CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Beleidsvisie Landschap en Biodiversiteit

Raadsvergadering 25 september 2025, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Startnotitie herstel stormschade Winterswijk20.834 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

gemeente

Winterswijk

Samen sterk voor landschap en biodiversiteit Beleidsvisie voor landschap en biodiversiteit in Winterswijk

Kleine vuurvlinder

Inhoudsopgave Samenvatting

Pagina 6

1 . . . . . . . . . . . . .Inleiding

Pagina 8

2 . . . . . . . . . . . . .Natuurlijk kapitaal van Winterswijk 2.1 2.2

Pagina 10

Cultuurhistorisch landschap Biodiversiteit

3 . . . . . . . . . . . . .Maatschappelijke trends en ontwikkelingen

Pagina 18

4 . . . . . . . . . . . . .Winterswijkse ambities

Pagina 23

5 . . . . . . . . . . . . .Natuurinclusief handelen

Pagina 26

6 . . . . . . . . . . . . . .Samen doen

Pagina 31

7 . . . . . . . . . . . . . .Cultuurlandschap

Pagina 37

7.1 7.2

Toekomstbestendig landschap Biodiversiteit in het cultuurlandschap

8 . . . . . . . . . . . . . .Biodiversiteit in het bebouwde gebied

Pagina 58

9 . . . . . . . . . . . . . .Uitvoeringsagenda

Pagina 66

Bijlagen

Pagina 71

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 3

Karakteristieke boerderij oude hoevenlandschap

Voorwoord Terwijl ik dit schrijf begin ik aan mijn vierde thuiswerk-week vanwege het coronavirus. En meer dan ooit ben ik blij dat ik in Winterswijk woon, werk en leef. Ik trek er elke dag wel even op uit. Naar buiten. De frisse lucht in. Lekker wandelen. Vanuit mijn huis wandel ik zo naar ’t Mentink. Of ik pak de auto en ga naar rustige plekjes achter in Ratum of Meddo. Genieten van de bosanemonen, de torenvalk die bidt boven het weiland, rustige zandwegen of het Kommiezenpad. Het is een voorrecht om in deze prachtige omgeving te kunnen ontspannen. Ruimte en rust volop aanwezig. Het is lente! En daarna… weer fris aan de slag! Thuis. Aandacht voor onze leefomgeving We lezen de laatste weken dat de Coronacrisis ook iets positiefs met zich meebrengt: milieuwinst, minder uitstoot van stikstof en dus schonere lucht. Maar hoewel ik me vooral zorgen maak over de gezondheid van mensen en de gevolgen voor onze economie, hoop ik wel degelijk dat deze milieuwinst niet tijdelijk is. Natuurlijk gaan we straks weer volop aan de slag en komt uitstoot terug. Maar ik hoop dat de bewustwording blijft en deze zich nog sneller vertaalt in goede oplossingen en dus meer natuur- en milieuwinst op kortere en langere termijn. Bewustwording Deze visie gaat over die bewustwording.

Bij de Gemeente door bijvoorbeeld het behoud van groenstructuur in het dorp, het ecologische beheer van bermen, zelf het goede voorbeeld geven. Bij onze ondernemers: hoe pas je bijvoorbeeld meer groen toe op het industrieterrein of bouw je woningen meer natuurinclusief en natuurlijk ook voor onze inwoners: hoe nemen we hen hierin mee? En welke bijdragen kunnen inwoners zelf doen. En dat alles met maar één doel; het behouden en versterken van ons cultuurhistorisch landschap en de biodiversiteit. Ook binnen onze dorpskern. Samen doen! In Winterswijk doen we de dingen graag samen, bijvoorbeeld via Stichting Waardevol Cultuurlandschap. Samen zitten natuurorganisaties, landbouw en de toeristische sector aan tafel in onder andere de werkgroep Stikstof. Ook de bouwondernemers hebben zich aangesloten. Ook met diverse andere projecten en initiatieven staan we samen sterk voor ons landschap en zijn biodiversiteit. Samen doen en samen sterk zijn niet voor niets ook het motto van deze visie! Het mooie van deze visie is ook dat de uitvoeringsagenda al flink gevuld is.

Inge klein Gunnewiek wethouder

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 5

Samenvatting Hoe kunnen we de kracht van Winterswijk versterken en behouden? Hoe zorgen we voor ons natuurlijke kapitaal in een authentiek cultuurlandschap waarin ook wordt geleefd, gewerkt en gerecreëerd? Deze beleidsvisie geeft kaders en richting voor een gezamenlijke en duurzame toekomstvisie voor ons landschap en de biodiversiteit. Landschap en biodiversiteit vragen dringend aandacht Er gebeurt veel in ons buitengebied én in de bebouwde kom. Landschapselementen verdwijnen, soorten komen en gaan, boomgaarden worden aangelegd, tuinen worden steeds meer verhard. De kwaliteit van de natuur en het landschap staat onder druk. Winterswijkse ambitie Het is onze ambitie om het landschap te behouden en te versterken en om de biodiversiteit te verbeteren, zowel binnen als buiten de bebouwde kom. Om dit doel te bereiken hebben we een langetermijnvisie nodig. Hoe maken we onze ambitie waar? Door anders te denken en te doen. Het herstel van ecosystemen duurt jaren. Dit vergt investeringen, vertrouwen en geduld van gemeente en samenleving. In deze beleidsvisie richten we ons daarom op vier hoofdthema’s: 1. Natuurinclusief handelen; 2. Samen doen; 3. Cultuurlandschap, toekomstig landschap en biodiversiteit; 4. Biodiversiteit in de bebouwde kom.

Natuurinclusief handelen We integreren landschap en biodiversiteit in ruimtelijke en maatschappelijke processen en ontwikkelingen voor zowel het buitengebied als de kom. We willen bereiken dat: • Natuur en landschap een vast onderdeel zijn van ruimtelijke opgaven. • We als gemeente bij onze eigen projecten natuurinclusief te werk gaan. • Soorten actief worden beschermd door een gebiedsgerichte aanpak. Landschap en biodiversiteit moeten een integraal onderdeel zijn van ruimtelijke opgaven. Dit laat zich vaak combineren met andere ruimtelijk relevante thema’s. Denk bijvoorbeeld aan klimaatadaptatie, duurzaam bouwen en een gezonde en duurzame leefomgeving. Samen doen Samen zijn we sterk. Daarom betrekken we onder andere burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties bij onze natuur en ons landschap. Het is belangrijk dat deze belanghebbenden eerst de urgentie van het probleem, de kansen en het belang van landschap en biodiversiteit inzien. Daar werken we op de volgende manieren aan: • Informatie over landschap en biodiversiteit in Winterswijk is voor iedereen te raadplegen middels de Atlas Omgevingskwaliteit. • We delen kennis over de biodiversiteit in Winterswijk. • We zetten samen met burgers en gebiedspartijen in op behoud en herstel van landschap en biodiversiteit. Pagina 6

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

close up akkerrand Wij richten ons met communicatie op bewustwording rond landschap en biodiversiteit. We benadrukken dat iedereen een positieve bijdragen kan leveren. Kinderen op de basisschool krijgen natuur- en milieueducatie. Cultuurlandschap, toekomstbestendig landschap en biodiversiteit We zorgen ervoor dat de basiskwaliteit van het cultuurlandschap met de bijbehorende soortendiversiteit minimaal behouden kan blijven. Waar mogelijk herstellen en versterken we deze basiskwaliteit.

We richten ons hierbij op twee sporen: • Toekomstbestendig landschap • Behoud, herstel en versterken van de biodiversiteit Zonder landschapselementen is er immers geen biodiversiteit. En andersom vertelt een rijke biodiversiteit over de kwaliteit van het landschap. Functieverandering van agrarische bedrijven, klimaatopgaven, energietransitie en duurzame landbouw bieden ook kansen voor landschap en biodiversiteit. Deze kansen willen we benutten. Biodiversiteit in de bebouwde kom Het bebouwde gebied is steeds belangrijker voor de biodiversiteit. De landelijke trend is om het bebouwde gebied steeds meer natuurinclusief te ontwerpen en te beheren. Dit verhoogt de waarde van de omgeving voor inwoners, dieren en planten. Het verlaagt bovendien de maatschappelijke kosten voor bijvoorbeeld schonere lucht en het tegengaan van wateroverlast en hittestress. We willen samen met belanghebbenden de biodiversiteit in de bebouwde kom behouden en versterken. Om dit te bereiken richten we ons op: • Het behoud en de versterking van de groene en blauwe structuren. • Het natuurinclusief uitvoeren van ruimtelijke opgaven. • Het toevoegen van extra en divers groen in zowel structuren als losse groenplekken. • Het benutten van ecologische kansen als het gaat om klimaatadaptatie. • Het bevorderen van burgerinitiatieven voor een groene en duurzame leefomgeving.

Uitvoeringsagenda Om het landschap en de biodiversiteit in Winterswijk te behouden en te versterken zijn maatregelen nodig. Deze hebben we opgenomen in een uitvoeringsagenda. Hierin staat per project/activiteit genoteerd aan welke beleidslijn van deze visie de maatregel bijdraagt.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 7

1 Inleiding De kracht van Winterswijk Winterswijk heeft een oud cultuurlandschap met veel bijzondere soorten planten en dieren. Door de unieke combinatie van agrarisch gebied, natuur en cultuurhistorie heeft het de titel Nationaal Landschap Winterswijk gekregen. Hier zijn we trots op. We willen dit authentieke landschap zowel behouden als gebruiken. Ons landschap kenmerkt zich door rust en ruimte, maar staat zelf niet stil. Inwoners en ondernemers vormen dit landelijke gebied en de buurtschappen, ze passen het aan. We zijn geen museum, maar een gebied waarin wordt geleefd, gewerkt en gerecreëerd. Dat is de kracht van Winterswijk.

Waarom deze visie? We vinden het belangrijk om naar een basiskwaliteit voor natuur en landschap in Winterswijk te streven. Wat is de minimale kwaliteit waaraan onze natuur en landschap moet voldoen? Zowel in de kom als in het buitengebied. We bereiken deze basiskwaliteit alleen als we integraal naar het milieu, de inrichting en het beheer van het gebied kijken. Dat is de enige manier waarop we Winterswijk zo mooi en divers kunnen houden. Het doel van deze beleidsvisie is uitdrukkelijk niet om het gebied op slot te zetten met een spreekwoordelijk hek er omheen. Deze beleidsvisie is er vooral op gericht om een duurzame toekomstvisie te schetsen van het gebied, met de beleidsuitgangspunten en de bijbehorende concrete maatregelen gericht op landschap en biodiversiteit. Maar het stuk is ook bedoeld om uit te nodigen om samen de handschoen op te pakken. Kaders en richting Deze beleidsvisie is een uitwerking van onze Omgevingsvisie. In de nieuwe Omgevingswet geeft de beleidsvisie de kaders voor landschap en biodiversiteit, uitgewerkt in het omgevingsplan. Het vormt de kapstok om gezamenlijk aan een duurzame toekomstvisie voor ons landschap en de biodiversiteit te werken. We zetten in deze visie letterlijk en figuurlijk geen hek om het gebied, maar geven juist kaders en richting. Met een aantal concrete projecten starten we direct, andere werken we later nader uit.

Landschap en biodiversiteit vragen dringend aandacht De basiskwaliteit voor de natuur staat onder druk. Eén van de kenmerken van natuur en landschap is dat ze nooit stil staan. In de tien jaar dat het huidige beleid (Landschapsontwikkelingsplan, 2009) nu oud is, is er veel gebeurd in het buitengebied én in de kern. Houtwallen verdwijnen, nieuwe natuur wordt gerealiseerd, soorten komen en gaan, poelen en boomgaarden worden aangelegd, tuinen worden steeds meer verhard. Hiermee verandert mogelijk ook wat zeldzaam en belangrijk is. Intensiever gebruik van het landschap en klimaatveranderingen zorgen ervoor dat er minder soorten planten en dieren zijn. Algemene soorten worden minder algemeen. Bijzondere soorten zijn enkel te vinden op geïsoleerde plekken. De komende jaren staat ons nog veel te wachten als het gaat om landschap en natuur. De Omgevingsvisie geeft sturing aan toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. De kwaliteit van de plek wordt hierin een belangrijk uitgangspunt. Een van de ambities uit het coalitieakkoord Duurzaam en daadkrachtig d’ran is de biodiversiteit behouden en versterken middels een deltaplan Biodiversiteit. Deze beleidsvisie geeft invulling aan het deltaplan Biodiversiteit en het is een uitwerking van de Omgevingsvisie voor landschap en biodiversiteit. Pagina 8

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Winterswijkse ambitie Het is onze ambitie om het landschap te behouden en te versterken en om de biodiversiteit te verbeteren. Om dit doel te behalen hebben we een langetermijnvisie nodig. We moeten anders denken en doen. Het herstel van ecosystemen duurt jaren. Dit vergt investeringen, vertrouwen en geduld van gemeente en samenleving. Hoe bereiken we ons strategische doel? Dit doen we door ons op de lange termijn te richten op vier hoofdthema’s: 1. 2. 3. 4.

Natuurinclusief handelen; Samen doen; Cultuurlandschap, toekomstig landschap en biodiversiteit; Biodiversiteit in de bebouwde kom.

Hoe is deze beleidsvisie tot stand gekomen? We hebben voor deze beleidsvisie gebruik gemaakt van de kennis en inzet van vele partijen, die betrokken zijn bij het Winterswijkse landschap en de Winterswijkse natuur. Dit proces startte eind 2017 met een bijeenkomst van experts en burgers. Daarna zijn er verschillende bijeenkomsten geweest, waarbij werd uitgewisseld wat goed gaat, wat beter kan, en waar kansen en knelpunten liggen. De Adviescommissie Cultuurhistorie, Stichting Waardevol Cultuurlandschap, LTO en het Platform Natuur en Landschap Oost Achterhoek hebben inhoudelijk gereageerd op de conceptversie. Leeswijzer Deze beleidsvisie is een uitwerking van de Omgevingsvisie voor landschap en biodiversiteit. Wat moeten we behouden en beschermen, waar liggen opgaven en kansen, wat gaan we als gemeente zelf doen en hoe gaan we het samen doen? In deze visie leest u het antwoord op deze vragen. In hoofdstuk 2 gaan we in op het natuurlijk kapitaal van Winterswijk. Welke biodiversiteit en groenstructuren zien we in onze gemeente? Daarna staan we stil bij de maatschappelijke trends en ontwikkelingen, die van belang zijn voor het beleid in Winterswijk. In hoofdstuk 4 beschrijven we onze visie op hoofdlijnen. Hier schetsen we aan de hand van vier hoofdthema’s hoe we op de lange termijn onze Winterswijkse ambities willen waarmaken.

In hoofdstuk 5 tot met 8 werken we deze hoofdthema’s verder uit. In hoofdstuk 9 sluiten we af met de uitvoeringsagenda. Hierin blikken we vooruit op maatregelen waarmee we ons landschap en de biodiversiteit willen behouden en versterken.

Boeijink Ratum

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 9

2 Natuurlijk kapitaal van Winterswijk De bijzondere soorten planten en dieren, de kleinschalige natuurterreinen en de agrarische cultuurgronden met de vele landschapselementen vormen het natuurlijk kapitaal van Winterswijk. Dit oude cultuurlandschap draagt met trots de titel Nationaal Landschap. Het is een aangename plek om te wonen, te werken en te recreëren.

2.1 Cultuurhistorisch landschap Geologie Winterswijk ligt op het Oost-Nederlands Plateau aan de rand van het Noordzeebekken. In geologisch opzicht is de ondergrond bijzonder en gecompliceerd. Dit komt doordat Winterswijk één van de weinige plaatsen in Nederland is, waar oudere geologische lagen (bijna) aan het oppervlak komen. Op basis van de ontstaansgeschiedenis is het gebied in te delen in plateaus. Daartussen liggen erosiegeulen, die zijn uitgeschuurd door smeltwater van landijs. De geulen stoven later grotendeels dicht met dekzanden, maar bleven als lagergelegen dalen in het landschap zichtbaar. In het Kwartair (de huidige ijstijd van 2.58 miljoen jaar geleden tot nu) ontstonden zandpakketten met dichte keileemafzettingen. Deze afzettingen liggen vaak ondiep verspreid en zijn daardoor van invloed op de waterdoorlatendheid van de bodem. Vooral in het oosten van Winterswijk, waar enkele opschuivingsbreuken liggen, zijn diverse bijzondere afzettingen vrijwel aan de oppervlakte te vinden, zoals Muschelkalk en tertiaire kleien. Het Tertiair is het tijdvlak van 66 miljoen jaar geleden tot 2.58 miljoen jaar geleden. Aardkundige waarden, zoals stuwwallen en stuifzandgebieden, zijn vaak overblijfselen uit een ver verleden. Maar sommige aardkundige processen zijn nu nog actief, zoals de meanderingsprocessen van beken.

Hierdoor ontstaan oeverwallen en steile en vlakke oevers door lussen in de natuurlijke waterloop.

Historisch landschap Veel van de oude kernen dateren van vroeg in de Middeleeuwen en daarvoor. Winterswijk en de buurtschappen zijn niet toevallig ontstaan op de plek waar ze liggen. De variatie van bijzondere aardkundige verschijnselen heeft in sterke mate bepaald waar mensen zich vestigden. Eerst werden kleinschalige akkers ontgonnen in het oorspronkelijke boslandschap. Zo ontstond het oude hoevelandschap. Met name in het zuiden en oosten van Winterswijk is sprake van dit oude landschap met een besloten karakter en kleine essen. Hier vind je ook de meeste scholtegoederen. Een scholte was een boer met bijzondere functies. Scholten waren vanaf de middeleeuwen tot de twintigste eeuw ook verantwoordelijk voor het beheer van landschap. Omdat zij dit op behoudende wijze deden, is er veel historisch landschap bewaard gebleven. De ligging van de scholteboerderijen is sterk bepaald door de toestand van de ondergrond en beschikbaarheid van grond. Vanouds gebruikten boeren de dekzandruggen als akkers. Dat leverde ‘ensembles’ op van glooiend land. Aan de rand van zo’n glooiing stond een boerderij met erfbeplanting, naast lagergelegen beken lagen de weiden. De oude door essen omringde bouwlanden zijn op veel plaatsen nog goed herkenbaar.

Pagina 10

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

De Winterswijkse bossen hebben een bijzondere geschiedenis die al eeuwen teruggaat. De aanleg van bossen begon hier al na de Markeverdeling. Medio 19e eeuw werden de ontginningsbossen aangelegd. Kenmerkend voor Winterswijk zijn de kleine bossen, die van oudsher hoorden bij boerderijen en waar kostbaar opgaand zaaghout werd geteeld, veelal eiken. De oude boskernen zijn te vinden op leemrijke bodems, die minder geschikt waren voor landbouw. De bossen hebben grote cultuurhistorische en ecologische waarden en vormen hiermee een essentieel onderdeel van het Winterswijkse landschap. In Winterswijk zijn vele landgoederen gelegen. Een groot deel, circa 120 bestaan uit NSW (Natuurschoonwet) landgoederen. Alle NSW-landgoederen in Winterswijk samen beslaan circa 2500 ha. Deze landgoederen bestaan voor de helft uit agrarische gronden en het overige deel uit grotendeels bos. De gemiddelde grootte van een NSW landgoed in Winterswijk is 18 ha (Smalbraak en anderen, 2011). De kleinschaligheid past goed in het Winterswijkse landschap maar levert ook inefficiënt beheer op. Daardoor zijn de kosten van beheer naar verhouding hoog en de opbrengsten gering of negatief. Oude kaarten laten zien dat Winterswijk in de 19e eeuw voor een groot deel werd bedekt door heidevelden. Namen als Grote Veld, Tuunterveld, Vosseveld, Meddosche veld en Masterveld herinneren hieraan.

Door de invoering van kunstmest zijn aan het eind van de 19e eeuw en in het begin van de 20e eeuw bijna alle heidevelden ontgonnen. Zo ontstond het heide- en broekontginningenlandschap. Ongeveer een halve eeuw later werden in het kader van schaalvergroting en intensivering ingrijpende maatregelen genomen. De ontwatering werd verbeterd, waardoor veel ondiepe sloten en greppels overbodig werden. Kleine percelen werden bij elkaar gevoegd, heggen en struwelen werden opgeruimd en de bloemenrijke hooilanden verdwenen door bemesting en herinzaai. In het noorden en westen van Winterswijk is het landschap hierdoor grootschaliger. Vaak is hier sprake van rechte wegen en relatief grotere, open percelen. Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw nivelleert de landbouw ook de andere landschapstypen, zij het in mindere mate. Deze ‘landschapspijn’ is in Winterswijk minder heftig dan in de rest van Nederland, maar daarom niet minder voelbaar. De verhouding tussen bouwland, grasland en de kleinschalige afwisseling van dit bodemgebruik veranderde. Nieuwe landbouwmethoden leidden tot ander gebruik van het land. Er zijn bijvoorbeeld houtwallen geruimd om de percelen aan te passen aan grotere landbouwmachines. Deze schaalvergrotingsontwikkelingen zijn nog steeds gaande. Ze zorgen voor `verarming’ van het landschap: de verschillende landschapstypen worden minder leesbaar.

Dit is een zorgelijke ontwikkeling. Vooral de agrariërs, de natuurorganisaties, de toeristische sector en de burgers maken zich zorgen.

Veldboomweg Ratum

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 11

Huidige landschap Het cultuurlandschap in Winterswijk is het resultaat van de eeuwenlange wisselwerking tussen natuurlijke factoren en menselijk handelen. Onder natuurlijke factoren verstaan we de ‘levende natuur’ en de ‘niet-levende natuur’, zoals geologie, bodemopbouw en waterhuishouding. Daarnaast heeft het menselijk handelen een groot effect. Denk aan bebouwing, de landbouw en de groeves. In het gebied wordt geleefd en gewerkt. Het landschap verandert daardoor en komt soms onder druk te staan als er ook andere belangen spelen. Het Winterswijkse landschap is om verschillende redenen bijzonder. Grofweg is de gemeente op te delen in een ‘oud’ en een ‘jong’ landschap. Enerzijds is het historisch landschap - en daarmee de ontstaansgeschiedenis - vaak nog zeer herkenbaar aanwezig. Denk maar aan de essen, bosjes en bebouwingstypen, die nog intact zijn in het buitengebied en soms zelfs in de kern. Anderzijds is het een kleinschalig en afwisselend landschap, waarin het karakteristieke coulisselandschap en een opener jong ontginningenlandschap en natuurgebieden elkaar afwisselen. Een goed onderhouden landschap, waarin de beleving van de historie mogelijk is en waaruit storende elementen worden geweerd, is van groot belang. Veel verschillende sectoren profiteren van zo’n landschap: toerisme, recreatie en landbouw.

Het is ook goed voor het woon- en werkgebied en het vestigingsklimaat in brede zin. De enige grote nederzetting in dit landschap is het dorp Winterswijk, dat als een spin in een web van wegen zit. De buurtschapskernen en het kerkdorp Meddo liggen verspreid in het landschap, vaak aan relatief rustige landwegen. Veel buurtschappen hebben een duidelijke relatie met het omringende landschap. Dat uit zich op verschillende manieren. Bijvoorbeeld doordat een beekdal tot bij de dorpskern komt, doordat de oude esgronden nog herkenbaar zijn, of doordat oude wegen over de hogere ruggen nog steeds als uitvalswegen worden gebruikt. Langs sommige wegen zijn de afgelopen jaren linten van bedrijvigheid en woonbebouwing gegroeid.

Samenhangend systeem Het Winterswijkse landschap wordt gekenmerkt door verscheidenheid. Verschillende typen bodems, natte en drogere gebieden, landschapsstructuren en bijzondere beken komen hier samen. Juiste deze verscheidenheid maakt het Winterswijkse landschap met de bijbehorende biodiversiteit bijzonder en ook kwetsbaar. Bodem en water moeten gezond zijn. Maar door onder andere intensief gebruik van bestrijdingsmiddelen toont de bodem steeds minder leven. Droogte als gevolg van klimaatverandering heeft invloed op de waterhuishouding. Hierdoor ontstaan droogvallende beken en verdrogen venen, bossen en landbouwpercelen. Deze ontwikkelingen kunnen leiden tot een ongezond systeem, dat we vervolgens moeten herstellen. De schaal van het landschap is bepalend voor de mate van soortenrijkdom. Dit blijkt uit het onderzoek Biodiversiteit en kleinschaligheid in het Nationaal Landschap Winterswijk (Staring Advies, 2018). Kleinschalige gebieden met veel houtwallen en bosjes hebben verhoudingsgewijs meer broedvogelterritoria dan een grootschalig landschap. Ongeveer de helft van de Winterswijkse agrarische percelen is kleiner dan 2 hectare. Deze kleinschaligheid is belangrijk voor de biodiversiteit.

Pagina 12

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Natuurontwikkeling Boldermansweg

2.2 Biodiversiteit De natuur in Winterswijk is bijzonder. Er zijn verschillende leefgebieden, omdat er een grote verscheidenheid is aan landschapselementen, reliëf, bodemopbouw en beken. Veel unieke soorten in Nederland komen juist hier voor. Deze rijkdom aan soorten staat onder druk. Autonome ontwikkelingen in het gebruik van het landschap en het stedelijk gebied zorgen voor afname en soms tot het verdwijnen van soorten. Andere soorten profiteren juist weer van veranderingen. Soortendiversiteit in Winterswijk Het Winterswijkse landschap heeft een rijke soortendiversiteit. In totaal zijn er meer dan 4000 soorten vastgesteld, van vogels tot insecten en van mossen tot paddenstoelen. Van deze soorten staat een groot aantal op de Landelijke Rode Lijst. Dit betekent dat ze in hun voortbestaan worden bedreigd. Een deel van de soorten is beschermd via de Wet Natuurbescherming. In tabel 2.1 staat welke soorten zijn waargenomen in Winterswijk.

Aantal soorten Vogels Zoogdieren Vleermuizen Reptielen en amfibieën Vissen Vlinders Libellen Overige insecten (nachtvlinders, bijen, sprinkhanen, krekels, spinnen, zweefvliegen etc.) Planten Paddenstoelen

Ca. 4400 261 30 10 16 26 48 (71, bron: “Atlas van de dagvlinders van Zuidoost – Achterhoek, 2020) 57

Ca. 2600 871 469

Tabel 2.1 overzicht aantal waargenomen soorten in Winterswijk. Bron: Waarneming.nl (periode 1900 – oktober 2019).

Winterswijk kent grofweg vier leefgebieden (habitats) die bepalend zijn voor het voorkomen van deze soorten. • • • •

Agrarisch cultuurlandschap, bossen, landgoederen Hier komen onder andere de steenuil, kamsalamander en bosvlinders voor. Beekdalen Leefgebied van de beekprik, diverse libellensoorten, ijsvogel en grote gele kwikstaart. Dorpen en buurtschappen De habitat van de huismus, gierzwaluw en gewone dwergvleermuis. Venen Leefgebied van vogels, libellen en dagvlinders.

Pagina 14

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Biodiversiteit in Winterswijk: de stand van zaken Het Winterswijkse landschap laat een gevarieerd beeld zien als het gaat om de aanwezigheid en de verspreiding van soorten. Allerlei ontwikkelingen, zoals menselijke invloed en verandering van het klimaat, zijn van invloed op de biodiversiteit in Winterswijk. Verschillende onderzoeken laten een negatieve ontwikkeling zien van de flora en fauna in Winterswijk. Uitzondering hierop vormen de libellen en amfibieën. Door de aanleg van poelen en de verbeterde kwaliteit van het oppervlaktewater gaat het goed met deze dieren. Het gaat daarentegen slecht met soorten die voorkomen in het agrarisch cultuurlandschap (zoals de veldleeuwerik en de patrijs) en in het bebouwde gebied. Veel karakteristieke soorten zijn fors in aantal afgenomen en sommige zijn zelfs verdwenen. Een onderzoek naar broedvogels in Winterswijk, uitgevoerd door de Vogelwerkgroep Zuidoost-Achterhoek, laat een negatief beeld zien. In 40 jaar tijd (van 1970 tot 2013) is het aantal broedparen met 23% afgenomen. De afname is vooral te zien bij de stadsvogels (50%) en de cultuurlandvogels (25%). Eén van belangrijkste oorzaken van de afname van broedvogels in het cultuurlandschap is de verandering van landgebruik en de intensivering daarvan. Daardoor verdwijnen overhoekjes en ruigtestroken (plekken die niet of extensief worden beheerd).

Bovendien verouderen landschapselementen en bossen, waardoor er minder variatie overblijft. In het bebouwde gebied zijn de mogelijke oorzaken van de afname een toename van bebouwd- en verhard oppervlak, het verdwijnen van moestuinen, verstening van tuinen en intensiever gebruik van het overgebleven groen. Hierbij valt de terugval op van het aantal zomerzangertjes en echte dorpsvogels, zoals zwarte roodstaart, ringmus, witte kwikstaart en gierzwaluw. De aanleg van onder andere natte natuur, vijvers en beekherstel (zoals de beek Boven-Slinge) hebben gezorgd voor een stijging van het aantal water- en moerasvogels. Deze groep nam met 60% toe. In Winterswijk zijn vanaf 1900 in totaal 71 soorten dagvlinders waargenomen (Stronks, 2020). In 2019 is ruim de helft van de standvlinders verdwenen. Er komen nog 30 soorten voor. Belangrijkste oorzaak voor deze daling is de afname in kwaliteit (omvang en milieukwaliteit) van de leefgebieden. Met de heidesoorten gaat het slecht, 3 van 4 soorten zijn verdwenen. Een van de oorzaken van afname kwaliteit van leefgebieden is de voortdurende milieudruk door onder ander stikstof en ammoniak. Stikstof zorgt niet alleen voor vermesting (o.a. bramengroei) maar ook voor bodemprocessen die verzuring van de bodem tot gevolg heeft met name op arme zandgronden.

Daarnaast speelt de vorming van verkeerde aminozuren in planten, waardoor insecten zicht niet meer goed kunnen voortplanten en soorten daardoor verdwijnen. Het plantje groeit nog wel, maar de rupsen die daarvan afhankelijk zijn eten de blaadjes met de verkeerde aminozuren en gaan alsnog dood.

Patrijs

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 15

Winterswijk heeft een unieke collectie bomen en struiken met autochtoon genenmateriaal. Dat wil zeggen dat ze een genenpool hebben die al voor 1850 in Nederland aanwezig was (Maes, 1994). Deze bomen en struiken zijn met name te vinden in de oude bossen. In veel gevallen is in deze bestanden ook nog een duidelijke 'afdruk' van de mens te zien. Daarmee hebben ze ook een cultuurhistorische waarde. Bijvoorbeeld in de vorm van historische beheersvormen, zoals hakken. Deze collectie staat de laatste decennia onder druk. Bij aanplant wordt namelijk vaak gekozen voor niet-autochtoon materiaal van kwekers. Ook wordt er bij beheersmaatregelen onvoldoende gelet op wat er nog aan autochtone individuen staat. Naar schatting is slechts 3% van de bomen en struiken autochtoon (Van Kemenade en anderen, 2019). In Winterswijk zijn veel bosjes en houtwallen aanwezig. Dit 'groen erfgoed' moeten we zorgvuldig beheren. Door menselijk handelen en door onder andere klimaatverandering komen soorten voor die een negatief effect hebben op de biodiversiteit en de volksgezondheid. Voorbeelden hiervan zijn de Japanse duizendknoop en de eikenprocessierups. Voor deze ongewenste soorten geldt dat het beheer gericht is op beheersen en bestrijden. Planten- en diersoorten in voedselarme leefgebieden staan nog steeds onder druk.

Vooral in de oudere natuurgebieden, zoals de hoogvenen, Willinks Weust en heiderestanten komt nog een grote variëteit aan planten en dieren voor. Dit zijn de kerngebieden van waardevolle natuur. Honderden jaren geleden kwamen deze voedselarme terreinen nog in grote delen van Winterswijk voor. Maar nu zijn deze leefgebieden zeldzaam in Nederland.

Ontwikkelingen Er zijn allerlei ontwikkelingen die van invloed zijn op het landschap en de biodiversiteit, zowel in positieve als in negatieve zin. Inzicht in deze ontwikkelingen geeft richting voor langetermijnkeuzes. Enkele positieve ontwikkelingen zijn: • • • • •

Algemene aandacht voor biodiversiteit, waardoor er bewustwording ontstaat voor het belang van een rijke biodiversiteit als basis. Breed draagvlak voor de waarde van het Winterswijkse landschap om in te werken, recreëren en te wonen. Diverse onderzoeken en enquêtes (door onder ander Ondernemers Buitengebied Winterswijk, 2019) onderstrepen dit. Toename van het aantal en het oppervlak van natuurgebieden (voedselarme biotopen), waardoor er voor gewone soorten en schaarse soorten meer ruimte komt. Herstel van de kwaliteit van beken. De beken zijn schoner geworden. Dat is te zien in de verspreiding van de beekprik en bosbeekjuffer. Meer aandacht voor fauna in natuurbeheer. Voorbeelden hiervan zijn het latere tijdstip van maaien en het gefaseerd maaien.

Pagina 16

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Enkele negatieve ontwikkelingen zijn: •

• • • •

•

•

• • •

Toename van de verstening in het dorp Winterswijk door onder andere bouwprojecten, uitbreiding van het aantal parkeerplaatsen en verstening van particuliere tuinen. Dit resulteert in minder groen. Dit heeft niet alleen invloed op planten en dieren die leven in het dorp, maar ook op klimaataspecten als droogte, hitte en wateroverlast. Verdwijning van het leefgebied van gebouwbewonende soorten, zoals vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen, door sloop van gebouwen. Verdwijning van landschapselementen (o.a. houtwallen, struwelen) door schaalvergroting in de landbouw. Dit heeft gevolgen voor de herkenbaarheid van het landschap en de kwaliteit van de biodiversiteit. Intensiever gebruik van agrarische percelen. Hierdoor is de biodiversiteit in veel percelen, zowel boven- als ondergronds, fors gedaald. Afname van agrarisch natuurbeheer. Bij extensieve landbouw wordt in beperkte mate ingegrepen in de natuur. Nu minder agrarische percelen extensief gebruikt worden, is er steeds minder plek voor de gewone soorten (vogels, insecten, planten). Afname van bijzondere planten in de bermen en watergangen van het buitengebied van Winterswijk door onder andere klepelen (hakselen) van de bermen, watergangen en maaipaden. Hierdoor gaan kwetsbare (schrale locaties) langzaam verloren. Verarming van houtwallen door achterstallig onderhoud of het uitblijven van onderhoud.

Hierdoor verdwijnt onder andere de onderbegroeiing en ontstaan “lege” houtwallen, zonder diversiteit in beplantingsopbouw en bijbehorende soortenrijkdom. Het gebruik van allerlei moderne gewasbeschermingsmiddelen (zoals glyfosaat, neonicotinoïden) heeft vaak een desastreus effect op insecten. Verzuring en vermesting hebben nog steeds een grote invloed op de biodiversiteit. Hierdoor neemt het aantal leefgebieden en het voedselaanbod af. Verdroging door ontwatering en neerslagtekort. Vooral het droogvallen van beken en verdroging van hoogvenen is desastreus voor de aanwezige (kwetsbare) flora en fauna.

Poel Grote weerschijnvlinder

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 17

3 Maatschappelijke trends en ontwikkelingen Trends en autonome ontwikkelingen zijn bepalend voor onze beleidskoers. Ze geven ons richting bij het maken van keuzes voor de lange termijn. Welke trends zijn van belang voor Winterswijk, waar hebben we als gemeente zelf invloed op en wat kunnen we samen doen? Wat hebben we al bereikt? In de afgelopen 10 jaar (Landschapsontwikkelingsplan, 2009) is door de gemeente samen met partners ingezet op het behouden en versterken van het landschap met de bijbehorende flora en fauna. Dit heeft tot onder andere de volgende acties geleid: •

• • • • •

•

De landschappelijke kwaliteiten zijn vastgelegd in het bestemmingsplan buitengebied (2011); een groot aantal landschapselementen en ruimtelijke waarden (zoals openheid) is vastgelegd in het bestemmingsplan, waardoor deze beter beschermd worden. Voor alle bestemmingswijzigingen in het buitengebied gelden de voorwaarden van landschappelijke inpassing. De visie Whemerbeek is uitgevoerd. Deze visie is gericht op waterrobuustheid, beleving en ecologische verbinding langs de gehele Whemerbeek. Park Berkhof en landgoed Eelink zijn hier voorbeelden van. In de periode 2014 – 2018 is uitvoering gegeven aan de Subsidieregeling Landschap. Dit leidde tot de aanleg van een groot aantal nieuwe landschapselementen. Natuur- en Milieueducatie voor alle Winterswijkse basisscholen voor de periode 2014 -2021. Uitgevoerd door Staring Educatie in opdracht van de gemeente. Middels diverse initiatieven zijn burgers actief bij het landschap betrokken. Levend Landschap in Woold heeft onder andere geleid tot de realisatie van een Klompenpad, het Achterwooldsepad. Er is een boomgaardbrigade opgericht die boomgaarden onderhoudt. De cursus ‘Ken jij jouw Nationaal Landschap’ heeft circa 90 ambassadeurs voor het Winterswijkse landschap opgeleverd.

Het cultuurhistorisch landschap en de biodiversiteit zijn opgenomen in de vier thema’s; klimaat, kringlopen, biodiversiteit en cultuurhistorie van de duurzaamheidstrategie van de gemeente Winterswijk.

Brede aandacht voor landschap en biodiversiteit Gelukkig voelt de maatschappij inmiddels de noodzaak om de afname van biodiversiteit te stoppen en unieke landschappen te beschermen. Sprekende voorbeelden zijn het Deltaplan biodiversiteit, het Manifest voor een Groen Gelderland en het actieplan Natuurinclusieve landbouw Gelderland.

Provinciale ambities De provincie Gelderland zet de lijnen uit met het ambitiedocument Natuur en Agenda Landschap. Omdat de provincie een grote rol heeft in het natuur- en landschapsbeleid is dat voor ons van groot belang. We kijken dan ook goed naar de ambities en het uitvoeringsprogramma van de provincie. Daar waar mogelijk sluiten we er direct op aan. Deels doen we dit al, maar we kunnen het vormgeven van de (gezamenlijke) ambities nog verder uitwerken.

Pagina 18

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

De vier ambities voor biodiversiteit en landschap die de provincie heeft geformuleerd zijn: Biodiversiteit 1. Mensen dichter bij de natuur brengen 2. Natuurinclusief werken is de norm 3. Natuur en klimaat zijn logische partners 4. Meer variatie in planten en dieren genereren

Landschap 1. Bouwen aan het Gelderse landschapsnetwerk 2. Werken aan nieuwe landschappelijke kwaliteiten 3. Actualiseren van het landschapsbeleid 4. Landschapssamenwerking in de steigers zetten

Coalitieakkoord gemeente Winterswijk Het coalitieakkoord 2019 – 2022 ‘Winterswijk wint! Duurzaam en daadkrachtig d’ran’ onderstreept de waarden van het Winterswijkse landschap. Behoud van landschap staat hierbij voorop. Samen met andere partijen wordt ingezet op het versterken van het landschap. Specifieke landschapswaarden zoals zandwegen moeten behouden blijven. Als reactie op de klimaatverandering zorgen we voor meer groen en maken we ruimte voor water in de kern. Ecologische waarden van bermen zijn belangrijk en daarom behouden we ons ecologische bermbeheer.

Gemeentelijk beleid Landschap en biodiversiteit zijn een integraal onderdeel van beleidsdocumenten en uitwerkingsplannen, zoals het beleidskader Zonnevelden (2018) en het eind 2019 vastgestelde beleidsrapporten; Gemeentelijk WaterPlan 2019 - 2023 en de Omgevingsvisie. De belangrijkste richtinggevende principes die hierbij zijn toegepast: • Landschap als natuurlijk kapitaal, hier zijn we zuinig op. • Kwaliteit van de plek (landschap, cultuurhistorie en ecologie) als kader en inspiratie. • Schikken naar het landschap, het landschap vormt het ruimtelijk kader.

Wat zijn de trends en opgaven? Om te kunnen bepalen waar specifieke kansen voor Winterswijk liggen, is gekeken naar de ontwikkelingen en opgaven voor de komende jaren. Ofwel: wat zijn de trends en ontwikkelingen die positief of negatief van invloed zijn, of kunnen zijn, op het landschap, de natuur en het groen in Winterswijk?

Klimaatverandering Door klimaatverandering nemen droge of nattere periodes toe. Effecten hiervan zijn droogte, hittestress in de bebouwde kom en piekbuien met wateroverlast. Door aanpassingen in het landschap of in de buitenruimte (openbare ruimte en particulier terrein) kunnen deze gevolgen worden gereduceerd. Het is afhankelijk van de situatie in welke mate dit gebeurt. Deze aanpassingen moeten we in samenwerking met externe partijen doen, zoals Waterschap Rijn en IJssel.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 19

Droogte In Winterswijk is verdroging van natuur en landschap een belangrijk probleem. De droge zomers in 2018 en 2019 hadden een grote impact op het landschap en de biodiversiteit. Dit komt onder andere doordat het afvoersysteem overgedimensioneerd en te kunstmatig is en te weinig sponswerking heeft. De aanhoudende droogte, eventueel in combinatie met hitte, heeft tot gevolgd dat beken droog vallen, de vitaliteit van bomen afneemt, venen verdrogen en poelen droogvallen. Ook de ontwikkeling van gewassen op landbouwgronden laat hierdoor te wensen over. Een complex probleem, waarbij we integraal met de gebiedspartijen moeten zoeken naar een duurzame aanpak.

Verstening van bebouwde gebied De druk op groene plekken in het dorp neemt toe. De nog onbebouwde plekken worden bebouwd. Verstening neemt toe, zowel in de openbare ruimte als in de particuliere tuin. Verstening leidt - zeker in combinatie met klimaatverandering - tot problemen. Afname van het groenareaal heeft immers ook gevolgen voor de biodiversiteit. Groene verbindingen tussen dorp en buitengebied zijn essentieel voor natuur en recreatie. Het behouden en versterken van deze structuren is essentieel. We moeten kleine groenelementen behouden en bij herinrichting van de openbare ruimte het areaal en de kwaliteit van het groen vergroten. Eén van de opgaven, die we moeten oppakken, is het ontstenen van de buitenruimte (openbare ruimte en particulieren terrein).

Afname biodiversiteit Het is algemeen bekend dat de biodiversiteit afneemt, zo ook in het Winterswijkse landschap. Verandering in het aantal broedvogels even dit duidelijk weer. Om de afname een halt toe te roepen, moet de basiskwaliteit voor natuur in het bebouwde gebied en het cultuurlandschap een gewenst niveau hebben bereikt. Het doel is om het gewenste niveau van biodiversiteit duurzaam in stand te houden. Hierbij geldt als uitgangspunt dat gewone soorten gewoon blijven. Het ecologisch beheer van bermen en het inzaaien van akkerranden en het aanplanten van struweel en bomen wordt positief opgepakt. Het gebruik van inheems en authentiek streekeigen materiaal krijgt hierbij echter nog onvoldoende aandacht. Dat kan een negatief effect hebben op de biodiversiteit.

Verduurzaming van de landbouw In sommige agrarische bedrijven ontbreekt bedrijfsopvolging en zijn de hoge kosten voor modernisering niet op te brengen. Ook wordt er landelijk een toenemende noodzaak ervaren voor meer duurzame landbouw. Het Winterswijkse kleinschalige landschap biedt goede kansen voor kwaliteitslandbouw, zoals natuurgerichte- en kringloop-landbouw met lokale afzet.

Pagina 20

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) Het GLB regelt de Europese landbouwsubsidie. Een GLB-periode duurt zeven jaar. De huidige loopt van 2014 – 2020. De nieuwe GLB-periode treedt naar verwachting per 1 januari 2023 in werking. De tegenprestaties voor de nieuwe GLB-periode vallen onder de thema’s: landschap, biodiversiteit, water, bodem, klimaat en milieu. Een van de voorgestelde wijzigingen heeft mogelijk direct invloed op het landschap: het opnemen van niet-productieve elementen of oppervlakten in het landbouwareaal. Hierdoor kunnen landschapselementen mogelijk ook voor directe betaling in aanmerking komen. Een ander voorgestelde wijziging in het Europese landbouwbeleid zijn de eco-regelingen. Dat zijn vrijwillige maatregelen die landbouwers (liefst gezamenlijk) uitvoeren. Voorbeelden van deze maatregelen, die goed passen in Winterswijk, zijn graanteelt en extra akkerranden.

Herbestemming agrarische functies De komende jaren zijn er agrarische bebouwingen en percelen beschikbaar voor herbestemming en hergebruik. Veel van de agrarische bebouwingen hebben asbestdaken, die gesaneerd gaan worden. De door bedrijfsbeëindiging vrijkomende bebouwing en percelen kunnen worden benut voor nieuwe duurzame vormen van landbouw. Ze kunnen eventueel ook worden benut voor energietransitie, wonen en werken. Uiteraard allemaal passend binnen de kwaliteiten van het Winterswijkse landschap.

Stikstof Natuurgebieden, maar bijvoorbeeld ook bermen en landschapselementen (bijvoorbeeld houtwallen), hebben te maken met een overvloed aan stikstofneerslag. De stikstof is voor een groot deel afkomstig van de landbouw, industrie en het verkeer. De stikstof uit het buitenland heeft een groot aandeel op de Natura 2000-gebieden in Winterswijk.Hoewel er een flinke afname is van deze stikstofneerslag, is die nog altijd hoger dan de kwetsbare natuurgebieden kunnen verdragen. Dat leidt nog tot verruiging van bossen (door onder andere bramengroei), vergrassing van heideterreinen en het verdwijnen van vegetatie in onze Natura 2000-gebieden. Door de verspreide ligging van vier Natura 2000-gebieden (Korenburgerveen, Bekendelle, Willinks Weust en Wooldse Veen) hebben we in Winterswijk met deze neerslag te maken bij elke activiteit waar stikstof of ammoniak vrijkomt. Dit betekent dat de effecten van deze activiteiten getoetst moeten worden. Een meer gebiedsgerichte aanpak voor dit probleem zou voor Winterswijk een mogelijke oplossing kunnen zijn (brief aan Minister Schouten, WCL, november 2019).

Gezondheid De kwaliteit van natuur heeft op elk schaalniveau, van gebied tot erf, een directe relatie met het welbevinden van mensen. Een groene omgeving heeft positieve effecten op onze gezondheid. Daarom gaan gezondheids- en natuurbeleid hand in hand. Bij opgaven voor natuur en landschap vormt gezondheid een essentieel onderdeel. Vaak zijn minimale aanpassingen voldoende om natuur beleefbaar en toegankelijk te maken. Al mag dit niet leiden tot verstoring of andere negatieve effecten op de natuur.

Energietransitie De energietransitie, die ervoor zorgt dat we in Winterswijk energieneutraal zijn in 2030, zal voor een deel in het buitengebied moeten worden gerealiseerd. Het gaat dan onder meer om zon op daken, zon op erven en zon als park. Deze nieuwe ‘zonneparken’ moeten we in het belang van het unieke landschap ruimtelijk en sociaal inpassen. Hier liggen kansen om lokaal het landschap te versterken en de biodiversiteit te vergroten (dubbel doel). BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 21

Recreatief gebruik Winterswijk probeert de recreatieve en toeristische kansen van het buitengebied te benutten. De gemeente streeft naar een miljoen overnachtingen per jaar. Recreatieondernemers blijven zich ontwikkelen om hun gasten een gevarieerd aanbod te kunnen bieden. Voor de komende jaren liggen er kansen voor de recreatieplas ‘t Hilgelo, de steengroeve en vrijkomende agrarische (cultuurhistorische) bebouwing. De attractieve waarde van het Winterswijkse buitengebied wordt bepaald door de landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische kwaliteiten. Gericht sturen op het recreatief gebruik kan ervoor zorgen dat kwetsbare natuurwaarden worden ontzien. Dit bereiken we bijvoorbeeld door in minder kwetsbare gebieden ruimte te bieden. Er is beleid en een gerichte aanpak nodig om goed in te kunnen spelen op de veranderingen in de sectoren, zoals landbouw en recreatie maar ook de opgaven voor energietransitie en klimaatadaptatie. Trends & ontwikkelingen Keuze voor oplossingen die bijdragen aan landschap en biodiversiteit Klimaatverandering • Aanpassingen in het landschap en buitenruimte gericht op onder andere het vasthouden van water. • Vergroening openbare ruimte. • Aanpassingen in het watersysteem. Verstening van openbare • Ontstenen en vergroenen van de openbare ruimte en particulieren terrein.

ruimte en particulier • Gebruik van minder stenen en meer groen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. terrein • Vergroenen van schoolpleinen. Afname biodiversiteit • Uitwerking geven aan basiskwaliteit natuur en landschap. • Inzetten op een groen-blauwe dooradering van het landelijk gebied met landschapselementen, bermen en sloten. • Opheffen van knelpunten in ecologische verbindingen. • Meer en divers groen in bebouwd gebied. • Inzetten op ecologisch beheer (groen- en bermbeheer). Verduurzaming van • Inzetten op een landbouw die natuurinclusief en circulair is. de landbouw Gemeenschappelijk • Uitwerking geven aan de eco-regelingen. Bijvoorbeeld met maatregelen zoals landbouw Beleid (GLB) graanteelt en akkerranden. Herbestemming • Inzetten op duurzame vormen van landbouw, wonen, energietransitie met een agrarische functies kwaliteitsimpuls voor de plek en omgeving. Stikstof • Gebiedsgerichte aanpak, specifiek voor Winterswijk. Gezondheid • Vergroening van de buitenruimte. • Aanpak van overlastsoorten, o.a. eikenprocessierups. Energietransitie • Ruimtelijke inpassing bij zonnevelden gericht op vergroten van de biodiversiteit en versterken landschappelijke structuren. Recreatief gebruik • Vergroten van de belevingswaarden van natuur en landschap, door middel van routes, bijzondere locaties en informatieverstrekking.

• Middels de ‘speciale five’ het verhaal van het Winterswijkse natuur en landschap vertellen. • Zichtbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorisch, archeologische en geologische objecten. Trends en ontwikkelingen met de keuze voor oplossingen die bijdragen aan landschap en biodiversiteit. De keuze oplossingen zijn uitgewerkt in de Winterswijkse ambities (hoofdstuk 4 t/m 8). Pagina 22

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

4 Winterswijkse ambities In Winterswijk wordt geleefd en gewerkt. Hierdoor verandert het groen in de gemeente, zowel in de kom als in het buitengebied. Bijzondere soorten flora en fauna verdwijnen en verschijnen. Het landschap, de natuur en het groen komen soms onder druk te staan als er ook andere belangen spelen. Daarom hebben we een visie en een gerichte aanpak nodig. Daarmee kunnen we goed inspelen op veranderingen binnen de groene sector, de landbouw, het toerisme en de opgaven voor energietransitie en klimaatverandering. De gemeente Winterswijk geeft het herstel en behoud van landschap, groen en biodiversiteit, zowel binnen als buiten de kom, een hoge prioriteit.

Onze visie op hoofdlijnen • • • • • • • • •

In Winterswijk maken landschap en biodiversiteit een essentieel onderdeel uit van het natuurlijk kapitaal. Dit vormt de basis voor een gezonde leefomgeving en een duurzaam voedselsysteem. Ecosystemen van alle landschappen zijn een schakel in een netwerk en vormen zo een samenhangend systeem. Basiskwaliteit voor natuur is het minimum vereiste, gericht op een duurzame instandhouding van landschap en biodiversiteit. We streven naar een algehele kwaliteitsverbetering van natuur en landschap. De gemeente zet zich samen met partijen actief in voor het behouden en versterken van het landschap. De gemeente voert uit, inspireert en faciliteert. Het landschap biedt ruimte voor ontwikkelingen, waarbij het landschap het kader is. Ontwikkelingen moeten zich schikken naar het landschap. De groenblauwe structuren liggen verankerd in de bebouwde kom en vormen de verbindingen met het buitengebied. De opgaven klimaatadaptatie, gezondheid en biodiversiteit zorgen samen voor een robuuste groenstructuur. Bij ruimtelijke ontwikkeling wordt het aspect landschap en biodiversiteit vanaf de start integraal meegenomen. De inwoners van Winterswijk zijn zich bewust van het natuurlijk kapitaal van het Winterswijkse landschap. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties voelen zich verbonden om samen de natuur en landschapswaarden te behouden en te versterken.

Beekoeverlibel BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 23

Doel Het strategisch doel in deze beleidsvisie is het behoud, herstel en ontwikkelen van landschap en biodiversiteit. • • •

De huidige natuur- en landschapswaardes moeten behouden blijven, zodat we verdere achteruitgang voorkomen. Ons landschap is gericht op de toekomst, het behoud en versterken van de landschappelijke kwaliteit gaan samen met ruimte voor ontwikkelingen. We herstellen ecosystemen en populaties, zodat we de biodiversiteit duurzaam in stand houden.

De basiskwaliteit voor natuur is hierbij het minimaal vereiste. Dit geldt zowel voor het buitengebied als voor het bebouwde gebied. In beide gebieden willen we leefgebieden en populaties behouden, versterken, verbinden en vergroten.

Strategie Hoe bereiken we ons strategische doel? Dit doen we door ons te richten op vier hoofdthema’s: 1. 2. 3. 4.

Natuurinclusief handelen; Samen doen; Cultuurlandschap, toekomstig landschap en biodiversiteit; Biodiversiteit in het bebouwde gebied.

Hieronder lichten we de hoofdthema’s kort toe.

1. Natuurinclusief handelen We integreren landschap en biodiversiteit in ruimtelijke en maatschappelijke processen en ontwikkelingen. Voor een deel is dit al geregeld via het bestemmingsplan Buitengebied, middels de vereiste landschappelijke inpassing. Maar we gaan verder. Ook voor het bebouwde gebied wordt dit de trend. Landschap en biodiversiteit moeten een integraal onderdeel zijn van ruimtelijke opgaven. Dit laat zich vaak combineren met andere ruimtelijk relevante thema’s zoals klimaatadaptatie, duurzaam bouwen en een gezonde en duurzame leefomgeving.

2. Samen doen We betrekken stakeholders, zoals burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties, bij onze natuur en ons landschap. Samen zijn we sterk. Het is belangrijk dat stakeholders eerst de urgentie van het probleem, de kansen en het belang van landschap en biodiversiteit inzien. Communicatie is een belangrijk instrument hierbij. De gemeente Winterswijk heeft hierin een stimulerende en ondersteunde rol.

Pagina 24

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

3. Cultuurlandschap, toekomstbestendig landschap en biodiversiteit Winterswijk heeft hoge natuur- en landschapswaarden. Elk landschapstype heeft zijn eigen kwaliteiten en draagt bij aan de beleving en de soortenrijkdom. We zorgen dat de basiskwaliteit van het landschap met de bijbehorende soortendiversiteit minimaal behouden kan blijven en waar mogelijk hersteld en versterkt kan worden waar dit nodig is.

4. Biodiversiteit in het bebouwde gebied Het bebouwde gebied is steeds belangrijker voor de biodiversiteit. De landelijke trend is om het bebouwde gebied steeds meer natuurinclusief te ontwerpen en te beheren. Dit verhoogt de waarde van de omgeving voor inwoners, dieren en planten en het verlaagt de maatschappelijke kosten. Voorbeelden hiervan zijn schonere lucht, tegengaan van wateroverlast en hittestress. Voor alle vier hoofdthema’s geldt, de gemeente Winterswijk neemt zelf actief verantwoordelijkheid voor landschap en biodiversiteit. Dit doen we door deze integraal op te nemen in proces en planvorming en door gerichte acties uit te voeren. Deze acties zijn gericht op beheren, behouden, herstellen en versterken van de landschappelijke kwaliteiten en de biodiversiteit in het landschap en het bebouwde gebied.

bloemrijke berm

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 25

5 Natuurinclusief handelen Bij natuurinclusief handelen gaat het vooral om hoe we landschap en biodiversiteit verder kunnen ontwikkelen binnen Winterswijk. Dit doen we bijvoorbeeld via natuurontwikkeling of landschapsherstel. Maar we laten natuur en landschap ook meeliften bij bouwprojecten, ontwikkelingen van andere sectoren (stedenbouw, landbouw, verkeer, toerisme) en bij thema’s zoals klimaatadaptatie, energietransitie, gezondheid en natuurlijk spelen. Het gaat hierbij zowel om fysieke maatregelen als om de verankering in processen.

Wat willen we bereiken? We vinden het belangrijk dat landschap en biodiversiteit een integraal onderdeel vormen van ruimtelijke opgaven voor zowel het buitengebied als de kom. We willen bereiken dat: • • •

Natuur en landschap een vast onderdeel zijn van ruimtelijke opgaven. We als gemeente bij onze eigen projecten natuurinclusief te werk gaan. Soorten actief worden beschermd door een gebiedsgerichte aanpak.

We richten ons hierbij op behouden, herstellen en versterken waar mogelijk. Om dit te bereiken zijn beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen noodzakelijk.

Beleidsuitgangspunten en concrete maatregelen Natuurinclusief ontwerpen en bouwen is het uitgangspunt Bij elke ruimtelijke ontwikkeling voeren we wettelijk verplichte zaken vanuit de Wet natuurbescherming uit. Daarnaast willen we dat aangegeven wordt hoe het landschap en de biodiversiteit op de betreffende locatie kan worden behouden, hersteld of versterkt. De vraag is niet óf een bijdrage mogelijk is, maar hoe. Op elke plek zijn er mogelijkheden. De gemeente neemt hierin het voortouw door haar plannen natuurinclusief te maken. Een voorbeeld hiervan is de inrichting van de nieuwe ijsbaan. Hier is door de aanleg van een poel, bloemrijk grasland, struweel en een houtsingel een extra impuls gegeven aan de biodiversiteit. Voor alle bestemmingswijzigingen in het buitengebied geldt de voorwaarde van landschappelijke inpassing. Deze wordt uitgebreid met een bijdrage voor biodiversiteit. De mate van bijdragen is afhankelijk van de grootte van de ingreep en de plek. Voorbeelden van bijdragen kunnen zijn: het plaatsen van een steenuilenkast in combinatie met het herstellen van het leefgebied (boomgaard, ruigtehoekje, takkenril), het aanleggen van een poel, struweelranden of een bloemenrand ter bevordering van de biodiversiteit. Voor gebouwen zijn concrete maatregelen, zoals het inbouwen van verblijfplaatsen voor dieren, een mogelijkheid.

Maar ook het handhaven van een oude schuur kan bijdragen aan de biodiversiteit.

Pagina 26

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Zo gaan we dat doen We benoemen de aanwezige landschaps- en natuurwaarden en leggen deze vast. Het bepalen van het natuurinclusieve ontwerp en van de maatregelen, die bijdragen aan de biodiversiteit en landschapskwaliteit, gebeurt steeds in samenspraak met andere ruimtelijke disciplines. Denk hierbij bijvoorbeeld aan economie, stedenbouw, cultuurhistorie, archeologie, agrarische zaken, duurzaamheid, groen en water. Om te bepalen wat waarden zijn en met welke landschappelijke en ecologische waarden we rekening moeten houd, is het van belang om deze kennis te delen. De gemeente doet dit bijvoorbeeld via de Atlas Omgevingskwaliteit. Hierin staan de landschapswaarden, cultuurhistorische opbouw en samenhang en de ecologische kwaliteiten. De Atlas Omgevingskwaliteit is de basis voor elk ruimtelijk proces. Zo bedden we de landschaps- en ecologische kennis in een vroegtijdig stadium in het proces. Via het digitale platform Duurzaam Winterswijk en gerichte communicatie (bijvoorbeeld via het gemeentenieuws in Achterhoek Nieuws) stellen we informatie beschikbaar over natuurinclusief ontwerpen en bouwen. Welke maatregelen kunnen bijvoorbeeld worden uitgevoerd voor vleermuizen, gierzwaluwen of huismussen? Of op welke wijze kan de buitenruimte met meer biodiversiteit, groen en duurzaam worden ingericht?

Versterken biodiversiteit Naast het integreren van landschap en biodiversiteit in ruimtelijke opgaven, kunnen we zelf ook werken aan het versterken van de biodiversiteit. Dit kunnen we bijvoorbeeld doen door te zorgen voor: • • •

Een gebiedsgerichte aanpak die gericht is op aanleg en herstel van landschapselementen; Nieuwe natuur te realiseren; Regulier beheer om te vormen naar ecologische beheer.

Het inzetten van een gebiedsregisseur is een van de voorbeelden. Deze geeft samen met de omgeving uitwerking aan de inrichting en het beheer van het landschap. De aanpak Basiskwaliteit Natuur (Stortelder, 2019) is het uitgangspunt voor het versterken van de biodiversiteit in het agrarisch cultuurlandschap.

Ecologische onderzoeken Voor ruimtelijke opgaven is een flora en fauna quickscan nodig. Deze maakt mogelijke gevolgen voor de natuur inzichtelijk. Zo’n quickscan wordt opgesteld door een deskundig bureau, dat bij voorkeur is aangesloten bij brancheorganisatie Netwerk Groene Bureaus (NGB). De quickscan is alleen gericht op beschermde soorten in het kader van de Wet natuurbescherming. Aanvullend is een paragraaf ‘biodiversiteit’ gewenst. Deze paragraaf vermeldt op welke manier biodiversiteit op de locatie kan worden behouden en versterkt. We waarborgen dat het gemeentelijk beleid voor biodiversiteit wordt betrokken in ecologische onderzoeken van derden.

BELEIDSVISIE VOOR LANDSCHAP EN BIODIVERSITEIT IN WINTERSWIJK

Pagina 27

Soortbescherming De meeste bijzondere planten en diersoorten zijn geholpen als we een robuust natuurnetwerk creëren. Enkele soorten zijn echter dusdanig zeldzaam, of zelfs uitgestorven, dat Winterswijk hier een speciale taak heeft. In Winterswijk komen honderden Rode-Lijstsoorten (bedreigde soorten) voor. Enkele soorten hiervan leven nog maar op een paar plekken in Nederland. Ook zijn er (bedreigde/uitgestorven) planten en diersoorten die vooral buiten de natuurgebieden voorkomen. Deze worden dus niet beschermd door een natuurnetwerk. De provincie beschermt met haar beleid (Wet Natuurbescherming, Prioritaire soortenbeleid) een deel van deze soorten. Een deel blijft echter nog kwetsbaar. Zolang er sprake blijft van een bedreiging van soorten waarvoor met name (ook) Winterswijk van betekenis is, blijft een gemeentelijk soortenbeleid van belang. Aangezien het beschermen van soorten, impliciet ook de bijbehorende habitattypen en leefgebieden, worden beschermd, worden die hier niet expliciet nog los beschermd. Dit is natuurlijk geen vogelvrijverklaring van hier niet genoemde bijzondere soorten, habitattypen of leefgebieden. Een deel van de plantensoorten (onder andere de bosanemoon, blauwe knoop en echte guldenroede) is ook beschermd middels de Algemene Plaatselijke Verordening (APV).

Het uitvoeren van een quickscan flora en fauna moet naast de wettelijke beschermde soorten ook de soorten vanuit de APV opnemen in het uitvoerend onderzoek.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=4bc68517-120c-4ee3-b5f8-39413518e9f7