Groenstructuurvisie bebouwde kom Winterswijk
Tekst van het document
g r o e n s t r u c t u u r v i s i e
b e b o u w d e
k o m
w i n t e r s w i j k
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
COLOFON
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK DE RADIALEN VERBONDEN opdrachtgever: GEMEENTE WINTERSWIJK
opdrachtnemer: BURO ONTWERP & OMGEVING
projectnummer: 3153.01 status: DEFINITIEF datum: AUGUSTUS 2022 formaat: A3 GESNEDEN
2
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
3
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
SAMENVATTING GROENSTRUCTUURVISIE DE RADIALEN VERBONDEN Voorliggende Groenstructuurvisie beschrijft de groenstructuur voor de bebouwde kom van Winterswijk. De visie zal van kracht gaan in het jaar 2022 en is een actualisatie van het vorige Groenstructuurplan uit 2010.
De opgave voor de gemeente is om de deze kwaliteiten in balans te brengen met de bijzondere landschappelijke kwaliteiten van de gemeente. Groen is hierbij een belangrijk middel om deze kwaliteiten met elkaar te verbinden.
Gemeente Winterswijk wil met deze Groenstructuurvisie motiveren en vastleggen welke groengebieden en groene structuren nu en in de toekomst bepalend zijn voor het groene karakter van de bebouwde omgeving. Dit zodat deze behouden, versterkt of verder ontwikkeld kunnen worden. Naast het groen in de bebouwde kom van Winterswijk worden er ook verbindingen gelegd met elementen uit het waardevolle cultuurlandschap in het buitengebied van Winterswijk. Om dit geheel te realiseren is een inspirerende toekomstgerichte visie nodig, waarin het maken van keuzes cruciaal is en het stellen van de juiste prioriteiten centraal staat op het gebied van groen in de kern van Winterswijk.
Deze Groenstructuurvisie is opgesteld met het bovenstaande in gedachte. Het bestaat uit twee delen; een visie (deel A) en een afzonderlijk uitvoeringsplan (deel B). Het deel ‘visie’ beschrijft de groenstructuur zoals deze binnen de gemeente Winterswijk aanwezig is en formuleert daarnaast een duidelijke visie. Vanuit de visie wordt een uitwerking gemaakt naar de verschillende thema’s die bijdragen aan de groenstructuur voor Winterswijk.
De Groenstructuurvisie van Winterswijk bestaat uit zes hoofdstukken. Hoofdstuk 1 omvat de inleiding waarin de aanleiding, context, doelstellingen en proces van de visie worden beschreven. Hoofdstuk 2 beschrijft inhoudelijk het ontstaan van het landschap waar Winterswijk op gevestigd is. De visie wordt op hoofdlijnen behandeld in hoofdstuk 3. Vervolgens volgt er een beleidsmatige uitwerking van de visie (hoofdstuk 4) aan de hand van diverse samenhangende thema’s en een gebiedsgerichte uitwerking in Winterswijk inclusief maatregelen (hoofdstuk 5). De Groenstructuurvisie wordt afgesloten met hoofdstuk 6 met een volledig uitvoeringsprogramma.
HOOFDSTUK 1: INLEIDING Winterswijk is met haar natuurgebieden, centrum, werkgelegenheid en recreatiemogelijkheden echt het regionale centrum van Oost-Achterhoek. Daarnaast bevindt Winterswijk zich tussen verschillende landschappen die zijn bekroond met de titel Nationaal Landschap. Door inwoners en bezoekers wordt Winterswijk dan ook gezien als een zeer fraaie, groene gemeente.
HOOFDSTUK 2: ONTSTAAN VAN HET LANDSCHAP Het landschap van Winterswijk is uniek en misschien wel het meest karakteristiek van de gehele Achterhoek. De gemeente Winterswijk is in haar eigen ogen een ‘levend icoon van het kleinschalige Nederlandse cultuurlandschap’. Het cultuurlandschap in Winterswijk is het resultaat van de eeuwenlange wisselwerking tussen natuurlijke factoren en menselijk handelen. Onder natuurlijke factoren verstaan we de ‘levende natuur’ en de ‘niet-levende natuur’, zoals geologie, bodemopbouw en waterhuishouding. Daarnaast heeft het menselijk handelen een groot effect, zoals bebouwing en landbouw. Ten aanzien van de kern van Winterswijk spelen er een paar landschapstypen een belangrijke rol door het feit dat er op deze landschappen in de loop der jaren bebouwing heeft plaatsgevonden. De ontwikkeling van bebouwing en groenbeplanting in de kern is natuurlijk ook afhankelijk van het bepaalde landschapstype wat in de ondergrond aanwezig is. Afgaande op de bestaande grenzen van de bebouwde kom van Winterswijk heeft de kern zich voornamelijk ontwikkeld op vier landschappen: kampontginningen, essenlandschap, oude hoevenlandschap en jonge landschappen op oude heide.
Op basis van deze landschappen hebben er zich in de loop der jaren veel ontwikkelingen voorgedaan in landschapsstructuren en -elementen. De geschiedenis bepaalt grotendeels op welke wijze de kern van Winterswijk groen is en hoe het in de toekomst ontwikkeld kan worden.
HOOFDSTUK 3: VISIE OP HOOFDLIJNEN Groen heeft meerdere functies die de groenstructuur moet vervullen in de kern van Winterswijk: gezonde functie (prettige leefomgeving/leefklimaat), ruimtelijke functie (structuur, samenhang en herkenbaarheid), ecologische functie (biodiversiteit in ecologisch systeem) en een klimaatadaptieve functie (meebewegen met het veranderende klimaat). Binnen de groenstructuur wordt er gewerkt volgens een bereikbare/toegankelijke ambitie die bestaat uit het toekomstig ontwikkelen van de basis, waarbij de totstandkoming en uitwerking door de gemeente Winterswijk samen met tal van partners uitgevoerd wordt. De groenstructuur van Winterswijk kan gezien worden als een opbouw van verschillende lagen: landschapstypen, historische radialen, verbindingen (Whemerbeekzone en Spoorzone), lobben als groene overgang tussen buitengebied en kern, grote groengebieden en vijvers en een onderliggende buurtstructuur. De radialen zijn voor de kern van Winterswijk van grote waarde voor de algemene structuur en verbondenheid. Ter verdere versterking van de groenstructuur, richt de visie zich in hoofdzaak op het creëren van verbindingen tussen de radialen. Voorliggende visie heeft dan ook als werktitel ‘de radialen verbonden’.
Ten aanzien van deze verbinding spreken we van drie verschillende niveaus van verbinding: ¼ Verbinding 1: ‘Cultuurhistorisch’, verbinding rondom het centrum; ¼ Verbinding 2: ‘Groot groen’, verbinding door de wijken heen; ¼ Verbinding 3: ‘Biodiversiteit en verkeer’, verbinding aan de rand van de kern.
HOOFDSTUK 4: BELEIDSMATIGE UITWERKING Om de Groenstructuurvisie van Winterswijk compleet te maken is er een beleidsmatige uitwerking op een achttal thema’s die op verschillende manieren van invloed zijn op al het groen in de kern. Hierdoor kan er beter verklaard worden waarom de gemeente Winterswijk, in samenwerking met andere partijen, sommige (groene) keuzes in de nabijheid of toekomst dienen te overwegen of te maken. De thema’s die inhoudelijk bijdragen aan de Groenstructuurvisie van Winterswijk zijn: ¼ Landschap en cultuurhistorie (historische patronen en structuren); ¼ Biodiversiteit en ecologie (ecosystemen in bebouwd gebied, educatie); ¼ Klimaatadaptatie (klimaateffecten: hittestress, wateroverlast en droogte): ¼ Bewegen en spelen (natuurlijk spelen, groene schoolpleinen); ¼ Ruimtelijke ontwikkelingen (streefwaarde groen, natuurinclusief bouwen); ¼ Verkeer (groene rotondes, verkeersveiligheid); ¼ Ontspanning en recreatie (landschapszone, groene verbindingen); ¼ Beheer en onderhoud.
HOOFDSTUK 5: GEBIEDSGERICHTE UITWERKING Na de beleidsmatige uitwerking is de volgende stap een gebiedsgerichte uitwerking van de groenstructuur in Winterswijk. Bij deze gebiedsgerichte uitwerking is er gebruik gemaakt van tien verschillende deelgebieden in de kern van Winterswijk. Deze deelgebieden bestaan uit een samensmelting van meerdere wijken binnen de bebouwde kom en zijn voornamelijk voortgekomen uit de ligging tussen de verschillende historische radialen (zie overzichtstabel in hoofdstuk 5), bestaande uit de functies: woonwijk, bedrijventerrein en historisch centrum. De nadere toelichting van de deelgebieden bestaan uit een karakteristieke beschrijving van de desbetreffende wijken en een uiteenzetting van de beleidsmatige thema’s inclusief de specifieke gebiedsgerichte maatregelen die van toepassing zijn. Deze maatregelen hebben op diverse wijze betrekking op de groenstructuur en worden in beeld gebracht op verschillende kaarten per deelgebied. Ten aanzien van het historisch centrum van Winterswijk is er voor de groenstructuur een viertal opgaven naar voren gekomen, waardoor dit deelgebied ook haar gebiedsgerichte uitwerking heeft.
HOOFDSTUK 6: UITVOERINGSPROGRAMMA In dit hoofdstuk wordt de visie van de gemeente Winterswijk op de groenstructuur uitgewerkt aan de hand van een uitvoeringsprogramma met verschillende thematische uitgangspunten en daarnaast gebiedsgerichte uitvoeringsmaatregelen en projecten. Met een koppeling van het thematische en het gebiedsgerichte aspect zijn per deelgebied concrete maatregelen/projecten uitgewerkt en deze zijn middels een kaartbeeld gekoppeld aan een specifieke plek. Dit betreft concrete werkzaamheden/ projecten die de gemeente de komende jaren wil ondernemen, om zo de gewenste groenstructuur daadwerkelijk vorm te geven. Deze concrete projecten zijn per deelgebied opgenomen in het uitvoeringsschema. Deze is toegevoegd aan dit document, waarbij alles op overzichtelijke wijze door te nemen is.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
SAMENVATTING DEEL A: VISIE DE RADIALEN VERBONDEN H1: INLEIDING
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
AANLEIDING CONTEXT DOELSTELLING WAARDE VAN GROEN PROCES VISIE
1.6
LEESWIJZER
08
29 09 11 11 12
ONDERZOEKSFASE ONTWERPFASE VASTSTELLINGSFASE
12 13 13
DEEL A DEEL B
13 13
13
H2: ONTSTAAN VAN HET LANDSCHAP 14
2.1 2.2
ALGEMEEN LANDSCHAPSTYPEN
15 15
KERN VAN WINTERSWIJK Kampontginningen Essenlandschap Oude hoevenlandschap Jonge landschappen
15 15 17 17 17
OORSPRONG STRUCTUURONTWIKKELINGEN
19 19
2.3 LANDSCHAPSSTRUCTUREN 2.4 LANDSCHAPSELEMENTEN 2.5 PARELS
19
21 21
H3: VISIE OP HOOFDLIJNEN 22 3.1 ALGEMEEN 3.2 FUNCTIES VAN GROEN
23 23
GEZONDE FUNCTIE RUIMTELIJKE FUNCTIE ECOLOGISCHE FUNCTIE KLIMAATADAPTIEVE FUNCTIE AMBITIE
23 23 23 23 23
3.3 GROENSTRUCTUUR LANDSCHAPSTYPEN
27
27 RADIALEN 27 VERBINDINGEN IN WINTERSWIJK 27 LANDSCHAP EN LOBBEN 29 GROTE GROEN GEBIEDEN EN VIJVERS 29 ONDERLIGGENDE BUURTSTRUCTUUR 29
3.4 VISIE OP HOOFDLIJNEN
31
ALGEMEEN VERBINDING 1: CULTUURHISTORISCH VERBINDING 2: GROEN EN CULTUURHISTORIE VERBINDING 3: BIODIVERSITEIT EN VERKEER
31 31 31 33
3.5 UITWERKING PER THEMA
33
H4: THEMATISCHE UITWERKING 34 4.1 ALGEMEEN 4.2 LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE BEEKZONE
35 35
HISTORISCHE PATRONEN CENTRUM RONDJE PADEN EN BOSSEN
35 35 35 37
ECOLOGISCHE WAARDE GROEN IN DE KERN COMMUNICATIE EN EDUCATIE
39 39 41
4.3 BIODIVERSITEIT EN ECOLOGIE BIODIVERSITEIT
6
39
n
4.4 KLIMAATADAPTATIE
41
KLIMAATEFFECTATLAS
41
COMMUNICATIE
45 45
GROENE SCHOOLPLEINEN
47 47
NATUURINCLUSIEF BOUWEN
48 49
Droogte Hittestress Wateroverlast MAATREGELEN KLIMAATADAPTATIE 4.5 BEWEGEN EN SPELEN NATUURLIJK SPELEN 4.6 RUIMTELIJKE ONTWIKKELINGEN STREEFWAARDE GROEN 4.7 VERKEER
ROTONDES ALS GROENE ENTREES
4.8 ONTSPANNING EN RECREATIE GROENE VERBINDINGEN
41 43 45 47 48 51 51
53
LANDSCHAPSZONE WHERMERBEEKZONE
53 53 53
VISIE ALGEMEEN VISIE OP BERMEN VISIE OP BOMEN BESTRIJDING EXOTEN FINANCIËLE ASPECTEN VAN GROENBEHEER
54 54 54 55 55
4.9 BEHEER EN ONDERHOUD
54
H5: GEBIEDSGERICHTE UITWERKING 56 5.1 ALGEMEEN 5.2 DEELGEBIEDEN TOEGELICHT
DEELGEBIED I DEELGEBIED II DEELGEBIED III DEELGEBIED IV DEELGEBIED V DEELGEBIED VI DEELGEBIED VII DEELGEBIED VIII DEELGEBIED IX DEELGEBIED X
57 57
61 65 69 73 77 79 83 89 91 95
DEEL B: UITVOERING H6: UITVOERINGSPROGRAMMA 102 6.1 ALGEMEEN 6.2 THEMATISCHE UITWERKING 6.3 GEBIEDSGERICHTE UITWERKING 6.4 UITVOERINGSSCHEMA 6.5 WERKWIJZE
103 103 103 103 103
BIJLAGEN
126
BIJLAGE I: BELEIDSSCHEMA
127
7
1
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
DEEL A: VISIE
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
1 INLEIDING 1.1 AANLEIDING Wie Winterswijk zegt, ziet prachtige natuurgebieden, een bruisend centrum, veel diverse werkgelegenheid en volop recreatiemogelijkheden. Echt het regionale centrum van Oost-Achterhoek. Daarnaast bevindt Winterswijk zich tussen verschillende landschappen die zijn bekroond met de titel Nationaal Landschap. Door inwoners en bezoekers wordt Winterswijk dan ook gezien als een zeer fraaie, groene gemeente. Kortom, op het eerste gezicht een prachtige plek om te wonen. De opgave voor de gemeente is echter om deze kwaliteiten in balans te brengen met de bijzondere landschappelijke kwaliteiten van de gemeente. Groen is hierbij een belangrijk middel om deze kwaliteiten met elkaar te verbinden. Behalve de aandacht die uitgaat naar het uitgestrekte buitengebied met haar variatie, kleinschalige, en bosrijke karakter, zijn er binnen de kern van Winterswijk ook veel waardevolle groenvoorzieningen, -structuren en elementen te vinden. Het groen in de bebouwde kom van Winterswijk heeft dan ook net zo veel aandacht en bescherming nodig als het groen in het omliggende landschap. Het groen vervult immers sterk uiteenlopende functies binnen een beperkte ruimte waar echter nog vele andere – vaak strijdige – belangen ruimte vragen.
Met een visie op de groenstructuur binnen de bebouwde kom wordt dan ook een verbinding gelegd naar het landschap, de cultuurhistorie, water, biodiversiteit en klimaat(verandering). Maar groen is ook een (sociaal) verbindende schakel naar maatschappij, zorg, verkeer of ruimtelijke ordening.
1.2 CONTEXT Gemeente Winterswijk wil daarom met deze Groenstructuurvisie voor de bebouwde kom van Winterswijk motiveren en vastleggen welke groengebieden en groene structuren nu en in de toekomst bepalend zijn voor het groene karakter van de bebouwde omgeving. Dit zodat deze behouden, versterkt of verder ontwikkeld kunnen worden. Om dit te realiseren is een inspirerende toekomstgerichte visie nodig, waarin het maken van keuzes cruciaal is en het stellen van de juiste prioriteiten centraal staat op het gebied van groen in de bebouwde kom van Winterswijk.
SAMEN VISIE MAKEN Voor een succesvolle realisatie van de in deze groenstructuurvisie gestelde doelen, is de gemeente afhankelijk van diverse partners. Geheel in lijn met de nieuwe omgevingswet, is deze groenstructuurvisie dan ook niet alleen een leidraad, maar vooral ook een uitnodiging aan partners en inwoners om mee te werken aan een groen Winterswijk! Zo informeert de gemeente Winterswijk haar inwoners op de website www.werkaanwinterswijk.nl en nodigt hen uit om mee te doen, ideeën in te brengen en betrokken te zijn. Er worden voorbeelden gegeven om zelf aan de slag te gaan, zoals met actie Steenbreek of door het plaatsen van wildcamera’s.
Bebouwde en groene ruimten bestaan in Winterswijk naast elkaar, in verschillende samenstellingen. In relatief nieuwe wijken binnen de kern is het groen sterk verweven met ruim opgezette woongebieden, wat zorgt voor een lommerrijke uitstraling. In wijken als Pelkwijk, De Rikker, Bargerbosch en het centrumgebied neemt het groen een meer bescheiden plek in, tussen bebouwing in hogere dichtheden. De Whemerbeek, die dwars door Winterswijk stroomt, zorgt bovengronds aanliggend voor groene zones. Op bedrijventerreinen is het groen soms ver te zoeken, tussen steen, beton, asfalt en staal. Zomaar enkele voorbeelden, die illustreren op welke manier het groen binnen Winterswijk aanwezig is en te ervaren is. Voorbeelden die aantonen dat de groenstructuur niet op elke plek even prominent is, in een aantal gevallen zelfs afwezig. Deze gaten in de groenstructuur verdienen aandacht. Het gaat dan bijvoorbeeld om woongebied waar bewoners op korte afstand weinig groen tot hun beschikking hebben. Of om belangrijke routes door de gemeente, die veel beter zichtbaar kunnen worden door een duidelijke laanbeplanting. Gaten in de groenstructuur binnen de bebouwde kom kunnen ook duiden op wegbermen die, anders ingericht of beheerd, voor planten- en diersoorten veel meer waarde kunnen hebben.
Of ze vertegenwoordigen gebieden waar steen, beton en staal zo sterk de overhand hebben, dat de water- en temperatuurhuishouding niet goed kan worden gereguleerd.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA TOPOGRAFIE
TOPOGRAFISCHE KAART 10
Het opsommen van de zaken die ontbreken, vormt echter nog geen volwaardig plan met beleidsstatus. Beleid maken betekent immers ook: kiezen en prioriteren. Kiezen voor wat naar verwachting de grootste meerwaarde heeft, kiezen voor hetgeen haalbaar is en de beschikbare middelen daarvoor aanwenden. Vervolgens: prioriteren van maatregelen in de tijd. Dit betekent bijvoorbeeld voorrang geven aan maatregelen die voorwaardelijk zijn voor andere maatregelen. Of aan maatregelen die kunnen ‘meeliften’ met andere projecten.
Daarnaast heeft de gemeente Winterswijk in 2010 het Groenstructuurplan uitgebracht. Momenteel is dit beleidsstuk op inhoudelijk gebied redelijk achterhaald. Er dient nu een samenhangende en inspirerende toekomstvisie op het groen voor de kern van Winterswijk ontwikkeld te worden. Een visie, waarin het groen in haar diverse verschijningsvormen in een samenhangende structuur wordt geplaatst. Een visie waarin, vanuit deze structuur geredeneerd, praktische handvatten worden gegeven aan de gewenste ontwikkelingsrichting.
Het benoemen en prioriteren van maatregelen hangt sterk samen met die delen van de groenstructuur, waar de gemeente Winterswijk zeggenschap over heeft. Meer concreet zijn dit de gebieden die zij in eigendom en beheer heeft en waar ze actief op kan ingrijpen via inrichtings- en beheersmaatregelen.
Op termijn kan deze groenstructuurvisie worden opgenomen in de omgevingsvisie en het omgevingsplan voor de gemeente Winterswijk, waarin onder de vlag van de Omgevingswet (naar verwachting van kracht in januari 2023) regels voor de fysieke leefomgeving worden ondergebracht.
Er zijn echter ook plekken en gebieden binnen de (gewenste) groenstructuur, die de gemeente niet in beheer heeft. In die gebieden is de rol van de gemeente niet zozeer die van initiator, maar van regisseur, facilitator of aanjager. Welke rol de gemeente aanneemt en welke instrumenten zij kan inzetten, is per gebied maatwerk. Wat wel buiten kijf staat, is dat groen essentieel is voor een klimaatbestendige, duurzame en toekomstgerichte omgeving. Er is een aantoonbaar positief effect op de gezondheid en sociale verbindingen van mensen die in een groene omgeving wonen, werken en recreëren. Deze hoofdgedachte is voor de gemeente Winterswijk belangrijk om te onthouden en centraal te blijven stellen.
1.3 DOELSTELLING De gemeente Winterswijk heeft in de loop der tijd meerdere beleidskaders ontwikkeld voor de groene ruimte. Sommige van deze beleidskaders geven richting aan de lange termijn ontwikkeling van het landschap in het buitengebied, andere gaan over het dagelijks beheer van het groen in de kern. Op zichzelf is elk van deze kaders van nut en praktisch toepasbaar.
Daarnaast is deze groenstructuurvisie bedoelt als kader voor (grootschalige) renovatie van de openbare ruimte en wijken. Ook biedt de groenstructuurvisie kansen voor relatief eenvoudige maatregelen. Deze groenstructuurvisie is opgesteld met het bovenstaande in gedachte. Het bestaat uit twee delen; een visie (deel A) en een afzonderlijk uitvoeringsplan (deel B). Het deel ‘visie’ beschrijft de groenstructuur zoals deze binnen de gemeente Winterswijk aanwezig is en formuleert daarnaast een duidelijke visie: welke groenstructuur willen we in de gemeente Winterswijk creëren? Wat moet deze groenstructuur voor Winterswijk doen? Vanuit de visie wordt een uitwerking gemaakt naar de thema’s landschap en cultuurhistorie, biodiversiteit en ecologie, klimaat(verandering), bewegen en spelen, ruimtelijke ontwikkeling, ontspanning en recreatie en beheer en onderhoud.
1.4 WAARDE VAN GROEN Groen in de bebouwde kom is niet alleen in esthetisch opzicht een toevoeging voor de totale leefomgeving. De waarde van groen is namelijk vele malen groter.
11
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
Groen in de woon- en werkomgeving is van grote maatschappelijke waarde voor inwoners en ondernemers. De belangrijke en interessante voordelen van groen beslaan een breed scala aan verbeteringen die teweeg kunnen worden gebracht in het bebouwd gebied van een kern. Groen kan namelijk wel zes functies in één hebben, waardoor het erg waardevol is voor verschillende opgaven gerelateerd aan: economie, klimaat, milieu, gezondheid, sociaal en veiligheid. Nevenstaande tabel laat zien op welke manieren groen waardevol is ten aanzien van de verschillende benoemde opgaven:
1.5 PROCES VISIE De groenstructuurvisie is in een drietal fasen tot stand gekomen: een onderzoeksfase, een ontwerpfase en een vaststellingsfase.
ONDERZOEKSFASE Binnen de onderzoeksfase is als eerste een feitelijke basisinventarisatie gemaakt van de bestaande groenstructuur en de afzonderlijke plannen en beleidsdocumenten die op het groen betrekking hebben. Naast deze inventarisatie zijn interviews gehouden met partijen die een rol hebben in het beheer of de ontwikkeling van de groenstructuur. Doel van deze gesprekken was zowel het informeren van deze partijen over voorliggend proces, als het doen van een snelle verkenning van de visie en het belang dat de respectievelijke gesprekspartners vertegenwoordigen. Verder is tijdens een online brainstormbijeenkomst, genaamd ‘De avond van de Groene kansen’, met een groep betrokken en geïnteresseerde inwoners van Winterswijk gediscussieerd over de koers die binnen de groenstructuurvisie wordt ingeslagen en hoe groen optimaal zou kunnen worden benut in de kern van Winterswijk. Verkenning landschap
12
ECONOMIE
VEILIGHEID
KLIMAAT
MILIEU
GEZONDHEID
SOCIAAL
¼ Waarde-stijging onroerend goed ¼ Energie leveren en gebruik verminderen
¼ Minder vandalisme en criminaliteit ¼ Betere veiligheid in het verkeer
¼ Verminderen hittestress door verlagen temperatuur in bebouwd gebied ¼ Tegengaan van wateroverlast door meer opvang en vasthouden water ¼ Minder last van droogte door waterabsorptie van groen
¼ Verbeterde luchtkwaliteit ¼ Demping geluidshinder ¼ Zuivering van water ¼ Ecologisch verantwoord, meer biodiversiteit
¼ Uitnodiging tot meer bewegen in openbare ruimte ¼ Sneller herstel na ziekte ¼ Verbeterde welzijn van mensen (mentaal/fysiek)
¼ Betere en prettige leefomgeving ¼ Ontmoeten en verblijven in groene omgeving
Daarbij is gediscussieerd aan de hand van een achttal thema’s, die samen een inhoudelijke leidraad vormen voor deze visie. Ook is tijdens deze bijeenkomst een inventarisatie gemaakt van ideeën en suggesties, die bezoekers aandroegen.
Daar waar maatregelen worden beoogd om de structuur te realiseren of herstellen, zijn deze in kaart gebracht. Deze maatregelenkaart correspondeert met de lijst maatregelen die in het uitvoeringsplan zijn opgenomen.
Ter uitbreiding van de onderzoeksfase is voor de gehele kern van Winterswijk een nadere gebiedsgerichte verkenning (per fiets) gedaan. Voor deze aanvulling is gekozen, omdat er hierdoor ter plaatse op verschillende locaties in Winterswijk een indruk kon worden verkregen hoe het gesteld was met het groen in de kern en wat de kansen en knelpunten hierbij waren.
VASTSTELLINGSFASE De groenstructuurvisie wordt dinsdag 23 augustus 2022 ter behandeling aangeboden aan het college van burgemeester en wethouders. Voorgesteld wordt om de groenstructuurvisie op donderdag 22 september 2022 ter vaststelling aan te bieden aan de gemeenteraad.
ONTWERPFASE Op grond van de resultaten van de onderzoeksfase is de beoogde groenstructuur geschetst, waarbij de visie thematisch is uitgewerkt in een achttal thema’s. Op basis daarvan is een vertaling gemaakt naar een gebiedsgerichte aanpak.
De visiekaarten op zowel hoofd- als deelniveau zijn afzonderlijk in de verschillende hoofdstukken opgenomen.
DEEL B Deel B vormt het uitvoeringsplan. Dit bevat het pakket aan maatregelen dat in het kader van de in de groenstructuurvisie opgenomen doelstellingen is geprogrammeerd. De maatregelen zijn geprioriteerd in de tijd en voorzien van een globale kostenraming.
1.6 LEESWIJZER DEEL A Deze groenstructuurvisie bestaat uit twee delen. Deel A betreft het visiedeel, waarin de doelstellingen van de visie worden toegelicht, de beoogde groenstructuur wordt geschetst en thematisch is uitgewerkt. 13
2
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
2 HET ONTSTAAN VAN HET LANDSCHAP 2.1 ALGEMEEN
2.2 LANDSCHAPSTYPEN
Het landschap van Winterswijk is uniek en misschien wel het meest karakteristiek van de gehele Achterhoek. Dit oude cultuurlandschap draagt met trots de titel Nationaal Landschap. Deze titel is geldend voor het gehele gemeenteoppervlak, als enige gemeente van Nederland.
Het cultuurlandschap in de gemeente Winterswijk bestaat uit bepaalde landschapstypen die op elkaar lijken, terwijl andere typen landschap weer heel divers zijn ten aanzien van elkaar. De bebouwde kom en het buitengebied van Winterswijk kennen veel verschillende historische landschapstypen. Hierbij is voor de bebouwde kom een drietal landschapstypen te onderscheiden namelijk, essen- en kampenlandschap, beekdalen en jonge landschappen op oude heide die vanaf de jaren ‘20-’30 zijn ontgonnen. Dit laatste landschap is het heide- en broekontginningenlandschap.
Het cultuurlandschap in Winterswijk is het resultaat van de eeuwenlange wisselwerking tussen natuurlijke factoren en menselijk handelen. Een landschap dat bestaat uit vele historische sporen, het is dynamisch door zich continue te vormen en aan te passen. Een levend landschap, ook in de kern van Winterswijk. De kern van Winterswijk ligt als spinnenweb verankerd in dit landschap. Het omringende landschap dringt via groene lobben de kern in en is met radialen en waterstructuren verbonden met de omgeving. Op sommige plekken is de grens tussen landschap en bebouwde kom hard, wordt deels gevormd door de rondweg en op sommige delen is het landschap verweven met de bebouwde kom.
KERN VAN WINTERSWIJK De kern van Winterswijk is niet toevallig ontstaan op de plek waar het ligt. De variatie van bijzondere aardkundige verschijnselen heeft in sterke mate bepaald waar mensen zich vestigden en het landschap werd ontgonnen. Het landschap werd in gebruik genomen door de mens en is dus aan verandering onderhevig. Ook in de uiteindelijke bebouwde kom van Winterswijk. De ontwikkeling van bebouwing en groenstructuren in de bebouwde kom is daarmee ook afhankelijk van het bepaalde landschapstype wat hier aanwezig is.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA LANDSCHAPPEN
LANDSCHAPSTYPEN IN DE KERN 16
Essen- en kampenlandschap (en oude hoevenlandschap) Eerst werden kleinschalige akkers ontgonnen in het oorspronkelijke boslandschap. Zo ontstond het oude hoevelandschap. Met name in het zuiden en oosten van Winterswijk is sprake van dit oude landschap met een besloten karakter. Het oude hoevelandschap is een golvend landschap en kenmerkt zich door een kleinschalige afwisseling in bodem, reliëf en groenstructuren. Aan de rand van zo’n glooiing stond een boerderij met erfbeplanting, naast lagergelegen beken lagen de weiden. De oude door essen omringde bouwlanden zijn op veel plaatsen nog goed herkenbaar. De beslotenheid van het landschap wordt versterkt door de Winterswijkse bossen. Deze hebben een bijzondere geschiedenis die al eeuwen teruggaat. Er werden de kleine ontginningsbossen aangelegd, die kenmerkend zijn voor Winterswijk en die oudsher bij de boerderijen hoorden. Binnen de bebouwde kom is een aantal oude bossen terug te vinden, zoals het Bargerbos, het Huininkmaatbos en bij Frerikshof. Het essenlandschap is eveneens een oud deel van het cultuurlandschap en is vaak als bouwland in gebruik. Bij het essenlandschap is er sprake van kampontginningen, waarbij de essen op de droogste en grootste dekzandruggen liggen.
Al in de prehistorie waren dit de kerngebieden van bewoning, waar in de huidige tijd de kern van Winterswijk is terug te vinden. De oude door essen omringde bouwlanden zijn op veel plaatsen in de kern nog goed herkenbaar. Namen van wijken als Zuilenes en Scholtenenk duiden hierop. Een kamp is een kleine individuele akker of clustering van akkers. Door de manier van bewerken ontstonden kleine bollingen en steilranden in het landschap, omzoomd met houtwallen en -singels. Hierdoor ontstond het kleinschalige en zo gewaardeerde landschap. Namen als Hakkelerkamp en Helderkamp verwijzen hiernaar. Dit van oorsprong kleinschalige landschap wordt voornamelijk gevormd door een combinatie van het essenlandschap en het oude hoevenlandschap. Voor de groenstructuurvisie is deze verdeling te gedetailleerd. Daarom zijn deze drie landschappen samengevat onder een noemer. De lagergelegen beekdalen van bijvoorbeeld de Whemerbeek slingeren hier tussendoor. Beekdalen De beekdalen zijn laagtes waardoor de beken hun weg hebben gevonden. Ze worden gekenmerkt door gras en natte bossen. De beekdalen waren belangrijk voor de afvoer van het water en hadden een positieve invloed op de bewoonbaarheid van de naastgelegen landschappen.
Jonge landschappen (heide- en broekontginningenlandschap) Daarnaast bestond het overgrote deel van Winterswijk tot ver in de 19e eeuw uitsluitend uit vochtige gebieden en natte heidevelden. Ook binnen de huidige bebouwde kom. Vanwege verschillende factoren werd het mogelijk om rond het jaar 1900 de relatief natte heidegronden te ontginnen. De vochtige gebieden, die in gebruik waren als grasland en/of bos staan bekend als broeken. Al deze gronden speelden een onmisbare rol in het landbouwsysteem en vormden aantrekkelijke landbouwgebieden, waardoor er zich een aantrekkelijk vestgingsklimaat ontwikkelde. We noemen dit jonge landschap het heide- en broekontginningenlandschap. Historische kaarten laten bijvoorbeeld de heidevelden goed zien, namen als Tuunterveld en Molenveld herinneren hieraan. Molenveld is nu het zuidelijk deel van het bedrijventerrein Veeneslat. De jonge ontginningen hebben een sterk contrast met voorgaande landschappen, veel meer een rechtlijnige en uiteindelijk open landschapsstructuur. De oudere landschappen kennen een onregelmatige en meer besloten landschappelijke structuur. Op die afwisseling tussen de verschillende landschappen is de bebouwde kom in de loop der jaren ontwikkeld. Grofweg is de kern op te delen in een ‘oud’ en een ‘jong’ landschap.
17
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA STRUCTUREN
HISTORISCHE STRUCTUUR 18
2.3 LANDSCHAPSSTRUCTUREN OORSPRONG Winterswijk ligt in het oosten van de Achterhoek op het Oost-Nederlands Plateau aan de rand van het Noordzeebekken. Dit plateaulandschap is vanwege haar ontstaansgeschiedenis en geologie een voor Nederland uniek gebied. De westelijke begrenzing van het Oost-Nederlands Plateau wordt gevormd door de lijn Eibergen-LichtenvoordeAalten. In geologisch opzicht is de ondergrond bijzonder en gecompliceerd. Dit komt doordat Winterswijk één van de weinige plaatsen in Nederland is, waar oudere geologische lagen (bijna) aan het oppervlak komen daar waar ze elders in Nederland op grote diepte bevinden.
STRUCTUURONTWIKKELINGEN Voor de toekomst van het Winterswijkse landschap is het goed om bewust om te gaan met de basiskwaliteit van nog bestaande patronen en structuren die bij de historische verschillende landschapstypen horen.
De waardevolle structuren in het landschap moeten behouden worden en daar waar mogelijk gestimuleerd worden om verder uit te bouwen. Dit geldt ook binnen de bebouwde kom, juist door je bewust te zijn van het onderliggende landschap en de daarbij behorende structuren en elementen. De geschiedenis en ontwikkeling van bebouwde gebieden zijn vaak voor een belangrijk deel af te lezen uit het historische patroon van wegen, watergangen, groenbeplanting, oude bebouwing of kavelstructuren. Indien deze structuren in de huidige tijd nog zichtbaar zijn, kan dit bijdragen aan de specifieke identiteit van een bepaald gebiedsdeel binnen de bebouwde kom. Winterswijk was van oorsprong een kleine agrarische kern van waaruit in alle windrichtingen verbindingswegen liepen naar omringende dorpen en steden in de wijde omgeving. Het agrarische landschap bestaande uit bouwland, beken, oude bosjes en andere landschappelijke beplantingen liep door tot dicht bij het (huidige) centrum.
Sinds de afgelopen eeuw zijn de meeste agrarische gebieden hebben tussen de uitvalswegen (radialen) verdere uitbreidingen van bebouwing binnen de bebouwde kom van Winterswijk plaatsgevonden. Echter, op aantal locaties is de oorspronkelijke landschappelijke karakteristiek nog steeds herkenbaar. Belangrijk voorbeeld hiervan wordt gevormd door het beekdal van de Whemerbeek met als belangrijkste gebied de Scholtenbrug. Dit beekdal is ontstaan door zich te mengen tussen de hogere gelegen gebieden van Winterswijk vanuit het essen- en kampenlandschap. Andere voorbeelden zijn: kleinschalige oude bosjes in de wijk Bargerbosch, oude laanbeplantingen langs de toegangswegen als de Groenloseweg, de bosgebieden Freriks en Huininkmaat of de verspreiding van monumentale bomen door de bebouwde kom. Verder ligt er verspreid door de kom ook diverse agrarische bebouwing (boerderij, molen), die eveneens een verwijzing naar de agrarische oorsprong vormt.
19
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA STRUCTUREN
(HISTORISCHE) GROEN STRUCTUUR 20
2.4 LANDSCHAPSELEMENTEN Winterswijk kent talloze bijzondere landschapselementen die verweven zijn met het stedelijk landschap, waarbij er veel verbondenheid is met het verleden. Een aantal elementen wil de gemeente Winterswijk ook beschermen. Bij nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen dienen deze behouden te blijven en/of geïntegreerd te worden in het bestaande landschap en straatbeeld van de Winterswijkse kern. In de ‘Beleidsvisie voor landschap en biodiversiteit in Winterswijk’ (2020) wordt aangegeven dat de gemeente minder stringent is voor kleinere projecten dan voor grotere ontwikkelingen. Met andere woorden: hoe groter de ruimtelijke impact, hoe groter de landschappelijke inpassing moet zijn.
De meeste landschapselementen zijn kwetsbaar voor moderne ontwikkelingen. Omdat het beeld van het landschap door deze elementen wordt gedragen, gaat de kwaliteit van het landschap achteruit bij het aantasten of geheel verdwijnen van landschapselementen. Meer aandacht voor de groenstructuren binnen de bebouwde kom en een goede overgang naar het buitengebied is een belangrijke gemeentelijke ambitie. De gemeente Winterswijk heeft, in samenwerking met verschillende organisaties, dan ook een vooraanstaande rol bij het behoud, het herstel en de bescherming van landschapselementen.
De beplanting verspreid in de bebouwde kom bestaat vooral uit lijnvormige landschapselementen zoals houtwallen, houtsingels en bermen. Deze zijn voornamelijk zichtbaar langs de randen van de bebouwde kom als overgang naar het buitengebied van Winterswijk. Langs grotere wegen en lanen zijn lange bomenrijen gevestigd. Voorbeelden hiervan zijn de Europalaan vanuit het westen en de Waliënsestraat vanuit het noorden. Daarnaast zijn er binnen de bebouwde kom meerdere zandpaden aan te duiden die voorheen als kerkenpaden hebben gediend, zoals bij de Ravenhorsterweg. In de huidige situatie zijn sommige paden echter niet meer als zodanig herkenbaar aanwezig. Tenslotte kunnen de begraafplaatsen als belangrijk landschapselement worden beschouwd. Ieder met een duidelijk overzichtelijk groen oppervlak.
2.5 PARELS Naast de bekende parels, zoals onder andere de Whemerbeekzone, is in de kern ook een aantal andere opvallende parels te ontdekken. Zonder volledig te zijn, vallen bijvoorbeeld de oude houtopstanden in De Rikker op, de algemene begraafplaats, de oude waterzuivering (ook wel de BH-bult genoemd) en het binnendringen van het landschap via Huininkmaatbos en via de Groenloseweg.
21
3
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
3. VISIE OP HOOFDLIJNEN 3.1 ALGEMEEN In het vorige hoofdstuk is stilgestaan bij de ontstaansgeschiedenis van het Winterswijkse landschap en de wijze waarop de kern Winterswijk is ontstaan. Vanuit deze landschappelijke opbouw is ook de groenstructuur van Winterswijk ontstaan. Vanuit een omschrijving van de verschillende functies van groen(structuur) wordt de groenstructuur van Winterswijk in dit hoofdstuk nader uiteen gezet. Vervolgens staan we stil bij de overkoepelende visie op de groenstructuur van Winterswijk, welke uiteindelijk thematisch en gebiedsgericht wordt uitgewerkt.
3.2 FUNCTIES VAN GROEN In het eerste hoofdstuk is de waarde van groen reeds uiteengezet. In deze paragraaf gaan we in op de functies die de groenstructuur moet vervullen in Winterswijk en daarmee wat de ambitie is voor de groenstructuur.
GEZONDE FUNCTIE Groen is onmisbaar voor een prettige leefomgeving, voor zowel mensen als dieren. Het zorgt niet alleen voor een vriendelijker aanblik van de gebouwde omgeving, maar verbetert ook het leefklimaat. Bovendien, en niet in de laatste plaats, geeft groen de gebouwde omgeving een herkenbaar gezicht. Openbaar, toegankelijk groen kan voor mensen een belangrijk verlengstuk van hun woning vormen. Een plek waar men een ommetje kan maken, elkaar kan ontmoeten of waar kinderen kunnen spelen.
Groen stimuleert naar buiten gaan, nodigt uit tot bewegen en heeft op die manier een meerwaarde voor onze gezondheid en ons welzijn voor alle leeftijden.
RUIMTELIJKE FUNCTIE In ruimtelijk opzicht kan groen voor structuur, samenhang en herkenbaarheid zorgen. Bijvoorbeeld door grote, markante bomen die plekken markeren, of door laanbeplanting die doorgaande routes begeleidt. Groene gebieden kunnen een afschermende werking hebben of juist gebieden met elkaar verbinden. ECOLOGISCHE FUNCTIE In ecologisch opzicht vormt groen voor veel diersoorten een basisvoorwaarde. Groen biedt nestof schuilgelegenheden en doorgaande groene structuren bieden de mogelijkheid tot verplaatsing. Groen binnen bebouwde kom is in dit verband van meerwaarde. Is het niet als verbindingsroute door de bebouwde kom heen, dan wel als ‘oase’ of ‘groene gordel’ te midden van overige, meer stedelijke functies. De ecologische waarde van groen binnen de bebouwde kom is echter niet vanzelfsprekend. Een plantsoen dat alleen maar uit regelmatig gemaaid gras bestaat, bevat weinig ecologische waarde. Het is dan ook zaak dat er wordt gewerkt aan soortenrijkdom ofwel biodiversiteit, waarbij monoculturen zoveel mogelijk worden vermeden. Meer biodiversiteit zorgt voor meer stabiliteit en robuustheid in het ecologisch systeem in de bebouwde kom.
KLIMAATADAPTIEVE FUNCTIE Niet in de laatste plaats speelt groen een belangrijke rol bij het mee bewegen met het veranderend klimaat. Alle maatregelen die we nemen in het kader van dat mee bewegen, noemen we ‘klimaatadaptatie’. Twee belangrijke verschijnselen die met het veranderend klimaat samenhangen, zijn een toename van het aantal extreme neerslagpieken en een verhoging van de gemiddelde temperatuur. De groenstructuur speelt in beide gevallen een belangrijke rol bij het opvangen daarvan. Waar steen, beton en andere verharding geen water of warmte kunnen opnemen, kan groen dit wel en voor schaduw en verkoeling zorgen. Enkele bomen kunnen al een groot verschil maken. Tevens zetten bomen en planten schadelijke CO2 om in zuurstof, waarmee tegenwicht wordt geboden aan de CO2 uitstoot die klimaatverandering veroorzaakt. Groen levert een positieve bijdrage aan de verbetering van de luchtkwaliteit door de filtering van fijnstof.
Kortom: we kunnen niet zonder groen, het is iets waar we zuinig op moeten zijn en waarin we moeten investeren voor onze eigen leefomgeving. Dat doen we niet zomaar lukraak, maar aan de hand van een duidelijke ambitie voor de (hoofd)groenstructuur die we voor ogen hebben.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
AMBITIE: Binnen de gemeente Winterswijk wordt gewerkt aan een groenstructuur die op straat herkenbaar en voelbaar is. Een structuur die je vertelt wat logische routes zijn. Groen dat je vertelt dat de gemeente Winterswijk zich bevindt op grond van Nationaal Landschap met verschillende onderliggende (pre)historische landschapstypen. De groenstructuur moet daarnaast in praktische zin bijdragen, voor iedereen die in Winterswijk woont, werkt of recreëert. Er wordt naar gestreefd dat groen zoveel mogelijk voor iedereen bereikbaar en toegankelijk is. Groen om te kunnen spelen, groen om in te bewegen, groen om elkaar te ontmoeten. BASIS: In de gemeente Winterswijk ligt al een heel mooie basis voor de groenstructuur zoals die in de toekomst ontwikkeld zal kunnen worden. De komende jaren gaan we aan de slag met gerichte maatregelen, die ertoe bijdragen dat de groenstructuur meer en meer aan onze ambitie voldoet. Daarbij zullen er keuzes gemaakt moeten worden, immers kan niet alles tegelijk. In de keuzes die we maken, streven we naar een zo efficiënt mogelijke inzet van middelen en zoeken we naar kansen om werk met groen te combineren.
24
e
n
AM BI TIE
SAMEN: De gemeente Winterswijk kan dit alles niet alleen. Voor het realiseren van de groenstructuur zoals we die voor ons zien, willen we samenwerken met tal van partners. Burgers, ondernemers en belangenorganisaties moeten bij de totstandkoming van de groenstructuur en de daadwerkelijke uitwerking betrokken worden. De manier waarop deze samenwerking wordt vorm gegeven, bepalen we samen en is telkens maatwerk voor ieder afzonderlijk groenproject in de kern van Winterswijk.
25
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
topografie heden
topografie historie
landschapstypen
radialen en paden
verbindingen beek- en spoorzone
landschap en lobben de basis voor de groenstructuur in de kern
26
3.3 GROENSTRUCTUUR De groenstructuur van Winterswijk kan gezien worden als een opbouw van verschillende lagen. Deze lagen worden in deze paragraaf nader uiteengezet.
LANDSCHAPSTYPEN De kern en het omliggende buitengebied van Winterswijk kennen veel verschillende historische landschapstypen. Het cultuurlandschap in de gemeente Winterswijk bestaat dan ook uit bepaalde landschapstypen. Zoals reeds uiteengezet in hoofdstuk 2 heeft de kern van Winterswijk, afgaande op de bestaande grenzen van de bebouwde kom, zich voornamelijk ontwikkeld op landschappen die ontstaan zijn door kampontginningen, essen en oude hoeven. Daarnaast is er in sommige gebieden nog sprake van jonge landschappen op oude heide die in de loop der jaren is ontgonnen. Doordat er in het verleden meerdere droge en vochtige kampontginningen hebben plaatsgevonden, die de kern van Winterswijk vorm hebben gegeven, heeft dit ook gevolgen voor de ontwikkeling van de groenstructuur. Voor groenstructuren als relict van het oorspronkelijke landschap is de bodemgesteldheid belangrijk en daarmee de passende soorten van groen. Voor veel delen van de bebouwde kom is door maatregelen (ophogen, afgraven etc.) de bodemsoort minder relevant. Toch is het belangrijk om het landschapsverleden en de ontstaansgeschiedenis een belangrijke rol bij de totstandkoming en ontwikkeling van groen in de kern van Winterswijk te geven voor de beleving.
RADIALEN Winterswijk kent een verkeershoofdstructuur bestaande uit historische ‘radialen’, die vanuit het centrum als een spinnenweb naar buiten leiden. Deze worden doorkruist door enkele rondwegen rondom de kern. De radiale structuur van de gemeente is historisch en op veel plaatsen herkenbaar. Toch is deze structuur ook op veel plekken doorbroken, zijn de radialen soms stenig en is het begeleidende groen niet eenduidig gebruikt. Mede door het ontbreken van echte ‘landmarks’ en bepalende groenelementen langs de radialen als natuurlijke gerichte verbindingslijnen, is het soms lastig oriënteren binnen Winterswijk. De radialen zijn de meest heldere en structuurdragende routes om de wijken en het buitengebied (op een groene wijze) met het centrum te verbinden. Er gaat speciale aandacht uit naar het realiseren van groenstructuren langs de belangrijkste historische radialen. Het inrichten van de radialen als lanen is hierbij een duidelijke groene ambitie ten behoeve van een herkenbare voorname uitstraling in de toekomst die bijdraagt aan de oriëntatie binnen de kern van Winterswijk.
VERBINDINGEN IN WINTERSWIJK De hoofdgroenstructuur in de kern van Winterswijk wordt ruwweg gedragen door twee verschillende zones: de Whemerbeekzone en de spoorzone. Beide groenzones vinden hun oorsprong in het landschap zuidoostelijk van de kern en divergeren vanaf daar in respectievelijk noordelijke en noordwestelijke richting.
+ landschapsbeeld rondom Winterswijk
De Whemerbeekzone vormt een doorgaande robuuste groenblauwe eenheid tussen de bebouwde omgeving in de kern bestaande uit een overwegend landschappelijke afwisseling van bos, weide en water met een ecologische waarde. De Whemerbeek is in meerdere opzichten een gebied dat de volle aandacht nodig heeft. De beekzone bepaalt mede de identiteit van Winterswijk en verbindt de bebouwde kom en het buitengebied met elkaar. Daarnaast is het als uitloopgebied van belang voor de woonwijken die aan de Whemerbeek grenzen. De spoorzone laat een vergelijkbare afwisseling zien, waarbij meerdere gebieden met volwassen en waardevolle bomen deel uitmaken van deze groene verbinding. Met de herontwikkeling van de spoorzone ten noorden en zuiden van de Misterweg heeft de groenzone ook hier een doorgaand en robuust karakter gekregen.
LANDSCHAP EN LOBBEN Door de (deels) vloeiende overgangen van buitengebied naar bebouwd gebied en het regelmatig doorlopen van landschappelijke structuren als ‘groene lobben’ in het bebouwd gebied is de kern van Winterswijk nauw verbonden met het omringende landschap. Via groene lobben vloeit het landschap van alle zijden over in het groen binnen de bebouwde kom en andersom leggen groene structuren vanuit de kern verbindingen met natuur en landschap van het buitengebied, zoals rond de spoorzone, Whemerbeek en de radialen.
+ historisch beeld radiaal de Groenloseweg
binnenkomst van de Whemerbeek (nabij landgoed Eelink)
27
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
groenstructuur
padennetwerk (fiets- en wandelnetwerk)
groot groen gebieden
vijvers en beeklopen
bomenbestand
buurtstructuur - plantvakken de basis voor de groenstructuur in de kern
28
Met een goede verwevenheid tussen de rand van de bebouwde kom en het landschap wordt gewerkt aan een uniek woongenot voor inwoners van Winterswijk. Daarnaast vormen groene lobben ecologische verbindingen waarlangs flora en fauna zich kunnen verplaatsen in bebouwd gebied. Van betekenis is dat de randen de bebouwde kom van Winterswijk grenzen aan kleinschalig coulisselandschap (noord- en zuidrand) dan wel meer grootschalig, rationeel verkaveld landschap (oosten westrand).
GROTE GROEN GEBIEDEN EN VIJVERS In de kern van Winterswijk is er naast het water van de Whemerbeek een relatief groot aantal vijvers. Het grootste deel van de vijvers is in gebruik als retentievijver en zijn in beheer bij het waterschap. Zoals naar voren komt in het Waterplan 2019 van de gemeente Winterswijk is dat er de behoefte is om de belevingswaarden, ecologische waarden en waterkwaliteit van het bestaande water in de Winterswijkse kern te verbeteren.
Hierbij zal het belangrijk zijn dat het beheer en het onderhoud in samenwerking met Waterschap Rijn en IJssel goed afgestemd is. Naast de vijvers zijn opvallende grote groen gebieden aanwezig zoals de algemene begraafplaats en de grote groen gebieden van het Huininkmaatbos en de omgeving van de Frerikshof tussen de Groenloseweg en de wijk De Pas.
ONDERLIGGENDE BUURTSTRUCTUUR Vanuit geografisch perspectief is de kern van Winterswijk onderverdeeld in 30 wijken. Hoewel sommige wijken overeenkomsten hebben op het gebied van type landschap, infrastructuur of woningbouw, zijn er natuurlijk ook verschillen te ontdekken tussen de wijken. Iedere wijk in de bebouwde kom heeft van nature haar eigen identiteit en karakteristieken.
Het buurtgroen in de Winterswijkse wijken is een belangrijk onderdeel van de overkoepelende groenstructuur van de bebouwde kom. Groenbeheer speelt dan ook een belangrijke rol bij het beeld dat we van de openbare ruimte hebben. Voorbeelden van buurtgroen zijn grasvelden, speelplekken, bermen, plantvakken of bomen verspreid in het straatbeeld. Van belang bij het buurtgroen is dat de belevings- en gebruikswaarde behouden blijft en dat het beeldkwaliteit op een goed niveau wordt gehouden. Groenelementen maken een buurt namelijk aantrekkelijker en daarmee de leefomgeving van de bewoners prettiger.
+
+
+
+
versterken inprikkers (lobben) vanuit het landschap
versterken groenblauwe dooradering
versterken buurtgroen
29
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA HOOFDLIJNEN
VISIE OP HOOFDLIJNEN 30
3.4 VISIE OP HOOFDLIJNEN ALGEMEEN Winterswijk kent een vingerstructuur waarbij het centrum de handpalm is en de verschillende radialen de vingers zijn die de kern met het buitengebied verbinden. Gedurende de gehele geschiedenis van Winterswijk was het centrum een samenkomst van menselijk handelen en daar ontstond dan ook de kern. Langs de radialen is de historische lintbebouwing van Winterswijk ontstaan. Op deze wijze kenmerken de radialen zo de ontwikkeling van de kern. Tegelijkertijd definiëren ze, daar waar ze stoppen in de kern, ofwel het centrum. Daar waar de radialen doorlopen naar het buitengebied van Winterswijk, brengen ze door middel van groene lobben het landschap nabij en in de kern. De radialen worden voorzien van een duidelijke boomstructuur zodat de structuur voor iedereen herkenbaar is. De radialen zijn voor de kern van Winterswijk dus van grote waarde voor de algemene structuur en verbondenheid. Ter verder versterking van de groenstructuur, richt voorliggende visie zich naast de thematische uitwerkingen in het volgende hoofdstuk, in hoofdzaak op het creëren van verbindingen tussen de radialen. Voorliggende visie heeft dan ook als ondertitel: ‘DE RADIALEN VERBONDEN’
Ten aanzien van deze verbindingen spreken we van drie verschillende niveaus van verbinding die van belang zijn: verbinding rondom het centrum ‘Cultuurhistorie’, verbinding door de wijken heen ‘Groot groen’ en verbinding aan de rand van de kern ‘Biodiversiteit en verkeer’.
VERBINDING 1: CULTUURHISTORISCH Het eerste niveau van verbinding is gebaseerd op de historische kern van Winterswijk. Naast de kenmerkende radialen binnen de bebouwde kom zijn de beekzone en de spoorzone van belang. Deze twee zones vormen van oudsher de historische structuren binnen de kern, waarbij de spoorzone van een meer recente periode dateert. Belangrijk aan deze zones is dat zij een extra lijn vormen binnen de structuur van de vingerstructuur van Winterswijk. Verder ligt rondom het centrum een aantal parken die historisch gezien van belang zijn, maar ook vanuit recente historie. Parken rondom het centrum zijn van grote waarde als uitloopgebied en zorgen voor ruimte voor rust en ontspanning op korte afstand van het bruisende centrum van Winterswijk. De parken liggen als een soort kralensnoer direct rondom het centrum en vormen een verbinding van groene ruimtes rondom het centrum. Denk hierbij aan de Scholtenbrug, de Notaristuin, de kunsttuin bij Boogie Woogie en in zekere zin ook het Vrijheidspark. Allemaal parken als verbinding rondom het centrum en zijn van grote waarde op die plek in de bebouwde kom.
Vanuit het buitengebied komen de radialen de kern van Winterswijk binnen. De radialen stoppen uiteindelijk aan de rand van het centrum. Daar waar de radialen stoppen, wordt een nieuwe route rondom de historische kern gecreëerd. Een route die de hier aanwezige parken en historische structuren en elementen met elkaar verbindt. Tegelijkertijd worden door deze nieuwe route ook de radialen met elkaar verbonden.
VERBINDING 2: GROOT GROEN Het tweede niveau van verbinding wordt gevormd door verbinding door de wijk heen op het gebied van ‘groot groen’. In de gebieden tussen de radialen in, is de kern van Winterswijk stapsgewijs ontwikkeld. Hierbij is de ontwikkeling na de Tweede Wereldoorlog versneld door middel van verschillende planmatige uitbreidingen. De kern groeide daarmee tussen de radialen, waardoor Winterswijk ook steeds groter werd qua bebouwing en inwonersaantal. Tussen de radialen zijn grote groenelementen te vinden zoals verschillende begraafplaatsen en parken, maar ook andere groene elementen zoals bomen en grasvelden maken deel uit van een groene omgeving tussen het bebouwde gebied. Deze groene elementen zorgen voor waardevolle structuren.
31
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA HOOFDLIJNEN
VISIE OP HOOFDLIJNEN 32
In een tweede route door de kern, wordt verbinding gezocht tussen de radialen door de wijken heen. Deze nieuwe ‘route’ verbindt de radialen dwars door de verschillende wijken, maar ook door grote groene gebieden. De verbinding biedt ruimt aan ecologie en biodiversiteit door middel van verschillende initiatieven daartoe. Denk hierbij aan een insectenidylle, bijenlint, een aaneenschakeling van groenvakken, gebieden etc, wellicht ook verbonden door een nader te bepalen routenetwerk.
VERBINDING 3: BIODIVERSITEIT EN VERKEER Daar waar de radialen de kern uitlopen, wordt de rondweg van Winterswijk gekruist. Daar ligt het derde niveau van verbinding. De rondweg is natuurlijk in de eerste plaats verkeerskundig van aard, maar de verbinding met biodiversiteit kan hier goed worden gelegd. Alle bermen gelegen langs de rondweg lenen zich uitstekend voor het creëren van meer biodiversiteit door het ecologisch te beheren. Bloemrijke bermen en variatie in bomenrijen geven een divers aanzicht. Ook het vergoten van de biodiversiteit in bermen en groenelementen is hierbij van belang. Daarnaast is er ook ruimte om bij de bestaande rotondes die de rondweg verbinden meer ruimte te maken voor herkenbaarheid van de entrees van Winterswijk. Zo kan groen op de kern van rotondes een zichtbare rol spelen voor inwoners, ondernemers en toeristen in Winterswijk.
3.5 UITWERKING PER THEMA De beschreven visie wordt in het volgende hoofdstuk uitgewerkt in verschillende thema’s om zo de gehele groenstructuur van Winterswijk compleet te maken. Groen heeft dan ook meerdere raakvlakken met veel andere thema’s, waardoor groen helder verweven kan worden in het bebouwd gebied.
In totaal zullen er acht thema’s aan bod komen. ¼ ‘Landschap en cultuurhistorie’ heeft voornamelijk betrekking op de ondergrond en landschapstypen van Winterswijk in combinatie met historische structuren in de bebouwde kom. ¼ ‘Biodiversiteit en ecologie’ bevat de ecologische hoofdstructuur ingaande op het overkoepelende niveau van de kern en het divers maken van wijken. ¼ ‘Klimaatadaptatie’ richt zich op de inrichting van de kern van Winterswijk wat betreft klimaateffecten als hitte, wateroverlast en droogte. ¼ ‘Bewegen en spelen’ gaat over het (natuurlijk) spelen in een groene omgeving voor alle jonge en oudere inwoners van Winterswijk. ¼ ‘Ruimtelijke ontwikkelingen’ bestaat uit het natuurinclusief bouwen en het gebruik van een groennorm in de kern. ¼ ‘Verkeer’ zich op de combinatie van groen en infrastructuur, waarbij radialen een boomstructuur krijgen en de rondweg en rotondes voor biodiverse verbindingen kunnen zorgen. ¼ ‘Ontspanning en recreatie’ bevat een inhoudelijke kijk op de ontwikkeling van verschillende routes die door de kern van Winterswijk zouden kunnen ontstaan in combinatie met cultuurhistorisch gerelateerde objecten van groen. ¼ ‘Beheer en onderhoud’ is van essentieel belang voor de wijze waarop alle soorten groen in de kern beheerd en onderhouden wordt.
De samenwerking tussen de gemeente en ROVA in combinatie met de in- en externe communicatie is hierbij zeer belangrijk.
4
Groen stuctuur visie bebouwde kom de radialen verbonden
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
4. THEMATISCHE UITWERKING 4.1 ALGEMEEN Om de groenstructuurvisie van Winterswijk compleet te maken, volgt in dit hoofdstuk een beleidsmatige uitwerking op een achttal thema’s die op meerdere manieren van invloed zijn op al het groen in de kern. Door deze thema’s inhoudelijk te behandelen, ontstaan er verschillende beleidsuitgangspunten op deze thema’s of dienen gemaakt te worden.
4.2 LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE Winterswijk heeft een oud cultuurlandschap met veel bijzondere soorten planten en dieren. Door de unieke combinatie van agrarisch gebied, natuur en cultuurhistorie heeft het de titel Nationaal Landschap Winterswijk gekregen. Winterswijk (of: Wenterswick) heeft van oudsher al te maken met verschillende landschappen en ondergronden. Tijdens grote delen van de prehistorie waren de bewoningsmogelijkheden in de bebouwde kom betrekkelijk gering. De kern bestond dan ook voor het overgrote deel uit natte gronden. Alleen ter plekke van hoger gelegen zandruggen met een goed doorlatende bodem was het landschap relatief droog. Alleen op deze droge eilanden waren mogelijkheden om huizen te bouwen en akkers aan te leggen.
BEEKZONE Het oude Winterswijk (het huidige centrum tegenwoordig) is dan ook ontstaan op een stuifzandrug langs de Whemerbeek. Het is dan ook dat niet vreemd dat de beekzone een herkenbaar gedeelte is in het centrum. De beekzone vertelt het verhaal van Winterswijk als het ware en is een perfecte doorsnede door de kern. Om die reden zal de herkenbaarheid van de beekzone in en rond het centrum nog herkenbaarder moeten worden gemaakt, dit in combinatie met de historische route rondom het centrum. In de beekzone rond het centrum zijn de verscholen beektuin nabij de Koem, park Scholtenbrug en Langebrugpark belangrijke accenten. HISTORISCHE PATRONEN In de huidige tijd wordt het Winterswijkse landschap gekenmerkt door verscheidenheid. Verschillende typen bodems, natte en drogere gebieden, landschapsstructuren en bijzondere beken komen hier samen. Deze ontwikkelingen in het landschap en de aansprekende radialenstructuur hebben ervoor gezorgd dat Winterswijk een grote nederzetting is als een spin in een web van wegen. Om de herkenbaarheid van het landschap van Winterswijk te behouden zijn inprikkers (ook wel groene lobben genaamd) van buiten naar binnen en vice versa van belang. Hierdoor wordt, afhankelijk van de wegeninfrastructuur, groen in de kern verbonden met landschappelijk groen uit het buitengebied.
Binnen ditzelfde Winterswijkse landschap zijn de radialen eenduidig herkenbaar en worden ze voorzien van een boomstructuur. Met boomsoorten die een verwijzing hebben naar het (oorspronkelijke) landschap en de historische context. Mede hierdoor ontstaat een diversiteit in het bomenbestand in de kern. Om tot een heldere groenstructuur te komen zijn historische lijnen, patronen, elementen en kavelstructuren van belang om in ogenschouw te nemen. Door onderliggende ontwikkelingen blijft het landschap continue veranderen, waardoor het landschap ook onder druk staat. Het oude cultuurlandschap met alle historische elementen vormt het natuurlijk kapitaal van Winterswijk.
CENTRUM RONDJE Om de cultuurhistorie van Winterswijk zichtbaar te vergroten is de aanleg van een rondje rondom het centrum een goede mogelijkheid om ook de historische parken nabij het centrum te verbinden. Tevens komen op deze verbinding ook alle radialen uit, waardoor er een duidelijke structuur aan de orde is. Een dergelijk rondje kan tot uiting komen in bijvoorbeeld een heldere route, dan wel een eenduidige beplanting, bestratingspatroon of materiaalgebruik. Historische groenobjecten, maar ook de randen van het oude centrum worden op deze manier herkenbaar en zichtbaar gemaakt.
GROENSTRUCTUURVISIE BEBOUWDE KOM WINTERSWIJK d
e
r
a
d
i
a
l
e
n
v
e
r
b
o
n
d
e
n
LEGENDA LANDSCHAP & CULTUUR
VISIE OP THEMA 36
WEN TERS WICK
PADEN EN BOSSEN Om het landschap duidelijk in de kern terug te laten komen is het van belang dat historische (kerken) paden en verbindingen naar het buitengebied gewaarborgd blijven. Ook is het belangrijk dat historische bossen, monumentale bomen en bijzondere groenelementen in de kern behouden blijven. Het Huininkmaatbos in het zuidoosten van Winterswijk is een voorbeeld van een historisch bos dat voor een groot groene impact zorgt. Verschillende (groot- en kleinschalige) historische elementen en groengebieden zijn dan ook van groot belang om bij te kunnen dragen aan de groenstructuur in de kern van Winterswijk.
UITGANGSPUNTEN Ten aanzien van het thema Landschap en Cultuurhistorie zijn de volgende beleidsuitgangspunten van belang: ¼ Versterken van de hoofdroutestructuren door gepaste boombeplanting, passend bij het onderliggende landschapstype; ¼ Ontwikkelen van cultuurhistorisch rondje rondom het centrum; ¼ Waarborgen van historische (kerken)paden en verbindingen naar het buitengebied.