Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk, Beleidsprogramma
Tekst van het document
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk Beleidsprogramma en Uitvoeringsagenda
Voorwoord De klimaatverandering leidt tot extremer weer,
Onze route naar een klimaatbestendig
De klimaatadaptatie-maatregelen voor ons
dat merken we in Winterswijk natuurlijk ook.
Winterswijk
buitengebied nemen we op in de Gebiedsaanpak
Denk maar aan de hete, droge zomers van 2018,
In onze gemeente werken we al op verschillende
Vitaal Platteland Winterswijk.
2020 en 2022. In 2020 sneuvelden daardoor meer
manieren en beleidsterreinen aan klimaat
bomen dan normaal. En ook het andere uiterste
adaptatie. Het is steeds vaker onderdeel van onze
Hoe we dit beleid gaan uitvoeren leest u in de
kwam voor. Zo moest de brandweer een aantal
plannen. Bijvoorbeeld bij projecten op het gebied
Uitvoeringsagenda (zie bijlage 1). Hierin staat
keer uitrukken voor ontstane wateroverlast na
van duurzaamheid en de (her)inrichting van
ook de onderverdeling in thema's, de prioriteit,
hevige stortbuien.
openbare ruimte. Ook inwoners en ondernemers
de rolverdeling, het budget, de financiering,
dragen actief bij aan het realiseren van onze
subsidiering en capaciteit vermeld.
We willen onze kwetsbaarheid voor extreme
klimaatadaptatie-ambitie. Hun deelname aan de
neerslag, hitte en droogte verminderen.
Operatie Steenbreek en de Groene Tuin Actie zijn
Met dit strategische plan leggen we de basis om
Want zo voorkomen we dat de effecten van
daar voorbeelden van.
Winterswijk samen effectief en efficiënt klimaat
het veranderende klimaat ernstige problemen
bestendig te maken!
veroorzaken voor mens en dier, voor economie
In dit beleidsprogramma Klimaatadaptatie 2022
en natuur. Hoe we dit gaan doen? Door ons
- 2027 Winterswijk leest u welke maatregelen
aan te passen aan en voor te bereiden op de
we de komende vijf jaar nemen om ons voor te
klimaatverandering; oftewel klimaatadaptatie.
bereiden op extreme droogte, hitte en water
Wim Wassink
overlast. Het programma vormt de basis voor
Wethouder Klimaatadaptatie
Samenwerken is ook bij dit thema hard nodig
een integrale aanpak van klimaatadaptatie.
Gemeente Winterswijk
tussen gemeente, waterschap, inwoners en
Met dit strategische plan willen we beleidsvelden
bedrijven. Het is de enige manier waarop we de
verbinden, en ervoor zorgen dat klimaatadaptatie
landelijke doelstelling kunnen halen om in 2050
een vast onderdeel wordt bij onze projecten
klimaatbestendig te zijn.
en gebiedsontwikkelingen. De focus ligt in dit programma op het stedelijk gebied.
Inhoudsopgave 1.0
Waarom een beleidsprogramma
5
4.0
Werken | Van ambitie naar actie
1.1 1.2
Het klimaat verandert
5
4.1
Huidige koers
38
De nationale ambitie: waterrobuust en klimaatbestendig in 2050
6
4.2
Uitgangspunten
40
1.3
Van landelijke doelen naar regionale samenwerking
7
4.3
Afwegingskader
41
1.4
Leefomgeving in Winterswijk verbeteren
7
4.4
Klimaatbestendig ontwerpen en uitvoeren
42
1.5
De redenen op een rij
10
Gezonde leefomgeving
1.6
Leeswijzer
11
5.0
Weten | De effecten van klimaatverandering in Winterswijk
2.1 2.2
Meten, leren en verbeteren
46
Middelen
Samen zoeken naar kansenn Winterswijk 2.0
37
14
6.0
Middelen
Klimaatstresstesten
15
Definities
Klimaatdialogen
17
7.0
3.0
Willen | Onze ambitie
24
3.1
Wonen, werken en recreëren
25
3.2
Ambitieniveau
25
3.3
Gewenste rol
27
3.4
Meekoppelkansen benutten
27
3.5
Stimuleren en faciliteren
29
3.6
Reguleren en borgen
31
3.7
Handelen bij calamiteiten
33
3.8
Uitvoeringsagenda
34
48
Definities
55
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
3
H1 H1. Waarom
Waarom een beleidsprogramma 4
H1. Waarom
Waarom een beleids programma
Het klimaat verandert
Klimaatverandering gaat ons allemaal aan.
Het weer wordt extremer. Regent het?
En wat te denken van hittestress tijdens hetere
Daarom stelden gemeenten, waterschappen,
Dan kan er in korte tijd zoveel water vallen, dat
zomers? Dat raakt vooral in versteende wijken
provincies en het Rijk hier gezamenlijk
het leidt tot wateroverlast in gebouwen: (zoals
onze ouderen en andere kwetsbare groepen.
een nationaal plan voor op: het DeltaPlan
in juni 2021 bij het Weurden), verkeershinder
Ruimtelijke Adaptatie (DPRA). In dit DPRA
en onbereikbare buurten en bedrijven. Is het
Al deze veranderingen zorgen ook voor
staan concrete acties en doelen die ertoe
droog? Dan houdt die droogte soms zo lang
verschuivingen in het ecosysteem. De over
moeten leiden dat Nederland in 2050
aan dat er schade aan tuinen en groenstroken
levingskans van soorten die overlast veroorzaken,
waterrobuust1 en klimaatbestendig is.
ontstaat. Het risico op natuurbranden (zoals in
zoals de eikenprocessierups en muggensoorten,
1.1
juli 2019 een graanakker aan de Vreehorstweg),
neemt toe. En door korte, hevige buien en
Hoe gaan we deze klimaatadaptatieambitie
drinkwatertekorten en een sproeiverbod voor de
toename van neerslag in sommige periodes in
waarmaken in Winterswijk? Dat begint met
landbouw en particulieren neemt daardoor toe.
Nederland of in het buitenland kunnen zorgen
het uitwerken van het nationale DeltaPlan in
voor overstroming van rivieren.
regionaal en lokaal beleid. Het beleidsprogramma Klimaatadaptatie 2022 – 2027 is het resultaat van deze uitwerking. Het is opgesteld volgens de
Drie thema’s in Winterswijk
Routekaart van het DPRA
In onze gemeente is de kans op overstromingen gelukkig klein,
(zie paragraaf 1.2).
daarom concentreert klimaatadaptatie zich in Winterswijk op drie thema’s: wateroverlast, hitte en droogte.
1 Voor alle klimaatgerelateerde definities zie hoofdstuk 7.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
5
H1. Waarom
1.2 De nationale ambitie: waterrobuust en klimaatbestendig in 2050
Routekaart met drie fases Het DPRA ontwikkelde een Routekaart Klimaatadaptatie om waterschappen, provincies en gemeenten te ondersteunen. Op de Routekaart staat welke fases deze
Eén van de aanleidingen voor dit beleids
De ambitie is helder: Nederland is in 2050
overheidsorganisaties kunnen doorlopen
programma is het DeltaPlan Ruimtelijke
waterrobuust en klimaatbestendig ingericht.
om klimaatbestendig te worden. Het gaat
Adaptatie (DPRA). Het DPRA is een gezamenlijk,
Als gemeente staan we dus aan de lat om
om de volgende fases:
nationaal plan van gemeenten, waterschappen,
klimaatadaptieve maatregelen te stimuleren,
1. Weten
provincies en het Rijk.
faciliteren, reguleren en borgen!
In deze fase onderzoeken we waar
2 Voor alle klimaatgerelateerde definities zie hoofdstuk 7
de kwetsbaarheden - in ons geval in
Ov er st r
Winterswijk - liggen.
H it
2. Willen
te
ing om
2
In deze fase vertalen we de resultaten van de fase ‘Weten’ naar een
Weten
beleidsprogramma met concrete doelen. 3. Werken
e
er
gt
Ne
sl
Kwetsbaarheid in beeld brengen
oo
ag
D
r
Risicodialoog voeren en strategie opstellen
In deze fase borgen we de beleidsmatige en juridische uitwerking van deze ambitie.
Willen
Uitvoeringsagenda opstellen
Handelen bij calamiteiten
Reguleren en borgen
Stimuleren en faciliteren
Meekoppelkansen benutten
Elke fase bestaat uit een aantal stappen, zie figuur 1-1 (Routekaart Klimaatadaptatie). Om de zes jaar cyclus doorlopen Alle gemeenten, waterschappen en provincies doorlopen de hele cyclus van Weten-Willen-Werken telkens om de zes
Werken Verankeren in Klimaatbestendig lokaal beleid ontwerpen en (omgevingsvisie/- plan) uitvoeren
Meten, leren en verbeteren
Waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting
jaar, tot 2050. Of ze doen dat eerder als daar aanleiding toe is.
Figuur 1.1: Routekaart klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
6
H1. Waarom
1.3
1.4
Van landelijke doelen naar regionale samenwerking
Leefomgeving in Winterswijk verbeteren Het verbeteren van de leefomgeving is voor
Klimaatstresstesten:
de gemeente Winterswijk een belangrijke
koersen op minder steen en meer groen
doelstelling. Hiervoor zijn verschillende plannen
We hebben klimaatstresstesten laten uitvoeren.
en visies opgesteld en acties ondernomen,
Het doel van deze testen? De belangrijkste
waarbij klimaatadaptatie ook een rol speelt.
maatregelen in kaart brengen die nodig zijn om
Hieronder volgt een aantal voorbeelden daarvan.
klimaatbestendig te worden. Zo weten we hoe
Vanuit het DPRA is voor heel Nederland een
we perioden van wateroverlast, droogte en hitte
samenwerkingsstructuur voor ruimtelijke
Gemeentelijk WaterPlan 2019 -2023 (GWP)
adaptatie opgezet. De gemeente Winterswijk
Voor het thema Water hebben we beleid en een
maakt onderdeel uit van de werkregio
activiteitenprogramma vastgelegd in het GWP.
Bij deze testen is gekeken naar de hele
Achterhoek+3. Deze werkregio faciliteert de
Centraal hierin staan onder andere de beleving
buitenruimte, dus ook naar particulier terrein.
samenwerking tussen overheden bij het
en de overlast van water. De Winterswijkse beken
De beste oplossing hierbij is samenwerken met
concreet uitwerken van de Routekaart.
en vijvers zijn erg bepalend voor de kwaliteit
alle betrokkenen, zoals bedrijven en inwoners.
Dit doet de werkregio bijvoorbeeld door:
van de leefomgeving (denk daarbij aan de
Onze koers vatten we samen als ‘Minder
• kwetsbaarheden voor weersextremen
Whemerbeek). Daarom willen we meer aandacht
verstenen en verzamelen, meer vergroenen en
inzichtelijk te maken via een stresstest;
voor interactie met de omgeving. We proberen
verspreiden’.
regionale risicodialogen.
bijvoorbeeld droogte tegen te gaan door meer
•
beter kunnen opvangen.
water te infiltreren in de ondergrond. Het bergen Dit regionale proces leidt tot een Regionale
(tijdelijk opslaan) van water is al een onderdeel
Adaptatie Strategie Achterhoek+, stedelijk
van ons werkproces bij ruimtelijke planvorming.
gebied4 (RASA+). De maatregelen die daarin genomen worden, vullen we lokaal verder in. 3 Bestaande uit de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doesburg,
‘We gaan voor minder steen
Doetinchem, Lochem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek, Zutphen
en meer groen - doe je mee?’
en Winterswijk. De samenwerking De Liemers is agenda lid (de gemeenten Westervoort, Duiven en Zevenaar) en zitten daarnaast Vitens Waterbedrijf, en Provincie Gelderland ook aan tafel. 4 RASA 0.9, concept-rapportage, 8 augustus 2022
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
7
H1. Waarom
Integrale beleidsontwikkeling Binnen de gemeente Winterwijk zijn meerdere integrale projecten in voorbereiding en
• Deze Klimaatadaptatiestrategie en de Uitvoeringsagenda Ook dit beleidsprogramma is een voorbeeld
Meekoppelkansen bij projecten Er zijn meer projecten waar we als gemeente klimaatadaptatiemaatregelen aan kunnen
uitvoering. Bij die projecten kijken we dus over de
van een integrale ontwikkeling. De adaptatie
koppelen. Als die kans zich voordoet, zullen we
grenzen van de verschillende domeinen heen.
strategie en de Uitvoeringsagenda zijn na
die benutten. Dat doen we bijvoorbeeld al op het
Dit deden en doen we bijvoorbeeld bij:
een intensief participatietraject opgesteld.
gebied van water:
Er was een wisselwerking tussen en •
De Groenstructuurvisie
De ontwikkeling van deze visie loopt
•
afstemming met alle ambtelijke domeinen binnen de gemeente. En daarbuiten
• De regenwaterafvoer aanpassen zodat dit water niet in het riool komt (afkoppelen)
parallel aan het opstellen van de
hebben we in diverse dialoogsessies ook
Klimaatadaptatiestrategie en de
informatie opgehaald, teruggekoppeld en
2023 zijn hier middelen voor gereserveerd,
Uitvoeringsagenda. Er is gekeken wat de
besproken. Dit deden we onder andere
die worden gedekt vanuit de rioolheffing.
impact van de Groenstructuurvisie is op het
met inwoners, ondernemers (waaronder
Een groot deel van het Winterswijkse riool is
Gemeentelijke Watertakenplan 2019-2023.
met ondernemersverenigingen ABH-
al afgekoppeld, en van de rest hoeft voorlopig
De verschillende gemeentelijke beleidsteams
City en OWIN),, het waterschap, de
maar een relatief klein deel vervangen
hebben onderwerpen nadrukkelijk met elkaar
GGD, Veiligheidsregio Noord- en Oost-
te worden. Er liggen dus vooral kansen
overlegd en afgestemd.
Gelderland (VNOG), Geneeskundige Hulp
voor klimaatadaptatiemaatregelen in de
verleningsorganisaties in de Regio (GHOR)
bovengrondse buitenruimte, zoals ontstenen,
en woningcorporatie De Woonplaats.
lokaal water laten infiltreren en wadi’s aan
De Omgevingsvisie
Deze visie is een van de kerninstrumenten
In het Gemeentelijk Watertakenplan 2019-
leggen om water in het gebied zelf te bergen.
uit de omgevingswet. Hij bestrijkt de hele breedte van de fysieke leefomgeving van Winterswijk, het is een samenhangende visie op strategisch niveau. Speerpunt in deze
• Verhard terrein (zoals daken, opritten en terrassen) afkoppelen Bij herinrichtingen is het beleidsuitgangspunt
Omgevingsvisie is dat we ons voorbereiden op
dat we verhard terrein ‘adequaat afkoppelen’.
de gevolgen van klimaatverandering (zie ook
De grondhouding daarbij is dat we niet
de Duurzaamheidsvisie 2030). Dit betekent
afkoppelen, tenzij: er al voorinvesteringen
dat we de Klimaatadaptatiestrategie 2022 –
zijn gedaan; we relatief goedkoop kunnen
2027 en Uitvoeringsagenda integraal in deze
afkoppelen; het afkoppelen lokaal water
Omgevingsvisie verwerken.
overlast vermindert. Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
8
• Meer groen en water toevoegen
Communicatie over klimaatadaptatie
Bij bijvoorbeeld de herinrichting van de Markt
Onze klimaatadaptatiecampagne heeft
zullen we klimaatadaptieve maatregelen
twee doelen:
toepassen zoals ook in de Centrumvisie is
1. het klimaat- en waterbewustzijn in
benoemd. Bij de herinrichting van de wijk De Pas passen we waterpasserende bestrating toe, koppelen we af waar het kan en voegen
Winterswijk vergroten; 2. mensen aanzetten om hun leef- of werkomgeving adaptiever in te richten.
we meer groen en water toe. Willen inwoners en bedrijven hier meer informatie over?
Wat doen we al goed!
Dan kunnen ze bijvoorbeeld terecht in het
Wijkaanpak De Pas
In 2021 voerden we bijvoorbeeld campagne voor
In de wijk De Pas wordt de openbare
het vergroenen van particuliere tuinen.
ruimte ontkoppeld van het riool en
Daar gaan we mee door. De campagne bestaat
laten we hemelwater infiltreren in de
uit drie typen activiteiten:
ondergrond door het toepassen van
1. voorlichting en kennisuitwisseling
waterpasserende bestrating en verlaagde
2. stimuleren samenwerking en participatie
groenvakken. Hevige regenbuien
3. stimuleren fysieke maatregelen
Centrum Duurzaam Winterswijk of op de website www.duurzaamwinterswijk.nl www.klimaatwijswinterswijk.nl
vangen we op door de sloten rondom te gebruiken en door de twee grote
Ook de klimaatdialogen met ambtelijke
speeltuinen zo in te richten dat deze als
werkgroepen, externe partners en onze inwoners
tijdelijke wadi in geval van nood kunnen
zijn voorbeelden van communicatie over
dienen. Naast het gebruik voor spelen
klimaatadaptatie, zie paragraaf 2.2.
en als wadi worden de speeltuinen ook ingericht als koelteplek.
H1. Waarom
1.5 De redenen op een rij In de vorige vier paragrafen noemden we een
de betrokken beleidsvelden om te gaan;
aantal aanleidingen voor het opstellen van dit
• het stimuleert dat we maatregelen voor het
eigenaarschap overnemen. Dit past goed bij een integrale opgave als klimaatadaptatie.
beleidsprogramma Klimaatadaptatie 2022 – 2027:
omgaan met wateroverlast, hitte en droogte
• de effecten van de klimaatverandering vragen
in samenhang nemen. Op die manier kunnen
Dit beleidsprogramma focust zich op het
we de krachten binnen onze organisatie
stedelijk gebied
bundelen;
In deze Klimaatadaptatiestrategie ligt de focus
om actie; • er is een landelijke ambitie om in 2050 klimaatbestendig te zijn; • we willen regionaal en lokaal bijdragen aan die landelijke ambitie; • adaptatiemaatregelen passen bij onze wens om onze leefomgeving te verbeteren.
• het biedt ons meekoppelkansen bij andere
op de bebouwde omgeving. De klimaatmaat-
ruimtelijke opgaven. Denk maar aan opgaven
regelen voor het buitengebied nemen we op in
als nieuwbouw, groot onderhoud aan
de Gebiedsaanpak Vitaal Platteland Winterswijk.
gebouwen, de energietransitie, reconstructie van en onderhoud aan de infrastructuur en
De reden voor deze tweesporenaanpak is dat
de overgang naar de circulaire economie.
beide gebieden om andere - even belangrijke
In deze paragraaf stippen we nog een aantal
Waar het kan, koppelen we hier een
- adaptatiemaatregelen vragen. De ruimtelijke
andere redenen voor dit beleidsprogramma aan.
klimaatbestendige inrichting aan vast.
inrichting en het ruimtegebruik in ons buiten gebied met vier Natura 2000-gebieden is immers
In dit beleidsprogramma staat de opgave
De uitgangspunten in dit beleidsprogramma
centraal
maken sturing mogelijk
Het opstellen van een beleidsprogramma waarin
De rol van corporaties, ontwikkelaars en
de opgave om klimaatbestendig te worden
particuliere initiatiefnemers neemt toe bij het
centraal staat, heeft de volgende voordelen:
inrichten van een klimaatbestendige gemeente.
• het vormt de basis voor de aanpak van
Als gemeente hebben we maar een relatief klein
klimaatadaptatie in andere beleidsvelden,
anders dan in het stedelijk gebied.
percentage grond in eigendom.
projecten en gebiedsontwikkelingen; • het biedt structuur en verwoordt een heldere
Wat we nodig hebben, is een set beleids
en gezamenlijke ambitie, waardoor we een
uitgangspunten voor klimaatbestendigheid.
eenduidige koers kunnen varen;
Dit beleidsprogramma voorziet daarin.
• het geeft ons handvatten om met eventuele tegengestelde belangen of conflicten tussen
Het maakt sturing op bestaande en nieuwe initiatieven mogelijk, zonder dat wij daarbij het Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
10
1.6 Leeswijzer De indeling van dit beleidsprogramma Klimaatadaptatie 2022 - 2027 is gebaseerd op de drie fases uit Routekaart. Hoofdstuk 2 gaat over de fase ‘Weten’. Hierin zijn de resultaten van de stresstesten en dialogen samengevat. Hoofdstuk 3 gaat over ‘Willen’: wat is onze ambitie op de lange termijn (onze stip op de horizon) en wat zijn de speerpunten voor de komende jaren? Hoofdstuk 4 tot en met 6 gaat over ‘Werken’. Daarin werkten we de Uitvoeringsagenda uit volgens de Routekaart. We noemen hierin concrete inspanningen vanuit de gemeente en de netwerkpartners en besteden aandacht aan budgetten, cofinanciering en jaarschijven (jaarlijkse prestatieafspraken). Ook komen hierin de evaluatie, monitoring en borging van klimaatadaptatie aan bod. Tot slot vindt u in hoofdstuk 7 een toelichting op klimaatgerelateerde definities en begrippen.
Samen zoeken naar kansen
'Samen met de gemeente, bewoners, bedrijven, boeren en natuurbeheerders zoekt het waterschap continu naar kansen om Winterswijk meer waterrobuust en klimaatbestendig te maken. In het centrum beheren wij verschillende retentievijvers en beken. We onderzoeken met de gemeente welke rol stedelijk water nu en in de toekomst kan hebben om een klimaat adaptieve omgeving te realiseren.' Waterschap Rijn & IJssel Marco van Vemden
12
H2 H2 Weten
Weten de effecten van klimaatverandering in Winterswijk 13
H2.
Weten
Weten
De effecten van klimaatverandering in Winterswijk De eerste fase (Weten) op de Routekaart van
In de volgende paragrafen geven we
het DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie (DRPA)
onze invulling en de uitkomsten van
bestaat uit twee stappen:
beide stappen weer.
1. het uitvoeren van klimaatstresstesten 2. het voeren van risicodialogen + het opstellen van een strategie.
Ov er st r
H it te
ing om
er
sl
gt
Ne
e
Weten
Kwetsbaarheid in beeld brengen
oo
ag
D
r
Risicodialoog voeren en strategie opstellen
Willen
Uitvoeringsagenda opstellen
Handelen bij calamiteiten
Reguleren en borgen
Stimuleren en faciliteren
Meekoppelkansen benutten
Werken Verankeren in Klimaatbestendig lokaal beleid ontwerpen en (omgevingsvisie/- plan) uitvoeren
Meten, leren en verbeteren
Waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting
Figuur 2.1: Routekaart klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
14
H2.
Weten
2.1 Klimaatstresstesten Stel, dat we ons níet voorbereiden op de
Klimaateffectatlas
De kern van de resultaten:
veranderende weersomstandigheden, wat
Als aanvulling op de landelijke klimaateffectatlas
• Toekomstige korte hevige buien kunnen
gebeurt er dan in 2050? Wat zijn bij extreme
heeft Winterswijk samen met het Waterschap
neerslag, hitte en droogte dan de kwetsbaar
Rijn & IJssel een lokale Klimaateffectatlas
heden in onze bebouwde omgeving?
opgesteld. Deze digitale atlas bestaat uit
buitengebied, maar laat in de bebouwde kom
Een klimaatstresstest geeft een globaal antwoord
verschillende kaarten. Die kaarten geven
ook sporen na (droogvallen beken en sloten,
op dit soort vragen.
een indicatie van de effecten die extreme
afsterven van bomen);
zorgen voor overlast in Winterswijk Zuid-Oost; • Droogte vooral problematisch in het
weersomstandigheden kunnen hebben op
• Veel plekken waar hitte risicovol is voor de
Ruimtelijk inzicht zonder oordeel
wijkniveau, buurtniveau en straatniveau.
gezondheid van kwetsbare groepen (en
Een klimaatstresstest levert ruimtelijk inzicht op,
Op die manier weten we waar we ons op moeten
sommige plekken voor iedereen risicovol!).
maar geeft geen oordeel. In de volgende stap
voorbereiden.
(klimaatdialoog, zie paragraaf 2.2) wordt pas
Beschikbare kaarten
afgewogen of de gevonden kwetsbaarheden een
Meer informatie hierover is te vinden via
Voor de eerste resultaten van de klimaatstresstest
probleem zijn. En of er maatregelen nodig zijn.
www.weetvanwater.nl of op de website van
verwijzen we naar:
de gemeente: www.werkaanwinterswijk.nl/
www.storymaps.arcgis.com/stories/
Eerst verkennen
duurzaamheid/themas/-+klimaatadaptatie/-
f70ecf78239543a896448f94bbccf840
Meestal begint een klimaatstresstest met een
+klimaateffectatlas/default.aspx
verkenning van de kwetsbaarheden op basis
Op verschillende kaarten is de impact van
van publieke informatie en rekenmodellen.
WintLicht+-regio
De klimaatstresstesten voor elk thema
In 2020 is in Wintlicht+ verband (Aalten, Oost-
op de volgende pagina staat per thema een
(wateroverlast, hitte, droogte) zijn ondergebracht
Gelre en Winterswijk) een klimaatstresstest
overzicht van het beschikbare kaartmateriaal.
in de Klimaateffectatlas (KEA).
uitgevoerd. Tijdens het Politiek Forum in januari
De twee daaropvolgende pagina's geeft de
2021 zijn de resultaten gepresenteerd aan
wateroverlast- en hittestresskaart van Winterswijk
de gemeenteraad. Dit gebeurde tijdens een
weer. Naast de publieksversie is er ook een
informatieve sessie.
specialistenversie van de klimaateffectatlas.
klimaatverandering aangegeven. In de tabel
De specialistenversie bevat meer details en veel vaktermen. Daarom is die versie niet voor iedereen toegankelijk. Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
15
H2.
Weten
Beschikbare kaarten Klimaatthema
Effect
Effect in combinatie met de factor tijd
Plasvorming na korte bui
Waterdiepte bui 70 mm in 1 uur (1x per 100 jaar) Waterdiepte bui 160 mm in 2 uur (1x per 1000 jaar) Begaanbaarheid wegen Kwetsbaarheid panden
Wateroverlast
Plasvorming na lange bui
Waterdiepte bui 120 mm in 48 uur (1x per 100 jaar) Waterdiepte bui 160 mm in 48 uur (1x per 1000 jaar) Begaanbaarheid wegen Kwetsbaarheid panden
Tijdsduur plasvorming
Duur water op maaiveld bui 120mm in 48 uur (1x per 100 jaar) Duur water op maaiveld bui 160mm in 48 uur (1x per 1000 jaar)
Hittestress
Stedelijk hitte-eiland effect
Warme nachten
Warme nachten huidig Warme nachten 2050
Hitte
Hitterisico
Mate voor kwetsbare groepen
Verharding en groen
Percentage verharding per buurt Percentage groen per buurt
Opwarming oppervlaktewater
Reeks dagen watertemperatuur > 20°C huidig Reeks dagen watertemperatuur > 20°C in 2050 Locaties met kans op blauwalg/botulisme
Lage grondwaterstanden
Grondwaterstand onder maaiveld huidig Grondwaterstand onder maaiveld 2050
Droogtegevoeligheid
Droogtegevoeligheid huidig Droogtegevoeligheid 2050
Droogte Stilstaand water en droogval beken
Stilstaand en droogval normaal jaar Stilstaand en droogval droog jaar
Risico natuurbranden
Risico natuurbranden Tabel 2.1: Overzicht beschikbare kaarten in de klimaateffectatlas Winterswijk Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
16
H2.
Weten
Hittestress kaart Winterswijk
Stedelijk hitte-eiland effect Temperatuurverschil tussen buitengebied en bebouwde kom (°C) (warmtebeelden zijn gemaakt op
Figuur 2.2: Klimaatstresstest kaart hittestress, stedelijk hitte-eiland effect
17-6-2021 (warmste dag in juni +/- 32°C).
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
17
H2.
Weten
Wateroverlast kaart Winterswijk
Bargerbosch
Jaspers De Pas
Hoge Wieber
De Rikker
Beatrixpark Branderbosch Oostervoort Zuilenes Scholtenenk
Winterswijk Hazelder
Alma
Beuzenes Pelkwijk Huininkhof Helderkamp Eelink
Vèèneslat
Waterdiepte bui 70 mm in 1 uur (T=100) Figuur 2.2: Klimaatstresstest kaart
Beelden zijn gemaakt in juni 2021,
wateroverlast met lokale bui T=100
wateroverlast na hevige regenval
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
18
H2.
Weten
2.2 Klimaatdialogen De resultaten van de klimaatstresstesten
Welke dialogen zijn er gevoerd?
leverden een overzicht op van kwetsbaarheden
We hebben gesproken met verschillende
2.2.1 Overkoepelende speerpunten
bij weersextremen. In verschillende klimaat
doelgroepen:
Uit de verschillende dialogen kwam een aantal
dialogen is vervolgens bepaald of die kwets
• interne ambtelijke werkgroepen vanuit
algemene punten naar voren:
5
baarheden een probleem zijn. Hierbij is ook
de gemeente;
besproken welke maatregelen de gemeente
•
Winterswijk moet nemen.
• cluster Wonen (Woningstichting de
5 Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie spreekt over risicodialogen. De positievere benaming klimaatdialoog benadrukt dat dialogen gaan over het samen nadenken over kansen en oplossingen. Dit in tegenstelling tot met elkaar in gesprek gaan over de risico’s die er (kunnen) zijn.
Wat is het doel?
externe partners:
• De klimaateffecten zijn nu in beeld en beschikbaar in de klimaateffectatlassen. Belangrijk is dat we dit beeld doorvertalen
Woonplaats, Stichting Zorgcombinatie Marga
naar impact. Waar zijn voorzieningen met
Klompé, Waterschap Rijn & IJssel)
vitale functies? Hoe kwetsbaar zijn deze in het
• cluster Werken (OWIN, ABH-City en andere bedrijfskringen) • cluster Veiligheid (VNOG, GHOR, GGD,
veranderde klimaat? Waar bevinden zich de meeste kwetsbare mensen, zoals ouderen en kinderen?
brandweer, politie, Waterschap Rijn & IJssel)
• Het is belangrijk dat de informatie actueel
• de samenleving (enquête en inloopavond voor
blijft. En dat de informatie eenduidig
inwoners)
beschikbaar is, vooral voor de hulpdiensten in
Een klimaatdialoog heeft twee doelen:
geval van calamiteiten. Wat is de rode draad?
1. het in beeld brengen van risico’s en
De centrale thema’s (rode draad) die uit deze
kansen door met elkaar in gesprek
dialogen naar voren kwamen zijn puntsgewijs
te gaan over de impact van het
opgenomen in de volgende paragrafen.
veranderende klimaat op de gemeente
• De externe partners uit de drie clusters blijven graag betrokken bij het proces. Naast informatie ontvangen zij graag richtlijnen en handvatten vanuit de gemeente. De regionale visies en handreikingen van
Winterswijk;
RASA+ vormen hiervoor de basis. • De gemeente geeft het goede voorbeeld.
2. het creëren van bewustwording over deze impact en over wat we hier samen aan kunnen doen.
‘Met elkaar in gesprek over het klimaat’
Zij neemt het voortouw en neemt partners mee in het proces bij bijvoorbeeld campagnes, pilots, onderzoeken en maat regelen. De gemeente biedt partners een handelingsperspectief. Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
19
2.2.2 Wateroverlast
We anticiperen al zoveel mogelijk op
Door de klimaatverandering kan vaker
extreme buien
wateroverlast ontstaan. De algemene trend
Dat zijn buien die eens in de 100 jaar voorkomen.
in Nederland? Zomerse hoosbuien worden
We stemmen de bovengrondse inrichting en
heviger en de winters worden natter. Sinds 1906
afwerking hier zoveel mogelijk op af, voor zover
is de neerslag in de winter met maar liefst 26%
dat inpasbaar is.
toegenomen. We richten de buitenruimte slimmer in Extreme neerslag leidt regelmatig tot
De gemeente Winterswijk laat zich niet verrassen
wateroverlast
door klimaatverandering. In het Gemeentelijk
In Oost-Nederland is het afgelopen decennium
WaterPlan 2019 - 2023 is de koers uitgezet
een aantal forse zomerbuien gevallen. Denk maar
naar een klimaatrobuuste inrichting. Door een
aan de hevige buien in augustus 2010, mei 2012,
slimme(re) inrichting van de buitenruimte is
juli 2014, juni 2020 en in juni 2021 met overlast op
de kans op hinder en overlast door regenwater
de Dingstraat - Weurden. Een extreem hevige
verkleind.
regenbui kan wateroverlast veroorzaken als er bijvoorbeeld water tegen de gevel van een
We kiezen de juiste maatregelen
woning aan blijft staan, of nog erger; de woning
We ontwerpen de buitenruimte klimaatbewust.
of winkel binnenstroomt. Of als de wegen niet
Water wordt niet langer standaard ondergronds
meer begaanbaar zijn voor inwoners, bedrijven
opgevangen en afgevoerd, maar kan ook
en de hulpdiensten.
tijdelijk gebufferd worden op het maaiveld (in het groen, in de parkeervakken, op straat) om
Wat zijn de Winterswijkse kaders voor het
water zo lang mogelijk vast te houden in het
omgaan met wateroverlast?
gebied. Voorwaarde hiervoor is dat dit bufferen
Onze beleidskaders staan in de ‘Memo
niet tot overlast leidt. De keuze voor de juiste
afstroming extreme regen bij projecten,
maatregelen draagt ook positief bij aan het
herinrichting & nieuwbouw’6.
verminderen van hittestress en droogtestress. De initiatieven, die burgers en bedrijven op eigen,
6 Laatste versie 27 februari 2018.
particulier terrein nemen, vallen hier ook onder.
H2.
We volgen het vigerend beleid (huidige beleid) Dit betekent dat:
Schaal
• de afvoercapaciteit van de riolering voldoende één keer per 10 jaar (+10%) valt, te verwerken zonder dat hinder optreedt. Het gaat om een
Hoeveelheid
Hoeveelheid
huidig klimaat
huidig klimaat
klimaat 2050
(jaar) (T=)
(mm)
(mm)
100
60
70
21%
250
75
90
21%
2 uur
1000
130
160
21%
48 uur
100
100
120
15%
250
115
130
15%
1000
135
160
15%
Duur
Lokaal
theoretische bui waarbij 40 mm neerslag valt in 45 minuten. • de afwatering van de riolering en de openbare
Herhalingstijd
1 uur
moet zijn om een korte en heftige bui die
Weten
Regionaal
ruimte zodanig is dat deze een korte, maar
Factor
heftige bui, die eens in de 100 jaar valt (T=100), kan verwerken zonder dat schade (water in
Tabel 2.2: Neerslaghoeveelheden in huidig en
woningen) of overlast (langdurige blokkade van wegen) optreedt. Met een heftige bui
Speerpunt: concrete maatregelen opstellen
bedoelen we 69 mm neerslag in 1,5 uur.
Uit de gevoerde klimaatdialogen kwam een beperkt aantal locaties met wateroverlast naar
• voor toekomstige situaties wordt een T=100
voren. Dit gaan we doen:
+10% genoemd (dit betekent eens in de 100
• We stellen in 2022 concrete maatregelen
jaar een bui met 75 mm neerslag in 1,5 uur).
op voor de locaties, die als gevoelig zijn
Hiermee sorteren wij voor op de verwachte
aangemerkt. Het gaat om delen van
toename van de heftigheid van regenbuien.
het centrum en enkele straten op het
Ook wordt een nog extremere bui genoemd
bedrijventerrein.
toekomstig klimaat volgens het worst-case scenario van het KNMI. Ingedeeld in herhalingstijden van T=100, 250, 1000. (Bron: STOWA, 2015 & 2018, KNMI 2018 en tussentijdse berekeningen KNMI)
als impact- of stresstest (waarbij 100 mm valt in 1 uur). Deze waarden sluiten aan bij tabel 2.2 van het KNMI. Ruimtelijke Adaptatie’ volgens tabel 2.2.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
21
H2.
2.2.3 Hitte Door klimaatverandering wordt het warmer. De gemiddelde temperatuur stijgt niet alleen, de weersextremen nemen ook toe. Hogere temperaturen kunnen een positieve invloed hebben op recreatie en toerisme. Maar hitte veroorzaakt ook gezondheidsrisico’s voor de mens en schade aan de natuur. Stenen verhogen de hittestress Hittestress betekent dat de gevoelstemperatuur
Speerpunten: • Om de 300 meter zijn koele plekken aanwezig die minimaal 200 m2 groot zijn. • Bij vitale en kwetsbare functies moeten we
pilots, onderzoek en concrete maatregelen Uit de dialogen blijkt dat er veel ideeën zijn, maar dat mensen nog zoeken naar de specifieke
voorkomen dat de infrastructuur tijdens hitte
impact van bepaalde maatregelen. Er is behoefte
faalt.
aan pilots en onderzoeken om de effectiviteit van
• We richten wandel-, fiets- en verblijfgebieden
bepaalde maatregelen beter te kunnen duiden.
zo in dat 30% van het gebied op straatniveau
Daarna kunnen we gerichter maatregelen
schaduw heeft tijdens de hoogste zonnestand
nemen. Dit doen we al:
op 21 juni.
• zorgen voor meer groen en minder stenen
• Ten minste 50% van alle daken wordt
zo sterk stijgt, dat die onaangenaam en zelfs
warmtewerend of verkoelend ingericht/
schadelijk kan zijn voor mens en dier. Als er veel
gebouwd.
verhard oppervlak of bebouwing is, verhoogt dat
Weten
(dit is al een gangbaar uitgangspunt).
• Slaapvertrekken worden niet te warm
de gevoelstemperatuur en daarmee hittestress.
(< 27 °C) en mechanische koeling leidt niet
De aanwezigheid van schaduw en groen verlaagt
tot opwarming van (verblijfs-)ruimtes in de
hittestress juist.
directe omgeving.
Speerpunt: we ontwikkelen kaders De gemeente heeft nog geen concrete kaders
7 bron: MetropoolRegioAmsterdam (MRA) Basisveiligheidsniveau
vastgelegd voor dit thema. Dit is een belangrijke
klimaatbestendige nieuwbouw, maart 2020
actie voor de komende jaren. De punten hier onder geven een eerste denkrichting voor toetsingskaders bij (her)ontwikkelingen7: • In toekomstig woongebied of bedrijventerrein mag het hitte-eilandeffect in stedelijk gebied niet hoger zijn dan 2°C.
‘De aanwezigheid van schaduw en groen verlaagd de hitte.’
• Bij een herinrichting mag de situatie qua hitte-eilandeffect niet verslechteren ten opzichte van de huidige situatie. Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
22
H2.
Weten
2.2.4 Droogte Door klimaatverandering kan het vooral in
Speerpunt: concrete maatregelen
de zomer langer droog zijn. Droogte kan voor
Uit de dialogen komen vooral concrete acties
problemen zorgen voor natuur en landbouw.
naar voren die zijn gericht op:
Zo zijn lage waterstanden een bedreiging voor
• het handelen bij natuurbranden;
de waterbeschikbaarheid, de kwaliteit van
• het voorkomen van het droogvallen van
het oppervlaktewater en de bevaarbaarheid van rivieren en kanalen. Door droogte neemt bovendien het risico op natuurbranden toe.
beken; • het op peil houden van de grondwaterstand (het in paragraaf 2.2.3 genoemde uitgangspunt van meer groen en minder
Ook impact in het stedelijk gebied
stenen heeft hier ook een gunstig effect op).
Wat doen we al goed! De Klimaatbestendige Winkelstraat
Het thema droogte is vooral aan de orde in
Enkele leden van ondernemersvereniging
het buitengebied. In stedelijk gebied wordt de
ABH-City hebben een werkgroep
impact van droogte minder ervaren. Wat merken
gevormd om samen met de gemeente
inwoners er wel van? Langdurige droogte kan
te verkennen welke mogelijkheden er
bijvoorbeeld leiden tot een sproeiverbod of
zijn om een klimaatadaptieve omgeving
bomen die afsterven.
te realiseren in de smalle winkelstraten en andere ondernemers hiermee
Speerpunt: we ontwikkelen kaders
te inspireren. Door bijvoorbeeld een
Ook voor dit thema zijn er nog geen concrete
geveltuin, verticaal groen of zelfs een
kaders vastgelegd. Dit is een belangrijke actie
groene pergula (ofwel groenslinger) over
voor de komende jaren. De onderstaande
de winkelstraat aan te leggen wordt
punten vormen een eerste denkrichting als
meer schaduw en verdamping gecreëerd
toetsingskaders bij (her)ontwikkelingen:
wat zorgt voor koelte. Ook wordt het
• De inrichting van het plangebied is afgestemd
tegengaan van wateroverlast verkent.
op de verwachte grondwaterstanden en de zoetwaterbeschikbaarheid tijdens droogte. • Vitale en kwetsbare functies zijn bestand tegen langdurige droogte.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
23
'Winterswijk heeft een interessante bodemsamenstelling. Daardoor zijn op sommige plekken specifieke oplossingen nodig voor klimaat adaptatie. Samen met de gemeente ontwikkelen we een integrale systeemanalyse van de ondergrond. We gebruiken hiervoor onze kennis en de beschikbare data van onder andere peilbuizen, archeologie, stresstesten en dialogen. Deze systeemanalyse biedt de gemeente Winterswijk kansen om de buitenruimte klimaatadaptief in te richten.' Wageningen University of Research Ing. Gilbert Maas, Shannen Dill, dr. Wim Timmermans
24
H3
H3 Weten
Willen onze ambitie 25
H3.
Willen
Willen
onze ambitie Wat willen we in Winterswijk, als het om
3. Reguleren en borgen
klimaatadaptatie gaat? Daarover gaat het in
4. Handelen bij calamiteiten
dit hoofdstuk. We beschrijven hierin de tweede
5. Uitvoeringsagenda opstellen
fase van de Routekaart van het DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie (DRPA). Deze fase bestaat
Vanaf paragraaf 3.4 geven we onze invulling
uit vijf stappen:
van deze vijf stappen weer. Maar we beginnen
1. Meekoppelkansen benutten
met onze ambitie, ons ambitieniveau en de
2. Stimuleren en faciliteren
gewenste rollen.
Ov er st r
H it
te
ing om
er
sl
gt
Ne
e
Weten
Kwetsbaarheid in beeld brengen
oo
ag
D
r
Risicodialoog voeren en strategie opstellen
Willen
Uitvoeringsagenda opstellen
Handelen bij calamiteiten
Reguleren en borgen
Stimuleren en faciliteren
Meekoppelkansen benutten
Werken Verankeren in Klimaatbestendig lokaal beleid ontwerpen en (omgevingsvisie/- plan) uitvoeren
Meten, leren en verbeteren
Waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting
Figuur 3.1: Routekaart Klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
26
H3.
3.1 Wonen, werken en recreëren in een klimaatbestendige gemeente
3.2 Hierbij hebben we oog voor de effecten van klimaatverandering op de ecosystemen met planten, dieren en andere organismen.
Ambitieniveau Het is belangrijk dat er binnen onze organisatie en daarbuiten een eenduidig beeld is van wat we
Samen doen
willen, zodat we overal de verwachtingen kunnen
We willen er samen met onze partners en
managen. Welk ambitieniveau streven we na?
inwoners voor zorgen dat Winterswijk uiterlijk in 2050 een gemeente is waar klimaatverandering
Onze ambitie is ervoor te zorgen dat de huidige
nog slechts een minimale invloed heeft op de
Een ambitieniveau kan variëren van
inwoners van Winterswijk - en toekomstige
gezondheid en het welzijn van haar inwoners.
‘vooruitstrevend en innovatief’ tot
generaties - wonen, werken en recreëren in een
Willen
‘reactief’ (zie de lijn hieronder).
klimaatbestendige gemeente. Bewustwording vergroten We willen samen met partners van Winterswijk
Winterswijk steekt in op een proactieve aanpak
en onze inwoners mensen in toenemende
van klimaatadaptatie
mate bewust maken van de effecten van
We willen kansen creëren, perspectief bieden
klimaatverandering. We willen duidelijk maken
aan inwoners en organisaties en onze voorbeeld
wat zij zelf kunnen doen om deze effecten te
functie uitbreiden.
verminderen of te voorkomen (mitigeren). Verankeren in beleid We willen uiterlijk in 2030, of zoveel eerder als kan, klimaatadaptief handelen verankerd hebben in: • het beleid; • de werkprocessen binnen de organisatie; • het beheer van gebouwen, infrastructuur en voertuigen.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
27
H3.
Willen
Waarom?
De proactieve ambitie biedt
Bij beleidsvoorbereiding:
Het is een bewuste keuze om niet voor het
handelingsperspectief
In deze fase beoordelen we standaard of we
allerhoogste niveau ‘vooruitstrevend/innovatief’
Inwoners en partners in onze netwerkomgeving
klimaatadaptieve of klimaatmitigerende
te kiezen. Het proactieve niveau past het best
worden ondersteund in wat ze zelf kunnen doen
maatregelen integraal in een project of beleid
bij onze schaalgrootte, (financiële) middelen en
om in te spelen in de klimaatverandering.
mee kunnen nemen. Bijvoorbeeld in de vorm
capaciteit. Soms kunnen we binnen deze aanpak
De proactieve ambitie heeft ook een voorbeeld
van voorwaarden in een vergunning of in
toch innovaties doorvoeren. Dat doen we als
functie voor inwoners en partners in ons netwerk.
meekoppelkansen. Willen we maatregelen
een innovatie meerwaarde heeft en binnen ons budget past.
opnemen? Dan bepalen we eerst voor welke Een proactieve aanpak vraagt om een
maatregelen we kiezen.
grotere inzet van middelen De proactieve aanpak speelt in op wat later
Vergeleken met een actieve aanpak zijn voor de
In de uitvoeringsfase (van projecten of beleid):
nodig is
proactieve aanpak meer middelen nodig.
Klimaatbestendigheid is het uitgangspunt bij
Een proactieve aanpak richt zich niet alleen op
In onze huidige koers (zie paragraaf 4.1) doen we
bijvoorbeeld de keuze voor materialen, een
klimaatbestendigheid in het hier en nu, zoals bij
al veel aan klimaatbestendigheid. Gaan we de
duurzame wijze van uitvoering en hergebruik van
een actieve aanpak het geval is. De proactieve
proactieve aanpak consequent doorvoeren in alle
materialen (circulariteit).
aanpak heeft juist samen met partners in de
fasen en binnen alle domeinen? Dan betekent dit
netwerkomgeving aandacht voor vooruitdenken
een verdere intensivering van onze huidige inzet.
In de evaluatiefase:
en vooruit doen. Dit betekent:
In de Uitvoeringsagenda (zie bijlage 2) geven
In deze fase beoordelen we in hoeverre klimaat
• binnen en buiten de organisatie
we aan wat dit betekent voor de benodigde
adaptieve of klimaatmitigerende maatregelen
middelen (capaciteit, budget).
wél of niet hebben bijgedragen aan meer
klimaatadaptatie aanjagen; • ontwikkelingen onderkennen en kansen zien; • afspraken maken over hoe die kansen benut kunnen worden; • borgen dat afspraken ook nagekomen en zaken gerealiseerd worden. Kortom: bij een proactieve aanpak onderkennen
klimaatbestendigheid. En zo ja of nee, om welke Een (pro)actieve aanpak stuurt nadrukkelijk
maatregelen ging dat dan? Hoe kunnen we
op klimaatbestendigheid
zaken in een volgend project of beleidsplan
Dat is het geval bij alle taken die we als
(nog) beter aanpakken met het oog op
gemeente zelf uitvoeren, of samen met partners
klimaatbestendigheid? En hoe borgen we dat dit
in de netwerkomgeving doen. Het geldt voor alle
ook gebeurt?
fasen van een project of beleidscyclus:
we ontwikkelingen aan de voorkant en spelen we binnen de middelen en mogelijkheden in op wat naar verwachting later nodig is. Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
28
H3.
Willen
3.3
3.4
Gewenste rol
Meekoppelkansen benutten
Als gemeente kunnen we op verschillende
De eerste stap in fase 2 van het Routeplan van
we daar ook aanpassingen van het riool en
manieren invulling geven aan onze rol om
het DPRA gaat over het benutten van mee
klimaatadaptieve maatregelen in mee. Vanuit de
de doelstelling van het Deltaplan Ruimtelijke
koppelkansen. Meekoppelkansen benutten
meerjarenplanning staat een aantal projecten en
Adaptatie te realiseren. Uit de klimaatdialogen
betekent dat we adaptatiemaatregelen
herinrichtingen op de rol waarbij we dit kunnen
(zie paragraaf 2.2) blijkt dat de voorkeur uitgaat
combineren met andere acties of doelen.
toepassen. Concreet zijn voor de periode
naar een gemeente die de rol vervult van
Dat kan gaan om activiteiten die we toch al
2023 -2027 de volgende locaties benoemd:
regisseur, initiator, stimulator, kadersteller,
gaan doen, zoals beheer en onderhoud van de
verbinder en co-financier.
openbare ruimte. Maar het kan ook gaan om het
Verschillende rollen De gewenste rol kan per onderwerp verschillen.
ontwerpen van nieuwe maatregelen, die dan niet alleen een adaptatiedoel dienen, maar ook andere doelen. Realiseren maatregelen om
Bij klimaatadaptieve maatregelen (inhoud) treedt de gemeente vooral op als initiator,
Herinrichting en nieuwbouw
wateroverlast tegen te gaan. Opstellen
stimulator en co-financier. Bij het proces rond
Bij herinrichtingen en nieuwbouw hebben we
ontwerp na berekeningen in 2022.
klimaatadaptieve maatregelen vervullen we
de opgaven voor water en riolering al ingebed in
Locaties landgoed Eelink,
zowel intern als extern de rol van regisseur en
bestaande werkprocessen (zie het Gemeentelijk
Huininkmaatstraat Leeghwaterweg/Buys
stellen we kaders. Op het vlak van relaties zijn we
WaterPlan 2019 – 2023). Maatregelen voor de
Ballostraat, Javastraat, Rembrandstraat,
vooral verbinder en partner.
aanpak van wateroverlast kunnen grotendeels
Laan van Hilbelink, Vèèneslat
meeliften met geplande (herinrichtings) Samengevat leidt dit tot deze rolverdeling:
projecten of andere ruimtelijke ontwikkelingen.
Agenderen en realiseren
Inhoud:
initiator, stimulator, co-financier
Een van de mogelijkheden om hier invulling aan
klimaatadaptieve maatregelen
Proces:
regisseur, kadersteller
te geven is om ‘werk met werk te maken’.
openbare ruimte bij de komende
Relatie:
verbinder, partner
herinrichtingen (2022-2025) Werk met werk maken
Vlierstraat, De Pas, Markt, Groenloseweg,
De gemeente wil kansen creëren, perspectief
Werk met werk maken betekent dat we tijdens
Vredenseweg, Hakkelerkamp oost,
bieden aan inwoners en organisaties en haar
een project (werk) gelijk ander ‘werk’ uitvoeren
Bargerbosch
voorbeeldfunctie uitbreiden.
dat daar ook moet gebeuren. Vernieuwen we bijvoorbeeld een 40 jaar oude straat? Dan nemen Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
29
Structurele aandacht Aandachtspunt is dat we bij het ontwerp en de inrichting van meer projecten structureel aandacht gaan besteden aan maatregelen, die de impact van de toenemende kans op hitte en droogte verminderen. De Groenstructuurvisie geeft hierin het goede voorbeeld door concrete kansen te benoemen en die op de kaart te zetten. Ontstenen en vergroenen Bij herinrichtingsprojecten en het uitvoeren van groot onderhoud gaan we de uitdaging aan door minimaal 10% te ontstenen en te vergroenen ten opzichte van de huidige situatie. Dit doen we door een combinatie van: •
het optimaliseren van de ruimte;
• het toepassen van waterpasserende en waterdoorlatende bestrating; •
het verlagen van groenvakken;
• het toepassen van klimaatbestendig en schaduwrijk groen. Nevengeschikt Klimaatadaptatie is één van de opgaven en is nevengeschikt; elk project maakt zijn eigen afweging voor een maatwerkoplossing.
H3.
Willen
3.5 Stimuleren en faciliteren Ruimtelijke adaptatie moet een vanzelfsprekend
en partners zijn zich er al van bewust dat ons
Structureel meer aandacht voor communicatie
onderdeel worden in de gemeente Winterswijk.
klimaat snel en ingrijpend verandert en dat de
We maken onze inwoners bewust van
Eén van de ambities daarbij is dat alle
effecten voelbaar zijn. Toch is het belangrijk de
klimaatadaptatie via onder andere:
betrokkenen hun kennis, instrumenten en
noodzaak en urgentie te blijven communiceren.
• het kennis- en inspiratiecentrum Centrum
ervaringen zoveel mogelijk met elkaar delen.
Duurzaam Winterswijk;
Op die manier kunnen we ruimtelijke adaptatie
Inwoners zijn bezorgd
•
versnellen.
Uit onderzoek van het CBS8 blijkt dat een
• het platform duurzaam Winterswijk
www.weetvanwater.nl/klimaatatlas/
groot deel van de mensen klimaatverandering
www.duurzaamwinterswijk.nl
Samenwerken aan klimaatadaptatie
toeschrijft aan menselijk handelen. Dit blijkt
www.klimaatwijswinterswijk.nl
Samenwerking is nodig, omdat iedereen kan
ook uit de resultaten van de in december
bijdragen aan een klimaatrobuuste inrichting
2021 gehouden enquête in het kader van de
van Winterswijk. We kunnen onze doelen
dialoog Samenleving in Winterswijk. Inwoners
niet in ons eentje bereiken, het lukt alleen als
maken zich zorgen over de gevolgen van
Uit de respons van en het aantal deelnemers
we samenwerken met inwoners, bedrijven,
klimaatverandering. Ze zijn ook bezorgd of de
aan de klimaatdialoog met de samenleving
ondernemers, maatschappelijke organisaties
juiste klimaatadaptieve en klimaatmitigerende
blijkt dat we structureel méér aandacht aan
en andere overheden. Alle partijen kunnen
maatregelen worden genomen, en of dit dan op
communicatie moeten besteden om onze
hierbij van elkaar leren en elkaar versterken.
tijd gebeurt.
inwoners en netwerkpartners bewust(er) te
Daarom is een van de uitgangspunten van dit
• de Klimaatcoach van de gemeente Winterswijk.
maken van (de effecten van) klimaatverandering.
beleidsprogramma dat partijen samen met
8 Centraal Bureau voor de Statistiek. (2021). Klimaatverandering en
Vanuit die bewustwording ontstaat ook meer
elkaar aan de slag gaan.
energietransitie: opvattingen en gedrag van Nederlanders in 2020.
vraag naar en ontvankelijkheid voor informatie vanuit de gemeente. Jongeren onder de 25 jaar
Communiceren om bewustwording en kennis
en bedrijven/ondernemers vormen speciale
te vergroten
doelgroepen om aandacht aan te besteden, blijkt
Eén van de voorwaarden om de effecten van
uit de klimaatdialogen.
klimaatverandering zoveel mogelijk te kunnen verminderen, is dat de gemeente en de partners in de netwerkomgeving de noodzaak en urgentie voelen om nú te handelen. De (meeste) inwoners Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
31
H3.
Willen
Van ‘ver van mijn bed’ naar dichtbij Uit onderzoek blijkt verder dat mensen wéten dat
• het stimuleren van fysieke maatregelen
klimaatverandering een probleem is. Maar zij zien
(in de lijn van de Groene Tuin Actie of de
klimaatverandering als te groot en te complex, en
regentonactie en als individueel maatwerk).
hun eigen aandeel daarin als praktisch nutteloos. In onze communicatieactiviteiten moeten we dus
We kunnen hierbij aansluiten op communicatie
proberen om dit brede, abstracte en ‘ver van mijn
van partners zoals het waterschap, regionale
bed-’onderwerp klein, concreet en dichtbij te
samenwerkingsverbanden en nationale
maken. Zo kunnen we de bewustwording van en
initiatieven zoals Operatie Steenbreek.
kennis over klimaatadaptatie vergroten. Hoe we dit kunnen doen? Bijvoorbeeld door bedrijven, inwoners en maatschappelijke organisaties te informeren over de effecten van klimaatverandering: wat betekenen deze in de praktijk voor hen persoonlijk en of wat gaan
Wat doen we al goed!
ze betekenen? Daarnaast concrete projecten
Groene Tuin Actie
Regentonactie
uitvoeren waarbij inwoners zelf een bijdrage
Met Groene Tuin Actie werden inwoners
Met de Regentonactie werden inwoners
kunnen leveren en het resultaat zien, zoals de
gestimuleerd om hun tuinen te ont
gestimuleerd om de gevolgen van
regentonactie.
stenen en vergroenen om hitterisico’s
klimaatverandering (flinke hoosbuien,
te verminderen. Een groenadviseur
afgewisseld met langdurige periodes van
Het Centrum Duurzaam Winterswijk en de
maakte met de bewoner een tekening,
droogte) om te zetten in iets positiefs. Door
Klimaatcoach spelen hierin een belangrijke rol.
beplantingsplan en plande de aanvraag in.
het aansluiten van een regenton voor het
Zij zetten in op:
De bewoner voerde zelf het werk uit, maar
opvangen van hemelwater kan de inwoner
• voorlichting en kennisuitwisseling
kreeg gratis teelaarde, beplanting en een
in droge periodes hemelwater gebruiken in
container voor het afvoeren van de tegels
plaats van drinkwater voor de tuin.
(bijeenkomsten, presentaties, excursies); • het stimuleren van samenwerking en
en zand.
participatie (met vooraanstaande partijen die
Het resultaat: 66 deelnemers en 1235 m2
Het resultaat: 400 regentonnen zijn
graag willen, klimaatambassadeurs);
ontsteent!
uitgedeeld en er komt een vervolg!
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
32
Willen
Verandering in houding en gedrag
effecten van klimaatverandering voor henzelf,
Alleen bewustwording creëren en kennis van
maar ook voor anderen, verminderen? En wat
de effecten van klimaatverandering vergroten is
hebben inwoners en partners van de gemeente
niet genoeg. Het is belangrijk dat we inwoners
Winterswijk (zoals het waterschap) nodig om die
en partners in de omgeving verleiden om hun
concrete maatregelen ook daadwerkelijk uit te
houding en gedrag te veranderen en in actie te
voeren? Zie ook paragraaf 3.3 ‘Gewenste rol’.
komen. Bijvoorbeeld door ze: • te vragen om mee te doen aan een
Communiceren op maat
permanente dialoog (over bijvoorbeeld
Ten slotte geldt dat dé inwoner niet bestaat.
gezamenlijke acties of initiatieven,
Door bijvoorbeeld gebruik te maken van
subsidiëring, advies en handelingsperspectief)
verschillende tools of platformen kunnen we
• te stimuleren (dit kan door kaders te stellen
onze boodschap beter afstemmen om bepaalde
in Omgevingsvisie/-plannen of regelgeving,
doelgroepen te bereiken. En dat vergroot de
bijvoorbeeld verordeningen).
kans dat deze doelgroep concrete maatregelen
Psychologische principes binnen de tak van
neemt om de effecten van klimaatverandering te
sociale beïnvloeding (denk aan menselijke
verminderen.
waarden, sociale normen, zelfidentiteit, status en affectieve motieven) kunnen een effectief hulpmiddel zijn om gedragsverandering teweeg te brengen9. 9 Steg, L. E., Van Den Berg, A. E., & De Groot, J. I. (2013). Environmental psychology: An introduction. BPS Blackwell.
Participatie en verantwoordelijkheid In beide sporen (verandering van houding en gedrag) ligt de nadruk op participatie van inwoners en partners en op het benadrukken van ieders verantwoordelijkheid om sámen na te gaan welke concrete maatregelen zij kunnen en willen treffen (houding). Hoe kunnen zij de
H3.
Willen
3.6 Reguleren en borgen We willen dat Winterswijk in 2050 een klimaat
Verankeren in werkprocessen: opname in
bestendige gemeente is. Om dit te bereiken,
werkwijzen en handleidingen
moeten we ruimtelijke adaptatie in goede
We verankeren en borgen klimaatadaptatie in
banen leiden (reguleren). En de ontwikkelde
de werkprocessen van onze organisatie door
regels, plannen, visies en afspraken vastleggen
klimaatadaptatie op te nemen in werkwijzen en
(borgen). Op die manier zorgen we ervoor dat
handleidingen.
klimaatadaptatie onderdeel van ons handelen wordt en blijft. Bijvoorbeeld bij het beheer,
Verankeren in sturing: drie verantwoordelijken
het onderhoud en de inrichting van onze
Ieder thema of beleidsveld is gebaat bij een
leefomgeving (zie ook hoofdstuk 4).
duidelijke sturingslijn. Die bestaat uit: - een bestuurlijk opdrachtgever (BOG)
Borgen in beleid
- een ambtelijk opdrachtgever (AOG)
Om alle mogelijkheden van klimaatadaptief
- een ambtelijk opdrachtnemer (AON)
handelen maximaal te benutten verankeren en borgen we dit handelen in:
Deze drie dragen de integrale
• ons beleid;
verantwoordelijkheid voor - in dit geval - de
• de werkprocessen binnen onze ambtelijke
opgave klimaatadaptatie. Vooral de rol van
organisatie; • onze sturingslijn.
AOG en AON kan binnen diverse functies worden belegd. Dit hangt af van de keuze voor bijvoorbeeld een hiërarchische lijn (lijnmanager)
Verankeren in beleid: integraal werken
of een matrixlijn (programmamanager,
Het verankeren en borgen in het beleid
opgaveregisseur).
doen we vooral door integraal te werken: we verbinden de opgave voor klimaatadaptatie dan met de opgave op andere beleidsdomeinen. Klimaatadaptatie is daarbij geen bovenliggend beleidsveld, maar is nevengeschikt.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
34
H3.
Verankeren in afspraken:
Willen
De gezamenlijke verantwoordelijkheid uit zich
SMART-geformuleerde afspraken
onder andere in:
De gemaakte afspraken kunnen bijvoorbeeld
gezamenlijke verantwoordelijkheid
de vorm hebben van een convenant, intentie-
Eén van de uitgangspunten van
• van elkaar kunnen en willen leren
of samenwerkingsovereenkomst. Belangrijk
klimaatadaptatie is dat het nemen van
Overal waar initiatieven en kennis zijn, kunnen
hierbij is dat de afspraken niet (te) vrijblijvend
klimaatadaptieve en klimaatmitigerende
die elkaar versterken.
maatregelen nadrukkelijk een
worden geformuleerd, maar SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden)
gezamenlijke verantwoordelijkheid is.
• Duidelijke afspraken maken
en uitdagend zijn. Ook al vraagt dat een (forse)
Zowel de gemeente als alle partners in de
Dit is niet alleen nodig tussen de gemeente
inspanning van alle samenwerkingspartners om
netwerkomgeving (denk aan inwoners,
Winterswijk en partners in de netwerk
bedrijven, ondernemers, maatschappelijke
omgeving, maar ook tussen deze partners
organisaties en andere overheden) zijn
onderling. Het doel? De effecten van
dus verantwoordelijk en zullen samen
klimaatverandering verminderen of mitigeren.
de afspraken te realiseren.
afspraken moeten maken. De gemeente Winterswijk benut hierbij de De rol van grondpositiehouders zoals
bestaande samenwerkingsstructuren en
corporaties, ontwikkelaars en andere
initieert nieuwe structuren, als die bijdragen
particuliere initiatiefnemers wordt ook
aan het behalen van klimaatadaptieve of
steeds belangrijker bij het inrichten van
klimaatmitigerende doelen.
een klimaatrobuuste ruimte. De gemeente heeft immers zelf steeds minder grond in bezit.
‘De klimaatadaptatie is een gezamenlijke verantwoordelijkheid’
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
35
H3.
Willen
3.7 Handelen bij calamiteiten Wateroverlast, hitte en droogte kunnen voor
• overstromingen (uitval van
calamiteiten (noodsituaties) zorgen. Dat kan zelfs – in beperktere mate - gebeuren als onze
nutsvoorzieningen); • natuurbranden (zorgen over de beschik
Wat hebben we nodig? We hebben bijvoorbeeld actuele en
inrichting klimaatbestendig en waterrobuust is.
baarheid van bluswater bij te lage grond
accurate informatie nodig over:
Het is belangrijk dat we ons op dit soort risico’s
waterpeilen);
•
langdurige hitte en droogte;
• de doelgroep (bijvoorbeeld kwetsbare
voorbereiden.
•
• extreem weer inclusief wateroverlast. Crisbeheersing door VNOG
de aantallen bewoners; ouderen) die ergens woont of verblijft;
• de plek waar mensen zijn.
Vooral de VNOG (Veiligheidsregio Noord-
Behoefte aan inzicht
en Oost-Gelderland) houdt zich bezig met
Wat crisisbeheersing betreft hebben we nu
Dit bepaalt welk soort hulpdienst waar aan
crisisbeheersing. Hierbij zijn multidisciplinaire
vooral behoefte aan het krijgen van voldoende
zet is, en hoe begaanbaar wegen en routes
samenwerkingen en het opstellen van risico
inzicht. Als we dat hebben, kunnen we meer
zijn.
profielen belangrijk.
sturen op preventie en vooraf in actie komen,
Voor ons als gemeente is hierin een rol
in plaats van achteraf repressiemaatregelen
weggelegd om het kaartmateriaal te
(beteugeling/terugdringing) nemen.
maken en dit materiaal voor de juiste
Risicoprofielen en impactanalyse Klimaatadaptatie speelt al een belangrijke rol
betrokkenen te ontsluiten. Deze informatie
in de huidige crisisvoorbereidingen. De VNOG
en afspraken over handelingen nemen we
heeft voor de periode 2021 -2024 vijf prioriteiten
op in het lokaal Hitteplan.
benoemd. Daarbinnen zijn 17 onderwerpen uitgewerkt in een incidentenbestrijdingsplan met impactanalyse. De VNOG is dus voorbereid. VNOG als adviserende partij De gemeente (de ambtenaar openbare
Ook is het wenselijk om de VNOG vroegtijdig
veiligheid) is op de hoogte van deze risico
te betrekken bij bijvoorbeeld processen voor
profielen en analyses. Klimaatverandering kan
gebiedsontwikkeling, stadsvernieuwing en
bijvoorbeeld leiden tot (zie ook paragraaf 4.3
vergunningverlening. Zij kunnen ons dan
onder onaanvaardbare risico’s):
adviseren over onveilige situaties.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
36
H3.
Willen
3.8 Uitvoeringsagenda In de Uitvoeringsagenda hebben we onze
Categorie
Afweging
klimaatambitie uitgewerkt in concrete
Deze categorieën sluiten aan bij de stappen
Volgens het afwegingskader (zie hoofdstuk 4.3)
inspanningen, acties en maatregelen voor de
in de verschillende fases van de Routekaart
zijn de acties in de klimaatdialogen op basis van
periode 2022 tot en met 2027.
Klimaatadaptatie (zie figuur 1-1). Daarnaast zijn
impact geprioriteerd. Op deze manier is er een
In de eerste klimaatdialogen is er een zeer
activiteiten ondergebracht in de categorieën
indeling gemaakt van welke acties onmiddelijk
uitgebreide lijst van acties en maatregelen
onderzoeksinspanningen, pilotprojecten en
opgelost moeten worden, en welke acties niet
ontstaan, in de latere dialogen is dit geprioriteerd
maatregelen.
meteen maar op een later moment uitgevoerd
tot een (kleinere) uitvoerbare agenda.
Actie
kunnen worden.
Indeling Uitvoeringsagenda
In deze kolom staat een korte beschrijving van
Thema
De Uitvoeringsagenda is als een uitgebreide
de activiteit. De activiteiten komen voort uit de
In de Uitvoeringsagenda is aangeven aan welk
tabel gepresenteerd in bijlage 1.
groslijst van mogelijke acties en maatregelen,
klimaatthema de activiteit een bijdrage levert.
die zijn opgehaald bij de interne ambtelijke
Dit kunnen er natuurlijk ook meerdere zijn.
werkgroepen en de klimaatdialogen met de clusters Wonen, Veiligheid en Werken en de Het figuur op bladzijde 39 laat de
samenleving. Deze input is gebundeld, herschikt
indeling van de Uitvoeringsagenda
en herschreven tot de in de Uitvoeringsagenda
zien. Daarna volgt een korte toelichting
genoemde activiteiten, maatregelen en acties.
op deze indeling.
Uitgebreidere toelichtingen en denkrichtingen zijn beschikbaar in het Excelbestand van de Uitvoeringsagenda.
Onderwerpen Vanuit de diverse dialoogrondes en tijdens het opstellen en vullen van de Uitvoeringsagenda is een indeling naar onderwerpen ontstaan.
Klimaatadaptatie 2022-2027 Winterswijk
37
H3.
Willen
Agenda In de agenda zijn per actie de volgende zaken aangegeven: • wie de trekker van de actie is; •
welke partners actief worden betrokken;
• welk budget vanuit de gemeente nodig is (exclusief kosten voor personele inzet vanuit de ambtelijke organisatie). Dit zijn de budgetten die (nog) niet zijn opgenomen in de gemeentelijke begroting. Een aantal herinrichtingsprojecten staat al als projectinvestering in de begroting. Alle budgetten zijn inschattingen op basis van de huidige informatie. • een ureninschatting van de personele inzet vanuit de ambtelijke organisatie. Ook deze getallen zijn inschattingen op basis van de huidige informatie. • indeling in welke (begrotings)jaarschijf de actie wordt gerealiseerd.