CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Beleidsvisie Landschap en Biodiversiteit

Raadsvergadering 25 september 2025, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Startnotitie herstel stormschade Winterswijk20.834 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Soortmanagementplan (SMP) Winterswijk voert de bescherming van soorten uit de Wet natuurbescherming zo goed mogelijk uit in haar processen (bestemmingsplan en vergunningen). Deze vorm van bescherming is vrij passief en bekijkt vooral het effect van die ene ingreep op die plek (ad hoc). In het buitengebied leven en wonen verschillende soorten in gebouwen (woonhuizen, schuren) die wettelijk beschermd zijn en karakteristiek zijn voor het Winterswijkse landschap. De steenuil, kerkuil, huismus, zwaluwen, spreeuw en vleermuizen zijn een aantal van deze soorten. Bij diverse ontwikkelingen in het buitengebied, zoals sloop, renovatie en vervanging van asbestdaken, moet onder andere rekening worden gehouden met de mogelijk aanwezigheid van deze soorten. Voor deze soorten geldt een strikt beschermingsregiem, zoals een verbod op het doden en op het beschadigen van nesten, rustplaatsen of eieren van deze vogels. Dit brengt in de praktijk veel (onderzoek- en procedure)tijd, kosten en onzekerheid met zich mee. De gemeente gaat door een gebiedsgerichte aanpak het probleem van sloop, renovatie en asbestdaken en beschermde soorten aanpakken. Hiervoor wordt een soortmanagementplan (SMP) opgesteld. Met dit plan zetten we een ‘probleem’ om in een kans om het leefgebied van typische erfsoorten te behouden en te verbeteren.

Pagina 28

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Landschapsfonds De financiële mogelijkheden middels subsidieregelingen voor onder andere aanleg en onderhoud van het landschap zijn beperk. De gemeente Winterswijk maakt ontwikkelen mogelijk, mits de initiatiefnemer de kwaliteit van het buitengebied verhoogt op eigen erf of daarbuiten. Lukt dat niet? Dan kan een verplichte bijdrage aan het gemeentelijk landschapsfonds als voorwaarden gelden. Het landschapsfonds kan ingezet worden voor natuur- en landschapsprojecten en voor onderhoud aan landschapselementen. De gemeente gaat de mogelijkheden voor een landschapsfonds onderzoeken. Naast de mogelijkheden van een landschapsfonds wordt in samenwerking met WCL (stichting Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk) en provincie gekeken naar een strategie voor een structurele financiële bijdrage aan het herstel van het landschap. Bijvoorbeeld een structurele vergoeding voor het onderhoud van landschapselementen, maar ook waardecompensatie bij aanleg van landschapselementen op agrarische gronden.

Handhaving Een aantal landschappelijke waarden, zoals waardevolle beplanting, openheid en hoogteverschillen, zijn in het bestemmingsplan beschermd. Veranderingen in het landschap worden vastgelegd (onder andere de kapvergunning en het landschapsplan) en gehandhaafd. Om te kunnen handhaven moet de handhaver beschikken over specifieke kennis. De ‘groene handhaver’ moet niet alleen strikt de regels controleren, maar juist ook met gebruikers praten en hen informeren en bewust maken. Bij klachten/meldingen ter voorkoming van nieuwe gevallen treedt de handhaver op. De komende jaren wordt middels handhavingsacties ingezet op in het verleden verdwenen landschapselementen. Dit naar aanleiding van onder andere het onderzoek naar verdwenen landschapselementen. Illegaal in gebruik genomen bermen lijken veel voor te komen. Dit blijkt uit luchtfoto’s en constateringen in het veld. Dit fenomeen is onder andere schadelijk voor natuur en landschap, bijvoorbeeld door verlies aan biodiversiteit. Dit thema wordt de komende jaren opgepakt. We richten onze aanpak in eerste instantie op preventieve interventies. We communiceren hier bijvoorbeeld over in een brochure en organiseren een gespreksavond over de invulling en onderhoud van bermen. De gemeentelijke ecoloog zorgt hiervoor. Zodra dit traject is afgrond, gaan we waar nodig over op repressieve interventies (toezicht en handhaving).

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 29

Wat doen we nu en wat gaan we extra doen. Wat doen we nu en zetten we voort: • • •

Bescherming van soorten uitvoeren middels bestemmingsplan en vergunningen. Onze huidige bevordering van biodiversiteit zetten we voort. Aantasting en verdwenen landschapselementen handhaven.

Dit gaan we extra doen: • • • • • • • • •

De voorwaarden voor landschappelijke inpassing voor bestemmingswijziging uitbreiden met het onderdeel biodiversiteit. Ecologische onderzoeken voorzien van een hoofdstuk Biodiversiteit. Gebiedsgerichte aanpak opstellen voor behoud en herstel van natuur- en landschapskwaliteit in het cultuurlandschap. Informatie en Inspiratie over natuurinclusief ontwerpen en bouwen ter beschikking stellen via onder andere de website Duurzaam Winterswijk. Gebiedsgerichte aanpak opstellen voor erfsoorten voor het gehele buitengebied van Winterswijk (Soortmanagementplan). Atlas Omgevingskwaliteit aanvullen voor landschap, cultuurhistorie en biodiversiteit. Checklist opstellen en voorbeelden vastleggen voor natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren. Illegaal in gebruik genomen bermen aanpakken, gericht op preventieve interventies. Mogelijkheden voor een landschapsfonds en een aanpak voor een strategie om financiële middelen te genereren onderzoeken.

steenuil Pagina 30

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

6 Samen doen De gemeente Winterswijk wil dit bijzondere landschap, de natuur en het groen graag behouden en versterken. Maar dat kan de gemeente niet alleen. Draagvlak bij de bewoners en gebruikers is essentieel voor het voortbestaan van het landschap en de biodiversiteit. Kennisdelen, bewustwording en informeren zijn hierbij van belang. Om dit te bereiken moeten we samenwerken met alle partijen in het gebied, zoals nu in stichting Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk (WCL) ook al gebeurt.

Wat willen we bereiken? We willen samen met belanghebbenden in Winterswijk de schouders zetten onder het behouden en versterken van landschap en biodiversiteit. Daar werken we op de volgende manier aan: • • •

Informatie over landschap en biodiversiteit in Winterswijk is voor iedereen te raadplegen middels de Atlas Omgevingskwaliteit. We delen kennis over de biodiversiteit in Winterswijk. We zetten samen met burgers en gebiedspartijen in op behoud en herstel van landschap en biodiversiteit.

Samen met anderen Inwoners en ondernemers nemen zelf initiatieven om biodiversiteit te versterken. Bijvoorbeeld via Levend Landschap of via de aanleg van erfbeplanting, een insectenidylle, het plaatsen van nestkasten of het natuurvriendelijk inrichten van hun tuin. We ondersteunen dit soort initiatieven. En we stimuleren dat er meer initiatieven worden genomen. Dit doen we door te participeren in verschillende programma’s, zoals Levend Landschap. Daarnaast geven we informatie via de Atlas Omgevingskwaliteit over biodiversiteit en bijbehorende ontwikkelingen en initiatieven. Het opstellen van een biodiversiteitswaaier met concrete voorbeelden biedt inwoners mogelijkheden om zelf aan de slag te gaan. Middels de regeling Landschap en biodiversiteit stimuleert de gemeente de aanleg van landschapselementen door deze financieel te vergoeden. Naast individuele aanvragen gaat de gemeente zich ook richten op een gebieds- of thematische aanpak. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het lokaal versterken van landschapsstructuren, gebiedsuitwerking basiskwaliteit Natuur, het vergroten van de biodiversiteit op het erf of het inzetten op een bepaalde ambassadeurssoort (bijvoorbeeld een patrijs of steenuil). De gemeente heeft contact met de verschillende gebiedspartijen, waaronder terreinbeherende organisaties, recreatieondernemers, agrariërs en landgoedeigenaren.

Hierbij zoeken we naar samenwerking. Een voorbeeld is de aanpak van invasieve exoten, waaronder de Aziatische duizendknoop. De aanpak werkt alleen in samenwerking met de gebiedspartijen. Ook de actualisatie van het ecologisch bermbeheer pakt de gemeente breed op. De stichting WCL Winterswijk is actief in het buitengebied van Winterswijk. De WCL is betrokken bij de thema’s landbouw, natuur& landschap, cultuurhistorie, recreatie & toerisme en leefbaarheid. Vanwege de betrokkenheid met de gemeente Winterswijk voert de WCL ook projecten uit, die betrekking hebben op de genoemde thema’s. Dit doet de stichting in opdracht van of samen met de gemeente. Belangrijke speerpunten hierbij zijn: de lokale kennis van het gebied en de onderlinge samenwerking vergroten.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 31

Het Platform Natuur en Landschap Oost Achterhoek zet zich in Winterswijk actief in voor de belangen van natuur en landschap. De gemeente is hierbij aangehaakt, samen met veel andere partners. Het platform geeft onafhankelijk advies. De gemeente betrekt het platform in een vroegtijdig stadium bij haar projecten.

Kennis vergroten De ligging van het landschap en de grote lijnen zijn na verschillende inventarisaties goed in beeld in Winterswijk. De Atlas Omgevingskwaliteit biedt een prachtig beeld van de bestaande historische landschapselementen en bijvoorbeeld ook van verdwenen paden. Op het niveau van individuele landschapselementen is echter nog niet zoveel bekend. Het algemene beeld is dat de kwaliteit van het landschap de afgelopen 50 jaar flink is afgenomen. Maar waardoor komt dit? En hoe gaat het nu? Welke soorten komen nu waar voor? Door de atlas regelmatig te blijven updaten en door gericht onderzoek te doen, kan hier een beter beeld over verkregen worden. In Winterswijk wonen veel bijzondere en beschermde soorten. Van deze soorten is echter vaak niet duidelijk waar ze nu precies voorkomen en hoe het met de populatie gaat. Samen met terreineigenaren en vrijwilligers gaat de gemeente onderzoeken van welke kwetsbare soorten te weinig gegevens bekend zijn. Bijvoorbeeld de iconische roofdiersoort de das vond begin jaren ’90 een warm welkom, maar is daarna grotendeels uit beeld verdwenen. Maar ook autochtoon plantmateriaal, dat hier al honderden jaren voorkomt, heeft de aandacht. Middels het project ‘Wildcamera – zoogdieren in de achtertuin’ doen we samen met burgers onderzoek naar algemeen voorkomende soorten.

Hoe gaat het nu met deze soort? En met de nog overgebleven akkervogels? Alle vergaarde kennis wordt digitaal ontsloten. Dit gebeurt bijvoorbeeld in de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF), tenzij de terreineigenaren hier geen toestemming voor geven. In enkele gevallen wordt een folder of een boek(je) uitgegeven.

Bewustwording Dat het niet goed gaat met biodiversiteit is bij veel mensen wel bekend. Maar hoe het precies zit in Winterswijk en hoe mensen iets positiefs kunnen bijdragen is vaak onbekend. Het uitdragen van het verhaal van de Winterswijkse natuur en landschap kan een rol bij spelen bij het opheffen van deze onbekendheid. We willen deze aspecten daarom beter onder de aandacht brengen. Als mensen weten wat het effect van verlies van biodiversiteit op hun eigen leven kan zijn, kunnen ze ernaar handelen. Meer bewustwording is gewenst om te zorgen dat inwoners met een andere blik naar de buitenruimte kijken. Als we natuurwaarden meer kans geven, zal die (openbare) ruimte steeds minder strak, betegeld, gewied en aangeveegd zijn.

Pagina 32

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Samen aan het werk Burgerwetenschap Met het project ‘Wildcamera – zoogdieren in de achtertuin’ dat in 2019 is gestart, wordt samen met veertig tuinbezitters onderzoek (burgerwetenschap) gedaan naar het voorkomen van zoogdieren in de tuin. Het doel van het onderzoek is tweeledig; de aanwezigheid van zoogdieren in beeld brengen en bewustwording creëren. Op welke wijze kan iemand bijdragen aan het diervriendelijk maken van de tuin? In de komende jaren zal de gemeente vergelijkbare burgeronderzoeken uitvoeren, bijvoorbeeld naar (dorps)vogels of dagvlinders. Natuur‐ en milieueducatie Het is belangrijk dat jonge kinderen het verhaal van het (buiten)gebied horen. Het huidige Natuur- en Milieueducatieprogramma (NME) op de basisscholen wordt de komende jaren daarom voortgezet en indien mogelijk uitgebreid. Deze lessen zijn gekoppeld aan de vier duurzaamheidsthema’s; circulair, klimaat, biodiversiteit en cultuurhistorie. Waar mogelijk worden er ook met de middelbare scholen ‘groene’ projecten uitgevoerd. Cursussen Voor de inwoners wordt er sinds 2018 een cursus ‘Natuur en landschap’ gegeven. Door het succes in 2018 heeft deze cursus in 2019 een vervolg gekregen. We zetten dit de komende jaren voort. Inmiddels hebben circa 90 inwoners de cursus gevolgd, zij zijn nu de ambassadeurs van het landschap.

Met name nieuwe inwoners van de gemeente zijn geïnteresseerd in de geschiedenis en de waarden van het Winterswijkse landschap.

Informeren In de gemeente leeft bij een deel van de mensen nog het idee dat het enige ‘goede’ groen, ‘strak’ groen is. Nette, gemaaide bermen, geen dood hout in de bossen en strakke waterlopen zijn goede voorbeelden van zaken die sommige mensen hoog waarderen. Deze elementen hebben echter weinig landschappelijke en bovendien weinig ecologische waarde. Voordat het beheer van deze elementen wordt aangepast, werken we eerst aan voorlichting en draagvlakvergroting. Het gaat ook vaak over particuliere terreinen. Door mensen te leren over de voordelen van ander beheer, verandert uiteindelijk waarschijnlijk ook het wensbeeld. Biodiversiteitsmeter Informatie over de Winterswijkse de soortrijkdom als de leefgebieden willen we beter ontsluiten, zodat men een beter beeld van krijgt van de biodiversiteit. Dit levert een bron van inspiratie en enthousiasme op om samen een bijdrage te leveren. In samenwerking met Waarneming.nl wordt gewerkt aan een biodiversiteitsmeter, die de actuele biodiversiteitsstand aangeeft. Duurzaam Winterswijk De webpagina Duurzaam Winterswijk wordt verder uitgebreid met informatie en tips om de inwoners te informeren over wat ze zelf kunnen doen ter bevordering van landschap en biodiversiteit. In het duurzaamheidscentrum Winterswijk worden verduurzamingsmaatregelen, informatie en kennis gedeeld over landschap en biodiversiteit.

Met concrete voorbeelden en advies helpt het centrum inwoners zelf een bijdrage te leveren aan een groene duurzame leefomgeving.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 33

Beleving Middels het benoemen van de ‘special five’ van Winterswijk (kraanvogel, oehoe, grote gele kwikstaart, das en bosbeekjuffer) wordt het verhaal van het landschap en natuur vanuit het perspectief van dieren verteld. Dit zijn de soorten die je als natuurliefhebber gezien moet hebben in Winterswijk. Een mooi voorbeeld is de ‘Oehoe van Winterswijk’. Deze is landelijk bekend, door een gestuurde inrichting van het gebied met een uitkijkpunt kan de oehoe in alle rust de jongen grootbrengen. Het realiseren van een vlinderroute draagt bij aan het verhaal en de betekenis van insecten in het landschap. Maar ook Beleef de Lente, met livestreams van de Winterswijkse steenuil, kauw en in 2020 de kerkuil en gekraagde roodstaart, draagt hieraan bij. Als toeristisch product voor bezoekers is het thema ‘Vier seizoenen in het Nationaal Landschap Winterswijk’ dat we uit kunnen werken met de toeristische sector (samenwerking met ondernemers en 100% Winterswijk). Wat doen we nu en wat gaan we extra doen? Wat doen we nu en zetten we voort: • • • •

De Regeling landschap en biodiversiteit actief uitdragen. De cursus ‘Ken jij jouw Nationaal Landschap’ de komende jaren voortzetten met minimaal één cursus per kalenderjaar. Natuur- en Milieueducatie voor de basisscholen in Winterswijk verlengen tot met 2021. Burgerinitiatieven ondersteunen.

Dit gaan we extra doen: • • • • • • • • • •

De Omgevingsatlas cultuurhistorie, landschap en biodiversiteit uitwerken. Online Biodiversiteitsmeter inrichten om de actuele stand van zaken weer te geven. Onderzoek naar (kwetsbare) soorten doen in samenwerking met derden. Duurzaam Winterswijk gebruiken als platform voor landschap en biodiversiteit. Biodiversiteitswaaier maken, hierin staan praktische tips om zelf bij te dragen aan een natuurrijke leefomgeving. Gerichte onderzoeken uitzetten en de kennis delen (onder ander burgerwetenschap). Kennis en informatie delen op de website Duurzaam Winterswijk. Inzetten op het vergroten van beleving door onder andere de ‘speciale five’ van Winterswijk. Livestreams inzetten voor Beleef de lente in Winterswijk. In samenwerking met de toeristische sector uitwerking geven aan de ‘Vier seizoenen in het Nationaal Landschap Winterswijk’.

Pagina 34

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Bosbeekjuffer

Agrarisch cultuurlandschap

7 Cultuurlandschap Ongeveer 93% van het Winterswijkse grondgebied bestaat uit natuur en agrarisch gebied, met veel verschillende typen landschappen. Van oudsher voelen veel soorten planten en dieren zich goed thuis in het cultuurlandschap: akkervogels, weidevogels, uilen, allerlei zoogdieren en insecten. Het aantal soorten in het agrarisch landschap is de laatste decennia afgenomen. Ondanks de afname zijn er nog steeds veel bijzondere en algemene soorten aanwezig, veelal gekoppeld aan landschapselementen. Het agrarisch buitengebied is op dit moment volop in beweging. Er zijn functiewisselingen van boerenbedrijven naar woningen of woon- en werklocaties. De groen-blauwe structuur wordt versterkt. Zonnevelden worden ontwikkeld. Er is inzet naar meer natuurinclusieve landbouw. En actieve bewonersgroepen werken aan de kwaliteit van hun omgeving. We willen de basiskwaliteit van landschap met de bijbehorende soortendiversiteit behouden en waar mogelijk herstellen en versterken. Om dit te bereiken werken we aan twee sporen: • •

Het landschap toekomstbestendig maken Behoud, herstel en versterken van de biodiversiteit

Deze 2 sporen staan niet los van elkaar, maar zijn van elkaar afhankelijk. Zonder landschapselementen geen biodiversiteit en een rijke biodiversiteit vertelt iets over de kwaliteit van het landschap.

7.1 Toekomstbestendig landschap In al haar plannen streeft de gemeente naar een gebied dat de titel Nationaal Landschap waardig is. Ook anderen worden gestimuleerd of verplicht om maatregelen te nemen om trots te kunnen blijven op het Nationaal Landschap. Dit betekent niet dat het landschap een museum wordt. Het behoud gaat niet ten koste van een ‘leefbaar’ landschap. We willen een landschap van deze tijd, dat is geïnspireerd op het verleden. Een robuust landschap dat meegaat met verandering in klimaat en gebruik. Behoud, herstel en ontwikkeling van het landschap zijn haalbaar door nieuwe functies mogelijk te maken. Het is belangrijk een levend en leefbaar landschap te ontwikkelen, waarin behoud en vernieuwing naast elkaar mogelijk zijn. Wat willen we bereiken? • • • •

Een landschap met zijn elementen welke over 50 jaar vitaal en herkenbaar is. Behoud, herstel en versterken van landschapselementen en landschappelijke structuren. Ruimtelijke opgaven zijn natuur- en landschapsinclusief en dragen bij aan de ruimtelijke kwaliteit. Behoud van kernkwaliteiten openheid, hoogteverschil, donkerte en zandwegen.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 37

Landschapstypen In Winterswijk zijn nog veel verschillende landschappen te onderscheiden. Deze zijn grofweg in te delen in oude landschappen (tot 1850) en jonge ontginningen (na 1850). Het verschil tussen deze twee typen is vooral zichtbaar in de schaal: door de industriële revolutie was opeens het ontwikkelen een rationeel, grootschalig landschap mogelijk, naast het oude veel kleinschaligere landschap. Deze oude en jonge landschappen zijn op zichzelf nog weer in te delen in verschillende typenlandschappen. De verschillende typen landschappen vindt u kort beschreven in onderstaande tabel en figuur 7.1. Een volledige beschrijving is te vinden in de Cultuurhistorische Atlas Winterswijk (Neefjes & Willemse, herziening 2018).

Jonge heideontginning Pagina 38

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Oude hoevenlandschap

landschapstypenkaart

Pagina 40

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Kenmerken per landschapstypen

Hoofdlandschapstypen Kampontginningen, essen en oude hoevenlandschap Onderverdeeld in sub landschapstypen: • Droge kampontginningen, essen. • vochtige kampontginningen, het oude hoevenlandschap. • Broekige kampontginningen. • Het oude hoevenlandschap scholtenstijl.

• •

•

•

• Broeken en beekbegeleidende broeken Onderverdeeld in sub landschapstypen: • Broeken, enigszins regelmatig ingedeeld. • Broeken, onregelmatig ingedeeld. • Beekbegeleidende broeken. Oude bossen en buitens Onderverdeeld in sub landschapstypen: • Grotere oude bossen. • Oude buitens. • Bos op oud cultuurland. Jonge landschappen op oude heide Onderverdeeld in sub landschapstypen: • Jonge droge bossen. • Jonge heideontginning. • Jonge heideontginning scholtenstijl grotere jonge bossen.

• • •

De rechtlijnige structuur van wegen, sloten en kavels; De percelen zijn lang en smal en zijn soms omzoomd met elzen, wilgen en populieren; Er is weinig bebouwing.

• •

Grote veelal aangesloten bossen; De aanwezigheid van rabatten en sloten in de oude bossen.

•

De rechtlijnige structuur van perceelsvormen, wegen en sloten; Het grootschalige karakter door de grootte van de kavels en de openheid (weinig beplanting; Het land is in gebruik als grasland en naald)bos; De overhoekjes met daarop restanten van berken, eiken, struiken en kruiden; De resterende heidevelden en vennen in het Masterveld.

• • • •

Venen Onderverdeeld in sub landschapstypen: • Jonge ontginningen in veengebieden. • niet ontgonnen veengebieden.

Onregelmatige verkaveling met bochtige perceelvormen; Een grote mate van kleinschaligheid met akkers, weilanden, verspreide boerderijen, bossen en beplanting; Er is veel opgaande beplanting aanwezig in de vorm van erfbeplantingen, houtwallen, bossen en bosjes; Het microreliëf, dat deels natuurlijk is door de dekzandruggen en is geaccentueerd door de mens op de essen; Beekdalen.

• • • •

Het stelsel van veendijken en veenputten; De veenputten zijn gevuld met moeras en bossen; De veendijken die hoger liggen en gebruikt worden als ontsluiting; Levend hoogveen.

Tabel 7.1 overzicht landschapstypen en kenmerken [figuur 7.1 kaart landschapstypen] We koesteren het landschap en bieden ruimte voor ontwikkelingen. Hiervoor zijn beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen nodig.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 41

Beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen Ieder landschapstype heeft zijn eigen kernkwaliteiten en vraagt daarmee om een verschillende invulling, zoals ook beschreven in tabel 7.1. In zijn algemeenheid willen we de landschapstypen versterken door de verschillen tussen de landschapstypen te benadrukken. Bebouwing of landschapselementen die niet in het landschapstype passen, willen we waar mogelijk verwijderen of aanpassen. Uitgangspunt voor ruimtelijke ontwikkelingen is dat deze passen bij dit cultuurhistorische landschap en een kwaliteitsimpuls voor het landschap opleveren. Dit kan door bijvoorbeeld bestaande landschapselementen of landschapsstructuren (als kavelgrenzen of oude paden) op te nemen in de ontwikkeling. Of door nieuwe landschapselementen toe te voegen of te herstellen. Binnen het oude cultuurlandschap past een ruimtelijke en functionele verweving van landbouw en natuur in kleine eenheden. Daarbij moeten de kleinschaligheid van het landschap en het ontbreken van een regelmatige ordening wel gerespecteerd worden. In het heide- en broekontginningslandschap ligt de nadruk op grote eenheden landbouwgrond, afgewisseld door natuurelementen in de vorm van linten in het landschap, zoals lanen, en grote vlakken, zoals bossen of heidevelden. Uit de landschapstypen volgen de volgende algemene lijnen voor behoud en ontwikkeling: • • • • • • •

Alle economische functies in het buitengebied leveren een bijdrage aan landschapsonderhoud. Bij aanleg van bos staan we niet toe dat open percelen omgeven door houtopstanden worden dichtgeplant; aanplant gebeurt bij bestaand waardevol bos. Waar dit past, willen we beken ruimtelijk versterken met bossen en houtwallen erlangs; we willen voorkomen dat de beken compleet door bos ‘verstopt’ wordt. Ontwikkelingen mogen niet leiden tot het (semi-)verharden van zandpaden. We maken goede, meer geleidelijke, overgangen van dorpsrand naar buitengebied. Nieuwe bedrijven zijn ‘bedrijven in het groen’, met goede inpassing in het landschap en een groene uitstraling. Ook in de kern Winterswijk houden we het (oude) landschap beleefbaar. Dit doen we door het behoud van de bestaande groenstructuren en bijvoorbeeld hoogteligging. Maar ook verwijzingen in de vorm van naamgeving, zoals Eelinkes.

In de Atlas Omgevingskwaliteit gaan we per landschapstypen en deelgebied aangeven wat de kernkwaliteiten zijn en hoe het landschap kan worden versterkt. Dit werken we op landschapsschaal en op erfniveau uit met voorbeelden en uitgangspunten. Op deze manier geven we richting voor landschappelijke inpassing bij ruimtelijke ontwikkelingen of voor particuliere initiatieven om het landschap te versterken.

Pagina 42

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

d

h

hill

d i

Landschapselementen De gemeente wil aanleg en herstel van landschapselementen stimuleren. Hierbij gaat het in grote lijnen om landschapselementen, in gebieden waar dit landschappelijk passend is: • • • • • • • • • •

Houtwallen en singels in agrarisch gebied in een cultuurhistorisch en ecologisch meest waardevolle vorm (dus niet hoog opgesnoeide grote bomen, maar actief hakhoutbeheer). Weidepoelen. Erven met de bijbehorende uitstraling en beplanting (zie ook “Achterhoekse erven veranderen”). Essen en esranden met openheid, randbeplanting en oorspronkelijk reliëf. Hoofdverbindingswegen voorzien van passende gelijkjarige laanbeplantingen. Aanleg van bossen dichtbij bestaande waardevolle bossen in gebieden waar behoefte bestaat aan landschappelijke verdichting. Beschermen genetisch streekeigen houtopstanden en verjonging ervan met streekeigen materiaal. Herstel en/of beleefbaar maken van oude beekmeandering. Aanleg van akkerranden en overhoekjes middels kruidenruigte, kerkenpaden en andere oude paden en ommetjes. Het uitbreiden en versterken van bestaande landschapselementen.

Agrariërs en landgoedeigenaren spelen in de hele gemeente een belangrijke rol als beheerders van het landschap. De aanwezigheid van hun bedrijven met de gebouwen, dieren en gewassen bepaalt in hoge mate het beeld en het gebruik van het landschap. Zowel sterk als kleinschalig agrarisch gebruik (deeltijdboeren) blijft mogelijk, met een nadruk op agrariërs die werken met de natuur en landschap in hun omgeving (door aanleg landschapselementen, akkerranden etc). Behoud, herstel en beheer van landschapselementen Waardevolle landschapselementen willen we behouden. Ook respecteren we de kernkwaliteiten van het landschap als geheel. De groene elementen, zoals houtwallen, zijn en worden zoveel mogelijk in het huidige bestemmingsplan en in het toekomstige Omgevingsplan beschermd. Verplaatsing van landschapselementen mag alleen als de landschappelijke kwaliteit daardoor niet achteruitgaat. En het te verplaatsen element heeft geen belangrijke cultuurhistorische, ecologische en/of landschappelijke waarde van zichzelf. De gemeente wil meer en betere landschapselementen voor de komende tien jaar. Hiervoor maken we onder andere gebruik van de Regeling Landschap en Biodiversiteit. Uitgangspunt bij aanleg en herstel is het gebruik van autochtoon materiaal. Eens in de vijf jaar monitoren en evalueren we hoe het gaat.

Voor een kwalitatieve toename is het beheer van landschapselementen een belangrijk aspect. Het oorspronkelijke “natuurlijk” beheer van landschapselementen als productie- of geriefhout is verdwenen. Beheer zorgt voor verjonging en voor diversiteit in leeftijd en in variatie van de beplanting. Dit is goed voor de biodiversiteit, en is ook beter bestemd tegen klimaatsverandering. In de afgelopen decennia zijn landschapselementen verdwenen. Op basis van luchtfoto’s willen we inzicht krijgen in het aantal en de omvang van verdwenen landschapselementen van de afgelopen 15 jaar. We kijken ook naar wat er aan landschapselementen is bijgekomen. Vervolgens maken we een analyse en komen daarna met een advies.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 43

Bossen Oude bossen, waaronder die van landgoederen, hebben cultuurhistorische en ecologische waarde. De Winterswijkse bossen hebben een bijzondere geschiedenis die al eeuwen teruggaat. Deze bossen herbergen interessante relicten en wilde boom- en plantensoorten die elders in Nederland (zeer) zeldzaam zijn geworden. Niet alleen voor de houtproductie werden deze bossen aangelegd, maar bijvoorbeeld ook voor de jacht en uit esthetische overwegingen. Opvallend is de toename van de hoeveelheid bos na de verdeling van de gemeenschappelijke gronden (markegronden), zodat in 1880 veel meer bos aanwezig was dan in 1840. Later verdween een deel van de bossen weer. De diversiteit aan bossen en bosjes in Winterswijk heeft een grote natuurwaarde. Vooral de bossen en bosjes die al een lange tijd op eenzelfde plek liggen, hebben een grote cultuurhistorische, landschappelijke en ecologische waarde. In veel oude bossen zijn nog genetisch streekeigen houtopstanden te vinden van onder andere wintereik, winterlinde, tweestijlige meidoorn, wilde mispel en kardinaalsmuts. De bossen bezitten sporen uit het verleden, zoals markante oude bomen, boswallen, greppels, oude wegen en lanen en vertellen daarmee een verhaal, de boshistorie. In het rapport Winterswijk: een nieuwe kijk op oude bossen (Smalbraak en anderen, 2016) wordt uitgebreid ingegaan op het erfgoed van de Winterswijkse bossen.

Een voorbeeld van waardevolle bossen zijn de vochtige oudere bossen op rijkere leemhoudende gronden. In het voorjaar zien veel van deze bossen wit door de bosanemoon. Verdroging en verruiging van bos is ook in Winterswijk een bedreiging. We stellen een gebiedsgerichte aanpak voor om verdroging en vermesting van bos te voorkomen. Ook de waarden van bossen blijven we onder de aandacht brengen, hierin specifiek het groen erfgoed.

Groen erfgoed Met de oude bossen en houtwallen is er in Winterswijk veel 'groen erfgoed' met een autochtone herkomst aanwezig, dat willen we goed beheren. Het ‘groen erfgoed’ kan vaak historisch zeer waardevol zijn en hebben een hoge biodiversiteit. Bij beheersmaatregelen wordt er nu nog onvoldoende gelet op wat er aan autochtone individuen staat. Dat komt door een gebrek aan kennis en gegevens. Bewustwording bij terreineigenaren, zoals agrariërs, natuurbeherende organisaties, landgoed- en boseigenaren, van wat ze in ‘huis’ hebben kan daarbij helpen. Ook voor de gemeente kan het helpen bij de toetsing van bijvoorbeeld kapaanvragen. Want onwetendheid is vaak een reden dat zeldzame soorten onbedoeld verdwijnen. De komende jaren maken we een inventarisatie van het aantal autochtone beplanting en de kwaliteit daarvan. Ook kijken we naar de ecologische en cultuurhistorische functie van de bestaande bossen en landschapselementen. We leggen deze vast in een natuurwaardenkaart. Via Atlas Omgevingskwaliteit kan iedereen deze gegevens inzien.

Dorpen en buurtschappen In de afgelopen 150 jaar is Winterswijk flink gegroeid. Door de demografische ontwikkeling stagneert dit. Eventuele uitbreiding zowel met huizen als met industrie, dient bij te dragen aan een verbinding tussen de kom en het buitengebied. Die verbinding moet groen zijn, geschikt voor recreatie en ecologisch. Het creëren van goede, meer geleidelijke, overgangen van dorpsrand naar buitengebied is nodig. We willen een groene, landschappelijke infrastructuur realiseren die uitwisseling tussen dorp en buitengebied mogelijk maakt. Dit kan onder andere door het versterken van de bestaande groene structuren in de kern en buurtschappen, maar ook door de overgangen te ‘verzachten’. Vooral de grote invalswegen richting Winterswijk moeten met groen worden versterkt om de overgang van bebouwing naar buitengebied geleidelijk te laten verlopen. De groene aanblik aan de zijde van de Bataafseweg moet worden behouden. De zones rondom de bebouwde kommen kunnen worden ingericht als overgangsgebied tussen stedelijk gebied en het buiten-gebied, met goede aansluitingen op het openbaar groen binnen de bebouwde kom. Hierdoor kunnen inwoners van bebouwde kommen een ommetje door het groen maken. De dorpsrand is immers ook voor de natuur van grote waarde. Pagina 44

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Erven Erven dragen veel bij aan de landschappelijk uitstraling van een gebied, zowel door de ligging als de inrichting. Beeld- en sfeerbepalende elementen hebben vaak tegenwoordig geen economische functie meer, maar zijn het behouden waard. Denk daarbij aan waterputten, hooibergen, boomgaarden en monumentale bomen. We willen initiatieven steunen om (boeren)erven weer zoveel mogelijk authentiek in te richten met streekeigen beplanting. In het beleid “Achterhoekse erven veranderen” worden goede richtingen gegeven om de opbouw en uitstraling van erven te behouden of verbeteren. De stijl van de boerderijen vertelt veel over de ontwikkeling van het landschap in de loop der jaren. Oude erven als de scholtegoederen, maar ook veel recentere gebouwen uit de crisisperiode of de in het kader van de Ruilverkaveling WinterswijkWest verplaatste boerderijen, vertellen iets over het levende landschap. Het erf van voornamelijk de boerderijen van voor de ontginningen draagt qua beplanting allerlei kenmerken uit de omgeving, maar vertelt ook iets over de eigenaar. Van oudsher werd het erf of de woonplaats gemarkeerd met bomen, zoals een rode beuk. Ten opzichte van de bouw- en weilanden valt het erf hierdoor op door het zware hout dat er groeit. Rond het woongedeelte worden kenmerkende soorten aangetroffen als eik, linde, kastanje, noot en beuk.

Daarnaast komen op het erf nog meer beplantingstypen voor, zoals hagen rond de moestuin en de siertuin en hoogstamboomgaarden voor fruit. Naar het landschap toe heeft het erf relaties door singels of houtwallen met kleine bosjes. De entree kan bestaan uit een oprijlaan met grote bomen, zoals beuk of eik. Vaak geeft de eigenaar hiermee de status aan van het erf ten opzichte van de omgeving. Met name de oudere erven bieden ook een verscheidenheid aan soorten. Op vele erven is de steenuil al jaren een vaste bewoner en de gekraagde roodstaart die de zomer hier doorbrengt is op bijna elk erf met oude bomen te vinden. Maar ook de huismus en boerenzwaluw komen nog op vele erven voor. Ook hiervoor geldt behouden wat we hebben en verbeteren waar mogelijk. Bij ruimtelijke veranderingen, zoals functieverandering, dient het karakteristiek van het erf behouden te blijven en dient als uitgangspunt bij de landschappelijke inpassing.

Karakteristiek erf

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 45

Landschappelijke inpassing Het (beter) landschappelijk inpassen van agrarische bedrijven, campings, erven, zonnevelden en andere ontwikkelingen in het buitengebied is voor de landschappelijke kwaliteit van groot belang. In het bestemmingsplan is vastgelegd dat bij verschillende typen bestemmingsplanwijzigingen of vergunningen landschappelijke inpassing moet plaatsvinden. In de Omgevingsvisie is landschap en natuur een van de kwaliteiten die in de afweging van een initiatief wordt beoordeeld. Bij het nieuwe Omgevingsplan wordt voor nieuwe initiatieven en functieverbreding landschappelijke inpassing ook verplicht. Inwoners en andere partijen die op hun eigen grond vrijwillig initiatieven willen uitvoeren die het landschap versterken, zijn van essentieel belang voor het behouden van het landschap. Altijd geldt dat nieuwe ontwikkelingen zich moeten schikken naar dit cultuurhistorische landschap en een kwaliteitsimpuls voor het landschap en biodiversiteit opleveren. In sommige gevallen is landschappelijke inpassing niet mogelijk en kan een ontwikkeling niet doorgaan op die locatie. Het is mogelijk dat hetzelfde initiatief in een ander landschapstype of plek wel past. Bij nieuwe initiatieven is landschappelijke inpassing verplicht. Bij voorkeur vindt landschappelijke inpassing plaats op of rond het initiatief. Eventueel worden omliggende landschapselementen versterkt.

De gemeente is voor kleinere projecten minder stringent dan voor grotere verzoeken. Met andere woorden: hoe groter de ruimtelijke impact, hoe groter de landschappelijke bijdrage moet zijn. Hiervoor leveren we per geval maatwerk. De noodzaak van versterking is afhankelijk van de situatie op het betreffende erf en het landschapsbeeld in de omgeving. Als de locatie al een goede aankleding heeft, is verdere inpassing niet altijd meer noodzakelijk. De inpassing wordt gebaseerd op en geïnspireerd door wat er in het verleden op de locatie aanwezig is geweest. Handhaving van landschappelijke inpassing moet worden verbeterd om te garanderen dat nieuwe initiatieven de beloofde kwaliteit ook daadwerkelijk toevoegen.

Pagina 46

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Es met steilrand

Klimaatopgaven De opgaven voor klimaatverandering dienen integraal met het landschap als basis te worden uitgevoerd. Het doel is om water vast te houden. Dit bereiken we door het maken van een natuurlijker watersysteem waarbinnen meer ruimte is voor water. Water wordt langer vastgehouden door een aangepaste openwater en grondwaterbeheer, waarmee verdroging van natuur (en landbouw) wordt gereduceerd, wateroverlast vooral in stroomafwaarts liggende gebieden wordt voorkómen en ecologische verbindingszones worden ingericht. Dit in combinatie met het verbreden en verondiepen van waterlopen (inclusief de aanleg van natuurvriendelijke oevers), hermeandering van beken en vermindering van het aantal sloten of verondiepen van sloten. In het kader van de doelstelling Kaderrichtlijn Water (KRW) werkt het Waterschap Rijn en IJssel de komende jaren aan een aantal Winterswijkse beken, o.a. Beurzerbeek, Groenlose Slinge, Ratumsebeek en Willinkbeek. Opgaven voor droogte, herstel ecologische kwaliteiten worden integraal en samen met het gebied opgepakt. De door de raad aangenomen motie ‘Bos van de toekomst’ wordt uitgewerkt en geconcretiseerd in samenwerking met gebiedspartijen en burgers. Het bos draagt bij onder andere aan de klimaatdoelstelling en bevordering van de biodiversiteit.

Recreatie Het Winterswijkse landschap heeft voor bezoekers veel te bieden op het gebied van cultuurhistorie, landschap en aardkundige waarden. Het netwerk van vele recreatieve routes vergroot de beleving van het landschap. De status van het Winterswijkse landschap als Nationaal Landschap wordt breed ingezet als promotie voor Winterswijk. Momenteel is het belevingsaspect in Nationaal Landschap Winterswijk nog onvoldoende: cultuurhistorische, archeologische en geologische vindplaatsen en objecten (zoals grafheuvels, wallen, steengroeve en karakteristieke boerderijen) maken onvoldoende deel uit van het toeristisch-recreatieve product. Deze waardevolle en unieke vindplaatsen en objecten kunnen de ingrediënten vormen voor een verdere recreatieve ontwikkeling (bijvoorbeeld in de vorm van nieuwe product-marktcombinaties). Behoud en versterking van de vindplaatsen en objecten is daarbij van groot belang. Ontsluiting van de vindplaatsen en objecten kan door het toegankelijk maken van de terreinen, terreinen in te richten en door informatieverstrekking. Bij informatieverstrekking kan gedacht worden aan informatiepanelen, maar ook aan moderne communicatietechnologieën (bijvoorbeeld de app Winvred). In de beleidsnota aardkundige waarden wordt voor de beleving van aardkundige waarden uitvoering gegeven.

Specifieke waarden Aardkundige waarden In het Winterswijks landschap zijn op vele plaatsen aardkundige waarden nog zichtbaar, zoals de hoogveengebieden, de dekzandruggen (essen) en een keileembult (o.a. Valkeniersbult). Voor de zichtbare aardkundige waarden geldt dat deze herkenbaar, beleefbaar en bereikbaar moeten blijven. Soms zijn waarden niet of niet goed zichtbaar, maar kunnen wel zichtbaar gemaakt worden. Dat is dan ook het streven. Aan initiatieven waar aardkundige waarden voorkomen stellen wij de volgende randvoorwaarden; bescherming (landelijk niveau), herkenbaar en leesbaar (provinciaal niveau) en inspiratie (regionaal niveau). De beleidsuitgangspunten voor aardkundige waarden zijn uitgewerkt in een beleidsnota ‘Aardkundige waarden in Winterswijk’ (ter vaststelling raad, najaar 2020). In de beleidsnota wordt ook aandacht geschonken aan de specifieke waarden ‘Openheid’ en ‘Hoogteverschillen’, vanwege de directe relatie met de geologische ondergrond en/of de zichtbaarheid/beleefbaarheid daarvan. Pagina 48

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Openheid Karakteristieke openheid (geologische fenomenen als smeltwatergeulen, kleine essen en ontginningsgebieden) moet herkenbaar en leesbaar in het landschap zijn. Onder andere ten noorden van Meddo ligt een grootschalige heide- en broekontginningenlandschap. Dat bestaat uit een open gebied met grootschalige ontginningsbossen. Landschappelijk houden de open gebieden de huidige vorm en schaal. Dat doen we door geen hoog opgaande structuren aan te leggen en de bestaande houtwallen te behouden. Hiermee blijft de landschappelijke afwisseling tussen open en meer gesloten landschappen bestaan. Een eventuele uitbreiding van beplantingen kan alleen door de aanleg van nieuw bos en door aanplant en het versterken van laanbeplanting. Verdere verdichting van het oude hoevelandschap door grootschalige bebossingen of door het opvullen van open ruimten binnen bosrijke landschapsdelen is niet gewenst. Kleinschaligheid, beslotenheid en diversiteit aan ruimte zijn sterke kenmerken van het oude hoevenlandschap. Locaties waar verdere verdichting niet wenselijk is en (een zekere vorm van) openheid moet worden bewaard: •

•

• • • • •

De smeltwatergeul vanuit de omgeving van Enschede. Vanaf de Beijersdiek bij de Scheurvorenweg ziet men in westelijke richting net voorbij boerderij ‘Ruimzicht’ de westrand van de geul zich in noordelijke richting uitstrekken, met een hoogteverschil van 6 m. De ‘Valkeniersbulten’ en de wijde omgeving. In het hele gebied dat begrensd wordt door de Wormskampweg en de Wandersweg, moet de openheid worden beschermd. Handhaving van de openheid noord van de Masterveldweg is van belang voor het uitzicht op de Valkeniersbult vanaf de Wandersweg (groene grensovergang). Het gebied grenzend aan Gaxel in Duitsland; vanaf de Waliënseweg in de omgeving van de Vredenseweg, is geeft een goed uitzicht over de smeltwatergeul Vreden-Huppel-Corle. Essengordels en eenmans-esjes, zoals in buurtschappen Woold en Ratum, de Eessink- en Oossinkes en de Mister en Corler Esch. Dit betreft openhouden van de es zelf, herstel van de groene esranden is hier mogelijk. Op de natte plekken wordt gestreefd naar een open gebied met schrale vegetatie. Het uitzicht vanaf de kruising Veldhorstweg-Vreehorstweg over het Slingedal en de aansluiting daarvan op de smeltwatergeul. Kulverheide en Kottenseveld.

Voor bijvoorbeeld zonnevelden op deze locaties geldt dat de hoogte van de panelen een beperkende factor is, hoge panelen die openheid ontnemen, zijn hier niet wenselijk.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 49

Hoogteverschillen Hoogteverschillen hebben een kenmerkende invloed op het landschap. In Winterswijk loopt dit uiteen van smeltwatergeulen tot kleine houtwallen. Hoogteverschillen zijn slecht te herstellen zodra ze eenmaal zijn verdwenen. Bij kenmerkende hoogteverschillen is het dus van groot belang deze te behouden. Ook ‘landschapsvervalsing’ door nieuwe niet passende hoogteverschillen, zoals op essen lijkende elementen waar deze op basis van landschapskenmerken niet horen, willen we voorkomen. Daarom zijn op veel locaties in de gemeente hoogteverschillen beschermd. Kenmerkende hoogteverschillen zijn bijvoorbeeld: • • • • • •

Dekzandruggen Smeltwatergeulen Essen en stijlranden Beekgeulen en (oude) zijarmen Houtwallen Grenswallen

Donkerte Rust en ruimte zijn kenmerkend voor Winterswijk. Dankzij het coulisselandschap is een afwisseling van licht en schaduw kenmerkend voor het buitengebied. Daarnaast is de nachtelijke duisternis een belangrijke kwaliteit, doordat de wegen (zelfs provinciale wegen) niet tot nauwelijks verlicht zijn. Deze kwaliteit is van groot belang voor fauna, maar ook voor de mens. Met name in het buitengebied zijn kassen en grote/felle lantaarnpalen zeer onwenselijk. In Winterswijk komen enkele zeldzame vleermuissoorten voor. Vleermuizen zijn erg verstoringsgevoelig voor licht. In het buitengebied dient de verlichting van (oude) wegen en lanen zoveel mogelijk te worden voorkomen.

Zandpaden De oude zandwegen zijn van grote cultuurhistorische, landschappelijke en ecologische waarde. De bermen van zandwegen vormen een groeiplaats en verbindingsroutes voor veel planten en dieren. Langs zandwegen staan vaak nog kenmerkende soorten van arme gronden, zoals struikheide, blauwe knoop en echte guldenroede. Ook vormen ze een belangrijk aspect in de beleving van het gebied. Vanwege deze waarden moeten ze zo goed mogelijk worden beschermd. Wegen en paden die essengordels doorsnijden, hebben vaak in enige mate (nog) het karakter van een holle weg, zoals de Veldboomweg in Ratum in de omgeving van de Ratumseweg en doorsnijdingen van de essengordel langs de Rotweg, onder andere zuid van ‘Reverdink’ en ‘’t Scholtenhuis’. Een goed beheer van de oude zandwegen en -paden is van belang om deze duurzaam te kunnen gebruiken. Zandwegen kunnen het beste gecombineerd worden met een vrijliggend fietspad, omdat veel zandwegen te mul zijn om er goed met de fiets overheen te kunnen rijden. Op sommige druk befietste plaatsen kan een half-verhard fietspad uitkomst bieden als een zandpad niet voldoet aan de eisen van het verkeer. Het verharden van zandpaden is gezien de landschappelijke en ecologische waarden niet wenselijk.

Pagina 50

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Wat doen we al en wat gaan we extra doen We werken op verschillende manieren aan het behoud en versterken van het agrarisch cultuurlandschap. Wat doen we nu en zetten we voort: • •

Landschappelijke kwaliteit inbedden bij ruimtelijke opgaven. Regeling landschap en biodiversiteit om landschap en biodiversiteit te stimuleren.

Dit gaan we extra doen: • • • • • •

Analyse en advies verdwenen landschapselementen. Inventarisatie van landschapselementen gehele buitengebied. Monitoring landschapselementen per 5 jaar. Uitwerking plan ‘bos van de toekomst’. Opstellen van een natuurwaardenkaart voor bossen en landschapselementen. Atlas maken omgevingskwaliteit landschap en biodiversiteit.

Zandweg met kruidenrijke berm BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 51

7.2 Biodiversiteit in het cultuurlandschap Veel soorten planten en dieren voelen zich goed thuis in het agrarisch landschap; akkervogels, weidevogels en allerlei zoogdieren en insecten. Dat is altijd al zo geweest. Het aantal soorten in het agrarisch landschap is de laatste decennia verminderd. Ondanks de afname zijn er nog steeds veel bijzondere en algemene soorten aanwezig. Een gerichte aanpak biedt kansen voor behoud en herstel van basiskwaliteit natuur. Wat willen we bereiken? • • • • •

Behoud en versterken van soorten en leefgebieden in afstemming met milieu (bodem, water), inrichting en beheer, basiskwaliteit natuur. Het vergroten van het netwerk van verbindingen voor planten en dieren. Ecologische verbinding tussen Bekendelle en Korenburgerveen. Aanpak van ecologische ‘knelpunten’ in het landschap. Vergroten van het ecologische beheer van gemeentelijke eigendommen.

We willen samen met belanghebbenden in Winterswijk de schouders zetten onder het behouden en versterken van biodiversiteit. Om dit te bereiken zijn de volgende beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen noodzakelijk.

Beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen Europees en provinciaal netwerk In Winterswijk zijn vier Europees beschermde natuurgebieden (Natura 2000-gebieden) aanwezig: Bekendelle, Korenburgerveen, Wooldse Veen en Willinks Weust. Een belangrijk deel van het Winterswijkse buitengebied behoort tot het Gelders Natuur-netwerk (GNN) of de Groene ontwikkelzone (GO) die daaraan verbonden is. Het GNN vormt een samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland. Het GNN is de provinciale vertaling van het Nationaal NatuurNetwerk (NNN). Een voorwaarde voor het goed laten functioneren van de GNN is de uitwisseling van planten en dieren tussen de verschillende leefgebieden binnen de GNN. Een groot aantal Winterswijkse beken hebben de functie HEN 'hoogst ecologisch niveau' en zijn van belang voor het ecologisch systeem. Voor deze beken zijn specifieke doelstellingen bepaald om het gewenste ecologische niveau te bereiken. Omdat de natuur in Winterswijk relatief versnipperd is, zijn de Ecologische Verbindingszones (EVZ’s) van het GNN erg belangrijk. Waar mogelijk zoekt de gemeente versterking van de EVZ’s. Achteruitgang van Natura 2000-gebieden, GNN en EVZ’s door ruimtelijke ingrepen of andersoortig menselijk handelen is niet toegestaan. Een flink deel van deze gronden is in particulier eigendom.

Daarom willen we het draagvlak voor natuur en ecologie onder particuliere terreineigenaren, zoals landgoedeigenaren, behouden en waar mogelijk vergroten.

Pagina 52

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Omdat bestaande ecologische verbinding ter hoogte van de Misterweg niet groot genoeg is, wordt samen met lokale gebiedspartijen ingezet op de realisatie van een nieuwe verbinding tussen Bekendelle en Korenburgerveen. Voor deze verbinding sturen we aan op een in gezamenlijkheid tussen belanghebbenden te realiseren dubbele diversiteit: een natte en een droge verbinding, en wanneer dat meerwaarde blijkt te hebben, met elkaar gecombineerd / verbonden. De verbindingszone is gericht op onder andere grote zoogdieren en bosvlinders. De nieuw verbinding sluit aan op de bestaande GNN en GO gebieden.

Gemeentelijk natuurnetwerk De natuurwaarden in het gebied moeten behouden blijven en waar mogelijk hersteld en versterkt. Aanleg van nieuwe natuur of landschapsstructuren wordt zoveel mogelijk gecombineerd met het versterken of ontsnipperen van bestaande natuur, bij voorkeur rond/tussen het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en de Groene Ontwikkelingszone (GO). De gemeente Winterswijk streeft naar een groen-blauwe dooradering van het landelijk gebied en de kommen, die het GNN verder verfijnen. Door het opzetten van een ‘gemeentelijk natuurnetwerk’ kan de bestaande, bijzondere natuur worden versterkt door een aanvullend netwerk van fijnmazige verbindingen. Dit netwerk bestaat uit een groenblauwe dooradering van bermen, greppels, landschapselementen, sloten en oevers van beken. Versterking van zowel het grote netwerk als de fijnmazige elementen is wenselijk. Door goed beheer van landschapselementen, bermen, greppels, overhoekjes en beken/watergangen met hun oevers geeft de gemeente samen met alle betrokken eigenaren inhoud aan de groen-blauwe dooradering van het buitengebied. Dit als aanvulling op GNN met als doel GNN optimaal te laten functioneren. Op verschillende locaties in het cultuurlandschap zijn ecologische knelpunten aanwezig, veelal ontbreken hier landschapsstructuren die kunnen dienen als ecologische verbinding.

Door deze ‘knelpunten’ in beeld te brengen kan hierop door bijvoorbeeld een gebieds- of projectaanpak worden geanticipeerd. Deze ‘knelpunten’ worden opgenomen in de Atlas Omgevingskwaliteit.

Ontsnippering Wegen zorgen voor versnippering van ecologische verbindingen. Bij groot onderhoud van wegen zal ontsnippering door faunapassages standaard meegenomen moeten worden. Hier kan het gaan om faunapassages in de vorm van dassen- en amfibieëntunnels. Maar ook een goede landschappelijke aansluiting op faunapassages is hierbij van belang.

roodborsttapuit

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 53

Basiskwaliteit voor natuur Basiskwaliteit natuur dient als fundament onder de kwaliteit van het landschap waar natuur volgend is. In het agrarisch cultuurlandschap komen nog steeds veel planten en dieren voor, veelal gekoppeld aan landschapselementen als sloten, houtwallen, bermen en poelen. Het begrip landschappelijke en natuurlijke basiskwaliteit gaat uit van de gedachte dat voor ieder landschapstype kan worden aangegeven welke kwaliteiten, elementen en soorten in ieder geval nog aanwezig moeten zijn, wil er sprake zijn van die basiskwaliteit. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen milieuaspecten, inrichtingsaspecten en beheer- en gebruiksaspecten. Het betreft een standaard ondergrens voor het cultuurlandschap. Hoe hoog de lat wordt gelegd voor de kwaliteit bepalen we samen met betrokkenen. We kijken daarbij naar wat haalbaar is. Voor elke ontwikkeling kijken we hoe deze kan bijgedragen aan de basiskwaliteit. De basiskwaliteit bepalen we in eerste instantie voor het gehele buitengebied om vervolgens ‘prioritaire gebieden’ aan te wijzen waar we concreet met de omgeving aan de slag gaan. We onderzoeken de mogelijkheden voor de inzet van een gebiedsregisseur basiskwaliteit. Om het begrip basiskwaliteit bruikbaar en concreet te maken werken we met ambassadeursoorten.

Ambassadeursoorten Om biodiversiteit een gezicht te geven en gerichter te communiceren, zodat inwoners, maar bijvoorbeeld ook ontwikkelaars makkelijker kunnen bijdragen aan biodiversiteit, benoemen we ambassadeursoorten. Ambassadeursoorten staan voor een specifieke habitat (leefomgeving van een soort), maar moeten ook aansluiten bij de belevingswereld van de inwoners van Winterswijk. De wilde bij bijvoorbeeld staat voor een bloemrijke vegetatie en is een soort die mensen kennen en waar al veel inzet voor is. Vleermuizen zijn ook een goede ambassadeursoort omdat ze aaneengesloten hogere groenstructuren (bomenrijen) nodig hebben die veel voorkomen in Winterswijk en beschermd zijn. Andere mogelijke ambassadeursoorten voor het buitengebied zijn bijvoorbeeld geelgors, steenuil, patrijs, kleine ijsvogelvlinder of bont dikkopje.

Ecologisch beheer Een natuurlijke inrichting heeft goed beheer nodig. De gemeente beheert haar terreinen waar mogelijk op een zo ecologisch verantwoorde wijze. We gaan door met ecologisch bermbeheer en gaan dat waar dat kan uitbreiden. Met externe partijen willen we het beheer op elkaar af te stemmen, bijvoorbeeld bermen in de buurtschappen of met het Waterschap Rijn en IJssel. Randenbeheer (geen onkruidbestrijding in perceelranden en deze niet bemesten; maaien of oogsten buiten het voortplantingsseizoen) en het laten ontstaan van kruidenrijke en ruige akkerranden en overhoekjes zijn gunstig voor veel verschillende bedreigde (akker-)vogels. Deze maatregelen zijn ook goed voor vlinders, bijen en andere insecten. Patrijs en veldleeuwerik profiteren daarnaast van het laten staan van stoppels op akkers tijdens de winterperiode.

Pagina 54

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Ecologisch bermbeheer De gemeente beheert circa 600 kilometer berm in het buitengebied, waarvan één derde ecologisch wordt beheerd. Wat betekent in de huidige situatie één keer per jaar maaien en afvoeren. Het ecologisch bermbeheer wordt voortgezet en waar mogelijk en wenselijk uitgebreid. Voor het uitbreiden van ecologisch bermbeheer wordt het huidige beheerplan geactualiseerd. Het actualiseren van het bermbeheer wordt in samenspraak met onder andere de agrarische sector, landgoedeigenaren en burgers uitgevoerd. Verschraling van de bermen en gefaseerd maaien vormen hierin een onderdeel. Met het ecologisch beheer willen we onder andere verbindingen zoeken met aanliggende landbouwpercelen waar agrarisch natuurbeheer wordt uitgevoerd en met natuurgebieden. Hiermee wordt een fijnmazig ecologisch netwerk (gemeentelijk natuurnetwerk) gerealiseerd. Daarnaast zijn ecologische bermen door de diversiteit aan bloeiende planten een verfraaiing van het landschap en is het aantrekkelijk voor recreanten. Op diverse locaties zijn bermen verdwenen door bijvoorbeeld intensief landgebruik van aanliggende percelen. De gemeente heeft in beeld waar deze bermen zijn gelegen en gaat de komende jaren deze bermen herstellen.

Duurzame landbouw De argrarische sector heeft een belangrijke invloed op natuur, groen en landschap. We streven naar een landschap met ruimte voor agrariërs en agrariërs met ruimte voor het landschap. Twee ontwikkelingen hebben de grootste invloed in Winterswijk: schaalvergroting en stoppende agrariërs. Nog verdere schaalvergroting (vergroting van oppervlakte aaneengesloten percelen), wat ten kosten gaat van de landschappelijke kwaliteit, is in het kleinschalige gebied als Winterswijk niet gewenst. Omschakelen naar een meer duurzame manier van landbouw is een grote opgave, maar is waarschijnlijk de enige manier waarop de landbouw ook in de toekomst in het gebied kan functioneren. Vanuit de Omgevingsvisie wordt ingezet op een landbouw die natuurinclusief en circulair is. Hierbij staan een zorgvuldig gebruik van natuurlijke hulpbronnen, duurzaam bodembeheer en het minimaliseren van emissies centraal. Onderdeel van natuur- inclusieve landbouw zijn aanleg en onderhoud van hagen, houtwallen, akkerranden en poelen. Belangrijke leefgebieden voor planten en dieren. Met agrariërs worden kansen gezocht om op nieuwe manieren natuur en landschap een plek te geven binnen de landbouw. Ook met andere overheden zoeken we naar ruimte in regelgeving en kijken we op een innovatieve manier naar landbouw.

Als gemeente kunnen we niet een volledig eigen koers varen, want dit leidt tot een ongelijk speelveld. Wel kan de gemeente in samenwerking met WCL, provincie en de universiteit van Wageningen en Groningen initiatieven starten die bijdragen aan een duurzame landbouw, waarbij het accent ligt op natuur en landschap. Een van de manieren om bij te dragen aan natuur en landschap is om op het bedrijf gericht aandacht te besteden aan de aanwezige natuur- en landschapswaarden en de financiële mogelijkheden (o.a. provinciale subsidieregeling Agrarisch Natuuren Landschapsbeheer (ANLb), regeling Landschap en Biodiversiteit) en deze waar mogelijk te versterken. Dit kan door het opstellen van een ecologische bedrijfsadvies. De gemeente wil dit voor de komende jaren gaan faciliteren in samenwerking met Particulier Agrarisch Natuurbeheer (PAN).

akkerrand

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 55

Bestrijding van ziekten, invasieve exoten en dierplagen De jaarlijks terugkerende dierlijke plagen, invasieve exoten en probleemsoorten zorgen de laatste jaren voor een toenemend aantal dagelijkse meldingen van overlast. Om de veiligheid en leefbaarheid te waarborgen en te voldoen aan de wettelijke verplichtingen, neemt de gemeente maatregelen om plagen en ziekten te bestrijden. Hierbij wil de gemeente het ecologisch evenwicht herstellen en biologische bestrijding gebruiken.

Eikenprocessierups Het huidige beleid op de bestrijding van eikenprocessierups is gericht op selectieve preventieve biologische bestrijding. Enkel op plekken waar overlast is voor de omgeving, zoals bij scholen, speelplaatsen en langs fietsroutes wordt deze methode toegepast. Daarnaast gaat de gemeente de komende jaren meer inzetten op natuurlijke bestrijding door het uitdelen en plaatsen van mezenkasten, extensief beheer van bermen en groenstroken ter bevordering van natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups. Ook planten we minder eiken, bijvoorbeeld langs veel gebruikte recreatieve routes. In veel gevallen planten we andere boomsoorten. In de uitvoering van het laanbeheer (2017) wordt hierop geanticipeerd. In 2020 gaan we recreatieondernemers en burgers helpen bij het beperken van de overlast van eikenprocessierups. Door het aanbieden van een pakket aan natuurlijke maatregelen wordt niet alleen ingezet op bestrijding van de eikenprocessierups maar ook op het vergroten van de biodiversiteit.

Invasieve exoten In de gemeente Winterswijk komen verschillende invasieve exoten voor. Invasieve exoten zijn planten of diersoorten die oorspronkelijk niet in Nederland voorkomen. Deze planten of dieren zijn door de mens hiernaar toe gebracht (expres of per ongeluk). De invasieve exoten verdringen inheemse soorten. Voor veel van deze exotische soorten bestaat nu geen goede strategie om ze te bestrijden of zelfs om schade te beperken. De gemeente wil graag een actieve rol innemen samen met de partners uit het gebied. Doordat er zoveel landgoederen en andere waardevolle natuur in Winterswijk aanwezig is, is de kans op schade door invasieve exoten ook relatief groot. Soorten waarvan momenteel bekend waar ze voorkomen zijn Aziatische duizendknoop (meerdere soorten duizendknopen), guldenroeden (Canadese en late), reuzenbalsamien en reuzenberenklauw. Actief bestrijden en beheersing is nu gericht op Aziatische duizendknoop en reuzenberenklauw. De gemeente is in oktober 2019 gestart met het opstellen van een projectplan aanpak invasieve exoten, gericht op het voorkomen en het bestrijden van deze exoten. De provincie heeft budget beschikbaar gesteld om het plan uit te voeren.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=4bc68517-120c-4ee3-b5f8-39413518e9f7