaan.

van Winterswijk vind je alle opgaven terug.

gemeenten in de Achterhoek, de provincie en partners over de grens. We zoeken actief de verbinding, omdat

Kernopgave 2: Vergrijzing en emigratie: hoe blijven we

Winterswijk als schakel in de regio

we geloven dat regionale samenwerking essentieel is

vitaal?

De positie van Winterswijk in de regio is bepalend

om de uitdagingen van de toekomst het hoofd te bieden.

We krijgen te maken met een groeiende groep ouderen,

voor de keuzes die we maken. Binnen het zogeheten

Winterswijk wil zich onderscheiden als een gastvrije,

wat zorgt voor een grotere zorgvraag en extra druk op

haltermodel is Winterswijk de tweede regiokern naast

levendige en duurzame gemeente met een sterke

voorzieningen. Tegelijkertijd vertrekken veel jongeren

Doetinchem. We zijn in het oosten van de Achterhoek

lokale identiteit, maar ook als een gemeente die stevig

voor studie of werk. Dit vraagt om actie, zodat de

met ons voorzieningenniveau van grote betekenis voor

is ingebed in regionale netwerken. Zo blijven we van

vitaliteit van Winterswijk behouden blijft. We willen een

de omliggende gemeenten en het Duitse achterland.

betekenis – voor onze eigen inwoners én voor de regio.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

7

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1.4 WAAROM EEN OMGEVINGSVISIE?

zichzelf. Ze is nauw verbonden met ruimtelijke en

voor het versterken van de leefbaarheid in het landelijk

Koers voor 2040

maatschappelijke opgaven op hogere schaalniveaus.

gebied en het behouden van karakteristieke Gelderse

De omgevingsvisie Winterswijk geeft ons de juiste

De keuzes die we maken richting 2040 sluiten aan

kwaliteiten. Winterswijk vertaalt deze provinciale

richting om de uitdagingen en kansen die voor ons

bij landelijke en provinciale beleidskaders, én bij

doelen naar de lokale omstandigheden en voegt daar

liggen goed aan te pakken. Het helpt ons om de juiste

de regionale koers van de Achterhoek (Ruimtelijk

eigen accenten aan toe, passend bij het karakter van de

keuzes te maken voor de toekomst. De omgevingsvisie

Perspectief Achterhoek).

gemeente.

zorgt ervoor dat we voortbouwen op onze huidige kwaliteiten: hoe kunnen we ons landschap, onze

Vanuit

het

Rijk

wordt

infrastructuur en gemeenschappen zo inrichten dat ze

nationaleopgaven

zoals

duurzaam en levensvatbaar blijven voor toekomstige

energietransitie,

klimaatadaptatie,

generaties? Het is onze routekaart die ons helpt om

en

de regio sterker te maken, de samenleving duurzamer te maken en de kwaliteit van leven voor iedereen te

Gebied (NPLG), het Nationaal Omgevingsprogramma

bouwen van voldoende woningen, de energietransitie,

waarborgen. Samen werken we aan de uitdaging om

en de NOVEX-gebieden (Nationale OmgevingsVisie

het herstel van water en natuur en de verduurzaming

Winterswijk klaar te maken voor de toekomst: een plek

EXecutiekracht).

van de landbouw. Bovendien willen we de leefbaarheid

de

sterk

gestuurd

op

Daarnaast wordt binnen de regio Achterhoek samen

woningbouwopgave,

met ondernemers, organisaties en overheden gewerkt

bereikbaarheid

aan het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek (RPA). In dit

Deze

thema’s

regionale perspectief geven we gezamenlijk richting

komen terug in het Nationaal Programma Landelijk

aan oplossingen voor grote landelijke opgaven, zoals het

toekomstbestendige

landbouw.

van onze regio behouden. Het RPA vormt een belangrijk

die groen, gastvrij en vitaal is, waar iedereen zich kan De provincie Gelderland stelt in haar omgevingsvisie

kader voor lokale keuzes. De omgevingsvisie van

en omgevingsverordening kaders voor onder meer

Winterswijk draagt bij aan de gedeelde ambitie om

Samenhang met beleid Rijk, provincie en regio

woningbouw, landschap, water en bodem, mobiliteit

de Achterhoek leefbaar, innovatief en aantrekkelijk te

De omgevingsvisie van Winterswijk staat niet op

en economische ontwikkeling. Daarbij is er aandacht

houden, voor huidige en toekomstige generaties.

ontwikkelen en waar iedereen prettig kan wonen.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

8

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1.5 VAN TWEE OMGEVINGSVISIES NAAR ÉÉN OMGEVINGSVISIE

1.6 HOE IS DE OMGEVINGSVISIE BEBOUWDE KOM TOT STAND GEKOMEN?

In december 2019 heeft de gemeenteraad de

De omgevingsvisie voor de kom is een document van ons

omgevingsvisie voor het buitengebied van Winterswijk

allemaal. We hebben ervoor gezorgd dat iedereen zijn of

vastgesteld. Deze visie beschrijft de lange termijn

haar stem kon laten horen.

koers voor het landelijke gebied en vormt sindsdien het strategisch kader voor ontwikkelingen in de fysieke

We hebben verschillende manieren gebruikt om ideeën

leefomgeving buiten de kom. Deze omgevingsvisie

en meningen te verzamelen. Zo konden inwoners hun

richt zich op de kom van Winterswijk. De opgaven

mening geven via een enquête met stellingen en een

in de kern verschillen van die in het buitengebied en

wens- en opgaveprikker, waarin ze konden aangeven

vragen om een eigen benadering. Door voor beide

wat voor hen belangrijk is. Daarnaast hebben we in

gebieden afzonderlijk een visie op te stellen, doen we

de wijken gesprekken georganiseerd en een tour door

recht aan hun specifieke kenmerken en uitdagingen.

Winterswijk gehouden om in direct contact te komen met bewoners. Dit gaf ons de kans om hun ideeën en

Na vaststelling van de omgevingsvisie voor de kom

wensen te horen.

voegen we beide visies samen tot één integrale omgevingsvisie voor de hele gemeente. Daarmee

We hebben ook actief stakeholders betrokken door middel

ontstaat één samenhangend strategisch kader dat

van gezamenlijke sessies, waar we samen de belangrijkste

de verbinding legt tussen stad en platteland en

thema’s hebben besproken en prioriteiten hebben bepaald.

richting geeft aan de toekomst van Winterswijk als

Door deze brede betrokkenheid konden we een visie

geheel. De omgevingsvisie doet dienst als bestuurlijk

ontwikkelen die gedragen wordt door de gemeenschap

bindend afwegingskader voor nieuwe initiatieven

en die rekening houdt met een verschillende kijk van

en vormt de inhoudelijke basis voor het opstellen

iedereen in Winterswijk. Voor het volledige overzicht van

van het toekomstige omgevingsplan, dat het

alle participatie is het ''Participatieverslag omgevingsvisie

bestemmingsplan vervangt.

Kom Winterswijk'' te raadplegen.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

9

1. WINTERSWIJK 2040: WAAR WILLEN WE NAAR TOE?

1.7 LEESWIJZER Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Winterswijk 2040: waar willen we naartoe?

Lagen van Winterswijk: Waar bouwen we op voort?

Integrale koers en visie

Thematische uitwerking

Verantwoording en vervolg

Dit hoofdstuk schetst

Hier wordt Winterswijk

In dit hoofdstuk wordt

De overkoepelende visie

Het laatste hoofdstuk

het toekomstbeeld voor

in lagen geanalyseerd,

de centrale koers

wordt hier thematisch

beschrijft hoe we de

Winterswijk in 2040

als fundament voor

voor Winterswijk tot

verdiept. Elk subhoofdstuk

visie opnemen in beleid

en legt de basis van de

toekomstige keuzes.

2040 gepresenteerd,

behandelt een specifiek

en uitvoering in relatie

omgevingsvisie. Het

Bodem en water

ondersteund door een

thema zoals erfgoed,

tot de Omgevingswet.

voorwoord introduceert

vormen de fysieke basis,

visiekaart. Het laat zien hoe

groen, wonen, mobiliteit,

Instrumenten van

de aanleiding en ambitie.

gevolgd door netwerken

de verschillende thema’s

duurzaamheid. Samen

de Omgevingswet,

Vervolgens wordt

en dorpsstructuur.

en ambities ruimtelijk

geven deze thema’s

de beleidscyclus

het toekomstbeeld

Identiteitsdragers zoals

samenkomen in een

invulling aan een leefbare,

en besluitvorming

geschetst, relevante

landschap en bebouwing

integraal toekomstbeeld

duurzame en veerkrachtige

worden uitgelegd. Ook

opgaven benoemd

geven karakter en tot slot

voor de kern van

toekomst voor Winterswijk.

participatie, actualisering,

en uitgelegd waarom

worden de bestaande

Winterswijk.

een omgevingsvisie

functies weergegeven die

juridische procedures en kostenaspecten komen aan

noodzakelijk is. Ook komt

de ruimtelijke inrichting

bod om transparantie en

aan bod hoe deze visie tot

en het dagelijks leven

voortgang te waarborgen.

stand is gekomen door

beïnvloeden.

middel van participatie.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

10

WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK Hoe

is

Winterswijk

ontstaan

het gebied bijzonder maakt, dat bepaalt mede wat hier

plateau werden dalen uitgesleten. Het water liep van

Winterswijk? De ondergrond, netwerken, ruimtelijke

mogelijk is. Het karakteristieke Winterswijkse landschap

de hoge gronden weg, verzamelde zich in een netwerk

karakteristieken,

is gevormd door een rijke gelaagdheid van bodemtypes,

van beken, waaronder de Whemerbeek, en vormde

hoogteverschillen en waterlopen.

zo het watersysteem. In koude en droge perioden van

functies

wat

2

kenmerkt

huidige

en

Bron: P. Rhebergen

en

historische

kenmerken vormen de eerste basis voor de visie. Alleen door te begrijpen hoe Winterswijk zich historisch

de laatste ijstijd waaide zand op en bleef liggen op

ontwikkeld heeft, kunnen we bepalen waar we trots

Bodem als fundament van het Winterswijkse landschap

hogere ruggen. Deze natuurlijke opbouw zorgt voor een

op zijn. Wat willen we behouden richting de toekomst?

Winterswijk ligt op een plateau dat we het Oost-

opvallend afwisselend beeld van aan de ene kant dalen

Op welk fundament bouwen we voort?

De laatste

Nederlands Plateau noemen. Dat plateau maakt deel

met beken, beekdalbossen en zandruggen, en aan de

laag is de visie zelf. We combineren onze kennis over

uit van de randen van ‘Bekken van Münster’. Terwijl

andere kant plateaus met bossen en hoogteverschillen.

de ondergrond, netwerk, identiteit en huidige functies

de rest van Nederland elk jaar door beweging van de

om te komen tot een visie die Winterswijk sterker,

aardplaten daalt, stijgt Winterswijk jaarlijks met een

Zowel de dalen als de plateaus hebben zich vervolgens

duurzamer en beter maakt voor de toekomst. Deze

paar milimeter. Dat maakt Winterswijk samen met een

steeds verder gevormd tot een afwisselend landschap.

lagenbenadering helpt ons bij het afwegen van plannen

paar andere gebieden uniek in Nederland.

De hogere gronden in de dalen waren het eerst

en het borgen van kwaliteit.

geschikt voor bewoning, ook met drinkwater uit de Door de continue stijging van dit plateau en de erosie

beken in handbereik. Het boerenbedrijf paste goed in

2.1 DE ONDERGROND: WATER EN BODEM

van de bovenste lagen, zijn op deze plateaus miljoenen

het kleinschalige landschap en voegde daar weer een

De volgorde van de lagen laat zien waar we als eerste

jaren oude aardlagen blootgelegd. In de steengroeve

laagje aan toe met essen, erven en lanen. Zo tekent zich

rekening mee moeten houden. We beginnen bij de

van Winterswijk is deze unieke opbouw nog altijd

het ‘oude deel’ van het hele Winterswijkse landschap

ondergrond, want dat is de basis van het landschap én

zichtbaar, met fossielen en kalklagen die elders in

af: op alle hoogste gronden met hun kenmerkende

het verhaal van de plek. Hoe Winterswijk is ontstaan, wat

Nederland diep onder het maaiveld liggen. In dat

kleinschalige en grillige inrichting.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

11

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

Pas later werden de plateaus buiten de dalen

De ondergrond in de kom: wat zien we, wat betekent het?

ontwikkeld. Bijzonder in Winterswijk is dat enkel delen

De ondergrond van de kom van Winterswijk is bepalend

daarvan nog steeds natuurgebied zijn: de hoogvenen

geweest voor de structuur van het dorp. Op de kaart

zoals het Wooldse Veen, Korenburger Veen en

komen heel duidelijk de dekzandruggen naar boven.

Zwillbrocker Venn. Andere gronden werden wel als

Deze zijn altijd belangrijk geweest als ‘hoge en droge

boerenland in gebruik genomen met inmiddels nieuwe

ruggen’. Zij vormen ook de dragers van historische

ontginningstechnieken: daarmee zijn het grotere open

routes en bebouwing (zoals beschreven in de laag over

gebieden met recht getrokken sloten. Dit type landschap

ruimtelijke karakteristiek/identiteit). Daarnaast loopt het

wordt daarom ook vaak benoemd als jonge (heide)

beekdal van de Whemerbeek als zone centraal door de

ontginningen. Het landschap van Winterswijk is dus

hele kom: van zuidoost naar noordwest, in het midden

laag op laag opgebouwd. Iedere periode heeft zijn eigen

langs het gehele centrum. De strategische ligging van

sporen achtergelaten. Het ene deel van de gemeente

Winterswijk – op hoge ruggen, met nabijheid van water

ontwikkelde zich anders en op een ander moment dan

en oversteekbaarheid via bruggen, en op de grens van

het andere. Die gelaagdheid en verscheidenheid maken

Gelderland en het Münsterland – vormt een belangrijk

de kom van Winterswijk bepalen wat de kansen zijn

het Winterswijkse landschap zo bijzonder. Niet voor

deel van de ontstaansgeschiedenis van het dorp én de

voor klimaatadaptatie en waterbeheer. Elke bodem

niets is Winterswijk de enige gemeente in Nederland

latere groei tot regiokern.

vraagt om een andere benadering. De humusrijke,

met het grootste grondgebied aan Nationaal Landschap.

Bron: E. de Roos

organische toplaag op de ruggen die vooral is ontstaan Ontwikkelingen in de kom: klimaatopgaven en kansen

door het vermengen van dierlijke mest met heide- en

De unieke bodemopbouw van Winterswijk

De bebouwde kom van Winterswijk ligt grotendeels

beekdalplaggen speelt hierbij een belangrijke rol.

Winterswijk kent vier dominante landschapsvormen, elk

op oude dekzandruggen en in de overgang naar

Deze laag kan veel water vasthouden, wat bijdraagt

met eigen kenmerken en ruimtelijke implicaties. Op de

lagergelegen

een

aan de sponswerking van de bodem. Vergroening

kaart (pagina 14) is zichtbaar hoe de ondergrondstructuur

gevarieerde ondergrond die binnen één dorpsstructuur

versterkt deze laag en helpt zo bij het voorkomen van

Winterswijk onderscheidt:

zowel natte als droge zones kent. Dit maakt maatwerk

verdroging, hittestress en wateroverlast. Het is daarom

• Dekzandruggen

nodig bij inbreiding, herontwikkeling of het vergroenen

zinvol om bij elke ontwikkeling in de kom bewust

• Beekdalen

van de leefomgeving. Zeker omdat het merendeel van

te sturen op bodemverbetering en het versterken

• Dekzandvlaktes

de ruimte al bebouwd of verhard is. Op basis van de

van groenstructuren. Zo maken we de bestaande

• Gebieden met leem- of kleilagen op de plateaus

ondergrondkaart kunnen we per landschapsvorm in

dorpsstructuur klimaatbestendiger en leefbaarder.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

beekdalen.

Daarmee

is

het

12

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

Per landschapsvorm betekent dit: • Beekdalen (beekdalopvullingen en -afzettingen):

moerige gronden voor, zoals bij het Korenburgerveen,

geschikt voor ontwikkelingen. De hoofdstructuur van

Wooldse Veen en Zwillbrocker Venn.

beekdalen en dekzandruggen vormt een waardevol

gevoelig voor langdurige neerslag (wateroverschot)

landschappelijk raamwerk dat we willen behouden.

en kortdurende neerslag en verdroging onder-

De randen van de kom: structuur van het omliggende

Voor ontwikkelingen gelden de volgende kansen en

grond(droogte). Hier ligt de kans in het versterken

landschap

beperkingen vanuit bodem en klimaat:

van de sponswerking en het herstellen van

Zoals hierboven al werd beschreven, verklaren de land-

• Zuidzijde: in aansluiting op/in nabijheid van de

natuurlijke waterlopen die het landschap volgen.

schapsvormen ook grotendeels de landschapsopbouw

kom liggen keileempakketten/kleiputten. Dit gebied

Deze gebieden zijn minder geschikt voor intensieve

rond Winterswijk. Zoomen we iets uit, dan tekenen zich

is ongeschikt voor bouw ontwikkelingen door de

bebouwing, maar juist kansrijk voor waterberging,

in het landschap, rondom de kom, heel mooi de lijnen af

slechte waterdoorlatendheid.

verkoeling en ecologische verbindingen.

van de dekzandruggen en de beekdalen die samen op

• Westzijde: dit gebied bestaat uit een zandige onder-

• Dekzandruggen (vaak met enkeerdgronden; bestaan

lopen. We kennen deze gebieden als één van de mooiste

uit een humusrijke bruingekleurde laag grond, het

landschappen van Winterswijk: waar de beken zich door

esdek, van ten minste 50 cm dik): gevoelig voor erosie

steilranden slijten, en waar bossen en beken samen

tussenstroken met kleinschalige dekzandruggen

en droogteschade. Door vergroening en het verhogen

een zeer gevarieerd en afwisselden landschap vormen.

en keileem. Hier is bebouwing mogelijk, als de

van de grondwaterstand kunnen deze gebieden

Volgen we de lijn van deze ruggen en beekdalen, dan

bodemstructuur én het landschap leidend blijven

beter regenwater vasthouden en bijdragen aan een

vormen ze een slingerende structuur rondom de kom

voor de opzet. Dat vraagt om een landschappelijke

robuuste, groene dorpsstructuur.

heen. Soms komen ze dicht bij de kom, zoals aan de

benadering

grond. Dit is technisch geschikt voor bebouwing. • Noord-

en

oostrand:

van

hier

bijvoorbeeld

liggen

zandige

(woon)gebieden,

• Dekzandvlaktes: gevoelig voor wateroverlast en

zuidoostkant bij Bekendelle en de voormalige koppeling

waarin natuurlijke structuren (lanen, bosschages,

watertekort (verdroging), maar goed infiltreerbaar.

met de Whemerbeek. Soms slingeren ze weg van de

waterlopen, paden) het ruimtelijk raamwerk vormen

Hier kunnen infiltrerende voorzieningen zoals wadi’s

kom en bakenen daarbij de iets opener tussengebieden

en waarin bouwen ondergeschikt blijft aan de plek.

of groene zones helpen om piekbuien op te vangen.

af. Deze structuur is niet alleen visueel herkenbaar, maar

• Keileemgronden op plateaus: waterondoorlatend.

ook ecologisch en cultuurhistorisch waardevol.

Water stroomt af naar omliggende gebieden.

Let op: De beschrijvingen hierboven zijn gebaseerd op bodemkundige en hydrologische eigenschappen. Of

Daardoor zijn deze plekken geschikt voor opvang

Uitbreiding buiten de kom: sturing door bodem en water

een gebied daadwerkelijk geschikt is voor ontwikkeling,

van

Voor toekomstige initiatieven buiten de kom vormt

hangt af van meerdere factoren. Denk bijvoorbeeld

overlast als er niet op tijd wordt afgevoerd.

de bodem een belangrijke leidraad. Niet elk gebied

aan bereikbaarheid, landschap, cultuurhistorie, milieu-

Daarnaast komen er (buiten de kaart) nog veen- en

is vanuit hydrologisch of ecologisch oogpunt even

kwaliteit of aanwezige functies.

oppervlaktewater,

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

maar

|

gevoeliger

voor

Langetermijn koers voor 2040

13

ONDERGROND

Beekdalen Laaggelegen, natte gronden met slechte doorlaatbaarheid. Kansen: • Water vasthouden en overstromings­ruimtes bieden • Koelbeplekken dankzij water en vegetatie • Verbindingen creëren van natuur (natte ecologische zones) Beperkingen: • Niet geschikt voor woningbouw of zware infrastructuur • In gemengdgebruik: ontwikkelgelegenheden zijn beperkt Maatregelen: • Rewilding en natuur­gerichte overstroomings­vlakten • Beplanting voor verkoeling en vergroening • Wandel- en fietsroutes langs beleving en bewustwording

(Essen op) Dekzandruggen Hooggelegen, droge zandgronden, vaak agrarisch gebruik of bebouwing.

Ondergrondsynergie Slimme samenwerkingen tussen ondergrond • Zand en klei: gebruik zandgebieden als spons en opvang voor water vanuit de kleigronden. • Beekdal: legt voortvloei­ng water van hoger gelegen essen via tussengelegen gebieden naar het beekdal stromen. • Hittetress aanpakken op dekzandruggen, waterop­ vang in beekdalen en buffering in tussengelegen zand gebieden.

Kansen: • Infiltratie verbeteren door organische stof • Koelte en schaduw creëren op droogte/­hittegevoelige plekken • Biodiversiteit vergroten (denk aan groen­stroken of boomstructuren) Beperkingen: • Hogere verdamping: risico op uitdroging Maatregelen: • Bodemverbetering met bijvoorbeeld compost • Groenstructuren zoals laanbomen of kleine bossen, met passende soorten • Lokaal hergebruik en infiltratie regenwater

Zandige tussen­gebieden Tussen­liggend, goed doorlatend zand, minder droog dan essen. Kansen: • Zeer geschikt voor wadi’s en infiltratiezones • Waterbuffers tussen klei en zandgebieden • Biodiversiteit verbeteren met extensief beheer (zoals bloem­rijke graslanden) Maatregelen: • Grootschalige buffer en berm met verlaagde zones (wadi’s) • Stuwen en greppels voor gerichte water­verdeling • Verbinding met natuur­netwerken

Gebieden met leem-/klei­laag Slecht doorlatende bodems, vaak natter of juist snel droog aan de oppervlakte. Kansen: • Water vasthouden in bewo­ning met beplanting • Stedelijke vergroening met bomen, parken en grasdaken • Afvoer infiltratie­water naar lagergelegen gebieden Beperkingen: • Niet geschikt voor infiltratie­structuren • Water blijft lang staan op plekken, en plassen of uitdroging bij hitte Maatregelen: • Drainage systemen, verhoogde boom­spiegels, regentuin en planten­bed • Schaduwrijke vegetatie aanbrengen (veel blad­dek en traag verdampend)

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

2.2 RUIMTELIJKE KARAKTERISTIEK: IDENTITEITSDRAGERS WINTERSWIJK

aangelegd. De invloed van de ondergrond op het

Vanuit de ondergrond bouwen we verder en kijken

dekzandruggen en beekdalen. Langs deze structuren

we naar de ruimtelijke karakteristiek van Winterswijk.

ontstonden routes, erven en ontginningen. De drogere

Wat maakt het dorp in zijn opbouw, beeld en

gronden langs de beken werden eerder en met oudere

beleving bijzonder? En hoe kunnen we die kwaliteit

methodes bewoond en in cultuur gebracht dan de

behouden en benutten voor toekomstige keuzes?

natte laagten en de plateaus. Zo kreeg het landschap

Hierbij werken we ook met de lagenbenadering. De

zijn kenmerkende ritme van open en gesloten delen,

ruimtelijke karakteristiek laat zien hoe het landschap,

kleinschalige versus groter opgezette verkavelingen

de verkaveling, de bebouwing en de openbare ruimte

en met verschillende beplantingsvormen.

landschap is nog steeds zichtbaar in patronen van

zich in de loop der tijd hebben gevormd. Winterswijk is niet in één keer ontstaan, maar stap voor stap

Het

dorp

Winterswijk

groeide

vanuit

die

opgebouwd. De gelaagdheid van het dorp, van oude

landschappelijke basis uit tot het karakteristieke,

erven tot textielfabrieken, van radialen tot naoorlogse

compacte en levendige Winterswijk van nu. De oude

buurten, vormt het fundament onder de identiteit van

landwegen die de hogere gronden verbonden, vormden

Winterswijk.

eeuwenlang de belangrijkste routes. Winterswijk ontstond op een strategische plek: waar die oude

Structuur van het landschap: van ondergrond naar ver-

wegen over de dekzandruggen samenkwamen met

kaveling

de weg die het beekdal van de Whemerbeek overstak.

De kaarten op pagina 22 en 23 laten zien hoe het

Daar ontstond een nederzetting, een handelsplek,

beeld en het karakter van Winterswijk zijn ontstaan. In

een centrum dat uitgroeide tot de kern die we nu

grote lijnen is dit alles wat boven op de ondergrond

kennen.

zichtbaar is geworden. Een deel van het landschap heeft een natuurlijke oorsprong, zoals de (hoog)venen

De ruimtelijke karakteristiek van Winterswijk is

en delen van de beeklopen. Maar het overgrote deel is

onlosmakelijk verbonden met de ondergrond én met

door de mens gevormd: beken zijn verlegd, gronden

de geschiedenis. Het Winterswijkse beeld is nog steeds

zijn ontgonnen, lanen, bossen en hakhoutbosjes zijn

te herleiden tot drie duidelijke periodes:

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

15

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

• Winterswijk als groot dorp. De kom van Winterswijk

andere op bedrijventerrein Zuid. Het ziekenhuis

Waar zit het beeld dat Winterswijk maakt tot wat het is?

laat zich nog steeds herkennen als een groot,

groeide door tot regionaal centrum. In en rond

We kijken hierbij niet alleen naar ruimtelijke structuren,

uitgestrekt dorp met een bovenregionale betekenis,

het centrum kwamen supermarkten, gestapelde

maar ook naar de gebouwtypologieën die passen bij de

ook voor de handel. De afwisseling van boerderijen

woningbouw en andere functies. Vandaag de dag is

identiteit van Winterswijk. Welke bebouwing vormt de

in het buitengebied enerzijds en aaneengesloten

het centrum nog steeds levendig, met een breed

dragers van het beeld? En welke nieuwe typen dragen

huizen, tuinen, arbeiderswoningen en statige

aanbod aan winkels, horeca, theater, muziekschool,

in de toekomst bij aan een kwaliteitsvolle, herkenbare

panden in de kern zorgt voor kleinschaligheid en

bibliotheek en het Gerrit Komrij College.

leefomgeving? Om dit inzichtelijk te maken, zijn de

gemoedelijkheid – verspreid over een ruim gebied.

'netwerkenkaart' en de 'ruimtelijke identiteitskaart'

Winterswijk is door haar functie voor de regionale

De ruimtelijke identiteitskaart van Winterswijk: waar-

opgesteld. Daarin geven we aan welke routes, plekken,

handel altijd een dorp met veel voorzieningen

den en kansen

ruimtes en gebouwtypes beeldbepalend zijn. Daarnaast

geweest en plukt daar nog steeds de vruchten van.

Door deze opeenvolgende periodes kreeg de kom van

signaleren we plekken die minder goed werken of

• De industriële bloeiperiode. Vanaf ongeveer 1880

Winterswijk een gelaagde en karakteristieke opbouw.

kansen bieden voor verbetering.

groeide Winterswijk sterk, van 8.000 tot meer

In tegenstelling tot het omliggende landschap dat een

dan 20.000 inwoners. De textielnijverheid ont-

vanzelfsprekende schoonheid heeft, is het in de kom

De identiteitskaart: beeldbepalers

wikkelde zich tot een stevige industrie met bekende

vooral de mix van tijdsbeelden die het straatbeeld bepaalt.

De dorpsstructuur van Winterswijk is gevormd op de

textielterreinen en fabrieken. Fabrikanten bouwden

Sommige structuren dragen duidelijk bij aan kwaliteit

ondergrond van dekzandruggen en de Whemerbeek,

villa’s en zorgden voor arbeiderswoningen. Tegelijk

en identiteit; andere onderdelen minder. Duidelijk is

zoals eerder beschreven. Door de eeuwen heen is het

groeide het voorzieningenniveau: met handels-

de structuur van landwegen uit het buitengebied naar

dorp stap voor stap opgebouwd en ontwikkeld, door

en ambachtsgebouwen, hotels, horeca en vermaak.

de kerk: langs die routes laat Winterswijk haar dorpse

bewoners, ondernemers en initiatiefnemers.

Winterswijk

werd

spoorlijnen

en

aangesloten

op

meerdere

karakter heel mooi zien. Samen met de beeldbepalende

een

belangrijk

gebouwen, groene tuinen, bosschages en bomen. En

De ruimtelijke identiteitskaart (pagina 23) maakt

rangeerterrein. Ook andere sectoren, zoals steen-

met nog duidelijk afleesbare binnengebieden die langer

zichtbaar welke elementen bepalend zijn van de

fabrieken, ambachten en maakindustrie bloeiden op.

‘leeg’ zijn gebleven.

dorpsstructuur: de karakteristieke lijnen, gebouwen,

kende

zelfs

• De naoorlogse groei naar een regionale groeikern.

plekken en groenstructuren die Winterswijk herkenbaar

Vanaf ongeveer 1950 breidde Winterswijk zich in

Voor de toekomst willen we het beste uit Winterswijk

maken.

fases uit met nieuwe woonwijken en projectmatige

versterken. We kijken daarom naar de structuren, routes

samenvatting van de ruimtelijke karakteristiek, die

buurten. De industrie ontwikkelde zich verder, onder

en plekken die bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit.

richting geeft aan ontwikkeling en behoud.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

Daarmee

vormt

de

kaart

een

visuele

16

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

Let op: de tekstuele beschrijving in dit hoofdstuk vormt

1.1 Winterswijk als knooppuntennederzetting

het leidende kader. De kaart en bijbehorende beelden

Het dorpse Winterswijk is ontstaan als een soort

dienen ter ondersteuning, inspiratie en visualisatie,

knooppuntennederzetting op de plek waar een oude

maar zijn niet limitatief. Ze geven richting, maar laten

doorgaande route over een dekzandrug (Meddosestraat

ruimte voor maatwerk en interpretatie op basis van de

– Misterstraat) het beekdal van de Whemerbeek het

kwaliteit van de plek.

dichtst naderde. Vanaf deze centrale plek kon men van de route afwijken en stak men de Whemerbeek over

In de tekst hieronder lichten we deze beeldbepalende

naar de nederzettingen op de oostoever (Ratumsestraat).

kenmerken toe, onderverdeeld in drie thema’s:

Het dorp was als het ware een knooppunt in het snoer

1. Historische lijnen en plekken – zoals de oude

van een oude route. Vanuit het knooppunt ontstonden

landwegen, de Whemerbeekzone, het centrum en

radialen naar andere buurtschappen in het buitengebied

de textielterreinen.

en plaatsen, zoals Miste, Woold, Groenlo en Vreden.

2. Naoorlogse groei en binnengebieden – met buurten uit verschillende periodes en hun karakteristieke

De landwegen geven de eigen kwaliteit aan: ze

opbouw.

hebben een typisch straatbeeld, dat van landelijk naar

3. Dorpsstructuur, openbare ruimte en verblijfs-

dorps naar stadser verloopt. De particuliere bouw,

kwaliteit – denk aan het groen, de inrichting van

individuele kavels en tuinen zorgen voor afwisseling

straten en de kansen voor ontmoeten.

en karakter. Oorspronkelijk vormde de straat zelf ook een ontmoetingsruimte. De beschikbare openbare

1. Historische lijnen en plekken

ruimte staat onder druk waardoor de kwaliteit van het

Winterswijk kent een duidelijke ruimtelijke structuur

straatbeeld afneemt.

die is gevormd door historische lijnen en plekken. Oude routes, waterlopen, fabrieksterreinen en bijzondere

Kans: herstel van het dorpse, groene karakter. Meer ruimte

gebouwen geven het dorp zijn herkenbare opbouw en

voor wandelen, fietsen, ontmoeten en vergroening. Door

karakter.

slimmer te sturen op autoverkeer en routing kan de balans tussen verblijf en bereikbaarheid worden hersteld.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

17

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

1.2 De Whemerbeek als centrale groen- en waterstructuur

1.3 Oude straatjes en statige lanen

Wamelinck, de voormalige landbouwschool MAS,

Hoewel de Whemerbeek in het centrum deels is

Tot circa de jaren 30-40 groeide Winterswijk tussen de

grotere (textiel)villa’s en binnentuinen. Deze plekken

overkluisd, is het nog steeds de belangrijkste groen-

landwegen door op de individuele setting, vergelijkbaar

vormen samen met begraafplaatsen, de watertoren en

blauwe drager van de kom. In de flanken van de

aan de landwegen. Kenmerkend zijn de compacte

overgebleven groen zoals het Spoorbosje de ‘groene

kom tot aan het centrum liggen waardevolle parken

dorpse straatjes die op verschillende plekken een klein

footprint’ van Winterswijk. We moeten opletten dat

en wandelroutes, zoals het Scholtenbrugpark, het

buurtje vormden. Denk aan de 2e en 3e Gasthuisstraat,

we de eigen kwaliteit van deze plekken niet uit het

Huininkmaatbos en het openluchttheater. Het bestaan

Bloemstraat of Tweede Beuzenes. Daartegenover staan

oog verliezen. De eigen karakteristiek geeft richting bij

van de Whemerbeekzone vormt één van de grootste

de statige lanen met grotere villa’s en rijke tuinen, zoals

doorontwikkelingen.

basiskwaliteiten van Winterswijk en is onderdeel van

de Spoorstraat, Wilhelminastraat of Prins Hendrikstraat,

de ontstaansgeschiedenis. De beekloop (als zone

die meer grandeur toevoegen. In het gebied rond de

Kans: behoud, versterking en hernieuwd gebruik van

en als route) is langzamerhand minder herkenbaar

Groenloseweg en Wilhelminastraat is een concentratie

deze groene plekken als landschappelijke dragers én

geworden in de kom en in het centrum niet meer

van zulke voorname bebouwing te vinden.

bouwstenen voor biodiversiteit, waterbuffering en

herkenbaar.

klimaatadaptatie. Kans: behoud en versterking van de buurten als

Kans:

de

Whemerbeekzone

is

kansrijk

voor

belangrijke identiteitsdragers. Bij herontwikkeling of

1.5 Textielterreinen, het spoor en industrieel erfgoed

doorontwikkeling tot een doorlopend groenstructuur

toevoeging gelden aandachtspunten voor ontwikkeling

Een speciale rol in het Winterswijkse karakter wordt

met verblijfsplekken, recreatieve verbindingen en

die zorgen voor aansluiting bij schaal, karakter en sfeer

vervuld door de (voormalige textielfabrieken) en

nieuwe (maatschappelijke of woon)functies. Juist de

van het bestaande straatbeeld.

historische fabrieksterreinen. De terreinen rond de

koppeling met het centrum maakt dit een sleutelgebied

Tricotfabriek, de Morse, Morsepoort en Batavierenpoort

voor leefkwaliteit. De aanpak vraagt om een integrale

1.4 Bijzondere groene en voorname plekken

zijn stille getuigen van deze geschiedenis. Sommige

gebiedsontwikkeling met een heldere fasering, passend

Naast het beekdal van de Whemerbeek heeft Winterswijk

gebouwen zijn behouden, andere zijn gesloopt of

bij de dynamiek van het gebied. Tegelijkertijd biedt

geen andere grote doorlopende groenstructuren. Een

herontwikkeld.

de ontwikkeling kansen om klimaatadaptatie mee te

belangrijk deel van het groene karakter komt uit grote

nemen: meer groen en open water helpen wateroverlast

particuliere tuinen en voormalige landgoederen. Niet

Stationsgebouwen, loodsen en andere industriële

te beperken, verlagen hittestress en versterken de

alleen voor het groene karakter, ook de gebouw-typologie

panden maken ook deel uit van het Winterswijkse

biodiversiteit. Zo draagt de gebiedsaanpak ook bij aan

geeft karakter en grandeur mee aan het Winterswijkse

erfgoed. Ze hebben een intrinsieke kwaliteit, doordat

een veerkrachtige en gezonde leefomgeving.

straatbeeld. Denk aan Frerikshof, (voormalig) Hof

ze zich aftekenen als terreinen met een eigen karakter

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

18

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

uitstek om informele wandelroutes en verbindingen

om de kwaliteiten van het centrum door te ontwikkelen.

door deze gebieden te verzorgen, aanvullend op de radialen buitenlangs. Bij functieverandering bij

Kans: verbind de luwe en groenere tussenruimtes beter

stationsgebouwen, loodsen en andere industriële

met de winkelstraten en zet waar mogelijk meer in op

panden is de kwaliteit van deze plekken het startpunt

de waarde van groene en ontspannen dorpstuinen.

voor ontwerp en inrichting.

Zo ontstaan verbindende wandelroutes tussen de winkelstraten.

Dit

verbetert

de

verblijfskwaliteit,

1.6 Stadse trekjes in en rond het centrum

met meer gelegenheid voor ontspanning én het

Rondom en in het centrum spreken de ‘stadse’ tinten

winkelgemak.

van het grote dorp Winterswijk. Gebouwen zoals hotel de Oldschool, Stad Munster, het Vrijheidspark

2. Naoorlogse groei en binnengebieden

met het Raadhuis en Postgebouw, de Jacobskerk en

De groei van Winterswijk na 1950 heeft geleid tot een

de Jugendstilpanden rond het centrum dragen bij

nieuwe laag in de ruimtelijke structuur. Projectmatige

aan de rijke uitstraling. Hier refereert ook een aantal

uitbreidingswijken, invulling van binnengebieden en

en het verhaal van het verleden vertellen. De soms wat

bijzondere dorpstuinen naar: het Vrijheidspark, de

fragmentarische nieuwbouw gaven Winterswijk een

informele, bescheiden wijze waarop ze in de kom liggen

Notaristuin en (in potentie) de tuin Boogie Woogie, het

ander ritme en schaalniveau dan de oudere delen. Deze

is zowel een kwaliteit als een kwetsbaarheid: we moeten

Astoriatheater.

ontwikkeling maakt een groot deel uit van het huidige

alert blijven dat ze beeldbepalend zijn voor de identiteit

straatbeeld. In dit thema lichten we de karakteristieken

van Winterswijk en ook als zodanig ingezet worden bij

Ook de structuur van de winkelstraten (Misterstraat,

uit die typerend zijn voor deze naoorlogse opbouw en

ontwikkelingen.

Weurden, Ratumsestraat, Meddosestraat en Torenstraat)

die kansen bieden voor verbetering van samenhang,

– laat nog goed de historische structuur zien. Bijvoorbeeld

kwaliteit en gebruik.

Kans: deze grotere, eenheid vormende textielterreinen

bij prachtige dorpstuinen, zoals de Notaristuin en het

zijn kansrijk voor herontwikkeling op het moment

Vrijheidspark. Deels doen ze wat meer aan als ‘de

2.1 Naoorlogse wijken en invulling van binnengebieden

dat de bedrijfsfunctie vervalt. Belangrijk daarbij

achterkant van de winkelstraat’. Zo heeft het centrum

Vanaf 1950 groeide Winterswijk verder door met

is om de eigenstandige terreinen te behouden en

prachtige kanten die het soms stadse allure geven. Op

projectmatig opgezette woonwijken. In de loop van de

waardevolle/

zoveel

andere plekken zoals aan de ‘achterkanten’ zakt de

tijd werden steeds meer binnengebieden ingevuld, in de

mogelijk her te gebruiken. De terreinen lenen zich bij

ruimtelijke kwaliteit wat weg, daar bestaan vooral kansen

stijl en verkaveling van hun bouwperiode.

beeldbepalende

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

gebouwen

Langetermijn koers voor 2040

19

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

De buurtopbouw weerspiegelt de klassieke ontwikkeling

liggen. Ze zijn pas later en vaak fragmentarisch ingevuld

steden of dorpen kent de bebouwde kom geen rigide

van Nederlandse woonwijken zoals de tuindorpen

met nieuwe bebouwing. Daardoor zijn in deze zones

stedenbouwkundige opzet of geplande groenstructuur.

uit de jaren ’50, rijwoningen in relatief groene straten

oudere verkavelingspatronen vermengd met jongere

Het aanwezige groen bestaat uit overblijfselen van

in de jaren ’60, doorzonwoningen in de jaren ’70, en

woonvormen. Deze structuur is nog steeds zichtbaar

het oorspronkelijke landschap, particuliere tuinen en

woonerven of ‘bloemkoolwijken’ in de jaren ’80. Deze

in de opbouw van de kom: losse stukken vernieuwing

losse plekken met beplanting of plantsoenen. Samen

opbouw is goed herkenbaar in het straatbeeld en

tussen historische lijnen. De menging zorgt op sommige

vormen ze een lappendeken van groene fragmenten.

zichtbaar in de identiteitskaart.

plekken voor afwisseling, maar elders ook voor een

Juist door die organische groei is er weinig samenhang

gebrek aan ruimtelijke samenhang.

ontstaan tussen de groene elementen. De kom mist

In de zin van gebouwtypologie en beeldkwaliteit is de

een robuuste, samenhangende groenstructuur. Ook de

wijk Scholtenenk een opvallend voorbeeld. Deze buurt,

3. Dorpsstructuur, openbare ruimte en verblijfskwaliteit

Whemerbeekzone is opgebouwd uit losse deelgebieden

van oorsprong verbonden met de textielindustrie,

De ruimtelijke kwaliteit van Winterswijk wordt niet alleen

met beperkte onderlinge verbinding. Het gevolg is

werd projectmatig gebouwd voor fabrieksarbeiders.

bepaald door bebouwing of historische lijnen, maar juist

versnippering, en daarmee een gemiste kans voor

Scholtenenk is nog altijd herkenbaar als klassiek tuindorp,

ook door de ruimte ertussen: straten, pleinen, groen,

biodiversiteit, klimaatadaptatie en verblijfskwaliteit.

met een doordachte opzet, accentgebouwen, poorten

entrees en verbindingen. Deze openbare ruimte bepaalt

De opgave is om in samenhang te werken aan een meer

en fijnzinnige detaillering. Het verenigingsgebouw en

hoe we het dorp ervaren, gebruiken en waarderen. In dit

herkenbare en functionele groenstructuur in de kom.

de voormalige school dragen bij aan het ruimtelijk en

thema beschrijven we vier karakteristieken die samen

sociaal karakter van de wijk.

richting geven aan een sterkere verblijfskwaliteit,

3.2 Nieuwe bouwontwikkelingen in en rondom de kom

ruimtelijke samenhang en herkenbaarheid van de

In en rond het centrum zijn in de afgelopen decennia

De woonbuurten hebben elk hun eigen kwaliteiten

dorpsstructuur. Ze vormen het fundament voor keuzes

verschillende nieuwbouwprojecten gerealiseerd. Veel

en uitdagingen, die vragen om een gebiedsgerichte

in vergroening, nieuwbouw, mobiliteit en de uitstraling

daarvan zijn appartementencomplexen. Die leveren een

benadering.

van dorpsentrees.

belangrijke bijdrage aan de woningvoorraad, maar sluiten niet altijd aan op het dorpse karakter van Winterswijk.

2.2 Tussengebieden met gemengde opvulling

3.1 Betekenisvol groen in de kom en de rol van binnen-

Op meerdere plekken ontbreekt samenhang met het

Tussen de oude landwegen, lanen en straatjes lagen lange

gebieden

straatbeeld, de schaal, de verkaveling of de architectuur

tijd grote open gebieden. Het paste bij de uitgestrekte

Zoals

een

van de omgeving. Daardoor ontstaat spanning tussen

groei van het grote dorp: de landroutes raakten als

organisch gegroeid dorp met een dorpse schaal en

het functioneel invullen van woningbehoefte en het

eerste bebouwd, de weilanden daarachter bleven nog

veel variatie. In tegenstelling tot planmatig aangelegde

behouden van identiteit en leefkwaliteit. De opgave is

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

hierboven

beschreven

is

Winterswijk

20

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

om nieuwe bebouwing zorgvuldig af te stemmen op de

het gebruik door voetgangers en fietsers, en de

meteen het dorpse karakter te tonen, kunnen we wel

ruimtelijke eigenheid van Winterswijk.

verblijfskwaliteit. Ook het parkeren rond het centrum

inzetten op het aansterken van de herkenbaarheid en de

leidt tot intensief zoekverkeer op de centrumring. Veel

Winterswijkse karakteristiek zodra ontwikkelingen zich

Binnen de kom bevindt zich daarnaast een aantal solitaire

auto’s rijden een lus zonder directe bestemming. Dit

voordoen.

(monofunctionele)

leidt tot extra drukte, onnodige verkeersbewegingen en

retaillocaties

en

kleinschalige

bedrijventerreinen. Ook hier is bij functieverandering

verminderde verblijfskwaliteit.

Het is van belang om bij toekomstige ontwikkelingen de

sturing op inpassing, beeldkwaliteit en bijdrage aan de omgeving noodzakelijk.

dorpsentrees te versterken als herkenbare overgangen De kernopgave is om te komen tot een logischer

van buitengebied naar kern. Door zichtlijnen, beplanting,

en meer gebalanceerde verkeersstructuur, waarin

kleinschalige bebouwing of andere dorpse elementen

bereikbaarheid, leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit

ontstaat een vanzelfsprekende en aantrekkelijke entree

De bereikbaarheid van Winterswijk is georganiseerd

hand in hand gaan. Winterswijk wil goed bereikbaar

die aansluit bij de identiteit van Winterswijk. Op de

via

landwegen,

blijven als regiokern, maar met respect voor de

netwerkkaart zijn de belangrijkste netwerken voor

centrumstraten en nieuw aangelegde hoofdwegen.

schaal, structuur en sfeer van het dorp. Dat vraagt om

Winterswijk in kaart gebracht.

Vanuit het buitengebied sluiten routes aan op de ringweg

zorgvuldige keuzes in de toewijzing en inrichting van

Zuid en West en op radiale routes richting het centrum,

routes, zodat oude landwegen hun dorpse karakter

zoals de Groenloseweg, Europalaan en Wooldseweg. De

kunnen behouden en de verblijfskwaliteit in de kern

meeste centrumroutes komen uit op de driekwart-ring

versterkt wordt.

3.3 Huidige autoroutes en dorpse karakter een

combinatie

van

historische

rond het centrum: Stationsweg, Dingstraat, Zonnebrink en Singelweg. Van daaruit zijn diverse parkeerterreinen

3.4 Dorpsentrees

bereikbaar.

Winterswijk

kent

verschillende

dorpsentrees:

de

herkenbare ingangen vanaf de verbindingswegen uit het Het huidige netwerk zorgt voor een goede bereikbaarheid,

buitengebied. De entrees zijn verschillend van karakter.

maar leidt ook tot knelpunten in de dorpsstructuur.

Belangrijk is dat ze de bezoeker de ervaring geven

Enkele oude landwegen — zoals de Wooldseweg en

‘Winterswijk binnen te rijden’. Dit doordat je de kerk kunt

Weurden functioneren nu als doorgaande autoroute,

zien, of duidelijk het dorpse karakter ervaart. De grote

terwijl ze van oorsprong landschappelijke of dorpse

entrees laten niet altijd een herkenbaar of aantrekkelijk

wegen zijn. Dit levert spanning op met het straatbeeld,

beeld zien. Hoewel het niet overal mogelijk is om

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

21

NETWERKEN

Groene vingers die het buitengebied met het stedelijk gebied verbinden Hoofdgroenstructuren Whemerbeek N-wegen (Boven) lokale auto ontsluiting Historische radiale die vanaf het buitengebied reiken tot en samenkomen in het centrum van Winterswijk Spoorlijn Station Winterswijk Station Winterswijk West Regionale fiets­routes

IDENTITEIT

Bouwjaar bebouwing (oud naar nieuw) Cultuurhistorische gebouwen Cultuurhistorische stedenbouwkundige ensembles Cultuurhistorische stadstuinen

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

2.3 LEVEN EN GEBRUIK IN WINTERSWIJK: VOORZIENINGEN, ONTMOETING EN NAOBERSCHAP IN DE DORPSSTRUCTUUR

vervult Winterswijk een bovenlokale functie. Deze

hoofdwegen, in het centrum of juist verspreid in de

centrumfunctie vraagt om robuuste voorzieningen en

wijken. Deze spreiding weerspiegelt het dorpse karakter

een goede bereikbaarheid, niet alleen met de auto,

en maakt duidelijk welke plekken van oorsprong

In dit onderdeel kijken we naar de spreiding en

maar ook met het openbaar vervoer, de fiets en te

ontmoetingspunten zijn. Door deze ruimtelijke logica te

betekenis van functies binnen de kern Winterswijk.

voet.

benutten, kunnen nieuwe voorzieningen goed worden ingepast in het bestaande netwerk.

Daarmee bedoelen we de plekken waar mensen elkaar

ontmoeten,

voorzieningen

gebruiken

of

Verwevenheid van functies in de dorpsstructuur

samenleven: van scholen tot zorginstellingen, van

De maatschappelijke functies zijn verweven met de

Ruimte voor ontmoeting en naoberschap

winkels tot sportclubs. Ze maken Winterswijk leefbaar,

ruimtelijke structuur van Winterswijk. Scholen en

In Winterswijk zijn er veel plekken waar mensen

herkenbaar en verbonden. De functies zijn onderdeel

kerken liggen vaak in woonwijken of in de nabijheid

elkaar ontmoeten: op school, bij de sportclub, in het

van de historische groei en structuur van het dorp. De

van dorpsstraten. Ze liggen vaak aan bekende en

buurthuis of in het park. Zulke plekken liggen vaak op

ondergrond, routes en bebouwing gaven richting aan

veilige wandel- en fietsroutes. Dat komt doordat ze

kruispunten van loop- en fietsroutes. Ze zijn belangrijk

de ontwikkeling van scholen, kerken, zorg en andere

ooit zijn gebouwd voor kinderen, kerkbezoekers en

voor hoe mensen samenleven en met elkaar in

maatschappelijke functies. Veel daarvan zijn goed

buurtbewoners. De routes naar deze plekken zijn

contact komen. Ook het rijke verenigingsleven in

bereikbaar te voet of per fiets. Dit geldt nog steeds:

logisch mee ontworpen en afgestemd op gebruik. Dit

Winterswijk speelt hierin een grote rol. Winterswijk

vrijwel alle voorzieningen in Winterswijk zijn binnen 15

maakt het mogelijk om bestaande structuren opnieuw

heeft een sterke traditie van ‘naoberschap’: naar

minuten te bereiken. Die nabijheid maakt het mogelijk

te benutten. Denk aan het herbestemmen van kerken of

elkaar

om gezond, sociaal en duurzaam te leven.

schoolgebouwen voor andere maatschappelijke functies,

meedoen in de buurt. Die mentaliteit zie je terug bij

of aan het toevoegen van nieuwe ontmoetingsplekken

muziekverenigingen, koren, buurtverenigingen en

langs bestaande looproutes.

in het dagelijks leven. Om dit te behouden, is het

Winterswijk als regionale kern

omkijken,

samen

iets

organiseren

en

belangrijk dat er ruimte blijft voor ontmoeten. Dat

Winterswijk is niet alleen belangrijk voor de eigen inwoners. We zijn, naast Doetinchem, ook een regionale

Functies in beeld: samenhang tussen ruimte en gebruik

kan binnen of buiten, in gebouwen of in de openbare

kern met een belangrijke rol voor omliggende dorpen

De spreiding van voorzieningen in Winterswijk is niet

ruimte. Nieuwe plannen en ontwikkelingen bieden de

en het Duitse achterland. Bezoekers komen hier voor

alleen historisch gegroeid, maar ook goed zichtbaar

kans om zulke plekken bewust in te passen. Zo blijft

het theater De Storm, het ziekenhuis en het uitgebreide

op de kaart. Maatschappelijke functies liggen vaak

Winterswijk een dorp waar mensen zich thuis voelen

winkel- en horecagebied. Ook voor onderwijs en zorg

op logische plekken binnen de dorpsstructuur: aan

en naar elkaar omkijken.

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

24

2. WAT VORMT DE BASIS VAN WINTERSWIJK

Opgave: versterken van functies en hun netwerk

dat de spreiding van functies blijft aansluiten op de

De bestaande functieverdeling laat zien waar kansen

behoeften van inwoners, jong en oud, nu en in de

en knelpunten liggen. De vergrijzing vraagt om een

toekomst?

andere spreiding van functies: meer nabijheid van zorg,

• het benutten van groen en infrastructuur als drager voor het netwerk van voorzieningen. Functies zijn niet op zichzelf staand, maar onderdeel

voorzieningen op loopafstand en ontmoetingsplekken in

Om de kwaliteiten van Winterswijk te behouden, is het

van het dagelijkse leven en de ruimtelijke kwaliteit

de wijk. De sterke centrumfunctie biedt mogelijkheden

essentieel om ook in de toekomst ruimte te houden

van ons dorp. Ze versterken de identiteit van

om voorzieningen te clusteren en bereikbaar te houden

voor voorzieningen. Belangrijk daarbij is:

Winterswijk,

voor een breed publiek. Bij toekomstige ontwikkelingen is het belangrijk om verder te kijken dan alleen een logische plek op de kaart. Wat maakt een plek sociaal levendig, veilig en uitnodigend? Hoe zorgen we ervoor

OMGEVINGSVISIE KOM WINTERSWIJK

|

Langetermijn koers voor 2040

• het slim hergebruiken van bestaande locaties en routes; • het versterken van multifunctionele plekken waar ontmoeten, bewegen en zorgen samenkomen;

ondersteunen

het

naoberschap

en

vormen een cruciale schakel in een gezonde, inclusieve

en

toekomstbestendige

leefomgeving.

Op pagina 26 zijn de bestaande functies

in kaart

gebracht.

25

FUNCTIES

Gebieden Centrumgebied Overgangsgebied tussen centrum en woonwijken Woongebieden Hoofdgroenstructuren Werklocaties Voorzieningen Huisarts Fysiotherapie Mondzorg Zorg met horeca Overige zorg

Streekziekenhuis Koninging Beatrix

Kunst en cultuur Sport Buurtcentrum Schouwburg de Storm

Horeca Supermarkt Markt

Recreatie Evenementen Park Speeltuin Openbare speelplekken Basisonderwijs Voortgezet onderwijs Beroepsonderwijs

Voorzieningen die naast de hoofdfunctie ook een structurele ontmoetingsfunctie hebben.

INTEGRALE KOERS

3

Winterswijk heeft veel kwaliteiten. In hoofdstuk 2

Ruimte voor identiteit en kwaliteit

belangrijk dat mensen zich thuis en welkom voelen.

hebben we deze in beeld gebracht: van het landschap

Wat Winterswijk bijzonder maakt, willen we behouden

De sociale kracht van Winterswijk – het naoberschap

en de dorpsstructuur tot het naoberschap en de

en

maken

– blijft alleen bestaan als we ruimte houden voor

spreiding van voorzieningen. Dat is de basis waarop we

Winterswijk aantrekkelijk voor nieuwe inwoners,

ontmoeting, verenigingsleven en verbonden buurten.

voortbouwen. Tegelijk komen er nieuwe uitdagingen op

bezoekers en bedrijven. Denk aan het landschap,

Ook dat hoort bij ruimtelijke kwaliteit.

ons af. Winterswijk heeft te maken met vergrijzing en

de historische radialen die de bebouwde kom met

ontgroening. Hierdoor neemt de druk op voorzieningen

het buitengebied verbinden, de Whemerbeek, de

Gericht groeien om Winterswijk vitaal te houden

toe. Om de voorzieningen in stand te houden hebben

gebouwen uit het textielverleden, maar ook ons

Winterswijk staat voor een duidelijke opgave: we

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=ade1cc2e-bbe6-4a04-81c1-746f7c71f5a9