Beheerplan Laanbomen 2017-2031
Tekst van het document
Beheerplan 2017-2031
Laanbomen gemeente Winterswijk Onze referentie: 252967
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Colofon
1
Opdrachtgever Gemeente Winterswijk De heer B. Garstenveld Postbus 101 7100 AC WINTERSWIJK
Dossiergegevens Onze referentie:
252967
Status rapport:
v2.0
Projectteam Projectverantwoordelijke: Consulent:
Cor 't Lam
Specialisten:
Gerben Houweling mr. A.V.K. (Kitty) Goudzwaard
Kwaliteitscontrole:
Günther Rutten
Centraal postadres Rechtestraat 12 5455 GE Wilbertoord
1
Contactgegevens
Bedrijfsgegevens
info@Cobra-adviseurs.nl
KvK Eindhoven 17232157
www.Cobra-adviseurs.nl
Btw-nr. NL 8199.70.220.B01
T. 088 – 262 72 00
IBAN NL82 RABO 0153 4125 18
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Samenvatting
1
De gemeente Winterswijk ligt in een zogenoemd coulissenlandschap dat recreatief erg aantrekkelijk is. Een landschap dat zich kenmerkt door de aanwezigheid van grote aantallen boomrijen en laanstructuren. Twee derde van al deze bomen zijn oud en gaan in kwaliteit achteruit. Her en der is het verval al ingezet. Beschikbare financiële middelen voor grootschalige aanpak ontbreekt echter. Daarnaast ervaren burgers overlast van bomen en wil de gemeente weten hoe hier mee om te gaan. Met dit beheerplan kunt u bepalen wat het nut en de noodzaak van de laanvervangingen is, hoe hierin geprioriteerd kan worden en wat de financiële consequenties hiervan zijn. Visie Het coulissenlandschap van Winterswijk blijft nu en in de toekomst behouden en wordt waar mogelijk versterkt, afgestemd op de toekomst en het gebruik. Ten aanzien van de thema’s als cultuurhistorie en klimaatverandering is per beheergroep beschreven hoe dit wordt ingevuld. Maatregelen •
Cyclische maatregelen Snoeien: gericht op het voorkomen van achterstallig en verwaarloosde snoei. Boomcontrole: door systematische boomcontrole houdt u de staat van de het bomenbestand in de gaten. Dit vormt de basis voor het uit te voeren onderhoud en de noodzakelijke budgetten,
•
Eenmalige maatregelen Wanneer 60% van een laan is uitgevallen, wordt overgegaan tot volledig vervangen. Dit kan totaal of gefaseerd. Bij vervanging gelden verschillende basisprincipes ten aanzien van bijvoorbeeld aantallen, locatie en soorten. Per beheergroep wordt hier specifiek op ingegaan. 6.700 bomen in lanen zijn aangemerkt als te vervangen binnen de komende vijftien jaar.
Kostenraming In onderstaande tabel is het huidige budget afgezet tegen het noodzakelijke budget.
Huidig Snoei, structureel per jaar Kap en vervanging, eenmalig
2
Project 252967 v2.0 13 november 2017
€ 200.000,€ 250.000,-
Noodzakelijk Snoei, structureel per jaar Kap en vervanging, structureel per jaar tot 2031
€ 400.000,€ 200.000,-
Gewenst beleid •
Verhardingsopdruk In nieuwe situaties wordt verhardingsopdruk voorkomen. Herstel van opdruk bij bestaande bomen gebeurt conform het Wegenbeheerplan .
•
Overhangende takken De gemeente handelt volgens een aantal uitgangspunten in geval van overhangende takken.
•
Zonnepanelen Omwille van zonnepanelen worden geen bomen verwijderd of gesnoeid. In geval van uitval wordt ook een boom terug geplant. Bij ontwikkeling van nieuwe wijken houdt de gemeente rekening met de mogelijke aanbreng van zonnepanelen.
•
Poot- en plantrecht De gemeente erkent het pootrecht wanneer dit door de pootgerechtigde wordt aangetoond. De gemeente gaat er zelf niet naar op zoek. Wanneer pootrecht is aangetoond, legt de gemeente het beheer en onderhoud en dus de aansprakelijkheid neer bij de pootgerechtigde.
Aanbevelingen uit de Wet natuurbescherming •
Soort -en gebiedsbescherming Mogelijk geeft de velling van laanbomen of het verwijderen van begroeiing overtreding van de regels Wnb voor wat betreft soorten/ gebiedsbescherming. Bij de afhandeling van vellingen van laanopstanden kan de gemeente daarom volgens een 10-stappenplan werken.
•
Houtopstanden e.a. De gemeente moet ervan uitgaan dat voor velling van in artikel 1.1 en 4.1 genoemde bomen in de meeste gevallen een meld- en herplantplicht geldt. Gezien de onduidelijke regelgeving van Provincie Gelderland is het aan te bevelen ruimschoots voor in gang zetten van velling, overleg te plegen met de Provincie.
3
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Inhoud 1
Inleiding
6
2
Kaders
8
2.1
Juridische kaders
8
2.2
Vigerend beleid
9
Waar staan we nu?
12
3.1
De bomen
12
3.2
Uitval en herplant
14
3.3
Beheergroepen
14
Waar gaan we naar toe?
19
3
4 4.1
Visie
19
4.1.1
Essentie
19
4.1.2
Thematische visie
19
4.2
Beheergroepen
21
4.2.1
Beschrijving
21
4.2.2
Visiebeelden
23
5
Beheer 5.1
24
Cyclische maatregelen
24
5.1.1
Snoei begrippen
24
5.1.2
Snoeien
25
5.1.3
Boomcontrole
27
5.2
Eenmalige maatregelen
29
5.2.1
Ingrijpmoment
29
5.2.2
Principes
30
5.2.3
Aanpak per beheergroep
31
5.2.4
Prioritering
32
6
4
1
Kostenraming
34
6.1
Huidige situatie
34
6.2
Raming cyclische maatregelen
34
6.3
Kosten eenmalige maatregelen
35
Project 252967 v2.0 13 november 2017
7
Gewenst beleid
37
Overlast
37
Verhardingsopdruk
37
7.1 7.1.1 7.1.2
Overhangende takken
39
7.1.3
Zonnepanelen
40
Poot- en plantrecht
41
Aanbevelingen uit Wnb
42
7.2 8 8.1
Soort en gebiedsbescherming
42
8.2
Houtopstanden e.a.
44
8.2.1
Inhoud
44
8.2.2
Conclusie en advies Wnb par. 4.1 Houtopstanden
46
Bijlage 1.
Sortimentslijst
Bijlage 2. Visiebeelden
5
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
1
Inleiding Winterswijk is, inclusief de bebouwde kom, bestempeld als onderdeel van een Nationaal Landschap. Een landschap waarin laanbomen een belangrijke rol vervullen. Het is dus zaak om in de hele gemeente zorgvuldig om te gaan met het laanbomenbestand. Dit beheerplan gaat over het vervangen van bomen in rijen en lanen in de gemeente Winterswijk en het opstellen van enkele beleidslijnen. Uitgangspant hierbij is behoud van het landschap. Aanleiding De gemeente Winterswijk ligt in een zogenoemd coulissenlandschap dat recreatief erg aantrekkelijk is. Een landschap dat zich kenmerkt door de aanwezigheid van grote aantallen boomrijen en laanstructuren. Dit blijkt ook uit de gegevens. Van de circa 50.000 laanbomen van de gemeente Winterswijk staat bijna 85% naast wegen in het buitengebied. Twee derde van al deze bomen zijn oud en gaan in kwaliteit achteruit. Her en der is het verval al ingezet (zie foto 1). Er is dus behoefte om delen van de laanstructuur te vervangen. Beschikbare financiële middelen beperken echter de mogelijkheden hiertoe. Daarnaast ervaren burgers overlast van bomen en wil de gemeente weten hoe hier mee om te gaan. Foto 1.
Laan in verval (Eibergseweg)
Doel vervangingsplan Het doel van het beheerplan is om te bepalen wat het nut en de noodzaak van de laanvervangingen is, hoe hierin geprioriteerd kan worden en wat de financiële consequenties hiervan zijn. Looptijd Dit beheerplan is opgesteld voor vijftien jaar, dus van 2017 tot 2031.
6
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Leeswijzer In hoofdstuk 2 staan de geldende kaders. Vervolgens wordt het bestaande bomenbestand geanalyseerd. Dit resulteert in een blik op de toekomst: waar wil gemeente Winterswijk naar toe met haar laanbomen? In hoofdstuk 5 is beschreven wat de cyclische en eenmalige maatregelen inhouden voor een gezond en veilig laanbomenbestand. Gevolgd door de prioritering en overzicht van de jaarlijks benodigde budgetten. Tot slot zijn voor de toekomst van enkele thema’s de beleidslijnen uitgewerkt. In hoofdstuk 8 zijn de gevolgen van de Wet natuurbescherming opgenomen. Afbakening Dit beleidsplan is tot stand gekomen op basis van bomendata die de gemeente ter beschikking heeft gesteld en geanalyseerd. Wij hebben deze data niet geverifieerd. Het laanvervangingsplan is een plan om bestaande lanen duurzaam in stand te houden, het biedt geen visie op het ontwikkelen van nieuwe lanen. Hebt u nog vragen? Neem dan gerust contact met op met Gerben Houweling. Gerben is bereikbaar via 088-262 72 00. Uw veelzijdig specialist,
Joost Verhagen Directeur Cobra adviseurs bv
Cuijk, 13 november 2017
7
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
2 2.1
Kaders Juridische kaders Zorgplicht In het algemeen geldt in Nederland dat als aangetoond kan worden dat voldoende zorg aan een boom is besteed, de eigenaar niet aansprakelijk is voor schade door tak- of stambreuk. Dat varieert van algemeen tot verhoogd, naar ‘nadere onderzoeksplicht’. De gemeente zal moeten handelen in het kader van die zorgplicht wil zij niet aansprakelijk zijn voor eventuele schade. De gemeente heeft beleid ontwikkeld inzake die zorgplicht en met name voor boomveiligheidscontroles
en
de
daarbij
horende
vervolgstappen
zoals
in
het
Bomenvervangingsplan. De gemeente moet aantoonbaar voldoen aan dat beleid om te voldoen aan de zorgplicht. Kan bij bepaalde bomen niet aan de zorgplicht worden voldaan, dan moet terdege worden gewaarschuwd of er moeten terreinen of lanen worden afgesloten voor publiek. Wet natuurbescherming: soorten, beschermde gebieden en houtopstanden Bij het voldoen aan haar zorgplicht wil de gemeente wel voorkomen dat ze in strijd met de Wet natuurbescherming (soorten/gebiedsbescherming) handelt. Dit doet zij door tijdig ecologisch onderzoek te doen naar aanwezigheid van beschermde soorten in te vellen of te snoeien bomen. Worden negatieve effecten op beschermde soorten verwacht, dan onderzoekt zij de mogelijkheid tot werken met een vrijstelling of het nemen van mitigerende maatregelen. Deze mitigerende maatregelen moeten gedetailleerd in een ontheffingsaanvraag worden verwerkt. Verder zal onderzoek moeten plaatsvinden naar de wijze waarop velling past in het kader van paragraaf 4.1 Wnb (bescherming houtopstanden (voorheen Boswet). Zie ook hoofdstuk 8. Bomenverordening Winterswijk In 2017 is de Bomenverordening 2017 van kracht geworden. Hierin is vermeld hoe de gemeente Winterswijk de bescherming van houtopstanden regelt en verstrekking omgevingsvergunning voor velling mogelijk maakt. Bestemmingplan Buitengebied De gemeente onderzoekt of velling op regels van het bestemmingsplan stuit.
Het kan zijn dat voor velling soms een omgevingsvergunning voor aanleg in het kader van het bestemmingsplan nodig is.
8
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Poot- en plantrechten Een pootrecht is het oude zakelijke recht om bomen aan te planten in gronden van een andere eigenaar. Pootrechten kunnen tegenwoordig niet meer nieuw worden gevestigd. Het recht is verbonden aan een erf. Wisselt het erf van eigenaar, dan blijft het pootrecht bestaan. In Winterswijk gaat het om pootrechtbomen die in gemeentelijke bermen zijn aangeplant. Soms is het onduidelijk of het pootrecht is gevestigd. Formeel gezien moeten pootrechten ingeschreven staan in de openbare registers van het kadaster. Verder dient er een vorm van een akte te zijn. Pootrechten kunnen echter bij de rechter mogelijk worden aangetoond aan de hand van oude documenten en getuigenverklaringen. Pootgerechtigden hebben het recht op aanplant, kap, verkoop van hout, herplant van bomen enzovoort. Pootrechten kunnen worden verkocht, verpacht en verhypothekeerd. Pootrechten die niet gebruikt worden gaan niet verloren door verjaring. Wel kan het vorderingsrecht tot verwijdering van bomen die op pootrechtplaatsen staan, na twintig jaar verjaren. Het burenrecht geldt ook voor pootrechtbomen.
2.2
Vigerend beleid Groenstructuurplan In het Groenstructuurplan (2011) wordt het groen binnen in de bebouwde kom behandeld. Het oudere Bomenbeleidsplan en Boomstructuurplan zijn hierin opgegaan. Het plan heeft als belangrijk aandachtspunt dat de verbinding tussen de bebouwde kom en het buitengebied belangrijk is en moet worden versterkt. De dorpsranden vormen een geleidelijke overgang naar het omringende landschap. De lanen die vanuit het buitengebied tot in de bebouwde kom doorlopen, zijn hierin een belangrijk onderdeel. Een ander punt is dat structuurgroen in principe onaantastbaar is. De nadruk moet liggen op instandhouding en versterking. De omstandigheden voor bomen moeten dusdanig zijn dat ze kunnen uitgroeien tot het gewenste eindbeeld. Langs de oude radialen en nieuwe ontsluitingswegen staat duurzame boombeplanting met de bijbehorende groeiplaats. Op losse bijlagen zijn de visies en gewenste ontwikkelingen per deelgebied vastgelegd. In 2017 wordt het Groenstructuurplan geactualiseerd.
Afbeelding 1.
Voorbeelden uit Groenstructuurplan
9
Landschapsontwikkelingsplan Het Landschapsontwikkelingsplan (2011) gaat vooral over de hoofdlijnen; gedetailleerde
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
kaarten zijn niet opgenomen. Het is een actualisatie van het Landschapsbeleidsplan; de nadruk ligt op ontwikkeling. Het belang van het unieke landschap in Winterswijk wordt benadrukt, dit moet worden bewaard en bevorderd. Ook hierin wordt gepleit voor de verbindingen tussen het dorpsgroen en het omliggende landschap. De oude lanen zijn cultuurhistorisch waardevol. De lanen moeten gelijkmatig zijn opgebouwd qua leeftijd, gezond zijn en bestaan uit streekeigen soorten. Laanbeplantingen langs wegen waar vanuit het landschap geen behoefte bestaat uit geleiding door bomen kunnen worden verwijderd. De overgang tussen bebouwing en buitengebied moet zacht en geleidelijk zijn. In 2017 wordt het Landschapsontwikkelingsplan geactualiseerd. Afbeelding 2.
Voorbeelden uit Landschapsontwikkelingsplan
Wegenbeheerplan In het wegenbeheerplan staat beschreven hoe het beheer en onderhoud van de wegen wordt uitgevoerd. In de meeste gevallen gaat het om het vervangen van asfaltverharding. Er staan de komende jaren geen grootschalige reconstructies op het programma. Het plan heeft geen directe invloed op de bomen. Cultuurhistorische atlas Winterswijk In de Cultuurhistorische Atlas Winterswijk (2009) is beschreven hoe Winterswijk en de landschappen eromheen zijn ontstaan. Onderdeel van de Atlas zijn beschrijvingen van de vele verschillende landschapstypen die Winterswijk rijk is. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen oude landschappen en jonge ontginningen (zie tabel 1 en afbeelding 3). Op foto 2 ziet u hiervan twee voorbeelden. Foto 2.
10
Oud landschap (links, Ratumseweg) en jonge ontginning (rechts, Waliënseweg)
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Tabel 1.
Overzicht landschapstypen
Oude landschappen
Jonge ontginningen
droge kampontginningen
jonge heideontginningen
het oude hoevelandschap
jonge heideontginningen ‘scholtenstijl’
het oude hoevelandschap ‘scholtenstijl’
jonge bossen
broekige kampontginningen
jonge droge bossen
oude bossen
jonge ontginningen in veengebieden
bos op oud cultuurland
jonge heideontginningen
oude buitens
Afbeelding 3.
Overzicht landschappen (bron: Cultuurhistorische Atlas Winterswijk 2009)
11
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
3 3.1
Waar staan we nu? De bomen Boomsoorten In afbeelding 4 is de verdeling naar de meest voorkomende boomsoorten weergegeven. Zomereik (Quercus robur) voert overduidelijk de boventoon, gevolgd door linde (Tilia), beuk (Fagus) en Amerikaanse eik (Quercus rubra). Afbeelding 4.
Verdeling boomsoorten
Overig Populus Betula 2% 3% 2% Quercus rubra 7% Fagus sylvatica 8%
Tilia 10% Quercus robur 68%
Conditie De jonge en halfwas bomen hebben over het algemeen een goede conditie. Bij de volwassen bomen is dit verdeeld. Op afbeelding 5 is de conditieverdeling weergegeven.
Afbeelding 5.
Conditieverdeling
45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Jong
Halfwas Goed
12
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Matig
Volwas Slecht
Onderhoudstoestand De onderhoudstoestand van een boom wordt verdeeld in ‘op beeld’, ‘achterstallig’ en ‘verwaarloosd’. Driekwart van de bomen bevindt zich in de categorie ‘op beeld’, een kwart is ‘achterstallig’. Bomen in de categorie ‘verwaarloosd’ zijn er vrijwel niet. Levensfase In tabel 2 staat de actuele verdeling van de verschillende levensfases. Overduidelijk is dat de meeste bomen volwassen zijn. Opvallend is verder het kleine aandeel jonge en halfwas bomen en daar tegenover het aanzienlijke deel aftakelende bomen. Aftakelende bomen bevinden zich in de laatste levensfase en gaan jaarlijks achteruit (zie foto 3). Wij gaan ervan uit dat aftakelende bomen binnen vijftien jaar vervangen moeten worden. Tabel 2.
Aftakelend
Verdeling levensfases
Levensfase
Aantal
Percentage
Jong
5.840
14,5%
Halfwas
3.245
8,0%
Volwas
24.911
62,0%
Aftakelend
6.228
15,5%
Totaal
40.224
100,0%
Jong
Halfwas
Volwas
Foto 3.
Gezonde boom (links, Lemmenesweg), aftakelende boom (rechts, Masterveldweg)
13
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
3.2
Uitval en herplant Ieder jaar worden bomen verwijderd en worden bomen herplant. De bomen die zich nu in de aftakelingsfase bevinden, worden binnen vijftien jaar verwijderd. Dit zijn bomen die als gevolg van ziekte en aantastingen (bijvoorbeeld eikenprachtkever of essensterfte) zijn gaan aftakelen en een gevaar voor de omgeving (gaan) opleveren. De verwachting is dat dit aantal de komende jaren langzaam toeneemt om vervolgens weer af te nemen. Wanneer we deze gegevens in de tijd uitzetten voor de komende vijftien jaar, levert dit de volgende trend op (zie afbeelding 6).
Afbeelding 6.
Ontwikkeling boomaantal komende vijftien jaar
35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0
3.3
0
Jong
15 0
Halfwas
15 0
Volwas
15 0
Aftakelend
15
Beheergroepen Binnen de twee soorten landschapstypen, oude landschappen en jonge ontginningen, onderscheiden we verschillende beheergroepen. Hieronder beschrijven we voor zowel structuren als bomen wat er onder ieder beheergroep wordt verstaan. De beheergroepen kunnen in beide landschapstypen voorkomen. We maken onderscheid tussen structuren en bomen. Wegen zijn eenzijdig of als laan aangeplant. Dit hangt vooral af van het type landschap waarin de weg ligt. Het eindbeeld is vooral afhankelijk van de breedte van de bermen, dit bepaalt voor een belangrijk deel de grootte van de groeiplaats. Bij lanen ontstaat op den duur een soort ‘tunnel’. Oude landschappen •
Structuur
De oude landschappen zijn kleinschalig en geven soms een gesloten indruk. In deze landschapstypes zijn wegen zowel eenzijdig als tweezijdig (laan) aangeplant. De beplantingen zijn zwaarder van opzet en de plantafstanden tussen bomen verschillen, net als soms de boomhoogtes. Lanen bestaan zowel uit monoculturen als uit meerdere soorten. De meest voorkomende soorten zijn zomereik, beuk en linde. In lanen met meerdere soorten komen ook acacia, grove den, haagbeuk en zoete kers voor.
14
Project 252967 v2.0 13 november 2017
o
Berm Langs veel wegen staan de bomen in grasbermen. Dit zijn meestal extensief beheerde kruidenbermen met soms onderbeplanting.
o
Bosrand In Winterswijk liggen kleine en grotere bosgebieden. Langs de bosranden staan soms wel en soms geen bomenrijen of lanen. Opvallend is dat het beeld en indruk in beide gevallen gelijk is.
o
Wal Bermen zijn op verschillende plaatsen verhoogd, het zijn eigenlijk wallen in het landschap. Feitelijk zijn het enkele rijen of lanen, maar omdat het gaat om bomen in talud is dit een apart beheertype. De wallen zijn ingeplant met verschillende soorten bomen en hebben vaak onderbegroeiing. Diverse van deze wallen vormen hierdoor een houtwal.
•
Boom o
Solitaire boom Solitair groeiende bomen zijn vaak bomen met een historie, zoals herdenkingsbomen of grensbomen. Deze bomen staan op een herkenbare plaats en zijn vanuit de wijde omgeving zichtbaar. Door hun omvang of verschijning zijn het indrukwekkende bomen.
o
Klimopboom Klimopbomen zijn bomen die begroeid zijn met klimop. In paragraaf 2.1 zijn de juridische kaders rondom de zorgplicht van bomen beschreven. Tijdens veiligheidscontroles is lastig te zien of er sprake is van bijvoorbeeld aantastingen of rottingen. Deze bomen bieden een waardevolle functie voor de ecologie. De klimop biedt bescherming aan bijvoorbeeld vogels die hier kunnen schuilen of broeden. De bessen van klimop rijpen al in de winter, ze vormen dan een bron van voedsel.
Foto 4.
Oud landschap, berm, Raetmansweg
15
Oud landschap, bosrand, Moezebrinkweg
Foto 6.
Oud landschap, wal, Scheurvorenweg
Foto 7.
Oud landschap, solitaire boom, Wandersweg
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Foto 5.
16
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Foto 8.
Oud landschap, klimopboom, Ratumseweg
Jonge ontginningen •
Structuur
De jonge ontginningen zijn grootschalig en open van opzet. Boombeplantingen staan veelal eenzijdig langs de wegen. De structuren zijn transparant en hebben een strakke uniforme uitstraling. De plantafstanden zijn gelijk en ruim. Kenmerkende soorten die hier groeien zijn eiken en berken. Op nattere stukken komt ook incidenteel wilg en populier voor. o
Berm Zie oude landschappen.
o
Bosrand Zie oude landschappen.
•
Boom o
Solitaire boom Zie oude landschappen.
Foto 9.
Jonge ontginning, berm, Scholtemaatweg
17
Jonge ontginning, bosrand, Scholtemaatweg
Foto 11.
Jonge ontginning, solitaire boom, Wormskampweg
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Foto 10.
Geen bomen Dit is eigenlijk geen beheergroep maar is het wel waard hier te benoemen. Niet langs alle wegen staan bomen, met name in het jonge ontginningsgebied is dit het geval.
18
Project 252967 v2.0 13 november 2017
4 4.1
Waar gaan we naar toe? Visie 4.1.1 Essentie De bomen vormen een onlosmakelijk onderdeel van het buitengebied van Winterswijk. Ze bepalen voor een belangrijk deel de sfeer, uitstraling en beleving van het coulissenlandschap (zie foto 1). Vanuit het buitengebied lopen de bomenrijen door tot de bebouwde kom. Ze vormen de connectie tussen het buitengebied en de bebouwde kom. Het landschap is aangewezen als Nationaal Landschap. Hiermee is vastgelegd dat het een uniek landschap betreft waarvan de eigenschappen bewaard moeten blijven. Behoud en versterking van het landschap, en dus van de bomenrijen, wordt ook beaamd in het Groenstructuurplan en Landschapsontwikkelingsplan. Een belangrijk uitgangspunt is daarom dat ook de generaties na ons van het landschap moeten kunnen genieten. Het coulissenlandschap van Winterswijk blijft nu en in de toekomst behouden en wordt waar mogelijk versterkt, afgestemd op de toekomst en het gebruik.
4.1.2
Thematische visie
Tussen het ontstaan van het coulissenlandschap en het heden is er veel veranderd. Eeuwenlang zijn lanen geplant en bomen vervangen. Om het landschap met haar karakteristieke lanen te behouden, moeten deze bomen ook in de toekomst vervangen worden wil het landschap toekomstbestendig zijn. Aan de hand van thema’s is de visie hieronder uitgewerkt. Cultuurhistorie Het coulissenlandschap heeft zich ontwikkeld met een enorme variatie. Gesloten en open landschap wisselen elkaar af. Net als enkele bomenrijen, dubbele rijen en lanen. Er is variatie in plantafstanden en plantverbanden, soortenmenging en kroonvormen. Dit is de charme van het gebied die behouden moet blijven. Op die manier blijft ook de cultuurhistorie bewaard. Recreatie De genoemde verscheidenheid in het landschap heeft aantrekkingskracht op toeristen. Recreatie is dan ook een belangrijk item in Winterswijk. Behoud van de landschappelijke kenmerken is een voorwaarde om interessant te blijven voor toeristen.
19
Ecologie De variatie in het landschap is belangrijk voor de ecologische waarde van het gebied.
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Overgangen van open naar gesloten landschap bevorderen de biodiversiteit enorm. Dit geldt ook voor het gebruik van verschillende boomsoorten. Het landschap leent zich uitstekend voor verschillende boomsoorten. Gebruik Het gebruik van de wegen tussen de lanen beperkte zich vroeger tot paard en wagen. Inmiddels zijn landbouwvoertuigen breder geworden. De huidige dimensies van de lanen zijn hier niet altijd op afgestemd. Het gevolg is dat schade aan bomen of voertuigen ontstaat. Uitgangspunt is daarom dat het laanbeeld zoveel mogelijk wordt afgestemd op de doelgroep. In agrarische gebieden zullen de vrije doorrijhoogte en -breedte groter moeten zijn dan op de recreatieve routes. Toekomstbestendig
Klimaat Dat het klimaat verandert, is een feit. Nu al merken we dat buien heftiger zijn dan vroeger en dat er langere droge periodes zijn. Volgens de laatste klimaatscenario’s van het KNMI (mei 2014) moeten we rekening houden met: •
sterkere straling van de zon;
•
drogere lucht door meer oostenwind, waardoor grotere verdamping;
•
langere periodes van droogte in de zomer;
•
pieken in de hoeveelheid neerslag;
•
wisselende grondwaterstand;
•
nattere omstandigheden in de winter door meer regen.
De regen die in de zomer valt, komt steeds vaker naar beneden in plensbuien. Water dat dan valt, stroomt snel af naar riool of sloot en bereikt daardoor de wortels van bomen maar gedeeltelijk. De potentiële verdamping in de zomer stijgt en de temperatuur neemt toe. Niet alle bomen zijn opgewassen tegen de sterke uitdroging. Om uitval van bomen door verdroging te voorkomen, moet de groeiplaats van een boom groter worden. Voor de keuze van boomsoorten betekent dit dat toekomstbestendige bomen beter tegen langdurige droogte moeten kunnen.
Gevarieerd sortiment In bomen kunnen ziekten en aantastingen voorkomen. Daarnaast kunnen in bomen plaaginsecten voorkomen die een gevaar vormen voor de volksgezondheid; denk aan de eikenprocessierups. Evenals bij tuinbouwproducten is een eenduidig boomsortiment vatbaarder voor ziekten en plagen dan een gevarieerd sortiment. Het afwisselen van boomsoorten in een laan maakt de soort minder vatbaar voor ziekten en het voorkomt grote overlast door plaaginsecten. Niet alle boomsoorten voldoen aan de hierboven gestelde eisen aan toekomstbestendige bomen. Een lijst met soorten die dit wel doen, die geschikt is voor de lokale omstandigheden en past in het coulissenlandschap, is opgenomen als bijlage 1. Hierbij geldt wel dat de soorten nu ook al moeten voorkomen in het landschap.
20
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Beheer Een goed beheerbaar en betaalbaar bomenbestand heeft een gelijkmatige leeftijdsopbouw. Op deze manier wordt voorkomen dat na het bereiken van de eindleeftijd alle bomen gelijktijdig vervangen moeten worden. Ook is deze samenstelling beter bestand tegen veranderingen en geeft het een gevarieerder beeld. Een gevarieerder beeld is waardevol voor de vele toeristen die Winterswijk bezoeken. Daarnaast is een gevarieerd bestand ecologisch waardevoller.
4.2
Beheergroepen Hieronder geven we aan wat de visie is per beheergroep, teruggrijpend op de thema’s uit paragraaf 4.1.
4.2.1 Beschrijving Oude landschappen •
Structuur
De structuren in de oude landschappen kenmerken zich door wisselende en soms korte plantafstanden, soms meerdere rijen per berm en beslotenheid. Afhankelijk van de breedte van de berm wordt het plantverband, plantafstand en soortvariatie bepaald, waarbij het oude historische beeld zoveel mogelijk wordt gevolgd. Dit zorgt voor een afwisselend landschap, waardevol voor recreatie en ecologie. Het doel is de bomen het beoogde eindbeeld te laten bereiken. Iedere boom moet dus voldoende ruimte hebben. o
Berm Het behoud van structuren is het uitgangspunt, dit gaat boven het behoud van de individuele boom.
o
Bosrand Naast bosranden kunnen wel of geen laanbomen staan. Qua beeld is er weinig verschil of er naast de bosrand een rij bomen staat of niet. Wanneer bomen naast bosranden worden verwijderd, neemt de bosrand deze functie binnen enkele jaren over. Uit ecologisch oogpunt is het beter om de bosrand niet af te schermen met een rij bomen, maar deze open te laten. Daarom staan naast bosranden in principe geen laanbomen. In sommige gevallen kan dit echter wel gewenst zijn, bijvoorbeeld uit ecologisch of landschappelijk oogpunt. Wel kunnen als dit ecologisch verstandig is aan de andere zijde van de weg bomen in de berm geplant worden als een laaneffect gewenst is.
o
Wal Bomen in wal hebben vaak een cultuurhistorische waarde. Ze houden veel ondergroei om zo ecologisch waardevol te blijven. De ondergroei zorgt tevens voor een gesloten beeld in het landschap. Er is en blijft variatie in soorten en leeftijd van de bomen. Om te voorkomen dat de ondergroei en variatie verdwijnt worden soms bomen verwijderd. Het hoogteverschil van de wal ten opzichte van het omliggende land blijft zichtbaar.
21
•
Boom o
Solitaire boom
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Bij solitaire bomen staat behoud van de boom voorop, terwijl het bij lanen draait om behoud van de laan als geheel. Wanneer nieuwe solitaire bomen worden aangeplant, is het belangrijk dat er voldoende doorwortelbare ruimte is. Dit is namelijk de basis om te komen tot volwassen bomen die een ijkpunt in de omgeving vormen. o
Klimopboom Ondanks dat het lastig in controle en onderhoud is, bieden klimopbomen veel kansen voor fauna. Bestaande klimopbomen moeten daarom behouden blijven. Wel zijn het dure en risicovollere bomen. De gemeente is daarom terughoudend in het laten ontstaan van nieuwe klimopbomen.
Jonge ontginningen •
Structuur
In de jonge ontginningen blijft het transparante en strakke beeld zoals nu te zien is intact. Bij vervangingen worden bomen in enkele rijen en in elkaars verlengde aangeplant. Afhankelijk van de beschikbare ruimte wordt de plantafstand bepaald, de intentie is dat ze in ieder geval tachtig jaar worden. Variatie in soorten gebeurt zeer beperkt en alleen als dit in de oude situatie ook het geval was. o
Berm Ook hier is het behoud van structuren het uitgangspunt en gaat dit boven het behoud van de individuele boom. Het beeld van het transparante en strakke beeld staat hierbij voorop.
o
Bosrand Zie oude landschappen.
•
Boom o
Solitaire boom
o
Klimopboom
Zie oude landschappen. Zie oude landschappen. Geen bomen De charme van het gebied is ook de afwisseling geen en wel beplanting. Er moeten daarom ook in de toekomst wegen blijven zonder boombeplanting. Uitgangspunt hierbij is dat wanneer er nu en vroeger geen bomen stonden, deze ook niet worden aangeplant.
22
Project 252967 v2.0 13 november 2017
4.2.2 Visiebeelden In bijlage 2 staan per beheergroep de visiebeelden. Hieronder staan voor zowel het jonge als het oude landschap een voorbeeld.
Afbeelding 7.
Visiebeeld jong landschap, tweezijdig
Afbeelding 8.
Visiebeeld oud landschap, eenzijdig
23
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
5
Beheer Gemeente Winterswijk streeft in haar buitengebied naar een gezond en veilig bomenbestand, waarbij het behoud van het lanenbeeld voorop staat. Hierin zijn snoeien, vervangen en controleren van de bomen de meest voorkomende maatregel. Tot voor kort werd vaak ad hoc gesnoeid. Er werd een bepaalde periode per jaar een hoogwerker gehuurd waarin zoveel mogelijk bomen werden gesnoeid. Dit heeft een achterstand in snoei en kwaliteit tot gevolg gehad. In dit hoofdstuk gaan wij in op de achtergrond en noodzaak van zowel cyclische als eenmalige maatregelen.
5.1
Cyclische maatregelen 5.1.1 Snoei begrippen Snoeien is een belangrijke cyclische maatregel. Bij snoeien worden diverse vaktermen gebruikt die landelijk gebruikt worden. Voor een eenduidige interpretatie van deze paragraaf zijn deze begrippen hier opgenomen. Begeleidingssnoei Begeleidingssnoei richt zich vooral op het ontwikkelen van een goed ontwikkelde, blijvende kroon. Begeleidingssnoei is daarnaast gericht op het bereiken van een takvrij stamstuk en een doorgaande spil. De mate en de frequentie waarin een boom gesnoeid wordt, is afgestemd op de groeikracht en conditie van de boom. Een boom mag na gesnoeid te zijn, geen terugval in groei of conditie krijgen. Onderhoudssnoei Bomen in de onderhoudssnoeifase worden zo min mogelijk gesnoeid. In principe worden alleen probleemtakken verwijderd. Het doel is door snoei te voorkomen dat takken uitbreken waardoor veiligheidsproblemen ontstaan.
Boombeelden Met het oog op bovenstaande principes spreekt men van ‘boombeelden’. Deze geven een indicatie van de onderhoudstoestand van een boom. Hierbij is de norm dat alle bomen een aanvaard boombeeld moeten hebben. Bomen met een regulier boombeeld kunnen met één beperkte snoeibeurt op beeld worden gebracht. Een achterstallig boombeeld vergt één flinke snoeibeurt om de aanwezige problemen weg te werken. Is meer dan één snoeibeurt nodig om op beeld te komen, dan spreken wij van een ‘verwaarloosd boombeeld’ (zie tabel 3).
24
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Tabel 3.
Boombeelden
Boombeeld
Begeleidingssnoei
Onderhoudssnoei
Aanvaard*
Geen snoei nodig
Geen snoei nodig
Regulier
Alle te dikke takken verwijderen met max.
Reductie bladmassa max. 25%
reductie bladmassa 20-25% in één werkgang Achterstallig
Verwijderen probleemtakken en te dikke
Verwijderen probleemtakken. Reductie
takken in de tijdelijke kroon met max.
bladmassa 25-40%.
reductie bladmassa 30-40%. In één werkgang weer op aanvaardbaar beeld. Verwaarloosd
Alle te dikke takken verwijderen = reductie
Reductie bladmassa 25-40%, meerdere
bladmassa > 40%. Minimaal twee
werkgangen noodzakelijk.
werkgangen nodig om op aanvaard beeld te komen.
* Vanuit de systematiek hoeft er bij een aanvaard boombeeld niet gesnoeid te worden. In de praktijk kan er wel aanleiding toe zijn (bijvoorbeeld uit oogpunt van overlast).
5.1.2 Snoeien Nut en noodzaak
Randvoorwaarden Vanaf het moment dat een boom wordt geplant, kan snoeien nodig zijn. Snoeien is in beginsel werken naar een eindbeeld om te voldoen aan de voorwaarden die de omgeving aan de boom stelt. Op latere leeftijd is snoeien vooral noodzakelijk vanuit het oogpunt van veiligheid. Dan kan snoeien bijvoorbeeld plaatsvinden vanwege verkeerstechnische redenen, veiligheidsoverwegingen of boomtechnische aspecten.
Noodzaak Snoeien is voor de boom niet nodig . Snoeien kan zelfs een aantal negatieve effecten hebben op de boom. In de eerste plaats zorgt het wegnemen van bladmassa ervoor dat minder energie beschikbaar is voor bijvoorbeeld de vorming van nieuwe wortels, het bodemleven en diktegroei. Daarnaast geeft snoei door de ontstane snoeiwonden in sommige gevallen een verhoogde kans op infecties, zonnebrand en bloeden. Groeien en snoeien Bomen groeien volgens een natuurlijk patroon dat verdeeld kan worden in verschillende levensfasen. Snoeien van bomen moet enerzijds afgestemd zijn op dat groeiproces en anderzijds op de eisen die de omgeving aan de boom stelt. Tussen het moment van aanplant tot het moment van afsterven onderscheiden wij zes groeifasen. Elke fase stelt eisen aan de wijze hoe een boom gesnoeid moet worden en welke keuzes daaraan ten grondslag liggen. Vervolgens is de keuze voor het snoeien afhankelijk van het eindbeeld dat aan de boom is gesteld. Afbeelding 9 en tabel 4 geven deze afwegingen weer.
25
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Afbeelding 9.
Tabel 4.
Beheerkarakteristieken per groeifase Aanslagfase
Jeugdfase
Halfwasfase
Volwasfase
Eindfase
Stagnatiefase
Omvang
Afhankelijk van
Tot 1/3
Tot 2/3
> 2/3
Eindhoogte
Stagnerend of
boom
plantmaat
eindhoogte
eindhoogte
eindhoogte
Accent
Stabilisatie na
Hoogtegroei
Hoogtegroei
Breedtegroei en
Vermindering
Afsterven
ontwik-
plantschok
voortplanting
groei en reactie-
buitenkroon,
vermogen
binnenkroon
afnemend
keling Accent
Alleen
Begeleidings-
Begeleidings-
Onderhouds-
Onderhouds-
Onderhouds-
snoeien
probleemtakken
snoei
snoei
snoei
snoei
snoei
Planmatig werken Het snoeien van bomen moet zorgvuldig gebeuren, op een deskundige wijze. Hier geldt ook dat het snoeien tijdig, dus vanaf jonge leeftijd, en frequent moet gebeuren. Dat is beter voor de boom, maar bespaart ook geld en helpt schade voorkomen. Dit betekent vooral planmatig werken: •
Op het moment van ontwerp en aanplant wordt het eindbeeld bepaald. Welke opkroonhoogte is gewenst? Waar mogelijk wordt gekozen voor vrij uitgroeiende bomen.
•
Er
zijn
twee
verschillende
snoeifasen:
begeleidingssnoei
en
onderhoudssnoei. In de jonge jaren krijgt een boom begeleidingssnoei totdat deze ver genoeg is opgekroond. Daarna volgt onderhoudssnoei vooral om bomen veilig te houden. Door periodiek te controleren, wordt de ontwikkeling van de bomen bijgehouden en vervolgens geregistreerd in een database. Door de benodigde maatregelen in elke snoeifase goed in te plannen en uit te voeren, wordt achterstallig onderhoud voorkomen. •
Pas in de onderhoudssnoei is sprake van een volledige functievervulling (de boom voldoet aan het beeld dat bedoeld is). In die fase vraagt een boom relatief weinig onderhoud. Feitelijk worden dan pas de vruchten van jarenlange investering in de begeleidingssnoeifase geplukt. De bomen hebben dan een enorm kapitaal opgebouwd. Boomtechnisch en financieel is het daarom zinvol om deze bomen zo lang mogelijk te laten staan. Daar wordt planvorming rond die bomen op afgestemd.
26
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Voorkomen achterstallig en verwaarloosd onderhoud Achterstallig en verwaarloosd onderhoud zijn om meerdere redenen erg ongunstig: •
Snoeiwonden zijn relatief groot, met een trage en slechte wondafgrendeling tot gevolg. Slecht afgegrendelde wonden vormen tot en met de eindfase zorgpunten vanwege de kans op inrotting en infectie.
•
Het wegwerken van achterstallig onderhoud is duur (meer en dikker snoeihout, grotere inspanning, hogere stortkosten, vaak hoger in de boom en daardoor duurder materieel nodig).
Dit achterstallig en verwaarloosd onderhoud moet zo snel mogelijk worden weggewerkt. Frequent snoeien, eens in de drie jaar, werkt hiervoor het beste. Dit heeft de volgende voordelen: •
Door frequent onderhoud efficiënt te plannen, hoeft het geen extra kosten met zich mee te brengen. Er is zelfs sprake van kostenreductie doordat in dezelfde tijdseenheid meer bomen gesnoeid kunnen worden.
•
Door jonge bomen elke drie jaar te controleren en te snoeien, kan de ontwikkeling van de boom goed worden gevolgd. Eventuele gebreken komen snel in beeld.
•
Door iedere drie jaar te snoeien, is het mogelijk om het wegnemen van probleemtakken te doseren en te verdelen over enkele snoeibeurten. Dit maakt het bijvoorbeeld mogelijk om een takkrans in fasen weg te nemen.
Voor bomen in de onderhoudssnoeifase geldt een andere regel. Doordat hier alleen probleemtakken verwijderd hoeven te worden, volstaat een lagere frequentie van gemiddeld eens per vijf jaar.
5.1.3 Boomcontrole Zorgplicht
Boomveiligheid Elke eigenaar van een boom is zorgplichtig. Eigenlijk betekent de zorgplicht dat de boomeigenaar verplicht is om alle redelijke maatregelen te nemen om te voorkomen dat zijn bomen schade toebrengen aan anderen. Als de boomeigenaar hier niet aan voldoet, kan hij aansprakelijk gesteld worden voor de schade die de boom heeft veroorzaakt.
Wet natuurbescherming soorten/gebiedsbescherming Daarnaast vraagt de zorgplicht nog een andere vorm van zorgvuldigheid. De Wet natuurbescherming (Wnb) stelt verschillende verboden op dat menselijk handelen. Zo mag er geen verslechtering/afbreuk op de staat van instandhouding van soorten beschermde flora en fauna optreden. Ook is het verboden soorten te doden of te vangen of hun rustplaatsen te beschadigen of te vernielen. Ook is er een meer algemene plicht tot zorgvuldig omgaan met (beschermde) soorten. Dat betekent dat in alle redelijkheid rekening moet worden gehouden met (beschermde) soorten die gebruikmaken van het groen. Overtreding van deze wet is een economisch delict.
27
Wat moet?
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
Systematische boomcontrole Het voeren van goed bomenbeleid en het systematisch uitvoeren van de boomcontroles vormen de basis van zorgvuldig handelen. Dit gebeurt door het uitvoeren van boomveiligheidscontroles (veelal BVC of VTA genoemd). Uit de veiligheidsinspecties komen adviezen voor het uitvoeren van nader onderzoek. Om aansprakelijkheidsstelling af te kunnen wentelen, moet aangetoond worden dat zorgvuldig met het bomenbestand is omgegaan. In de praktijk betekent dit dat de volgende gegevens van elke boom overlegd moeten kunnen worden: •
met welke regelmaat de boom worden gecontroleerd en waarom;
•
op welke datum de boom in kwestie voor het laatst is bekeken;
•
wat die controle precies inhield;
•
wat daarbij is geconstateerd;
•
of maatregelen getroffen moesten worden naar aanleiding van het geconstateerde en wat de urgentie daarvan was;
•
welke maatregelen zijn getroffen en wanneer.
Quickscans flora en fauna De regels van de Wnb voor beschermde flora en fauna mogen tijdens uitvoerende werkzaamheden niet overtreden worden. Daarom is het noodzakelijk te weten of op de locatie waar gewerkt wordt beschermde flora en/of fauna (en bijvoorbeeld vaste rust- en verblijfplaatsen) voorkomen. Dit kan in beeld worden gebracht door een flora- en faunaquickscan en indien nodig een nader onderzoek. Als er beschermde soorten aanwezig zijn, dan zijn er de volgende mogelijkheden: •
Er kan gewerkt worden op grond van een vrijstelling Wnb et cetera. In de meeste gevallen zal het dan gaan om werkzaamheden uitgevoerd volgens een Gedragscode. Voor daadwerkelijk vellen van bomen zal een vrijstelling niet afdoende zijn. Wordt dan toch Wnb overtreden dan zal ontheffing/vergunning of omgevingsvergunning met een Verklaring van geen bedenkingen nodig zijn.
•
Er moet ontheffing/vergunning of omgevingsvergunning met Verklaring van geen bedenkingen worden aangevraagd voor het overtreden van Wnb soorten/gebiedsbescherming.
Laat de quickscan ruim van tevoren uitvoeren. Hiermee voorkomt u onnodige vertraging in de werkzaamheden. Stem het tijdpad van werkzaamheden af op benodigde toestemmingen. De quickscan moet echter wel actueel genoeg zijn. Wat mag? Een boomeigenaar heeft zelf de meeste kennis van zijn bomen en van de (openbare) ruimte waarin ze staan. Daarom – in beginsel- mag hij zelf beslissen met welke frequentie hij zijn bomen controleert en welke eigenschappen van bomen worden opgenomen. Voor de gemeente is het echter wel van belang dat deze keuzes zijn vastgelegd en consequent worden doorgevoerd.
28
Project 252967 v2.0 13 november 2017
5.2
Eenmalige maatregelen 5.2.1 Ingrijpmoment Elke boom of structuur bereikt een keer het kantelpunt waarop het niet meer efficiënt is om de boom of structuur te behouden. Maar wanneer is dat moment nu gekomen om bomen te verwijderen? Deze paragraaf gaat daarop in.
Individuele boom In beginsel blijft een boom zo lang mogelijk behouden. Wanneer een boom een direct gevaar vormt voor de omgeving, wordt dit in eerste instantie met beheermaatregelen opgelost. De afweging tussen het uitvoeren van een beheermaatregel of het verwijderen van een boom wordt gemaakt op basis van risico, dus kans x gevolg. Bij een gevaarlijke boom langs een rustige weg wordt daarom later ingegrepen dan wanneer diezelfde boom aan een doorgaande weg staat.
Gehele structuur Wanneer enkele exemplaren in een structuur uitvallen, kunnen de overblijvende bomen het laanbeeld nog goed opvangen. Dat komt vooral omdat volwassen bomen ieder afzonderlijk een fraai beeld hebben dat door veel mensen hoog wordt gewaardeerd. Is meer dan 60% van het oorspronkelijke aantal uitgevallen? Dan is het niet meer wat de gemeente Winterswijk voor ogen heeft bij een structuur. Daarom wordt bij 60% uitval de vervanging van de hele structuur uitgevoerd, dus wanneer nog maar 40% resterend is. Bij uitgestrekte structuren kan dit ook in delen worden gezien. Foto 12.
Laan waarvan circa 50% is uitgevallen, Meddoseweg
Gefaseerd Wanneer vervanging daadwerkelijk aan de orde is, zijn er twee opties. De laan kan in zijn geheel worden vervangen of juist gefaseerd. Bijvoorbeeld wanneer de laan een migratieroute voor vleermuizen vormt. Het kan dan nodig zijn eerst een deel of zijde van de laan te vervangen. Enkele jaren later volgt het andere deel. Dit alles in overleg met de ecoloog. 29
Reconstructie gepland – integrale aanpak Staat binnen ongeveer vijf jaar een reconstructie van de straat gepland? Dan is het zinvol
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
om het moment van herplant af te stemmen op het moment van de reconstructie. Door een combinatie van geldstromen is het dan makkelijker om goede groeiplaatsen voor de bomen te maken.
5.2.2 Principes Basisprincipes Los van de beheergroepen kennen we enkele basisprincipes bij het vervangen van laanbomen in Winterswijk. Hieronder zijn deze vermeld, verduidelijkt met principeschetsen. •
Enkele boom is gevaarlijk, de buurbomen hebben een levensverwachting > 15 jaar: indien mogelijk (boomsoort en grootte groeiplaats) enkele boom inboeten, anders open laten.
•
Enkele boom is gevaarlijk, de buurbomen hebben een levensverwachting < 15 jaar: bloksgewijs vervangen.
•
Als meer dan 60% van de structuur of deel van de structuur is uitgevallen of wordt vervangen, dan wordt in principe de gehele structuur of deel daarvan vervangen.
•
Bij een tweezijdige beplanting vindt vervanging altijd bloksgewijs plaats aan beide zijden van de weg.
•
Bij vervanging wordt herplant op basis van de soorten uit de sortimentslijst (zie bijlage 1) en uit historisch oogpunt.
30
•
In principe wordt geen groeiplaatsverbetering uitgevoerd.
•
In zeer smalle bermen vindt geen herplant plaats.
Project 252967 v2.0 13 november 2017
5.2.3
Aanpak per beheergroep
Per beheergroep geven we voor de verschillende situaties aan wat de aanpak is bij vervanging. Deze hebben we visueel gemaakt in bijlage 2. Hieronder staan de belangrijkste uitgangspunten per beheergroep. Oude landschappen en jonge ontginningen •
Structuur o
Berm
Bomen krijgen voldoende groeiruimte om volwassen te kunnen worden: 30 m3 (grondwaterprofiel) tot 60 m3 (hangwaterprofiel) per boom.
Het huidige beeld en plantverband etc. vormen het uitgangspunt voor het toekomstig beeld, maar wordt aangepast om te komen tot voldoende groeiruimte.
o
Gaat het om een zeer smalle berm: dan geen herplant
Bosrand
In geval van verwijdering van een bomenrij voor een bosrand, vindt op die plaats in principe geen herplant plaats. Soms is herplant vanuit ecologisch of landschappelijk oogpunt gewenst.
Bij een bosrand aan één zijde van de weg, komt ook aan de overzijde van de weg geen bomenrij. In geval van verwijdering komt ook deze in principe niet terug.
o
Wal
Ondergroei blijft bestaan, het beheer en onderhoud is hier ook op gericht.
Bij vervanging van bomen, wordt herplant in dezelfde soort(en) als de verwijderde bo(o)m(en).
Bij het verwijderen van meerdere aaneengesloten bomen wordt herplant in verschillende maten.
•
Boom o
Solitaire boom
Uitgangspunt is dat solitaire bomen meer dan tachtig jaar kunnen worden
Om dit te bereiken is minimaal 40 m3 (grondwaterprofiel) tot 80 m3 (hangwaterprofiel) voor wortelgroei geschikte grond noodzakelijk.
De investeringsbereidheid hangt af van de status van de boom.
o
Klimopboom
Bestaande klimopbomen blijven als zodanig gehandhaafd. Als nieuwe klimopbomen dreigen te ontstaan wordt de klimop verwijderd/doorgezaagd.
31
Binnen de periodieke controle vormen de klimopbomen een
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
eigen categorie. Geen bomen •
In de huidige situatie en in de historische situatie geen bomen -> geen aanplant.
•
In de huidige situatie geen bomen, maar in de historische situatie wel -> mogelijk herplant, zie ook het landschapsontwikkelingsplan, voor de uitvoering zie ‘structuur’.
5.2.4 Prioritering Sturen op risico Voordat wordt overgegaan tot ingrijpen in het laanbomenbestand, is het van belang te weten waar te beginnen. Het is qua beeld en financiering onwenselijk alle aftakelende lanen gelijktijdig te vervangen. De meest objectieve en werkbare manier om te prioriteren is het sturen op risico. Risico = kans x gevolg Wanneer de kans op bezwijken van een boom klein is, maar de gevolgen zijn groot, dan is het risico hoog. Bijvoorbeeld een boom langs een drukke doorgaande weg. Mocht de boom omvallen, is de kans op schade of letsel groot. Andersom zorgt een gevaarlijke boom langs een zandpad waar niemand komt voor een laag risico. Voor het vervangen van de aftakelende lanen geldt dan de volgorde van gebruiksintensiteit, bijvoorbeeld: •
drukke doorgaande wegen;
•
druk doorgaand fietspad;
•
rustige doorgaande wegen;
•
lokale wegen;
•
rustig zandpad.
Prioriteiten Op dit moment is het niet mogelijk te sturen op individuele boomgegevens. Wel is op laanniveau bekend welke lanen gezond zijn en welke gaan aftakelen. In paragraaf 3.2 is gesteld dat bomen die zich in de aftakelingsfase bevinden, binnen vijftien jaar uitvallen en verwijderd worden. Dit zijn 6.700 bomen die op afbeelding 10 met rood zijn aangegeven. Dit zijn niet de acuut gevaarlijke bomen, deze worden individueel verwijderd. Welke lanen in welk jaar worden vervangen wordt in een uitvoeringsplan uitgewerkt.
32
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Afbeelding 10. Thematische kaart prioriteit
33
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
6 6.1
Kostenraming Huidige situatie In 2017 is er in totaal € 450.000,- beschikbaar voor boomonderhoud. Dit is verdeeld in een structureel en een eenmalig budget. € 200.000,- Snoei bomen door ROVA, structureel in de begroting opgenomen. € 250.000,- Kap en herplant bomen met extra snoei, eenmalig opgenomen.
6.2
Raming cyclische maatregelen In tabel 4 zijn de kosten voor cyclische maatregelen ingeschat. Dit zijn de kosten voor boomveiligheidscontroles en onderhoud. De inschatting is gedaan op basis van het geschatte aantal bomen per categorie en kengetallen. Met de exacte aantallen in hoogte en conditie per boom is de berekening verder te detailleren. 2017 en 2031 In 3.2 staat dat Winterswijk de lanen die nu aftakelend zijn binnen vijftien jaar wil vervangen. Aftakelende lanen vormen de grootste kostenpost in het cyclisch onderhoud. Om het verschil in kosten inzichtelijk te maken hebben wij daarom voor zowel 2017 als 2031 de kostenraming gemaakt. Hieruit blijk dat kosten van bijna € 400.000,- op dit moment afnemen met circa 40% tot iets meer dan € 200.000,- over vijftien jaar. Zie tabel 5 en 6. Tabel 5.
Cyclisch onderhoud 2017
Kostenraming cyclisch onderhoud Winterswijk 2017 Onderhoudsgroep
Frequentie
Per jaar
Eenheid
Kosten per eenheid Kosten per jaar
Boomveiligheidscontrole Regulier Attentiebomen Nader onderzoek
37.824 2.000 400
1x/4 jr 1x/jr 1x/jr
9.456 st 2.000 st 100 st
€ 1,34 € € 4,01 € € 100,00 €
12.640 8.021 10.000
Snoeimaatregelen Onderhoudssnoei regulier Onderhoudssnoei aftakelend Begeleidingssnoei
24.911 6.228 9.085
1x/6 jr 1x/2 jr 1x/3 jr
4.152 st 3.114 st 3.028 st
€ 25,64 € € 69,46 € € 10,60 €
106.443 216.283 32.103
€
385.489
Totale kosten per jaar
34
Aantal
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Tabel 6.
Cyclisch onderhoud 2031
Kostenraming cyclisch onderhoud Winterswijk 2031 Onderhoudsgroep
Aantal
Frequentie
Per jaar
Eenheid
Kosten per eenheid Kosten per jaar
Boomveiligheidscontrole Regulier Attentiebomen Nader onderzoek
38.824 1.000 200
1x/4 jr 1x/jr 1x/jr
9.706 st 1.000 st 50 st
€ 1,34 € € 4,01 € € 100,00 €
12.974 4.010 5.000
Snoeimaatregelen Onderhoudssnoei regulier Onderhoudssnoei aftakelend Begeleidingssnoei
32.996 1.000 6.228
1x/6 jr 1x/2 jr 1x/3 jr
5.499 st 500 st 2.076 st
€ 25,64 € € 69,46 € € 10,60 €
140.989 34.728 22.008
€
219.708
Totale kosten per jaar
Uitgangspunten raming: •
werkzaamheden zijn onderdeel van een groter geheel (gemeentebreed en niet projectgebonden);
6.3
•
raming op basis van kengetallen en kostenraming Cobra 2017;
•
exclusief interne kosten (VAT-kosten) gemeente Winterswijk.
Kosten eenmalige maatregelen Vellen en herplanten De kosten voor het vellen en herplanten van boom staan in tabel 7. Hierbij gelden de volgende uitgangspunten:
Vellen •
grootschalige aanpak;
•
houtopbrengsten (omdat het gaat om grote aantallen bomen gaan wij ervan uit dat het vellen en afvoeren van de boom gelijk is aan de houtopbrengsten).
Herplant •
wij gaan ervan uit dat iedere boom die wordt verwijderd ook moet worden herplant;
•
aanplantmaat 14/16;
•
exclusief uitgebreide groeiplaatsverbetering.
•
exclusief VAT-kosten.
Algemeen
Tabel 7.
Vellen en herplanten
Onderdeel Vellen en afvoeren boom (gelijk aan houtopbrengsten) Stobben frezen inclusief afvoer Plantklaar maken, inclusief leveren en aanbrengen 2 m3 bomengrond Leveren boom 14/16 cm Aanplanten boom, inclusief boompalen, boomband en gietrand Nazorg gedurende 1 jaar, uitgaande van acht watergiften Verkeersafzettingen Totaal prijs per boom
Prijs € 0,00 € 0,00 € 110,00 € 125,00 € 75,00 € 50,00 € 5,00 € 455,00
35
Laanvervanging Op basis van de levensverwachting uit hoofdstuk 3 blijkt dat er de komende vijftien
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
jaar 6.800 bomen vervangen moeten worden. Dit zijn 450 bomen per jaar. Per jaar is er ruim € 200.000,- nodig, alleen voor het vervangen. Om alle 6.800 bomen te vervangen, is de komende vijftien jaar ruim € 3.000.000,- nodig.
36
Project 252967 v2.0 13 november 2017
7
Gewenst beleid Zaken die niet direct met het beheer van de laanbomen te maken hebben, maar wel degelijk met de omgang met bomen in het algemeen, behandelen we in dit hoofdstuk. Het gaat hier niet alleen om laanbomen in het buitengebied, maar met name ook om de bomen binnen de bebouwde kom. We beschrijven hier de beleidslijnen die de gemeente voert op de volgende onderwerpen: •
overlast o
verhardingsopdruk
o
overhangende takken
o
zonnepanelen
•
vellingen van laanbomen o
7.1
kap- en plantrechten
Overlast In deze paragraaf gaan we in op meldingen, klachten en verzoeken die burgers hebben over bomen die eigendom zijn van de gemeente. Hoe burgers bomen waarderen, of hier juist hinder van ervaren, is niet exact te meten. De meeste meldingen die gemeente Winterswijk krijgt, gaan over de opdruk van verharding en snoeivragen met betrekking tot overhangende takken en zonnepanelen.
7.1.1 Verhardingsopdruk Omschrijving Boomwortels hebben als functie de boom goed in de grond te verankeren en om voeding en vocht op te nemen voor een goede groei. Waar ruimte, vocht en voeding is, stuurt de boom zijn wortels heen. Dit is vaak direct onder de verharding, met wortelgroei vlak onder de verharding tot gevolg. Door diktegroei van wortels ontstaat de opdruk van verharding. Vocht en voeding zijn eerste levensbehoeften van een boom, het is daarom doorgaans onmogelijk dit mechanisme te remmen. Boomwortels oefenen tot 1,6 MPa aan druk uit. Het is dan ook niet verwonderlijk dat opsluitbanden en verharding worden weggedrukt.
37
Verwijderen van wortels Het verwijderen van boomwortels is vrijwel nooit een structurele oplossing. Omdat een
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
boom niet zonder wortels kan, worden snel nieuwe wortels gevormd. Vaak lopen de afgezaagde wortels opnieuw uit en begint het probleem van voor af aan. Dit resulteert in tegenstrijdige belangen: •
Vanuit wegbeheer en veiligheid is het verwijderen van boomwortels vaak nodig.
•
Voor de conditie en veiligheid van de boom is wortels weghalen vaak onwenselijk.
Opdruk wegen en dergelijke door wortels De gemeente is niet alleen verantwoordelijk voor haar bomen, maar is op grond van de Wegenwet ook verantwoordelijk voor de veiligheid van openbare wegen en trottoirs. De gemeente is daarom ook verantwoordelijk voor het zo mogelijk voorkomen van gevaarlijke verhardingsopdruk door wortelgroei. Bij het niet volgen van deze verplichting, kan zij op grond van artikel 6:174 BW aansprakelijk worden gehouden voor schade of letsel. Aansprakelijkheid Weggebruikers
kunnen
schade
oplopen
door
opgedrukte
wegverharding.
De
aansprakelijkheid die de gemeente heeft voor het beheer van de wegen heet risicoaansprakelijkheid in plaats van de bij bomen geldende schuldaansprakelijkheid. Dit is een verzwaring van de aansprakelijkheid. Een weg (geldt ook voor het trottoir) mag daarom in beginsel niet gebrekkig zijn. Ondanks dat de gebruiker ook een verantwoordelijkheid heeft. Dit alles geldt ook voor wegen die niet veel worden gebruikt. Juist rustig en afgelegen wegen zijn namelijk vaak in gebruik door motorrijders, fietsers maar ook door voetgangers. De gemeente heeft een beheertaak voor haar wegen en moet bij een gevaarlijke situatie handelen. Dit kan inhouden dat de gevaarlijke situatie direct wordt verholpen of dat tijdelijke maatregelen worden genomen. Zoals het instellen van snelheidsvermindering, plaatsen van waarschuwingsborden of het afzetten van weggedeelten. Standpunt gemeente De gemeente voorkomt verhardingsopdruk in nieuwe situaties, door zo veel mogelijk gebruik te maken van goede groeiplaatsen en de keuze voor de juiste boomsoort. Wanneer en hoe bij bestaande bomen opgedrukte verharding wordt hersteld staat in het Wegenbeheerplan. De gevolgen van wortelkap voor de conditie en stabiliteit van een boom kunnen negatief zijn en moet worden voorkomen. Winterswijk heeft de voorkeur voor structurele oplossingen.
Voorbeelden hiervan zijn het verruimen van boomspiegels of het vervangen van verharding door open grond. Dat voorkomt niet alleen verhardingsopdruk maar verhoogt ook de kwaliteit van de groeiplaats. Wanneer eenvoudige oplossingen niet kunnen, kan besloten worden de boom te vellen, eventueel in samenspraak met bewoners. Dure maatregelen zoals wortelbruggen of sandwichconstructies worden in principe niet toegepast.
38
Project 252967 v2.0 13 november 2017
Foto 13.
Verhardingsopdruk
7.1.2 Overhangende takken Omschrijving Bomen die in openbaar gebied staan, kunnen met hun takken over perceelsgrenzen groeien. Inwoners kunnen hinder ervaren doordat die takken schaduw geven, hun eigendommen raken of hun eigendommen beschadigen/vervuilen. Denk aan schurende takken tegen dakgoten en vallend blad of druip door luizen. Snoeirecht Een eigenaar van een perceel heeft in beginsel op grond van artikel 5:44 lid 1 BW het recht om takken van gemeentelijke bomen die over zijn perceel hangen weg te nemen. De perceeleigenaar moet dan de gemeente wel eerst sommeren - het liefst schriftelijk – om eerst zelf de overhangende takken te snoeien. De gemeente hoort daar een redelijke termijn de tijd voor. Na verstrijken van de termijn mag de perceeleigenaar – in beginsel- zelf de overhangende takken snoeien. Hieraan zijn volgens de gemeente wel de volgende voorwaarden verbonden: •
De snoei mag geen ernstige gevolgen hebben voor de conditie of stabiliteit, de boom mag geen ernstige schade oplopen.
•
Welke snoei wel of niet mogelijk is, hangt af van de boomsoort. Het verwijderen van takken van bijvoorbeeld beuken kan zonnebrand (het afsterven van de bast door zonlicht) tot gevolg hebben.
•
Snoeirecht gaat niet zover dat de snoeilijn loodrecht de erfgrens moet volgen. Als een kroon enigszins is ingenomen, kan al aan het snoeiverzoek zijn voldaan. Het spreekt voor zich dat een boom niet gehalveerd mag worden. Er mag dus geen misbruik van het snoeirecht worden gemaakt. Gebeurt dit wel, dan is er sprake van vernieling van andermans eigendom.
•
Als een boom van groot algemeen belang is, de takken geen daadwerkelijke onrechtmatige hinder geven of de snoei de hinder niet afdoende verhelpt, dan is toepassing van het snoeirecht niet nodig. Een aanwonende die de overhangende takken dan toch snoeit, maakt dan mogelijk misbruik van bevoegdheid. In dat geval zal de gemeente de schade verhalen.
39
Standpunt gemeente Gemeentelijke bomen dienen een algemeen belang, ze zijn daarom waardevol voor een
Beheerplan Laanbomen gemeente Winterswijk
grote groep mensen. Als een inwoner zich beroept op zijn snoeirecht, als hij de gemeente sommeert tot snoei van overhangende takken, gelden de volgende uitgangspunten: •
Als een burger snoeirecht claimt zonder dat er een goede reden zoals onrechtmatige hinder voor is ziet de gemeente dat als misbruik van recht. De gemeente staat dan geen snoei van overhangende takken toe.
•
Er wordt alleen gesnoeid als dit boomtechnisch verantwoord is. Dit wordt bepaald door een groendeskundige van de gemeente of een extern onafhankelijk ter zake kundig adviseur.
•
Als de gemeente instemt met de snoei van overhangende takken, voert de gemeente de snoei zelf uit.
•
De gemeente is zeer terughoudend in het toestaan van snoei bij monumentale bomen. Deze bomen mogen alleen door de gemeente worden gesnoeid.
•
Als het snoeien van overhangende takken van dezelfde boom regelmatig terugkeert, kan de gemeente besluiten de snoei niet toe te staan of de boom te verwijderen.
7.1.3 Zonnepanelen Omschrijving Het aanbrengen van zonnepanelen is populair en wordt ook door de overheid aangemoedigd. Bij de gemeente komen hierdoor steeds vaker verzoeken binnen om gemeentelijke bomen weg te halen of te snoeien. Wanneer bomen schaduw op de zonnepanelen veroorzaken, neemt immers het rendement van de panelen af. Aantonen Een eigenaar van zonnepanelen moet zelf het oorzakelijk verband tussen de bomen en de verminderde opbrengst van de panelen aantonen. Hij moet ook bewijzen dat er sprake is van een substantiële afname ten opzichte van de verwachte opbrengst. Ook moet hij aantonen dat de gemeente onrechtmatig handelt. Bij oude bomen of bomen die van groot algemeen belang zijn, is dit niet altijd aan te tonen. Als dit niet aangetoond kan worden, is zowel de bestaande boom als een eventuele herplant gerechtvaardigd. Als er nieuwe bomen in een nieuw ontwerp worden aangeplant nabij bestaande zonnepanelen ligt dit anders. Bomen mogen dan geplant worden, maar het recht op vergoeding zou dan onderzocht kunnen worden. Standpunt gemeente Gemeente Winterswijk verwijdert of snoeit geen bomen om zonnepanelen. Na uitval zal de gemeente ook een boom terug planten. Een inwoner kan weten dat een dergelijke plek voor een boom bestemd is en dat deze schaduw op kan leveren.