Groenstructuurvisie bebouwde kom Winterswijk
Tekst van het document
37
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA BIODIVERSITEIT & ECOLOGIE
VISIE OP THEMA 38
4.3 BIODIVERSITEIT EN ECOLOGIE Winterswijk heeft een zeer waardevol landschap met een rijke cultuurhistorie en gevarieerde biodiversiteit. De gemeente heeft in 2020 de ‘Beleidsvisie voor Landschap en Biodiversiteit in Winterswijk’ opgesteld. Hierin wordt het beleid omtrent het landschap en biodiversiteit van Winterswijk beschreven en de doelen en visie voor de toekomst vastgelegd. Biodiversiteit en ecologie zullen in de komende jaren hoog op de agenda moeten blijven staan. Zoals op meerdere plekken in Nederland staat de kwaliteit van de natuur en het landschap onder druk. Het is daardoor algemeen bekend dat de biodiversiteit afneemt, zo ook in het Winterswijkse landschap. Zo is er bijvoorbeeld door het verdwijnen van insecten minder voedsel voor onder andere vogels en wordt 80% van de bijen die verantwoordelijk zijn voor de bestuiving van gewassen wordt met uitsterven bedreigd.
BIODIVERSITEIT Om deze afname van de biodiversiteit een halt toe te roepen, moet de basiskwaliteit voor natuur in het bebouwde gebied (en in het cultuurhistorische landschap) een gewenst niveau hebben bereikt. Het doel daarbij is om het gewenste niveau van de biodiversiteit en het landschap duurzaam te behouden, te herstellen en te ontwikkelen. In de kern zullen leefgebieden en populaties behouden, versterkt, verbonden en vergroot gaan worden. Een soort kan ergens voorkomen als aan de vijf V’s is voldaan: ¼ Voedsel (diversiteit aan voedsel); ¼ Vocht (vocht in de bodem als open water); ¼ Voortplantingsmogelijkheden (zowel in het groen als gebouwen); ¼ Verbinding (groene en blauwe verbindingen); ¼ Veilige plekken (schuilmogelijkheden, rust, duisternis). Deze voorwaarden zijn allemaal nodig. Een zesde factor van belang is variatie in groen en beplanting. Juist op plaatsen met variatie komen veel soorten voor. Onder deze voorwaarden kan aan bovenstaande doelstelling gewerkt worden. Door anders te denken en te doen, kunnen ecosystemen binnen de kern van Winterswijk herstelt, behouden en versterkt worden. Dit vergt investeringen, vertrouwen en geduld van de gemeente, inwoners en ondernemers.
De Winterswijkse samenleving zou op ecologisch gebied in de kom vooruitgang kunnen boeken door meer nadruk te leggen op natuurinclusief handelen en samenwerken met oog voor biodiversiteit in de kern.
Deze biodiversiteit vertakt zich in de woonwijken in Winterswijk voornamelijk door in verschillende groenelementen en soms in gebouwen. Hier ligt een kans voor eigenaren van gebouwen, want ook gebouwen kunnen bijdragen aan de biodiversiteit voor onder andere de huismus, vleermuizen, en gierzwaluwen.
ECOLOGISCHE WAARDE GROEN IN DE KERN Binnen de bebouwde kom streven we naar het zoveel mogelijk versterken van de ecologische waarde van de bestaande groenstructuur. Ecologische waarden (de planten en dieren die, in hun onderlinge samenhang, van oudsher in de streek thuishoren) vormen een onderdeel van de regionale en lokale identiteit en daarmee een zeer belangrijk uitgangspunt voor de landschapsontwikkeling. De ecologische hoofdstructuur in de kern van Winterswijk wordt gevormd door verschillende onderdelen. Dit zijn de twee zones (Whemerbeek en spoor), de hoofdgroenstructuur, groene parels zoals de begraafplaatsen en de vijvers, de groene lobben vanuit het buitengebied en een nieuw te creëren biodiverse rondweg en bestaande radialen (verbindingswegen naar het centrum). Dit door middel van ecologisch bermbeheer en aanplant van laanbomen. Allemaal belangrijke onderdelen van de groenstructuur, deze moeten dan ook altijd groen blijven om de ecologische waarde te behouden. Ruimtelijk, milieu- en waterbeleid moeten zorgen voor de juiste omstandigheden voor de natuur, waardoor ecologische waarden en de biodiversiteit behouden en versterkt kunnen worden. Immers een groenere leefomgeving draagt voor alle inwoners, ondernemers en recreanten in Winterswijk bij aan de gezondheid, biodiversiteit, klimaatbestendigheid en economie.
Dit doen we op verschillende wijze door binnen de groenstructuur in de kern waarbij de zes V’s worden toegepast:: ¼ Bloem- en kruidenrijke ruigtezones te ontwikkelen door middel van ecologisch beheer, in plantsoenen waar nu een monocultuur van gras is. Zo kunnen ook grote monotone grasvlaktes omgevormd worden tot een afgebakend sportveld omringd door een gevarieerde ruigtezone; ¼ Te zoeken naar mogelijkheden tot vernatting en ontwikkeling van de bijbehorende natuurwaarden, daar waar waterberging noodzakelijk is of waar het watersysteem aanknopingspunten biedt (Whemerbeek, retentievijvers). Dit op basis van een systeemanalyse voor de kom.
¼
¼
¼
¼
¼
¼ ¼ ¼
¼
Het beheer van retentievijvers inclusief de omliggende gronden is dan ook een specifiek punt, waarbij samenwerking tussen de gemeente en het waterschap vereist is; Wegbermen (waar mogelijk, rekening houdend met verschillende verkeerstechnische eisen en beeldkwaliteitseisen) te verruigen en soortenrijker te maken. In beginsel richten we ons daarbij op de robuuste groenstructuur, maar in beginsel komt elke doorgaande structuur in aanmerking. In dit verband denken we specifiek aan het realiseren van een insectenlint; De radialen versterken met laanbomen waarmee het centrum wordt verbonden met het buitengebied. Laanstructuren zijn onder andere van belang als vliegroute voor vleermuizen; Bij de herinrichting en beheer van bestaande en nieuwe sportparken en schoolpleinen te streven naar vergroening waardoor er ecologische versterking mogelijk is; Een rondje rondom het centrum van Winterswijk te creëren, waarbij meerdere parken en de bestaande biodiversiteit met elkaar verbonden worden door groenelementen; Verschillende hotspots te maken in diverse wijken, waarbij het belang van ecologie en biodiversiteit zichtbaar wordt aangetoond. Een goed voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van een ‘insecten-idylle’ in de wijk De Pas.
Bestaand groen omvormen naar meer diversiteit in soorten, overgangen (mantel/zoom bij grotere groenstructuren); Vergroenen van speel (inclusief schoolpleinen) en sportterreinen; Natuurinclusief inrichten en bouwen. Door vroegtijdig mee te denken in projecten kunnen we ecologisch waardevolle elementen sparen en goed inzetten op herstel en versterken van de biodiversiteit. We gaan biodiversiteit en klimaatadaptatie (hitte, droogte en wateroverlast) zo veel mogelijk tegelijk aanpakken, omdat ze elkaar versterken. Voor nieuwbouw en renovatie stimuleren we natuurinclusieve maatregelen gericht op onder andere vleermuizen, huismus en gierzwaluw. Pop-natuur. Tijdelijke braakliggende terrein natuurlijk inrichten met bloemmengsel, takkenrillen, boomstammen ter bevordering van de biodiversiteit.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
+ droogte
40
hittestress
v
e
r
b
o
n
d
e
n
+ wateroverlast
4.4 KLIMAATADAPTATIE
COMMUNICATIE EN EDUCATIE Het vergroten van biodiversiteit en daarmee robuuster maken van het ecologisch systeem staat bij dit alles centraal. Naast de genoemde gebiedsgerichte maatregelen, waarbij de gemeente het voortouw kan nemen, is het ook van belang om zoveel mogelijk partners te mobiliseren bij het realiseren van meer ecologische waarden. Daarbij kan vooral worden gedacht aan woningbouwverenigingen, schoolbesturen, sportverenigingen, ondernemersverenigingen of verenigingen van eigenaren. Via het vergroten van bewustwording en het geven van voorlichting, kan er worden gestuurd op verduurzamen van tuinen, daken en privaat beheerde buitenruimten. Het huidige Natuur- en Milieueducatieprogramma (NME) op de Winterswijkse basisscholen is dan ook een goed voorbeeld van voorlichting. Plannen zijn al reeds gemaakt om dit educatieprogramma de komende jaren voort te zetten en uit te breiden indien mogelijk. Daarnaast wordt er in Winterswijk sinds 2018 een cursus ‘Natuur en landschap’ gegeven, waarbij circa 100 inwoners participeren en hierdoor ook ambassadeurs geworden zijn van het Winterswijkse landschap en haar ecologie en biodiversiteit. Ook kan aansluiting worden gezocht bij andere initiatieven, zoals operatie Steenbreek.
Het promoten van de campagne ‘Tegel eruit, plant erin!’, waarbij verharding wordt omgezet in groen resulterend in een verbeterde biodiversiteit, is hierbij een belangrijke vorm van voorlichting. Bovendien beschikt Winterswijk over het Centrum Duurzaam Winterswijk, een kennis- en inspiratiecentrum op het gebied van thema’s als duurzaamheid, cultuurhistorie, ecologie en biodiversiteit. Op een laagdrempelige manier wordt via dit centrum deze thema’s zichtbaar, tastbaar en beleefbaar gemaakt voor inwoners en ondernemers van Winterswijk.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Biodiversiteit en Ecologie zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ In kaart brengen van monotone grasvlaktes in de kern en plan van aanpak ecologisch beheer; ¼ In beeld brengen van de mogelijkheden tot vernatting en ontwikkeling, gekoppeld aan het watersysteem binnen de bebouwde kom; ¼ Het aanwijzen/uitwerken van hotspots in verschillende wijken; ¼ Starten met een pilot ecologisch bermbeheer en het maken van een bermbeleidsplan inclusief middelen; ¼ Samen met waterschap onderzoeken waar ecologisch beheer langs watergangen mogelijk is; ¼ Voortzetten/Uitbreiden programma voor NME les(sen) op basisscholen; ¼ Informatie blijven ontwikkelen uit campagnes voor inwoners/ondernemers uit Winterswijk.
Vaker optredende hemelwaterpieken, grotere neerslaghoeveelheden, een oplopende temperatuur en langere perioden van droogte. Het zijn reëel te verwachten en de laatste jaren ook in Winterswijk merkbare effecten van een structurele klimaatverandering. Het is van belang om deze klimaatveranderingen te onderkennen en de leefomgeving op deze veranderingen aan te passen. Dit kan door in te zetten op een aangepaste inrichting van de buitenruimte op zowel openbaar als particulier terrein, waardoor er geanticipeerd kan worden op het veranderende klimaat en de bijbehorende effecten in de komende decennia. Dit proces van aanpassen noemen we klimaatadaptatie.
KLIMAATEFFECTATLAS De gemeente Winterswijk heeft samen met de buurgemeenten Aalten en Oost Gelre en Waterschap Rijn en IJssel de klimaateffectatlas ontwikkeld, met hittestress, droogte en wateroverlastkaarten. De hier weergegeven kaartbeelden komen hieruit. Het afwisselen van bebouwd gebied met groenblauwe zones is een belangrijke tool om de klimaatadaptatie vorm te geven. De groenstructuur biedt daarom goede aanknopingspunten om maatregelen die in het kader van deze klimaatadaptatie worden gekozen, ruimtelijk in te passen. De volgende paragrafen geven een verdere toelichting op de klimaateffecten droogte, hittestress en wateroverlast. Droogte Klimaatverandering leidt niet alleen tot grotere neerslaghoeveelheden. De komende jaren zullen er ook steeds vaker perioden van droogte voordoen. Het KNMI ziet een duidelijke trend van dit soort droogtes in het binnenland van Nederland. Vooral op de hoge zandgronden in OostNederland zijn de droogteproblemen het grootst. De Achterhoek is namelijk één van de weinige regio’s waarbij er geen wateraanvoer is vanuit bijvoorbeeld grote rivieren. Winterswijk is daardoor ook altijd aangewezen op neerslag en grondwater. Daarom is de droogte niet alleen in het buitengebied van Winterswijk een probleem, maar ook in de kern.
41
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA KLIMAAT
VISIE OP THEMA 42
Vanzelfsprekend betekenen langere periode van droogte een gevaar voor alle soorten groen in het stedelijk gebied. De ecologie, biodiversiteit en natuur in de Winterswijkse kern zal door het uitblijven van neerslag en een lage grondwaterstand kwalitatief gaan verslechteren met alle gevolgen van dien. Bij de zoektocht naar de beste oplossing voor de gevolgen van droogte in het stedelijk gebied is het belangrijk om de verbindingen te leggen tussen het stedelijk en landelijk gebied. De gemeente werkt samen met betrokkenen, Waterschap Rijn en IJssel, natuurorganisaties, landbouw en recreatie, om de droogteopgaven te verkennen en kansen te benutten. Een vaak toegepaste maatregel is het verhogen van het grondwaterpeil. Dit gebeurt door lokale watergangen in stedelijk en landelijk gebied, zoals sloten of beken, te dempen of ondieper te maken. Zo krijgt hemelwater langer de tijd om de bodem in te zakken, waardoor het water langer behouden blijft en alle soorten groen hier van kunnen profiteren. Dit vanuit de gedachte dat bovenstroomse maatregelen in het buitengebied van Winterswijk ook verderop in het stroomgebied in de kern hun effect kunnen hebben om perioden van droogte beter door te kunnen komen.
Daarnaast zijn ook het afkoppelen van hemelwater op dakvlakken van woningen en het meer opslaan van water in het straatbeeld oplossingen die er voor zorgen dat het hemelwater meer in de bodem terecht komt in plaats van dat het wordt afgevoerd.
Effectieve maatregelen zoals het benutten van groen door tijdelijke waterbuffering en bodeminfiltratie zijn oplossingen die bij herinrichtingsopgaven en nieuwbouw meteen meegenomen moeten worden.
De gemeente kan hier op verschillende manieren in stimuleren door eerst in beeld te brengen waar de problemen zijn (analyse klimaateffectatlas) en in samenspraak met grondeigenaren de mogelijkheden van vergroenen te verkennen.
Zo kan de bodem in Winterswijk zo nodig qua vocht meer op peil worden gehouden in tijden van droogte. Van belang hierbij is dat water ter plaatse wordt vastgehouden, geïnfiltreerd wordt of uiteindelijk afvloeit in de aanwezige retentievijvers in het gebied.
Binnen woongebieden is de variatie minder sterk, maar toch zijn er plekken zichtbaar die duidelijk warmer kleuren dan wenselijk is. Dit zijn duidelijke indicatoren voor de gebieden waar de behoefte aan vergroening het meest aan de orde is. In dit verband verdienen met name bedrijventerreinen en relatief oude(re) woonwijken in Winterswijk, waar op diverse plekken sprake is van meetbare hittestress. Ook in andere woongebieden wordt op sommige plaatsen hittestress gesignaleerd, maar deze is minder structureel van aard en meer gekoppeld aan specifieke percelen. In alle voorgenoemde gevallen wordt hittestress veroorzaakt door teveel verharding (dak en bestrating) op zowel openbaar als particuliere terreinen.
Hittestress Op basis van beschikbare gegevens is in nevenstaand kaartbeeld inzichtelijk gemaakt hoe de temperatuur varieert binnen de gemeente Winterswijk. De bedrijventerreinen vallen daarbij meteen op als gebieden waar sterke hittestress optreedt. Er is weinig tot geen groen aanwezig, maar vooral steen en asfaltverharding. Gebieden met weinig tot geen verharding, maar juist veel groen, tonen een temperatuur die koeler is dan gemiddeld. We zetten dan ook in op het waar mogelijk vergroenen van de bedrijventerreinen, met name in de zones waar met regelmaat mensen verblijven. Onder andere door het creëren van schaduw met bomen. Dit zal in overleg en samenwerking met ondernemers moeten plaatsvinden, aangezien de invloed van de gemeente op de ruimtelijke inrichting in deze gebieden beperkt is.
+ hitte in de Van der Heijdenstraat
Op locaties en in gebieden waar hittestress wordt gesignaleerd, zetten we in op vermindering van verhard oppervlak en vergroening. Ook het (stimuleren van) vergroenen van daken of gevels is hiervan een onderdeel. Dit vraagt nader maatwerk per situatie. Door dit principe, naast de specifieke inzet op knelpuntgebieden, ook in algemene zin toe te passen in gebieden met een hoge stedelijke dichtheid, neemt de kans op knelpunten af.
+ huidig straatbeeld
vergroenen straatbeeld
43
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA KLIMAAT
VISIE OP THEMA 44
Wateroverlast Naast hittestress is ook wateroverlast een indicator voor de noodzaak tot klimaatadaptatie maatregelen. Grotere, vaker voorkomende neerslaghoeveelheden, leiden meer en meer tot overlast omdat de inrichting van de gebouwde omgeving hier niet op berekend is. Een belangrijk deel van de oplossing kan worden gevonden in de groenstructuur. In bermen, grasvelden, plantsoenen en parken kun je immers water bergen. Soms zijn hiervoor kleine aanpassingen, zoals het verlagen van trottoirbanden en verlagen van de grond op sommige plekken, al voldoende. In de bebouwde kom is een doelstelling in het kader van klimaatadaptatie om gebiedseigen hemelwater in principe zo lang mogelijk vast te houden. Dit kan onder meer door het aanbrengen van natuurvriendelijke oevers bij een beekzone of het aanleggen van watervasthoudende maatregelen zoals wadi’s en de vergroening van particuliere tuinen van inwoners. Inzetten op het toepassen van verlaagd groen op elke plek waar toepasbaar is een vereiste. In sommige gebieden infiltreert het water makkelijker dan in andere gebieden. Per gebied wordt specifiek bekeken welke toepassing het beste in dat gebied past. De genoemde maatregelen dragen tegelijk bij aan de toename van ecologische waarden. Daarbij dient het bijzondere karakter en het natuurlijke verloop van de Whemerbeek te worden behouden, beschermd en versterkt.
Het meer bovengronds halen van de Whemerbeek op meerdere plekken in de kern van Winterswijk zal hierbij zeer waardevol zijn op klimaatadaptief én ecologisch gebied en veel groene mogelijkheden bieden in bebouwd gebied. Op nevenstaand kaartbeeld is te zien op welke plekken water op maaiveld blijft staan bij piekafvoeren. Plekken waar wateroverlast ontstaat binnen de bebouwde kom, zeker ter plaatse van woon- werkpercelen, geven een duidelijke indicatie van de ligging van knelpunten.
Minder prominent, maar zeker ook van belang zijn de zones waar de straat- en wegvakken blauw verkleuren. Dit zijn de zones waarbinnen de gebouwde omgeving kwetsbaar is voor wateroverlast, doordat de bergings- en afvoercapaciteit niet toereikend is. Ook het bergen van water op hoger gelegen delen is belangrijk, omdat dit water nu vaak naar lagere delen stroomt en dus wateroverlast veroorzaakt.
MAATREGELEN KLIMAATADAPTATIE Binnen de groenstructuur wordt in ieder geval ingezet op het nemen van maatregelen, bedoeld om bestaande knelpunten op te lossen en maatregelen die een meer structurele, preventieve werking hebben. Daar waar nu al knelpunten in de hemelwateropvang ontstaan, is het van belang te zoeken naar mogelijkheden om: ¼ Verhard oppervlak in de openbare ruimte verminderen door het toevoegen van verlaagde boom- of plantvakken; ¼ Aanwonenden of vastgoedeigenaren te stimuleren om hemelwaterinfiltratie op eigen grond te bevorderen; ¼ Waterdoorlatende verharding toe te passen bij verschillende infrastructuur; ¼ Infiltratie- en bergingscapaciteit van hemelwater binnen de groenstructuur te vergroten. Zeker waar kan worden aangesloten bij de natuurlijke waterhuishouding (bijvoorbeeld bij de Whemerbeekzone); ¼ De aanleg van groene daken en/of gevels te stimuleren bij particulieren en in de openbare ruimte zoals het gemeente vastgoed. De groenstructuur van de gemeente Winterswijk biedt goede aanknopingspunten om te komen tot klimaatadaptatie. Het is echter noodzakelijk om afstemming en aansluiting te bereiken met de eerder benoemde andere (beleids)initiatieven of diverse meerjarige investeringsprogramma’s in het rioleringssysteem in het bebouwd gebied.
+ infiltratiemogelijkheden in minimaal profiel
water vasthouden op groene daken van bushokjes
COMMUNICATIE Bovendien dient er voldoende aandacht te zijn voor actieve en gerichte communicatie over het onderwerp van klimaatadaptatie richting particulieren. De bewustwording dient aanwezig te zijn bij de inwoners en ondernemers van Winterswijk om het gehele thema te laten ‘leven’. Zo zijn er ook verschillende (ludieke) initiatieven zoals het WK Tegelwippen, waarbij op een toegankelijke manier de boodschap van klimaatadaptatie over wordt gebracht door mensen aan te moedigen om verharding te verwijderen en groene oppervlakten toe te passen. De gemeente Winterswijk is in de laatste jaren meer actief geworden op het gebied van klimaatadaptatie. Zo is er de klimaatcampagne ‘Klimaatwijs Winterswijk’ opgezet, waarbij er met de ‘Groene tuin actie’ ingezet wordt op het aanmoedigen van inwoners om hun tuin, oprit of gevel te vergroenen door het aanbieden van gratis tuinadvies en beplanting. Op deze wijze wordt het particulier terrein in de kern minder verhard en krijgen buurten een groener aanzicht. Daarnaast wordt parallel aan de groenstructuurvisie gewerkt aan de Klimaatadaptatiestrategie en Uitvoeringsagenda 2022-2027. Daarin leggen wij vast hoe de gemeente Winterswijk (samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners) de komende jaren klimaatadaptieve maatregelen gaat stimuleren, faciliteren, reguleren en borgen.
Nevenstaand en voorgaand kaartbeeld voor klimaatadaptatie geeft aan waar in de huidige situatie knelpunten ontstaan rond wateroverlast en/of hittestress. Op deze plekken heeft het nemen van klimaatadaptieve maatregelen prioriteit.
UITGANGSPUNTEN
Ten aanzien van het thema Klimaatadaptatie zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ Data van de klimaatatlas blijven analyseren en aanscherpen; ¼ Knelpunten signaleren en daar een klimaatadaptatie plan voor opstellen waarbij ‘vergroenen’ een grote rol kan spelen; ¼ Vergroten van infiltratie- en bergingscapaciteit door toevoegen groen of ander gebruik van materialen; ¼ Stimuleren vasthouden water op eigen terrein (groene daken, tuinen, communicatie over klimaatadaptatie).
45
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA OVERIG
VISIE OP THEMA 46
4.5 BEWEGEN EN SPELEN Het groen kan een belangrijke bijdrage leveren aan de gezondheid van de inwoners van Winterswijk. De aanwezigheid van groen heeft in de eerste plaats een positief effect op de geestelijke gezondheid. Daarnaast heeft groen positieve invloed op het leefmilieu binnen de bebouwde kom. Denk hierbij aan verkoeling en zuivering van de lucht. Verder zijn er talrijke mogelijkheden om al het soort groen in de kern van Winterswijk meer in te zetten voor het bewegen en spelen. Groen kan namelijk ook de leefomgeving ‘beweegvriendelijker’ maken. Door wandel- of struinpaden aan te leggen, of speelse elementen toe te voegen, worden mensen uitgenodigd om in de buitenlucht een wandeling door het park te maken, een rondje te joggen of fitnessoefeningen te doen. Op deze plekken besteed beheer extra zorg aan veiligheid. In 2022 worden er twee beweegroutes aangelegd in de kom. Deze zullen de komende jaren verder worden uitgerold.
NATUURLIJK SPELEN Ook waar de groenstructuur ruimte biedt, wordt deze zo ingericht dat de openbare ruimte uitnodigt tot natuurlijk spelen. Deze plekken zijn voornamelijk te vinden aan de randen van de bebouwde kom, maar kunnen ook verspreid door de kern in de wijk gesitueerd zijn. Het natuurlijk spelen kan uiteenlopende vormen aannemen, afhankelijk van de plek en de behoefte. Een forse boomstam is al snel een klimrek. En van een flinke berg snoeiafval kun je prachtige hutten bouwen.
Binnen de gemeente Winterswijk staan we open voor de ontwikkeling van plekken waar ‘natuurlijk spelen’ mogelijk is. Verschillende monotone trapveldjes die Winterswijk in haar kern kent, kunnen zo ingericht worden dat ze op meerdere manieren van waarde zijn. Zo kan een trapveldje gedeeltelijk gemaaid worden om er te kunnen voetballen terwijl om het veld het gras langer kan groeien ten behoeve van het doorbreken van de monocultuur. Daarnaast kunnen zulke trapveldjes afgebakend worden met verschillende soorten piketpaaltjes op een bepaalde afstand. Zo ontstaat er een soort ‘piket sportveld’, waar naast voetbal ook actief gesport kan worden door er bootcamps of andere activiteiten te houden. Op deze wijze kan groen multifunctioneel meerdere doelen dienen.
GROENE SCHOOLPLEINEN Een belangrijke ontwikkeling binnen de groenstructuur is het vergroenen van schoolpleinen door basisscholen. In Winterswijk zijn verschillende initiatieven voor het vergroenen van het schoolplein. Een groen schoolplein draagt bij aan een prettige en gezonde speelomgeving. Vergroening van schoolpleinen heeft een positieve invloed op het welzijn en het gedrag van kinderen op de basisschool. Na vergroening blijkt dat schoolpleinen meer worden gewaardeerd en kinderen meer gevarieerd zijn in hun spelen (met elkaar). Een groen schoolplein zorgt er ook voor dat kinderen op een jonge leeftijd al in aanraking komen met het bewegen en spelen in een groene omgeving.
Door kinderen vroeg te betrekken bij de natuur kan dit ervoor zorgen dat kinderen groen gedrag voortzetten in de toekomst. Daarnaast biedt een groen schoolplein kansen om les te geven in een ‘groen buitenlokaal’, wat de educatie verrijkt voor jonge kinderen. Het ervaren van buiten lesgeven lijkt een belangrijke sleutel voor leerkrachten om het schoolplein ook te zien als een leeromgeving. Bovendien zorgt een groene inrichting van het schoolplein voor een directe bijdrage aan de biodiversiteit; er ontstaat meer leefgebied voor soorten. Verschillende basisscholen in Winterswijk zouden hun veelal verharde schoolplein in diverse mate kunnen vergroenen. De gemeente ondersteunt en faciliteert scholen waar mogelijk. De school kan samen met de leerlingen, ouders en buurt een plan opstellen die past binnen de ideeën van de school en het budget. Het schoolplein van de scholen De Kolibrie en de Bataaf is in Winterswijk een goed voorbeeld van een vergroend schoolplein met de toevoegingen van groene speeltoestellen, een wadi (een groene infiltratievoorziening voor hemelwater) en een heus ‘tiny forest’ waar een klein bosje als leeromgeving in de buitenlucht dient. De gemeente Winterswijk heeft als doel om te zorgen dat in 2022 minimaal de helft van de schoolpleinen in Winterswijk is vergroend.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Bewegen en Spelen zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ Onderzoeken waar leefomgeving ‘beweegvriendelijker’ gemaakt kan worden (inclusief natuurlijk spelen); ¼ Ontwikkelen van ‘piket sportveldjes’ op beschikbare monotone trapveldje/grasvlakte; ¼ Opstellen plan van aanpak vergroenen van schoolpleinen (educatie).
47
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
4.6 RUIMTELIJKE ONTWIKKELINGEN De gemeente Winterswijk investeert in een groene kern. Dit betreft met name de bestaande bebouwde omgeving binnen de kom. Daarnaast wil de gemeente dat er ook bij nieuwe ontwikkelingen, in de vorm van bijvoorbeeld woningbouw binnen de kern, voldoende aandacht is voor groen. Immers, groen is onmisbaar voor een prettige leefomgeving en het verbeteren van het leefklimaat. Uitgangspunt is dat groen dat tot de groenstructuur behoort, wordt behouden. Voor locaties waar toch nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen plaatsvinden, worden spelregels voor groen opgesteld. Deze spelregels moeten ervoor zorgen dat er voor de realisatie en het behoud van (nieuw) groen een volwaardige positie wordt afgedwongen binnen deze ontwikkelingen, waardoor de openbare ruimte ook op een meer klimaatadaptieve wijze ontwikkeld wordt. Daarnaast wil de gemeente bij nieuwbouw natuur nadrukkelijk een plek geven, mede door meer aandacht te hebben voor natuurinclusief bouwen. Vast staat wel dat het landschap altijd de onderlegger blijft en dat het landschap daardoor bepalend is voor welke ruimtelijke ontwikkelingen er kunnen plaatsvinden in combinatie met een groennorm en/of natuurinclusief bouwen.
Daarnaast is het ook van belang om de ruimtelijke ontwikkelingen in de kern van Winterswijk in kaart te brengen en te kijken waar de groenstructuur kan bijdragen aan een meer groene ruimtelijke ontwikkeling.
STREEFWAARDE GROEN Inbreiding staat hoog op het lijstje van zowel Rijk, provincie als gemeente. Inbreiding binnen de kern gaat voor uitbreiding. De planningsdoctrine van uitleg van kernen is daarmee de laatste jaren aan het verdwijnen. Het omringende landschap wordt daarmee gespaard maar in de bebouwde gebieden zijn er ook andere ruimteclaims in de stad, zoals hierboven omschreven, voor het klimaatbestendig maken van de stad (ruimte voor water en groen). Naast het behoud van bestaand groen wil de gemeente nieuw groen introduceren op die plaatsen waar ruimtelijke ontwikkelingen spelen.
48
Door middel van het hanteren van een zogeheten streefwaarde (ook wel groennorm) kan worden getoetst of bij ruimtelijke ontwikkelingen het groen een volwaardige plaats heeft. Dit begint bij het behouden van bestaand groen bij ontwikkelingen. Dit door het als basiskwaliteit te hanteren en deze opnieuw een plek te geven binnen de ontwikkeling. Daarnaast dient binnen de ontwikkeling voldoende ruimte te zijn voor groen. De Raad voor de Leefomgeving adviseerde in 2005 75 m² groen per woning, omdat dit het welzijn van mensen bevordert. De gemeente Winterswijk wil deze lijn volgen en een norm van 75 m² per woning (inclusief tuin) hanteren. Nu is een dergelijke norm niet heilig, echter dienen nieuwe ontwikkelingen voldoende groen te omvatten. Het is dan ook zaak dat heldere normen worden opgesteld waaraan nieuwe ontwikkelingen kunnen worden getoetst. Naast de normen kan een zogeheten groenfonds ingesteld worden. Lukt het bij een ontwikkeling niet om voldoende groen te realiseren, dan gaat men in overleg met de gemeente. Samen wordt er gekeken of er mogelijk toch oplossingen zijn in de vorm van bijvoorbeeld groene gevels of groene daken. Is er echt geen mogelijkheid om aan de normen te voldoen, dan moet de bouwer een bijdrage storten in het groenfonds. Vanuit dit fonds kunnen in de wijken groenvoorzieningen worden aangelegd.
NATUURINCLUSIEF BOUWEN De gemeente Winterswijk wil inwoners en ondernemers binnen de gemeente uitdagen om natuurinclusief te bouwen. Het bebouwde gebied is steeds belangrijker voor de biodiversiteit. De landelijke trend is om het bebouwde gebied steeds meer natuurinclusief te ontwerpen en te beheren.
Natuurinclusief bouwen is zodanig bouwen dat ook de natuur er baat bij heeft. Het gaat er dus niet alleen om, om sec aan wetgeving te voldoen en de regels die bestaan over mitigeren en compenseren (van natuurwaarden) te volgen, maar om proactief te handelen ten bate van de natuur. Dit verhoogt de waarde van de omgeving voor inwoners, dieren en planten. Het verlaagt bovendien de maatschappelijke kosten voor bijvoorbeeld schonere lucht en het tegengaan van wateroverlast en hittestress. Het bepalen van het natuurinclusieve ontwerp en van de maatregelen, die bijdragen aan de biodiversiteit en landschapskwaliteit, gebeurt steeds in samenspraak met andere ruimtelijke disciplines. Denk hierbij bijvoorbeeld aan economie, stedenbouw, cultuurhistorie, archeologie, agrarische zaken, duurzaamheid, groen en water.
Natuurinclusief bouwen is een begrip dat op verschillende werken en schaalniveaus van toepassing kan zijn. In enge zin betreft het natuurinclusief bouwen het aanbrengen van voorzieningen aan gebouwen voor beschermde soorten zoals de huismus of vleermuis. Natuurinclusief bouwen in bredere context gaat over het aanbrengen van (toegankelijke) groene daken en muren, aandacht voor groen op binnenplaatsen etc.
Door hierbij de betekenis voor natuurwaarden in beschouwing te nemen, zoals toepassing van inheemse beplanting, de betekenis voor bijen en vlinders of de nestelmogelijkheden voor vogels, is dit ook een vorm van natuurinclusief bouwen. Het gaat daarbij om het verankeren van natuurinclusief handelen en bouwen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het moet onderdeel worden van ons denken en doen, waarbij we moet zorgen voor kennisoverdracht, juridisch borging in bijvoorbeeld bestemmingsplannen of vergunningen. De gemeente Winterswijk stelt informatie beschikbaar over natuurinclusief ontwerpen en bouwen via het digitale platform Duurzaam Winterswijk en gerichte communicatie (bijvoorbeeld via het gemeentenieuws in Achterhoek Nieuws). De gemeente neemt hierin het goede voorbeeld door haar plannen natuurinclusief te maken. Voor gebouwen in eigendom van de gemeente wordt bekeken welke maatregelen uitgevoerd kunnen worden.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Ruimtelijke ontwikkelingen zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ Opstellen van spelregels groennorm voor ruimtelijke ontwikkelingen; ¼ Opzetten van groenfonds bij ruimtelijke ontwikkelingen en mogelijkheden onderzoeken voor bijdrage groenfonds; ¼ Opstellen folder natuurinclusief bouwen bij nieuwe ontwikkelingen.
49
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA OVERIG
VISIE OP THEMA 50
4.7 VERKEER De groenstructuur speelt een belangrijke rol bij het herkennen en oriënteren van (route)structuren binnen de kern van Winterswijk. De basis voor deze structuur zijn onder andere de hoofdroutes in de kern, maar ook de verschillende entrees van Winterswijk zijn van belang omdat men daar de kern binnengaat. Laanbegeleiding in de vorm van bomenrijen zijn vaak zichtbaar bij belangrijke toegangswegen. Radialen als de Groenloseweg en de Europalaan zijn voorbeelden waarbij een bomenrij de verkeersstructuur begeleidt. Echter zijn de bomenrijen bij de radialen in de kern soms onvolledig en kunnen deze nog aangevuld en versterkt worden, waardoor er een krachtiger groene uitstraling is. De hoofdroutes in de kern, gebaseerd op het Verkeersstructuurplan Winterswijk (2010) worden in grote mate begeleid door een robuuste groene structuur. Deze groenstructuur bestaande uit meerdere soorten bomen en verkeersbeplanting kan gebruikt worden ter verbetering van de verkeersveiligheid, herkenbaarheid en oriëntatie van de desbetreffende infrastructuur. De rondweg van Winterswijk kan gezien worden als de omringende biodiverse verbinding van de bebouwde kom. Langs de rondweg zijn er met de aanwezigheid van veel bermen en bomen mogelijkheden om groene variatie aan te brengen en een ecologisch bermen beheer. Het snijpunt waar een radiaal de rondweg kruist is een bijzondere plek.
Op deze plek vinden twee groenstructuren elkaar, waardoor er een zichtbare groene verbinding ontstaat.
ROTONDES ALS GROENE ENTREES De gemeente Winterswijk ziet elke rotonde als een kans tot vergroening van het bebouwd gebied. Rotondes kunnen dan ook zichtbaar als groene entrees dienen voor Winterswijk. Over het algemeen komt het verkeer via de rondweg de bebouwde kom binnen. Hierbij kan er gedacht worden om rotondes op een groene wijze herkenbaar te maken op twee niveaus. Een niveau waarbij de rotonde een verbinding heeft met de kern van Winterswijk (radiaal) en een niveau waarbij de rotonde verbonden is met een wijk (wijkontsluiting). Hiermee geeft groen structuur aan de omgeving en zijn de entrees van de kern of wijk duidelijk herkenbaar. Vaak bevatten rotondes toch redelijke oppervlaktes die voor groen op meerdere vlakken heel nuttig kunnen zijn. Verkeersbeplanting kan dan ook handig zijn voor de opvang van water of voor het versterken van de biodiversiteit in de kern. Of, en in welke mate dit werkelijk kan, is afhankelijk van de verkeerskundige randvoorwaarden die leidend zijn. De inrichting van de rotonde staat immers in de eerste plaats ten dienste van een soepele en veilige doorstroming van het verkeer in de kern. Vervolgens kan er gekeken worden hoe groen zou kunnen functioneren op en rondom een rotonde.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Verkeer zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ In beeld brengen van onvolledige bomenrijen langs radialen; ¼ In kaart brengen snijpunten van radialen met groenstructuur; ¼ Ontwikkelen van twee soorten groene inrichting van rotondes (kern/wijk).
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA OVERIG
VISIE OP THEMA 52
4.8 ONTSPANNING EN RECREATIE De in het voorgaande besproken thema’s maken Winterswijk logischerwijs in recreatief opzicht zeer aantrekkelijk. Vaak wordt gesproken over het ‘Winterswijkse goud’ of het ‘Winterswijkse kapitaal’. Hiermee wordt vaak het kleinschalige en uitgestrekte buitengebied (13.800 ha) met de gehele landschappelijke schoonheid, rust en ruimte bedoeld. Echter niet alleen het buitengebied, maar ook de kern van Winterswijk heeft veel te bieden op het gebied van ontspanning en recreatie.
GROENE VERBINDINGEN Om de groenstructuur in Winterswijk op het gebied van ontspanning en recreatie een belangrijke plek in te laten nemen, lijkt een groenere verbinding tussen de kern en het buitengebied een uitgelegen mogelijkheid. Enerzijds mag het groene karakter van het buitengebied meer in de kern komen en anderzijds mag het groen ook goede verbinding maken richting het buitengebied. Zo kunnen vooral de inwoners van Winterswijk optimaal genieten van een groene oppervlakte binnen en buiten de bebouwde kom. Het realiseren van een zogeheten landschapszone, als overgangsgebied tussen het bebouwd gebied en het buitengebied, rondom de randen van de kern van Winterswijk zou daardoor voor de groenstructuur zeer interessant zijn.
LANDSCHAPSZONE In deze randzone zijn er namelijk veel mogelijkheden om groen en natuur te verbinden met (bestaande en nieuwe) aansluitingen op het openbaar groen binnen de bebouwde kom. Het creëren van een verbinding van recreatieve paden van binnen de kern naar het buitengebied, is een ontwikkeling die er voor zorgt dat inwoners en toeristen uitgenodigd worden voor het maken van een ommetje in de kern en landelijke gebied. Daarnaast zal er in deze landschapszone ook ruimte zijn voor verschillende (particuliere) initiatieven zoals een fruitboomgaard of een voedselbos. De gemeente Winterswijk ziet immers in dat de rand van de bebouwde kom voor recreatie en natuur van grote waarde is.
WHERMERBEEKZONE De uitgestrekte Whemerbeekzone met al het groen en water is een voorbeeld van een zachte, geleidelijke verbinding tussen kern en buitengebied. Een recreatieve route door deze volledige beekzone zal een natuurlijke mogelijkheid zijn om deze zone zichtbaar te versterken en te gebruiken. De route geeft verbinding tussen objecten van groen met cultuurhistorische waarde en zal de mate van ontspanning en recreatie ook doen verhogen in de kern van Winterswijk. Daarbij vormt de beekzone een perfecte doorsnede van de kern Winterswijk die op die manier duidelijk beleefbaar wordt gemaakt.
Het is nodig dat er goede en meer geleidelijke overgangen van de randen naar het buitengebied gecreëerd worden. Een groene, landschappelijke infrastructuur die een wisselwerking tussen de kern en het buitengebied ten aanzien van recreatie (en natuur) mogelijk maakt. Dit wil de gemeente Winterswijk doen door de bestaande groene structuren in de kern te versterken, met goede verbindingen, maar ook door de overgangen tussen kern en buitengebied te ‘verzachten’ zodat er geen harde overgangen zijn die momenteel in Winterswijk verspreid zichtbaar zijn. Dit is de landschapszone, waarin het landschap te lezen is.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Ontspanning en Recreatie zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ Uitwerken van een groenere verbinding tussen kern en buitengebied van Winterswijk (inclusief ontwikkeling landschapszone); ¼ Onderzoeken van recreatieve mogelijkheden/initiatieven in landschapszone; ¼ Ontwikkelen van recreatieve route in beekzone en langs groenobjecten met cultuurhistorische waarde.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
4.9 BEHEER EN ONDERHOUD Een belangrijk onderdeel van voorliggende visie is natuurlijk de wijze waarop de gemeente het openbaar groen beheert en welke keuzen daarbij worden gemaakt. De gemeente beheert haar terreinen waar mogelijk op een zo ecologisch verantwoorde wijze. ROVA is de partij die het beheer en onderhoud uitvoert voor de gemeente Winterswijk. Met externe partijen wil de gemeente het beheer op elkaar afstemmen. Daarom is ook samenwerking met het waterschap van groot belang op dit vlak. Waterschap Rijn en IJssel verzorgt in de kern van Winterswijk het beheer en onderhoud in hun eigendomsgebieden. Dit betreffen verschillende wateroppervlaktes, zoals (retentie)vijvers, sloten en de Whemerbeek.
Hoe klein of hoe groot een initiatief ook is, de gemeente denkt graag mee in de uitvoering en faciliteert met kennis, in proces en waar mogelijk financieel.
VISIE ALGEMEEN Bij het beheer en onderhoud staan de beleving en het verhogen van de ecologische waarden hoog in het vaandel. Duurzaamheid, participatie van inwoners en communicatie zijn hierbij drie belangrijke pijlers.
Het online platform Duurzaam Winterswijk is bijvoorbeeld een digitaal plein waaruit de gemeente inwoners uit Winterswijk informeert over onderwerpen als groenbeheer, maar ook waar inwoners zelf ervaringen kunnen delen of kennis op kunnen doen op het gebied van groen. Daarnaast is het Centrum Duurzaam Winterswijk, een kennis- en inspiratiecentrum in het raadhuis, een belangrijke partner bij het betrekken van inwoners op het gebied van groen. Op actieve wijze wordt getracht om inwoners uit te nodigen en samenwerkingen aan te gaan die ten goede komen aan initiatieven voor groen en groenbeheer in de kern.
Duurzaam beheer Over het algemeen heerst er het voornemen daar waar nieuwe ontwikkelingen en reconstructies zijn, er tegelijkertijd groen wordt aangelegd. Duurzaamheid is hierbij tegenwoordig niet meer weg te denken. De gemeente Winterswijk integreert een duurzame inrichting en beheer verder in de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. Het gaat daarbij om maatregelen die het milieu minder belasten maar we streven ook naar een natuurinclusieve inrichting en beheer op locaties waar dat mogelijk is. Actief burgerschap De inwoners van Winterswijk stimuleren om te participeren in de openbare ruimte binnen de kern leidt tot meer betrokkenheid tot de leefomgeving. Wij verwachten dat deze betrokkenheid tot een hogere tevredenheid over de openbare ruimte (in combinatie met al het groen) in de bebouwde kom leidt. Men kan immers meer invloed uitoefenen op het beheer van de openbare ruimte die voor hem/ haar belangrijk bevonden wordt. 54
Communicatie over groenbeheer Daarnaast zijn inwoners zijn over het algemeen vaak nauw betrokken bij het groen in de leefomgeving. Zij zijn graag op de hoogte van de gebeurtenissen en veranderingen in het groen in de nabijheid van hun eigen woonomgeving of elders in de bebouwde kom. Het is dan ook belangrijk dat de gemeente inwoners via diverse (online) kanalen op de hoogte houdt wat er vanuit beheeroogpunt speelt.
VISIE OP BERMEN Binnen de gemeente Winterswijk streven we naar een zo groot mogelijk areaal aan ecologisch beheerd grasoppervlak om de biodiversiteit te stimuleren en te vergroten. Dit zowel in het buitengebied als binnen de kern van Winterswijk. We zien de bermen (naast natuurlijk hun functie voor het verkeer) als landschapselementen die een positieve bijdrage kunnen leveren aan de biodiversiteit, met name voor planten en insecten. Door het oppervlak van de bermen is een substantiële bijdrage te verwachten. In de bebouwde kom is de keuze voor gazon of een bloemenweide maatwerk. In de kern zijn meer locaties te verwachten waar gekozen wordt voor gazon, denk aan speelmogelijkheden, vanuit gewenste beeldkwaliteit of verkeersveiligheid.
Op basis van voorliggende visie wordt de methode van Sinusmaaien toegepast. Bij deze ecologische maaimethode wordt er meanderend gemaaid en blijft steeds een deel van de oude vegetatie (circa 40%) staan. Door niet alles tegelijk te maaien en af te wisselen in maaiperiodes, ontstaat diversiteit in begroeiing, krijgen planten en bloemen meer kans om te bloeien en vormt niet-gemaaide vegetatie een overwinteringsplek voor insecten en andere kleine dieren. Ook worden hiermee drachtperiodes beter benut en beschikken bijen, vlinders en andere insecten gedurende langere perioden over nectar en stuifmeel. Op plaatsen waar kort gemaaid gras wenselijk is, met het oog op de gewenste beeldkwaliteit of verkeersveiligheid, wordt er in een hogere frequentie gemaaid, mede afhankelijk van de weersomstandigheden en het groeitempo van het gras.
VISIE OP BOMEN Winterswijk is, inclusief de bebouwde kom, bestempeld als onderdeel van een Nationaal Landschap. Een landschap dat zich kenmerkt door de aanwezigheid van grote aantallen boomrijen en laanstructuren. Het is dus zaak om in de hele gemeente zorgvuldig om te gaan met het laanbomenbestand. Bomen vormen belangrijke dragers van de groenstructuur in de woonkern van Winterswijk. Ze zijn medebepalend voor een fraaie en prettige woonomgeving en dragen sterk bij aan de identiteit daarvan. We streven daarom naar een duurzaam, gezond en gevarieerd bomenbestand. Dit zorgt ervoor dat bomen hun functies goed kunnen vervullen en zowel nu als in de toekomst een optimale bijdrage leveren aan de woon-, leef- en natuur- en milieukwaliteit van de woonkern en het landschap van Winterwijk. Een veilig bomenbestand dat op kostenefficiënte wijze in stand te houden is, geldt hierbij als randvoorwaarde. Bij aanplant van de bomen staat kwaliteit centraal; kwantiteit wordt bewaakt door het hanteren van een kengetal van het minimaal aantal bomen per inwoner. De betekenis en waarden van bomen draagt de gemeente op een proactieve wijze uit binnen de samenleving.
Het bomenbestand in de kern, maar ook in het buitengebied (laanbomen), gaat kwalitatief achteruit. Dat heeft grotendeels te maken met de hoge leeftijd van de het bomenbestand, hierdoor zijn bomen gevoeliger voor ziektes en aantastingen. Sinds 2018 is er jaarlijks extra budget beschikbaar gesteld. Hiermee zullen slechte bomen worden gekapt en nieuwe bomen geplant worden op plaatsen waar door het wegvallen van bomen de laanstructuren zijn aangetast. Conform het in 2017 vastgestelde Bomenbeheerplan met vervangingsplan worden de komende jaren delen van slechte lanen planmatig vervangen om de unieke kenmerken van het Winterswijkse landschap (ook zichtbaar in de kern) te behouden. Bomen die moeten wijken voor bijvoorbeeld ruimtelijke reconstructies worden zo mogelijk verplant binnen de gemeente of worden elders aangeboden. Soms ondervinden inwoners overlast van bomen. Dit speelt voornamelijk in woonwijken. Daarbij kan worden gedacht aan overmatig bladval, verhardingsopdruk, overhangende takken of ongewenste schaduwwerking. Uitgangspunt in de gemeente is om gezonde bomen te laten staan. In beginsel dient overlast te worden geaccepteerd; deze weegt niet op tegen de positieve effecten die bomen hebben. Bij het bepalen of er sprake is van overlast die moet worden weggenomen, kijken we naar aard, de duur en de ernst van de overlast in verband met de plaatselijke omstandigheden.
De inschatting of ingrijpen aan de orde is, is aan de gemeente zelf. Beschermde bomen Binnen de gemeente Winterswijk zijn er ook meerdere verschillende waardevolle en monumentale bomen gevestigd, zoals de bruine beuken in het centrum. Bovendien zijn er speciale bomen: bomen die zijn aangeplant bij een speciale gebeurtenis. Zij hebben een bijzondere status en vragen soms speciaal beheer.
BESTRIJDING EXOTEN Door menselijk handelen en door onder andere klimaatverandering komen soorten voor die een negatief effect hebben op de biodiversiteit en de volksgezondheid. Deze soorten kunnen in korte tijd grote oppervlaktes innemen. Voorbeelden hiervan zijn de Aziatische duizendknoop, de reuzenberenklauw en de eikenprocessierups. Voor deze ongewenste soorten geldt dat het beheer gericht is op beheersen en bestrijden. Daar waar invasieve soorten de kop op steken, zet de gemeente Winterswijk per locatie een zo effectief mogelijke methode in. De locaties heeft de gemeente in beeld via het projectplan aanpak invasieve exoten. De manier waarop Winterswijk de aanwezige soorten bestrijdt, vraagt maatwerk. Uitgangspunt is dat bestrijding op een ecologische manier gebeurt. Dat vraagt veel inzet van mensen en materieel. Ecologische bestrijding is soms onvoldoende en de gemeente moeten overgaan tot een andere methode. Landelijk zijn proeven gaande met betrekking tot diverse bestrijdingsvormen. Winterswijk volgt de ontwikkelingen op de voet.
¼ Openbaar groen draagt in belangrijke mate bij aan het verminderen van hittestress, het verhogen van CO2 opname van fijnstof, verminderen en bufferen van water bij wateroverlast en verhogen van vitaliteit van de inwoners. ¼ Om de biodiversiteit binnen de gemeente te vergroten worden er bij het maaibeheer alternatieven ingezet. Denk hierbij aan bijvoorbeeld andere maaimethodes zoals Sinusmaaien. ¼ In het beheer passen we ecologische onkruidbestrijding toe. Ten opzichte van de eerdere chemische bestrijding is dit meer arbeidsintensief. Dit zijn kostenaspecten die moeten worden vertaald in de budgetten voor beheer.
FINANCIËLE ASPECTEN VAN GROENBEHEER De laatste jaren is groenbeheer aan verandering onderhevig. Naast de normale onderhoudskosten zijn er de laatste jaren andere maatregelen nodig die kostenverhogend werken: ¼ Met name door klimaatverandering hebben we te maken met verlenging van het groeiseizoen. Dat heeft gevolgen voor het inzetten van mensen en materieel om de beeldkwaliteit het hele seizoen op orde te houden. Tevens neemt te overlast van warmte minnende insecten zoals luizen en eikenprocessierups toe, hierop moeten we in sommige gevallen ingrijpen. Door de onvoorspelbaarheid van het weer, en dan voornamelijk de drogere periodes is meer inzet nodig om zowel nieuwe als bestaande beplanting te laten overleven en is een verschuiving in gebruik van nieuwe beplanting. 55
5
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
5. GEBIEDSGERICHTE UITWERKING 5.1 ALGEMEEN
5.2 DEELGEBIEDEN TOEGELICHT
In het voorgaande hoofdstuk is de groenstructuurvisie beschreven aan de hand van de verschillende thema’s. De volgende stap is dat er een gebiedsgerichte uitwerking volgt.
In deze paragraaf zullen de aangegeven deelgebieden afzonderlijk behandeld worden. Hierbij wordt er een karakteristieke beschrijving van de desbetreffende wijken per deelgebied gegeven. Vervolgens worden voor elk deelgebied afzonderlijk de besproken thema’s uiteengezet met het benoemen van specifieke gebiedsgerichte maatregelen die van toepassing zijn. Deze maatregelen hebben op diverse wijze betrekking op de groenstructuur van de kern van Winterswijk en worden ook in beeld gebracht op verschillende kaarten per deelgebied. Als laatste deelgebied komt het historisch centrum aan bod, waarbij de gebiedsgerichte maatregelen in de vorm van verschillende opgaven uiteengezet worden.
Bij de gebiedsgerichte uitwerking is er gebruik gemaakt van verschillende deelgebieden in de kern van Winterswijk. Deze deelgebieden bestaan uit een samensmelting van meerdere wijken in de bebouwde kom en zijn voornamelijk voortgekomen uit de ligging tussen de verschillende historische radialen. Hierbij kan er ook sprake zijn dat een wijk tot twee deelgebieden behoort. Binnen de gevormde deelgebieden is er sprake van de volgende functies: een woonwijk, een bedrijventerrein en het historisch centrum. Binnen een specifiek deelgebied heerst niet één dezelfde soort groenbehoefte. Per deelgebied verschillen de thema’s die een rol van betekenis spelen, waardoor groen op meerdere manieren aan bod komt. Het benutten van groene kansen en het (gebiedsgericht) investeren op de juiste plekken in alle deelgebieden van de kern van Winterswijk is dan ook een grote uitdaging voor de gemeente. Bij de indeling van de deelgebieden is er gebruik gemaakt van de wijkgegevens (grenzen, nummers en namen) die zijn voortgekomen uit het Groenstructuurplan van 2010. Onderstaand schema laat de inhoudelijke indeling zien van de tien deelgebieden met de bijbehorende functies binnen de kern van Winterswijk. Eveneens zijn deze weergegeven op het kaartbeeld op de volgende pagina.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA DEELGEBIEDEN
DEELGEBIEDEN - MAATREGELEN 58
DEELGEBIED WIJKNUMMER EN -NAAM
FUNCTIE DEELGEBIED BINNEN KERN
Deelgebied I 2. De Pas Woonwijk 7. Branderbosch Noord 8. Branderbosch Zuid Deelgebied II 3. Hoge Wieber Noord 4. Bargerbosch 5. Hoge Wieber Zuid 9. De Vrees
Woonwijk
Deelgebied III 6. De Rikker Woonwijk 10. Oostervoort Deelgebied IV 17. Scholtenenk Woonwijk 18. Hakkelerkamp Noord 19. Hakkelerkamp Oost Deelgebied V 21. Beuzenes / Helderkamp 22. Pelkwijk / Helderkamp Zuid Deelgebied VI 21. Beuzenes / Helderkamp 26. Eelink 29. Beernink 30. Kottenseweg rand kom
Woonwijk
Woonwijk
Deelgebied VII 20. Sleeswijk Woonwijk/Bedrijventerrein 23. Alma / Venemans 24. Windmolenveld / Vèèneslat Noord 25. Kreil 27. Technopark 28. Vèèneslat Zuid Deelgebied VIII 12. Hazelder Woonwijk 13. Gasthuis 15. Balinkes Deelgebied IX 1. Schaapskamp Woonwijk/Bedrijventerrein 11. Zuilenes 14. Peperbus Deelgebied X 16. Batavier Historisch centrum
59
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
I
LEGENDA MAATREGELEN
DEELGEBIED I 60
DEELGEBIED I – DE PAS, BRANDERBOSCH NOORD/ZUID (WOONWIJK) De Pas Korte karakteristiek: De wijk De Pas (1970-1980) bestaat geheel uit woonerven en wordt begrensd door de Groenloseweg, Jaspersweg en Ravenhorsterweg. Bepalend voor de groenstructuur van de wijk is het Frerikshof waarvan bos en lanenpatroon deel uitmaken van de wijk. Met het bestaande groen in de woonerven is de verbinding met het Winterswijkse landschap duidelijk voelbaar in de wijk. Andere belangrijke structuren worden gevormd door de laanbomen van de Jaspersweg en de Groenloseweg en het particuliere parkachtige groengebied rondom de zorginstelling in het westen van de wijk. Verder is van betekenis de duidelijk zichtbare groene lob bestaande uit een houtwalstructuur die loopt via het sportpark Jaspers, waardoor zowel in ecologisch als recreatief opzicht een verbinding gelegd wordt tussen het groen van de wijk en het buitengebied. Branderbosch Noord/Zuid Korte karakteristiek: De wijk Branderbosch (overwegend 1960/2000) is een kleinere wijk waarvan de Whemerbeek, de Groenloseweg en de Generaal Berenschotweg de begrenzing vormen. De hoeveelheid openbaar groen is beperkt. Samen met de ruime groene kavels ontstaat er echter het beeld van een ruime, groene wijk. Belangrijke groenstructuren in de wijk worden gevormd door de bomen langs de Ravenhorsterweg en de groenvakken langs de Rembrandtstraat.
Landschap en cultuurhistorie (LC 1t/m9): ¼ Aanvullen boomstructuur radiaal Ravenhorsterweg (van Nispenstraat, rotonde Singelweg); ¼ Continuïteit radiaalstructuur benadrukken t.h.v. Schimmelpennincklaan/Bargerpaske en Piersonstraat; ¼ Verbijzonderen aanhechting radialen op centrumrondje t.h.v. rotonde; ¼ Aanplanten bomen om bomenstructuur bij de radiaal aan te vullen in overmaat in trottoir en tussenruimten trottoir/weg t.h.v. tussen Javastraat en Haitsma Mulierweg, rondom De Harmonie en de Tricotfabriek; ¼ Vergroten herkenbaarheid/beleving paden naar het buitengebied Jaspersweg en Ravenhorsterweg (historisch kerkpad) inclusief bestaande groene lob richting Frerikshof; ¼ Voortzetten landschapsstructuur buitengebied-kern tussen Ravenhorsterweg en Jaspersweg; ¼ Onderzoeken verbinding Jaspersweg met Honesweg; ¼ Bij oude cultuurhistorische landschapselementen zoals grote bomenrijen onderzoeken mogelijkheden omvormen bestrating tot natuurlijke half-verharding ten behoeve van de vitaliteit van de bomen;
¼ Aandacht voor rotonde Groenloseweg en Singelweg, samenkomen soorten bomen van radialen/rondje centrum. Biodiversiteit en ecologie (BE 1t/m4): ¼ Vergroten biodiversiteit door omvormen grasvlaktes rondom hotel en zorgboerderij; ¼ In gesprek met particulieren over eigendommen wat betreft monocultuur groenvlaktes; ¼ Onderzoeken mogelijkheden verbinding grote groengebieden Frerikshof en Whemerbeekzone met ‘stepping stones’ (inheemse beplanting, van struiken tot drachtbomen); ¼ Ecologisch bermbeheer en aanvullen (variatie) bomen bij Jaspersweg. Klimaatadaptatie (KA 1t/m4): ¼ Bij herinrichting Schildersbuurt onderzoeken mogelijkheden klimaatadaptieve inrichting; ¼ Onderzoeken minder verstening rondom Frerikshof; ¼ Onderzoeken vergroenen sportpark Jaspers voor tegengaan hittestress; ¼ Onderzoeken vergroenen Branderbosch-Zuid (toevoegen bomen).
Hieronder volgen per thema de gebiedsgerichte maatregelen die voor deelgebied I van toepassing zijn. Ook is er een gebiedskaart, waarbij alle maatregelen in beeld zijn gebracht op de specifieke locatie binnen dit deelgebied.
LC2
61
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
I
LEGENDA MAATREGELEN
DEELGEBIED I 62
KA2
Verkeer (VE 1t/m2): ¼ Entrees van buurten herkenbaar maken d.m.v. signaalbomen; ¼ Aandacht voor rotonde Groenloseweg en Rondweg West/Jaspersweg bij snijpunt radiaal/rondweg. Ontspanning en recreatie (OR 1): ¼ Ruimte voor particuliere initiatieven ten noorden van sportpark Jaspers in landschapszone.
LC4
LC1 LC6
VE1
63
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
II
LEGENDA MAATREGELEN
DEELGEBIED II 64
DEELGEBIED II – HOGE WIEBER NOORD, BARGERBOSCH, HOGE WIEBER ZUID, DE VREES (WOONWIJK) Hoge Wieber Noord Korte karakteristiek: De wijk Hoge Wieber noord (1980-1990) bestaat voornamelijk uit woonerven en kent hierdoor een kleinschalig en een naar binnen gekeerd karakter. Kenmerkend in dit verband is dat de wijk voor een groot deel direct grenst aan het buitengebied zonder dat dit direct beleefbaar is. Ook de Whemerbeek, die door de wijk stroomt, is maar op weinig plekken in de wijk zichtbaar. Naast de Whemerbeek bevinden de belangrijke groene structuren zich met name aan de randen van de wijk: de Ravenhorsterweg en de Schimmelpennincklaan. Het groen in de wijk zelf bestaat hoofdzakelijk uit kleine groenvakken afgewisseld met enkele grotere groengebieden die ingericht zijn ten behoeve van spelen. Bargerbosch Korte karakteristiek: De wijk Bargerbosch (1970) bestaat geheel uit geschakelde en rijtjeswoningen langs korte straten uitmondend in hofjes. De wijk wordt aan de oost- en zuidzijde begrensd door respectievelijk de Waliënsestraat en de Schimmelpennincklaan. De andere zijden grenzen rechtstreeks aan het buitengebied, dat via enkele kleine verbindingen direct vanuit de wijk te bereiken is. Meest bepalend voor het groenbeeld in de wijk is de oude bosstructuur die voor een landschappelijke sfeer zorgt.
Andere belangrijke groene structuren worden gevormd door de groene oostrand, de laanbeplanting langs de Waliënsestraat en het aanwezige buurtgroen tussen particulier terrein en de infrastructuur. Hoge Wieber Zuid Korte karakteristiek: De wijk Hoge Wieber zuid (1980) wordt omsloten door de Schimmelpennincklaan, de Waliënsestraat, Burgemeester van Nispenstraat en de Ravenhorsterweg. De Whemerbeek met de brede groenzone vormt de belangrijkste groenstructuur in de wijk. Deze groenzone draagt een landschappelijke sfeer en functioneert tevens als wijkpark.
De inrichting en opzet van de wijk is redelijk naar binnen gekeerd, waardoor er weinig ruimte gelaten wordt voor zicht vanuit de wijk naar de Whemerbeek met het aangrenzende groen. De Ravenhorsterweg, Waliënsestraat en Beusinkstraat maken deel uit van de radiaalstructuur van Winterswijk. De groenstructuur is op deze radialen niet in evenwicht, waardoor er niet altijd een groen aanzicht is. De Vrees Korte karakteristiek: De wijk de Vrees (1930) is een kleine vooroorlogse arbeiderswijk aangevuld met kleinschalige woningbouw uit de jaren ’80 van de vorige eeuw. De wijk wordt ingesloten door de Burgemeester van Nispenstraat, de Waliënsestraat en de Whemerbeek. Binnen dit gebied vallen grote groengebieden als de groenzone van de Whemerbeek en het Willinkplantsoen. Mogelijke bebouwing van het particuliere weiland aan de zijde van de Burgemeester van Nispenstraat zou kunnen zorgen dat de groene zone langs de Whemerbeek meer onder druk komt te staan. Hieronder volgen per thema de gebiedsgerichte maatregelen die voor deelgebied II van toepassing zijn. Ook is er een gebiedskaart, waarbij alle maatregelen in beeld zijn gebracht op de specifieke locatie binnen dit deelgebied.
Landschap en cultuurhistorie (LC 1t/m9): ¼ Verbinden van Nieuw Beusinkweg en Beusinkweg met herinrichting van Schimmelpennincklaan; ¼ Aanvullen radiaalstructuur Waliënsestraat in overmaat trottoir tussen Burgemeester van Nispenstraat/Thorbeckestraat en P.J. Troelstrastaat (plantvakken/bomen); ¼ Aanzet radiaalstructuur met bomen op particulier terrein tegenover Lange Brug in overleg met eigenaar; ¼ Aandacht voor kruispunt Waliënsestraat en Singelweg, samenkomen soorten bomen van radialen/rondje centrum; ¼ Vergroten zichtbaarheid/herkenbaarheid Whemerbeek bij kruising Singelweg; ¼ Vergroten zichtbaarheid/herkenbaarheid Whemerbeek en radialen rondom Schimmelpennincklaan om water beleefbaar en toegankelijk te maken (meer ruimte voor drachtbomen door laanstructuur); ¼ De route langs de Whemerbeek meer leesbaar maken met aandacht voor cultuurhistorische objecten (zoals de BH-bult); ¼ Benutten onderhoudspad langs Whemerbeek voor verbinding tussen buitengebied-kern; ¼ Aandacht voor herkenbaarheid van het rondje historisch centrum bij park Lange Brug.