3. RAAP rapport Onderzoek naar erfgoed- en landschapswaarden
Tekst van het document
Figuur 40. Archeologische waarden en verwachtingen, onderzoeksgebied 5 - Elinksveld (A en B).
13
Het kadastraal minuutplan uit 1832 toont verder een nog kleiner, vermoedelijk jonger erfje in het westen van het plangebied.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[49]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Cultuurlandschap Landschappelijk is dit onderzoeksgebied relatief divers. In het noordwesten vinden we een gebied met broekige kampontginningen (Histland-code: kn1c). Deze zone loopt naar het westen verder door. Oostelijk hiervan liggen beekbegeleidende broeken (Histland-code: kb4). Het gaat hierbij om het natte landschap rond een aftakking van de Slinge. Neefjes ziet de laagte als een bovenloop van de Whemerbeek, alhoewel deze vanuit geologisch perspectief nooit zo gefunctioneerd lijkt te hebben. 14 Aan de oostelijke rand daarvan bevindt zich bos op oud cultuurland (Histland -code: kn4), met daarachter een bebouwd erf dat als ‘sterk veranderd landschap’ is geclassificeerd (Histland -code: V). Het zuidwestelijke en oostelijke deel van het onderzoeksgebied bestaan uit vochtige kampontginningen in het oude hoevenlandschap (Histland-code: kn1a). Onderdeel hiervan zijn ook de twee erven Buskers. Direct buiten het onderzoeksgebied, maar als oostelijke visuele rand daarvan functionerend, ligt opnieuw een bosperceel, aangeduid als ‘bos op oud cultuurland’ (Histland-code: kn4) en onderdeel van het Buskersbos. Het onderzoeksgebied wordt op de cultuurhistorische waardenkaart als ‘van waarde’ gewaardeerd. Na een veldbezoek menen wij deze waardering te moeten bijstellen.
Weli swaar is de verkaveling aangepast en is er van de oorspronkelijke verdeling tussen nat en droog weinig meer herkenbaar, toch dragen de aanwezigheid van het Buskersbos, de fraaie Badweg en de historische erven bij aan de herkenbaarheid van het historisch cultuurlandschap. Om die reden stellen we de waardering bij naar een middenwaarde. Dat geldt niet voor de westelijke rand van het onderzoeksgebied. Door de toegevoegde bebouwing is een deel daarvan van lage waarde, terwijl de zuidwestelijke hoek - als onderdeel van de zone langs de Boven Slinge - juist van zeer hoge waarde is. Het onderzoeksgebied wordt doorsneden door een aantal oude, nog bestaande wegen als de Badweg (grotendeels vóór 1832, in het oosten verlegd) en een aantal wegen van ná 1850 in het noordwesten en zuidoosten. De Badweg volgt de oude markengrens tussen Dorpbuurt en Kotten -Brinkheurne, terwijl door het uiterste westen van het onderzoeksgebied de markengrens Dorpsbuurt -Woold loopt. Bij het westelijke erf Buskers, in het beekbegeleidend broek, lag een grachtstructuur, die nu verdwenen is en die vermoedelijk bij een tuinaanleg hoorde. Binnen de gracht lag een tuinaanleg, en er stond een klein tuinhuis ter verpozing.
14
Keunen 2020a
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[50]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 41. De Badweg in het westen van het onderzoeks gebied, naar het westen gezien (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Figuur 42. Het open cultuurlandschap rond het erf Buskers (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[51]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 43. De kade langs de Boven Slinge (foto: RAAP, 22 me i 2024).
Figuur 44. Het kleine bedrijventerrein, voortgekomen uit een houthandel (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[52]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
De beeldbepalende historische groenstructuren in het onderzoeksgebied zijn het Buskersbos in het zuiden en zuidoosten, het kleinere bos aan de Badweg (van planontwikkeling uitgesloten, want het valt formeel buiten het onderzoeksgebied) en een brede singel langs de Kottenseweg (de verbinding tussen Rondweg Zuid en Badweg). Van enige betekenis is ook nog het bos rond Kottensew eg 80, aangeplant vóór 1966. Daarnaast is er nog enige laanbeplanting langs de hiervoor genoemde historische wegen aanwezig, waarvan die van de Badweg het meest prominent is. Bouwkunst De twee hiervoor genoemde erven Buskers kennen geen bebouwing meer die aan de minimale kwaliteit voor de uitgevoerde bouwkunstinventarisatie voldeed. Wel aanwezig binnen het onderzoeksgebied zijn de waardevolle panden Kottenseweg 98 (figuur 45), Kottenseweg 114, Badweg 8 en Badweg 10.
Figuur 45. Het woonhuis Kottenseweg 98 (foto: RAAP, 20 november 2020).
Kottenseweg 98 is een woonhuis uit 1928, gebouwd in zakelijke stij l met elementen van de Amsterdamse school. Het is een grote villa op een samengestelde plattegrond, met één à twee bouwlagen onder een complex opgezet schilddak met afsteken, steekkappen en houten overstekken. Op het dak liggen gesmoorde tuiles-du-Nord. De villa kent bakstenen gevels in Vlaams verband, en gevelopeningen met houten kozijnen onder gemetselde rollagen. De hoofdingang met luifel bevindt zich in de rechter zijgevel, en kent een risalerend gedeelte met topgevel onder een mansardedak. De voorgevel bevat verder een erker. Het pand heeft een hoge waarde vanwege zijn karakteristieke
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[53]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
bouwtype, gaafheid van de hoofdvorm, materiaalgebruik, gevelindeling en diverse details, en is verder van belang vanwege de beeldbepalende ligging aan de doorgaande weg. Kottenseweg 114 betreft een hallehuisboerderij uit 1900-1920 met een schoppe uit de 19e eeuw. De traditioneel gebouwde boerderij heeft een middenlangsdeel en hoge zijgevel met krimp bij het woongedeelte. Het zadeldak kent gesmoorde pannen en houten windvere n met dakoverstek. Aan de voorzijde bevindt zich een makelaar en houten voorschotje in de top. De bakstenen gevels kennen T ramen in het woongedeelte en luiken onder segmentbogen. Geveldetails in de zijgevel van het bedrijfsgedeelte zijn gewijzigd. De schoppe is van het hallehuistype met deels houten, deels vernieuwde bakstenen gevels en met pannen gedekt zadeldak. De houten topgevels hebben windveren. Beide bouwwerken op dit erf zouden een oudere kern kunnen bevatten. Beide panden hebben een hoge waarde vanwege het karakteristieke streekeigen bouwtype, de gaafheid van de hoofdvorm, het materiaalgebruik, de gevelindeling en diverse details. Het is van belang als markant onderdeel van het historisch cultuurlandschap, de beeldbepalende ligging en het erfensemb le.
Figuur 46. Badweg 8, op een groen erf (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Badweg 8 bestaat uit een kleine boerderij van doorontwikkeld hallehuistype uit de periode 1900-1920, met hoge zijgevels, met pannen gedekt zadeldak, bakstenen g evels met spekbanden, en een schoppe van het hallehuistype uit 1900-1920, met deels houten, deels bakstenen gevels en met pannen gedekt zadeldak. De schoppe heeft houten topgevels met windveren. De boerderij heeft tegen de zijgevel een kleine uitbouw met kamer onder een zadeldak, en kent een gave detaillering, vensters met schuiframen en luiken. De ingang in de voorgevel is vervangen door een venster. Boerderij en schoppe hebben een
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[54]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
hoge waardering en zijn van belang vanwege karakteristieke streekeigen bouw type, gaafheid van hoofdvorm, materiaalgebruik, gevelindeling en diverse details, en zijn daarnaast van belang als markant onderdeel van het historisch cultuurlandschap, met beeldbepalende ligging en erf ensemblewaarde. Badweg 10 is een woonhuis in zakelijk-traditionele stijl uit 1920-1940, met twee bouwlagen en een met rode pannen gedekt schilddak, bakstenen gevels met houten kozijnen, ramen en deuren, en een voorgevel met erker. Het pand heeft een positieve waarde en is van belang vanwege karakteristieke bouwtype, gaafheid van hoofdvorm, materiaalgebruik, gevelindeling en diverse details, en daarnaast van enig belang als markant onderdeel van het historisch cultuurlandschap en de beeldbepalende ligging.
Figuur 47. ’t Zonnehuis, Badweg 10 (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Direct buiten het onderzoeksgebied, maar visueel-ruimtelijk ermee verbonden, ligt het erf Hoitink (Kottenseweg 87) met een 19e-eeuwse boerderij en schoppe. Daarachter ligt nog Kottenseweg 89, met een waardevolle 19e-eeuwse schoppe. Deze drie gebouwen hebben allemaal een hoge architectuurhistorische waarde. Cultuurhistorische kaarten Elinksveld (A en B) Voor de landschappelijke kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[55]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 48. Waardevolle bouwkunst in het onderzoeksgebied 5 – Elinksveld (A en B).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[56]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
2.2.6
6 - Eekelerweg
Aardkunde De ondergrond van het onderzoeksgebied Eekelerweg bestaat uit plateau -achtige hoogten met dekzand in het noorden, zuidoosten en zuidwesten, met centraal een dekzandlaagte, in het zuiden een grondmorenevlakte en in het noorden een dun plaggendek aan de rand van een plateau -achtige hoogte. Het hele gebied is geëgaliseerd. Het onderzoeksgebied wordt door een tweetal Terreinen van Aardkundige Waarde omgeven of zelfs deels begrensd, te weten Groeve De Vlijt – kleigroeven in Oligoceen (GEA-ID: I) in het zuiden en oosten en de terrasrand van het Groote Veld ter oostzijde van de smeltwatergeul (GEA-ID: 6) in het westen.
Figuur 49. Aardkundige kenmerken en waarden, onderzoeksgebied 6 - Eekelerweg.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[57]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 50. Relatieve hoogtekaart (AHN4) van het onderzoeksgebied 6 – Eekelerweg.
Archeologie De plateaus hebben een middelmatige archeologische verwachting, de dekzandlaagte een lage archeologische verwachting. Er zijn geen archeologische vindplaatsen bekend, en in of direct rond het onderzoeksgebied zijn ook geen historische erven met een archeologische potentie bekend. Potentiële vindplaatsen zijn wellicht (deels) verstoord door egalisatie van het gebied.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[58]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 51. Archeologische waarden en verwachtingen, onderzoeksgebied 6 - Eekelerweg.
Cultuurlandschap Het gehele onderzoeksgebied 6 – Eekelerweg bevindt zich binnen de jonge heideontginningen (Histland-code: hn1). De Eekelerweg en de Driemarkweg zijn de historische heideontginningswegen die hier licht divergeren. Daarbinnen vormen twee langgerekte kavels het onderzoeksgebied. De noordrand van het onderzoeksgebied wordt begrensd door een historische (elzen)houtsinge l. Door het onderzoeksgebied loopt een historische heideontginnings -perceelsgrens. Het onderzoeksgebied heeft een middenwaarde.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[59]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 52. De halfverharde Driemarkweg langs het onderzoeksgebied (links) (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Figuur 53. Het onderzoeksgebied Eekelerweg vanaf de aangrenzende vuilnisbelt (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[60]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Bouwkunst In het onderzoeksgebied is geen bebouwing aanwezig, en daarom ook geen waardevolle bouwkunst. Rondom het onderzoeksgebied ligt evenmin waardevolle bouwkunst. Cultuurhistorische kaarten Eekelerweg Voor de landschappelijke kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[61]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 54. In het onderzoeksgebied 6 – Eekelerweg bevindt zich geen waardevolle b ouwkunst.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[62]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
2.2.7
7 - Molenveld
Aardkunde Het onderzoeksgebied ligt grotendeels in een zone die fysisch-geografisch te karakteriseren valt als een plateau-achtige hoogte met daarop een laag (dek)zand. Het onderzoeksgebied ligt in een zuidelijke uitloper van dit landschap, dat naar het noorden toe doorloopt tot aan de lijn Hyacinthstraat Crocusstraat. Verreweg het grootste deel van de oppervlakte van het onderzoeksgebied Molenveld ligt op deze plateau-achtige hoogte. In het westen van het onderzoeksgebied ligt een dekzandlaagte, met daarachter nog een stuk van een grondmorenevlakte (met keileem) die verder doorloopt in het aangrenzende bosgebied. Ook in het uiterste zuiden raakt een kleine laagte aan het onderzoeksgebied. Een duidelijke terrasrand ligt buiten het onderzoeksgebied. In het onderzoeksgebied bevinden zich geen aardkundige waarden. De dichtstbijzijnde aardkundige waarden bevinden zich verder naar het zuidwesten (Kleigroeve De Vlijt; GEA_ID l), verder naar het noordwesten (terreindepressie/breukzone Bessinkgoorweg; GEA_ID 7) en daar vlakbij een groeve met miocene afzettingen (GEA_ID g).
Figuur 55. Het onderzoeksgebied Molenveld ligt achter de Venemansmolen (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[63]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 56. Aardkundige kenmerken en waarden, onderzoeksgebied 7 - Molenveld.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[64]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 57. Relatieve hoogtekaart (AHN4) van het onderzoeksgebied 7 – Molenveld.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[65]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Archeologie Uit het onderzoeksgebied zelf zijn geen archeologische waarnemingen bekend. De meest nabije waarneming is de facto een waarneming uit historische bronnen, namelijk een van oorsprong laatmiddeleeuwse windmolen aan de Venemansweg. Nabij die nog altijd aanwezige molenplaats liggen twee historische huisplaatsen.
Figuur 58. Archeologische waarden en verwachtingen, onderzoeksgebied 7 - Molenveld.
Op basis van de ondergrond wordt aan het grootste deel van het onderzoeksgebied een middelmatige verwachting voor archeologische resten toegekend. De laagten in het weste n en zuiden en de grondmorenevlakte kennen door hun onaantrekkelijkheid voor bewoning een lage verwachting. De grondmorenevlakte staat bovendien als ‘vergraven’ aangeduid op de archeologische waarden - en verwachtingskaart.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[66]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Cultuurlandschap Het onderzoeksgebied bestaat grotendeels uit een jonge heideontginning (Histland -code: hn1). Het gaat om een kleinschalige heideontginning met erven, met daarin perceelsscheidende beplanting. Het onderzoeksgebied grenst direct aan een bos in de categorie ‘grotere jonge b ossen’ (Histland-code: hn2), waarin greppelstructuren, landgoedbosrelicten en mogelijk ook ondiepe leemkuilen aanwezig zijn. Ook het noordelijk en noordwestelijk deel van het onderzoeksgebied bestaat uit jonge ontginningen, maar die zijn vanwege het nu reeds bebouwd zijn op de cultuurhistorische waardenkaart geclassificeerd als ‘prestedelijk landschap’. Datzelfde geldt voor de aangrenzende bedrijventerreinen aan de noordwestzijde (Technopark: overzijde Eekelerweg) en zuidoostzijde (Vèèneslat: overzijde Vreehorstweg). De vroegere heidepaden die vanuit het dorp naar het zuidwesten uitwaaierden zijn niet meer aanwezig; de bestaande Eekelerweg en Driemarkweg zijn ter vervanging daarvan, en iets verschoven ten opzichte van het oude pad, in de ontginningsperiode (19e eeuw) aangelegd. In het onderzoeksgebied is verder nog het nodige historisch opgaand groen in de vorm van singel - en laanbeplanting aanwezig.
Figuur 59. Door groen omzoomde percelen ten westen van de Driemarkweg (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Het nog landelijke deel van het onderzoeksgebied heeft op de cultuurhistorische waardenkaart een middenwaarde toegekend gekregen, het aangrenzende bos (buiten het onderzoeksgebied!) is ‘van waarde’. Een deel van het onderzoeksgebied ligt de facto in het gebied dat als prestedelijk gebied gekarteerd is, en heeft daarbinnen de classificatie ‘enigszins herkenbaar’ gekregen. De genoemde kwalificaties kunnen we volgen, met uitzondering van die van het aangrenzende , buiten het
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[67]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
onderzoeksgebied gelegen bosgebied. De relatief lage waarde is gegeven op basis van de conclusie dat het om jong, weinig onderscheidend bos op heide ging, waar de heidesituatie waardevoller was dan de latere invulling met bos. Een nadere bestudering van het gebied heeft weliswaar geleid tot een respectering van deze algemene conclusie, maar ook tot de conclusie dat er zaken spelen die zwaarder zouden moeten meewegen. Feitelijk valt het bosgebiedje in drie delen uiteen, een noordelijk deel met een zwierige padenstructuur, een centraal deel met een diagonale laan en een zuidelijk deel met een zwierige padenstructuur en een (artificieel) heuveltje, mogelijk een uitzichtspol of een grafheuvel. Alle bosdelen hebben we vanwege de aanwezige parkbosrelicten en de historische relatie met de buitenplaats De Krim (hoek Bessinkgoorweg-Misterweg) een hoge waarde toegekend. 15 Omdat het de context van het onderzoeksgebied Molenveld vormt, hebben we hier kort aandacht aan besteed.
Figuur 60. De opvallende heuvel in het landgoedbos ten zuiden van het onderzoeksgebied, zie gebiedsstudie Misterweg (foto: RAAP, 14 december 2020).
In het volgende hoofdstuk gaan we dieper op deze achtergronden in. Voor het onderzoeksgebied zelf heeft dat uiteraard vooral invloed op de contextwaarde.
15
Zie daarvoor Keunen 2021b.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[68]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Bouwkunst Het onderzoeksgebied blijkt niet eerder meegenomen te zijn in een cultuurhistorische inventarisatie van bouwkunst. 16 In de vorige beoordeling van het onderzoeksgebied werd er abusievelijk vanuit gegaan dat dat wel het geval was, en daarom werd dus (ten onrechte) gesteld dat er geen architectuurhistorische waarden aanwezig zouden zijn. Uit een quickscan is naar voren gekomen dat in het onderzoeksgebied overwegend eenvoudige arbeiders - en middenstandswoningen staan. De meeste zijn in meer of mindere mate verbouwd, waardoor verlies van waarden is opgetreden. Panden die de lat nog wel halen en daarom - op de schaal van de andere inventarisaties – een positieve waarde toegekend zouden krijgen, zijn de kleine middenstandswoning Driemarkweg 5 (Hietland) en de dubbele arbeiderswoningen Driemarkweg 7-9 en 11-13. De molenbiotoop van de Venemansmolen strekt zich tot in het onderzoeksgebied Molenveld uit. Tussen de molen en het onderzoeksgebied staat al een bedrijfshal. Cultuurhistorische kaarten Molenveld Voor de landschappelijke kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1.
Figuur 61. De woning Driemarkweg 5 (foto: RAAP, 22 mei 2024).
16
Afstemming met C.J. Frank (MAB).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[69]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 62. Linksvoor de twee dubbele arbeiderswoningen aan de Driemarkwe g (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[70]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 63. Waardevolle bouwkunst in het onderzoeksgebied 7 – Molenveld.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[71]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
2.2.8
8 - Ten Houtenlaan
Aardkunde Het onderzoeksgebied bestaat grotendeels uit een plateau -achtige hoogte met (dek)zand. In het zuiden ligt een terrein met een dun plaggendek, maar dat lijkt geen onderdeel van de hoogte uit te maken. Het gebied wordt aan de oostzijde doorsneden door enkele laagtes. De dichtstbijzijnde Terreinen van Aardkundige Waarde liggen op meer dan 500 meter afstand. Een groot deel van de plateau-achtige hoogte is vergraven.
Figuur 64. Aardkundige kenmerken en waarden, onderzoeksgebied 8 – Ten Houtenlaan.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[72]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 65. Relatieve hoogtekaart (AHN4) van het onderzoeksgebied 8 – Ten Houtenlaan.
Archeologie Op basis van de ondergrond heeft het hele gebied een middelmatige tot lage verwachting. Die verwachting is plaatselijk hoger, doordat in en rondom het gebied de nodige historische erven voorkomen. De buffers daaromheen lopen tot in het onderzoeksgebied door. In het onderzoeksgebied ligt het historisch erf Glieuwert, erbuiten dicht erbij de havezate Plekenpol. Archeologische vindplaatsen zijn uit het onderzoeksgebied niet bekend, dicht erbij wel – zoals onder meer bij de Plekenpol in het zuiden, net als noordelijk van het onderzoeksgebied .
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[73]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 66. Archeologische waarden en verwachtingen, onderzoeksgebied 8 – Ten Houtenlaan.
Cultuurlandschap Het onderzoeksgebied lag op de overgang van de jonge heideontginningen ten westen van de Wooldseweg naar de oudere ontginningen ten oosten ervan. In het plangebied lagen tussen Wooldseweg en Ten Houtenlaan ‘vochtige kampontginningen, oude hoevenlandschap’ (Histland -code: kn1a) met enkele historische erven en oostelijk van de Ten Houtenlaan broekige kampontginningen (Histland-code: kn1c). In dat laatste gebied, vanouds erg nat, is de historische structuur met een erf, kleine weilandjes en akkertjes en vanouds bos niet meer zo duidelijk. Van noord naar zuid lopen de historische Wooldseweg en Ten Houtenlaan, waarlangs in beide gevallen laanbeplanting of smalle houtsingels staan. Eén historisch erf, in de vochtige kampontginningen, valt binnen het erf. De historische spoorlijn, die beide landschappen langs een ‘nieuwe landschapslijn’ doorsnijdt, vormt de oostgrens van het onderzoeksgebied. In het uiterste noorden loopt de markegrens Dorpsbuurt – Woold
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[74]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
door het onderzoeksgebied. In het midden is de grens van het onderzoeksgebied slechts zo’n 60 meter verwijderd van de grachten rond het havezateterrein Plekenpol, waarmee de Plekenpol zeker tot de context van dit onderzoeksgebied gerekend mag worden. Het onderzoeksgebied scoort op aanwezige cultuurhistorische waarden, mede door de willekeurige doorsnijding door de spoorlijn in het oosten en de (ook visuele) aanwezigheid van bedrijventerrein in het westen, niet zo hoog. Het gebied tussen de Wooldseweg en Ten Houtenlaan is ‘van waarde’, het gebied ten oosten van de Ten Houtenlaan heeft een lage cultuurhistorische waar de. Vanwege de afwezigheid van bovenleidingen etc. en het feit daardoor dat de verstoring op kaartbeelden nadrukkelijker lijkt dan deze in werkelijkheid is, gecombineerd met de beeldbepalende waarde van de beplanting langs de Ten Houtenlaan én de rol van deze weg als entree tot het zuidelijker gelegen omgrachte havezateterrein Plekenpol achten we deze beoordeling echter te negatief. We willen daarom de waardering van het gebied tussen Wooldseweg en Ten Houtenlaan aanpassen naar een middenwaarde, de Ten Houtenlaan met beplanting als ‘hoge waarde’ en het gebied oostelijk van de Ten Houtenlaan – waar de historische structuur grotendeels verdwenen is – naar ‘van waarde’.
De ligging tegen bestaand bedrijventerrein en de ruimtelijke transformaties laten geen hogere waardering toe.
Figuur 67. De Meester A.Th. ten Houtenlaan vormt een groene entree tot het ensemble van de Plekenpol (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[75]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 68. Zicht over het open landschap ten oosten van de Mr. A.Th. ten Houtenlaan (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Figuur 69. Het erf De Glieuwe aan de Wooldseweg, waarover de vrachtwagen rechts in beeld rijdt (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[76]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Bouwkunst In het onderzoeksgebied is een viertal waa rdevolle bouwkunstobjecten aanwezig, verdeeld over twee locaties. Aan de Meester A.Th. ten Houtenlaan staat een herinneringsbank, de Mr. A.Th. ten Houtenbank. Deze dateert uit 1933 en is gebouwd in een zakelijke stijl, met elementen van de Amsterdamse School. De volledig bakstenen herinneringsbank werd opgericht ter ere van Mr. A.Th. ten Houten (1877-1933). De driehoekige bank staat op en tegen een bakstenen bordes met drie traptreden. De bank is geheel gemetseld in baksteen (quasi handvormsteen), waar de r ugleuning in siermetselwerk is uitgevoerd. De zitbank zelf is van hout. Er zijn twee stichtingsstenen aangebracht. Ten Houten was mede-directeur van het kantoor van de Twentsche Bank in Winterswijk, en tevens een groot natuurliefhebber, botanist en ornitholoog. De bank is van belang vanwege het karakteristieke type, gaafheid van de hoofdvorm, materiaalgebruik en diverse details. Het heeft een zeldzaamheidswaarde vanwege het bijzondere type. Daarnaast is er een cultuurhistorische waarde als herinnering aan e en belangrijke Winterswijker. De bank heeft een hoge waarde.
Figuur 70. De herdenkingsbank (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Daarnaast bevindt zich binnen het onderzoeksgebied op Wooldseweg 101 een boerderij met bijgebouwen. De boerderij is gebouwd tussen 1940 en 1965 in de Delftse-School-stijl. De kleine boerderij heeft een rechthoekig volume onder een met rode pannen gedekt afgewolfd dak met houten windveren. Tegen de zijgevel is een afsteekje. Het pand heeft bakstenen gevels met strek ken boven de openingen. In de gevels bevinden zich vensters met vernieuwe roedenramen en enkele ingangen met houten deuren. De hoofdingang van de woning heeft een kleine luifel. Daarnaast staan er een houten
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[77]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
schuur en een kippenhok uit 1950 in traditionele stijl. De houten schuur heeft wanden van verticale houten delen, heeft een zadeldak gedekt met rode oude Hollandse pannen en is voorzien van houten windveren en houten topgevels. Het kippenhok is een rechthoekig houten gebouw met wanden van verticale houten delen, met zadeldak gedekt met gesmoorde pannen en voorzien van houten windveren. Het kippenhok heeft houten topgevels en een houten opgeklampte deur en kleine vensters met houten roedenramen. De boerderij is van enig belang vanwege het karakteristieke naoorlogse bouwtype, gaafheid van de hoofdvorm, materiaalgebruik, gevelindeling en diverse details. De bijgebouwen zijn van enig belang vanwege het karakteristieke bouwtype, de gaafheid van de hoofdvorm, het materiaalgebruik, de gevelindeling en diverse de tails. Alle gebouwen zijn daarnaast van belang als markant onderdeel van het historisch cultuurlandschap, de beeldbepalende ligging en – alleen aangegeven voor de boerderij, maar eigenlijk geldend voor alle drie objecten – de erfensemblewaarde. De drie gebouwen hebben allemaal een positieve waarde. Direct buiten het onderzoeksgebied, aan de overzijde van de Wooldseweg, ligt het pand Wooldseweg 58-60 met een hoge waarde. Op iets grotere afstand liggen ook in noordelijke, oostelijke en zuidelijke richting nog waardevolle objecten.
In relatie met de Ten Houtenlaan is het ensemble van de Plekenpol en het Keupenhoes (deels hoge, deels positieve waarde) zeker noemenswaardig. Cultuurhistorische kaarten Ten Houtenlaan Voor de landschappelijke kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[78]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 71. Waardevolle bouwkunst in het onderzoeksgebied 8 – Ten Houtenlaan.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[79]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
2.2.9
Cultuurlandschappelijke waardering
Op onderstaande kaartbeelden is, geclusterd voor steeds enkele onderzoeksgebieden, de cultuurlandschappelijke waardering weergegeven. Hierin zijn de aanpassingen zoals die in dit kader ten opzichte van de waardenkaart zijn doorgevoerd, al verwerkt.
Figuur 72. Cultuurlandschappelijke waardering van de onderzoeksgebieden 1, 2 en 3.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[80]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 73. Cultuurlandschappelijke waardering van de onderzoeksgebieden 3, 4, 6 en 7.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[81]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 74. Cultuurlandschappelijke waardering van de onderzoeksgebieden 5 en 8.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[82]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
2.2.10 Buitenplaatsen vs. de onderzoeksgebieden Binnen het onderzoeksgebied Arrisveld ligt een complex dat als buitenplaats benoemd kan worden. In alle andere gevallen liggen de buitenplaatsgrenzen tegen of op korte afstand van de onderzoeksgebieden.
Figuur 75. Situering van de landgoederen rond Winterswijk (bron data: Gelders Genootschap).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[83]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
3 Korte gebiedsbiografieën 3.1 Inleiding De acht onderzoeksgebieden hebben elk een heel verschillend karakter en achtergrond. Soms gaat het om oude landschappen met middeleeuwse oorsprong, in andere gevallen om relatief jonge ontginningen. De ene keer is de context louter agrarisch, in andere gevallen heeft de industriële ontwikkeling van Winterswijk sterke invloed op de ‘biografie van de plek’ gehad. Soms ook zijn er dwarsverbanden tussen individuele onderzoeksgebieden. Hierna zullen we de acht gebieden kort beschrijven. Hoofddoel is het benoemen van de historische dimensie achter de huidige situatie (‘het verhaal van de plek’), om daarmee de betekenis van de plek in het verleden van Winterswijk goed te snappen en een betere beoordeling in hoofdstuk 4 te kunnen opstellen. Het geeft context aan de waardering uit het vorige hoofdstuk. De historisch erven en landschappen bijvoorbeeld zijn onder andere zo waardevol omdat onderstaande verhalen erin te herkennen zijn.
3.2 #1 - Morskers Driehuisweg 3.2.1
Kleinschaligheid van het kampenlandschap
Het onderzoeksgebied ligt op de overgang van een kleinschalig kampenla ndschap naar een jonge heideontginning waarover enige tijd vóór 1832 de nieuwe verbindingsweg naar Groenlo is aangelegd. De voorganger van deze doorgaande route liep in 1832 nog parallel aan de Groenloseweg en is westelijk van het onderzoeksgebied nog deels bewaard gebleven.
3.2.2
Agrarische bedrijven
Grondeigenaren Rafelen we het plangebied uiteen in ‘historische bedrijven’, dan valt een karakteristiek patroon op. Los van de particuliere eigenaren stond een groot stuk heide in het zuidwesten. Die was in 1832 nog eigendom van de marke van Dorp en Dorpbuurt, en dus nog in onverdeeld gebruik bij de gewaarde boeren daar. Over die onverdeelde heide liepen twee paden richting het zuidwesten. In onderzoeksgebied 2 kwamen die twee paden met andere bij elkaar. De rest van het land was eigendom van een aantal particulieren. Dat waren burgemeester Hendrik Willink Abrz. (1760-1842), Jan Hesselink c.s. op Freriks, de weduwe Jan Bartel Roerdink 17, koopman Jan ter Pelkwijk c.s. († 1837) en Jan Dirk Hesselink. Zij hadden allemaal de nodige grond. Willink bezat bij de invoering van het kadaster in 1832 77 hectare grond, Jan Hesselink 58 hectare, Ter Pelkwijk 43 hectare, Roerdink 40 hectare en Jan Dirk Hesselink 27 hectare. Het merendeel van deze mannen zal niet zelf op de boerderijen hebben geboerd, maar ze verpacht hebben.
17
Haar man was in 1821 overleden in Ratum.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[84]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 76. Grondgebruik in het onderzoeksgebied in 1832 (bron: HisGIS Gelderland).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[85]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 77. Onderzoeksgebied 1 – Morskers Driehuisweg op een topografische kaart uit 1898.
De individuele bedrijven Welke bedrijven lagen er dan in het onderzoeksgebied? We lopen ze aan de hand van hun eigenaren één voor één langs. Het bezit van Ter Pelkwijk lag in het noorden van het onderzoeksgebied. Het wa ren een perceel weiland in het broek en een stuk aangrenzende heide. Er hoorde in 1832 geen boerderij bij. Waarschijnlijk hoorde het land als ‘los land’ bij de nabijgelegen boerderijen op Nieuw Beusinkweg 20, Ravenhorsterweg 94 en/of Bonninkweg 1-1a, allemaal eigendom van Ter Pelkwijk. Ook het bezit van Jan Hesselink c.s. in het onderzoeksgebied was te overzien. Allereerst was een groot perceel heide in het zuidoosten van het onderzoeksgebied, tegen de Groenloseweg, van hem. Die heide liep door tot in onderzoeksgebied 2 (Arrisveld). Door de verspringing in de verkaveling van de verdeelde heide bij de Groenloseweg mogen we aannemen dat die weg eerder werd aangelegd dan
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[86]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
dat de heide aan particulieren werd verkocht. Als de verkoop eerder was geweest, had de kavelgrens wel aan beide zijden van de weg doorgelopen. Hesselink bezat naast deze heide ook de boerderij Honeshoeve (Honesweg 4). Daarbij hoorde een perceel weiland in het broek, in het noordwesten van het onderzoeksgebied. Het verdere land, waaronder een kleine bouwlandkamp, lag verder vrijwel volledig buiten het onderzoeksgebied. Het erf van Honesweg 4 was overigens omgeven door kleine percelen van de erven van de weduwe van Hendri Willink Jurriaansz. De reden daarvan is niet bekend.
Figuur 78. Honesweg 6 (rechts) en 4 (midden) vanaf de Honesweg, net voor de waterzuivering (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Johanna Hermina Roerdink, de weduwe van Jan Bartel Roerdink, was eigenaresse van de boerderij Hones (Honesweg 6). Tot deze boerderij hoorden percelen in het broek ten noordwesten van de boerderij, de helft van de ronde bouwlandkamp ten zuidwesten van de boerderij en nog wat kleine huiskampjes oostelijk van de boerderij. Tussen het erf Honesweg 6 en de doorgaande Honesweg lag in 1832 nog een tweede boerderi j, eigendom van de genoemde burgemeester Willink. Bij dat tweede erf hoorden onder meer de andere helft van de ronde bouwlandkamp en delen van de kleine huiskampjes waar ook Honesweg 6 delen van bezat. Rond de tuin van dit erf lag een omgrachting, waarschijnlijk vooral bedoeld ter verfraaiing. In het broekgebied in het noordwesten lag bovendien een bedrijf van Jan Dirk Esselink, met het huidige adres Honesweg 10. Het gaat om het historisch erf Waaijenberg. Daartoe behoorde vooral land in en rond het broek. Het perceel van broek van Jan Hesselink c.s. lag er midden in.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[87]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Aan de noordwestrand van het onderzoeksgebied lagen verder nog percelen van andere bedrijven. Het belangrijkste van die bedrijven was het erf Morskers (Morskers Driehuisweg 2), dat in 1832 over de lengte in twee delen van gesplitst en aan Teunis Degenaar en Jan Berend ter Beek toebehoorde. Ook het land was onder deze twee heren verdeeld. De boerderij ligt buiten het onderzoeksgebied, de landerijen (m.n. de rand van een bouwlandkamp) en huidige bedrijfsgebouwen deels erbinnen. Vanwege de randligging gaan we hierop nu niet verder in.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[88]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 79. Eigendomsverdeling in 1832 in onderzoeksgebied 1 – Morskers Driehuisweg.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[89]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Hones: terug in de tijd Kijken we door onze oogharen naar de situatie in 1832, dan valt allereerst op dat Honesweg 6 en het verdwenen aangrenzende erf een bouwlandkamp deelden. Het is heel aannemelijk dat deze bedrijven in de periode vóór 1832 uit een splitsing van land zijn ontstaan. Tegelijk valt ook de verstrengeling van de bezittingen van verschillende eigenaren rond het erf van Honesweg 4 op. Al in de late dertiende of vroege veertiende eeuw was er sprake van het erf Heneske ofwel Ten Hoessche. Hones was al in die periode een horig goed onder de hof te Winterswijk van het Mauritiusstift in Münster. In 1596 wordt het erf omschreven als: Honess licht am wege nach Groll in sinem bezirke, mith holtgewass, boulandt, groinlandt /: tantu quantu illud est :/ Dagegen nach dem westen uber dei heide ein kamp, und ein esch genant Arriessfelderesch. Sien up dem esche mith dem kamp gelegen [vif] malder seilandes, in hedendaags Nederlands Hones ligt aan de weg naar Groenlo in zijn begrenzingen, met opgaand hout, bouwland, grasland / … / Daartegen naar het westen over de heide een kamp, en een es genaamd Arrisvelder Es. Zijn op de es met de kamp gelegen vijf malder bouwland. 18 Toen in 1633 de Mauritiaanse goederen openbaar verkocht werden, hoorde Hones daar niet meer bij. Het was dus al eerder - tussen 1596 en 1633 - van de hand gedaan.
In 1647 behoorde het erf Ten Honess toe aan Henrick Waliën. Er hoorden een ½ schepel hof (moestuin) en 8 molder bouwland toe, evenals slecht weiland. Waliën bezat ook het land van de keuterboerderij Gaerdes, waarop geen huis meer stond. 19 Mogelijk was Honesweg 4 het middeleeuwse erf. We hebben dan de ‘Drie Honishuizen’ (zie § 2.2.1) te pakken. Het bouwland van het middeleeuwse goed Hones moet op de dekzandkop ten zuiden/zuidwesten van de drie erven hebben gelegen , maar kennelijk lag er ook land op de Arrisvelder Es. De kop waarop de kamp ligt is nog steeds de meest prominente hoogte in het onderzoeksgebied; de drie nog bestaande erven Hones (4, 6 en 8) liggen er als een krans omheen. Hones: van één naar veel De uitbreiding van het aantal erven op Hones en het uiteenvallen van het middeleeuwse goed moet al in de 17e eeuw gestart zijn, nadat de strakke splitsingsregels van het Mauritiaanse domein er van waren afgevallen. De afzonderlijke bewoners van Honesweg 4 en Honesweg 6 zijn namelijk vanaf de late 17e eeuw bekend. De vroegst bekende bewoner uit die tijd op Honesweg 4 (in 1820: 174) was Hendrik Strott, zich noemende ten Hones, die vermoedelijk in 1725 werd opgevolgd door zijn dochter Janna (1696 -) en haar achtereenvolgende echtgenoten Joost Greupink (Hones; 1692-1746) en Willem Beukenhorst (1707-).
Daarna volgden dochter Anna Christina (1728-1757) en haar man Fredrik Buerse op ’t Hones (1728-) en hun dochter Johanna Christina Geertruida (1760-). Hun kinderen noemden zich niet meer Hones, maar Mentink. Honesweg 6 (in 1820: 175) werd vermoedelijk in de late 17e eeuw bewoond door Wander Hones, die werd opgevolgd door zijn zoon Hendrick (1697-1750). Hun zoon Jan Willem ten Hones (1724-1793) was de volgende bewoner.
18
Keunen 2020a https://www.genealogiedomein.nl/digitaal-mainmenu-27/winterswijk-digitale-genealogische-brongegevens/winterswijkverponding/winterswijk-verponding-afschrift-kreynck/1510-winterswijk-dorpbuurt-verpondingskohier-1647/file 19
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[90]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Over de vroegere bewoners van het verdwenen erf naast Honesweg 6 (in 1820: 176) is niets bekend. Het kan ook zijn dat deze in de ingewikkelde reconstructie van bewoners uit het bevolkingsregister is ondergegaan. Dit nu verdwenen erf naast Honesweg 6 werd vóór 1963 afgebroken. 20 Een vierde Honeserf, Honesweg 8, werd rond 1882 door erfgenamen van de weduwe Roerdink op hetzelfde agrarisch bedrijf gebouwd als waar Honesweg 6 al op stond. 21 Beide erven werden bij een boedeldeling rond 1891 aan verschillende familieleden toebedeeld. Waaijenberg Centraal in het onderzoeksgebied ligt het erf Waaijenberg ofwel Weijenborg. In 1820 droeg dit erf het huisnummer 177. De vroegste vermelding van het erf dateert uit de vroege 18e eeuw, toen er een familie met de naam Weijenborg op woonde. Dat bleef tot het midden van de 19e eeuw het geval. Het was vermoedelijk een klein erf met heel weinig bouwland, want het erf lag tegen het broek.
Figuur 80. Het erf Waaijenberg, Honesweg 10 (foto: RAAP, 22 mei 2024).
20
Kadastrale hulpkaartjes W interswijk, sectie I, nummer 897 Op buurtschap.info worden vroegere bewoners aan dit erf gekoppeld, en dat kan niet correct zijn: Dorpbuurt 157-Hones (buurtschap.info) 21
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[91]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
3.2.3
Heideontginningen
De marke van Dorp en Dorpbuurt werd in 1856 verdeeld. Daarbij werden wegen haaks op de Groenloseweg aangelegd, die het oude land richting de Groenloseweg door de nieuwe ontginningen ontsloten. Op de nieuw ontgonnen gronden, kleine blokvormi ge percelen, werd landbouwgrond aangelegd of werden dennen gepoot. Van de stichting van een erf was hier nooit sprake. Het gaat om het blok in het uiterste zuidoosten van het onderzoeksgebied, oostelijk van het erf Honesweg 12.
Figuur 81. Jonge heideontginningen met paardenstal (foto: RAAP, 22 mei 2024).
Aan de andere zijde van de markengrens lag de marke van Meddo, die in 1858 werd verdeeld. Opvallend is hier, dat de markegronden die binnen de marke van Meddo lagen, in 1832 in eigendom aan de marke van Dorp en Dorpbuurt toebehoorden. De historische achtergrond daarvan is niet duidelijk. De verdeling van de heide in de marke van Meddo ging ruimtelijk heel anders in zijn werk dan bij de buren. In dit grote perceel werd centraal een nieuw bedrijf gesticht. De heide aan weerszijden van dat bedrijf bleef ongesplitst. Dit bedrijf op Morskers Driehuisweg 1 -3 werd in 1880 door ontginning gesticht door Jan Hendrik Oonk, klompenmaker. De heide aan weerszijden werd bebost, en pas in de vroege 20e eeuw in cultuur gebracht. Ontginning van het bos oostelijk van de Morskers Driehuisweg vond rond 1913 plaats. Daarbij werd ook aan de Honesweg in opdracht van de eigenaar, fabrikant Nicolaas Willink, nog een nieuw erf gesticht: Honesweg 12. Dat kreeg volgens het kadaster de naam Honeswei. 22 Het dennenbos werd volgens in gras- en bouwland omgezet. Plaatselijk was de ontginning
22
Kadastrale hulpkaartjes W interswijk, sectie A, nummer 552
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[92]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
bekend als het Korenburgsche Veld. 23 Het erf werd door de familie Willink verpacht (en dat bleef zo tot na 1960), terwijl Morskers Driehuisweg 1-3 door direct al de eigenaren zelf werd gebruikt. Pachters op Honesweg 12 waren achtereenvolgens de families Korten en Graaskamp. Op het land achter Honeswei werd, tegen de Morskers Driehuisweg, vóór 1966 een stal gebouwd waar tegenwoordig p aarden staan.
Figuur 82. Het onderzoeksgebied 1 – Morskers Driehuisweg rond 1930, na afronding van de laatste heideontginningen. Het bos in het zuiden moest plaats maken voor een nieuw agrarisch bedrijf, en in het noorden was nu uit heide grasland ontstaan. Links zien we, buiten het onderzoeksgebied, de kwekerij Gelria die hier buiten beschouwing blijft (zie Peletier 1993).
23
Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 4263
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[93]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
3.2.4
Landschappelijke veranderingen
Net als vrijwel overal in de zandlandschappen van Nederland nam ook hier de perceelsrandbeplanting in de periode tussen beide wereldoorlogen af en begon de opschaling van de verkaveling. Ook werd het tracé van de wegen in stapjes aangepast aan de eisen van het moderne verkeer. Zo werd de bocht in de Honesweg tussen de huisnummers 10 en 8 vóór 1975 van ‘bol’ naar ‘hol’, waardoor een hoekje van de bouwlandkamp werd afgesneden. De impact op het landschap is heel wisselend. Rond de bouwlandkamp en in de jonge ontginningen is de landschapsstructuur nog grotendeels herkenbaar, terwijl de broekontginningen volledig zijn uitgekleed en herverkaveld. In hoogtebeelden is de oude verkaveling nog subtiel zichtbaar.
Figuur 83. De gemoderniseerde Morskers Driehuisweg (foto: RAAP, 22 mei 2024).
De Morskers Driehuisweg werd herhaaldelijk aan de eisen van de tijd aangepast, onder meer in opdracht van de gemeente in 1955. Raadslid Roerdinkholder vroeg naar aanleiding daarvan of Meddo het land van belofte was, omdat hij vond dat een andere buurtschap nu eens aan de orde moest komen. 24 Verbetering van die weg kwam in 1968 ook in het vizier in het kader van de bouw van een nieuwe rioolwaterzuiveringsinstallatie aan de Honesweg nabij de Hulzenbrug. Verbreding en verharding waren daarbij aan de orde. 25
24 25
Twentsch Dagblad Tubantia, 25 maart 1955; Nieuwe W interswijksche Courant, 1 april 1955 Nieuwe W interswijksche Courant, 17 januari 1968
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[94]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 84. In het gebied centraal op deze hoogtekaart is in het reliëf de vroegere verkaveling nog herkenbaar (bron: AHN4).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[95]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 85. De huidige situatie in onderzoeksgebied 1 – Morskers Driehuisweg: een nog altijd door groen dooraderd landschap, met vooral in het noorden een niet -historische openheid in het broek.
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[96]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
3.3 #2 – Arrisveld 3.3.1
Onderzoek naar de ondergrond
In het kader van de Rijksopsporing delfstoffen werd in september 1915 ook een boring uitgevoerd op het Arresveld. De boring werd op ruim 71 meter diepte gestaakt zonder gunstig resultaat. In de diepe ondergrond is leisteen aangetroffen, niet de verwachte delfstoffen die vermoedelijk dieper zouden zitten. 26 Of het boorpunt in het onderzoeksgebied lag, is niet bekend.
3.3.2
Grote landschappelijke eenheden
Onderzoeksgebied 2 - Arrisveld bestaat historisch gezien uit twee grote eenheden. De noordelijke helft wordt ingenomen door een jonge heideontginning, de zuidelijke helft door de duidelijk hoger gelegen Arrisvelder Es. In het noorden wordt het onderzoeksgebied begrensd door de Groenloseweg, die in onderzoeksgebied 1 - Morskers Driehuisweg ook al besproken is.
Figuur 86. Jonge heideontginningen met bedrijfsactiviteiten in het onderzoeksgebied Arrisveld (foto: R AAP, 22 mei 2024).
26
Het Vaderland, 14 september 1915
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[97]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
3.3.3
Verdeelde heide
De eigendomsverdeling in 1832 zoals we die hierboven op de vroegere heide van onderzoeksgebied 1 zagen, zette zich in onderzoeksgebied 2 voort. Het westelijke deel van de heide behoorde toe aan de marke van Dorp en Dorpsbuurt. Binnen die publieke heide lagen toen twee private ontginningen, te weten een klein akkertje met aangrenzende heide van Joannes Engelbertus Eijtink en een klein huisje met bouwland en aangrenzende heide van de arbeider van Gerrit Jan Meenk. Dit laats te erf was het enige oude erf in het onderzoeksgebied, en heeft nu als adres Meekertweg 5. Opvallender was de eigendomsverdeling van het andere deel van de heide. Daar bezaten burgemeester Hendrik Willink Abrz en Jan Hesselink c.s. elk één groot blok, min of meer – maar net niet helemaal – in het verlengde van hun heide in onderzoeksgebied 1. Deze verdeling in twee parallelle zones komt mogelijk voort uit het feit dat Willink en Hesselink elk óók een aangrenzend terrein op de es bezaten. Mogelijk heeft men daarom ook de aangrenzende heide willen kopen en dat vóór 1832 al gedaan.
Figuur 87. Twee woningen in de jonge heideontginning (foto: RAAP, 22 mei 2024).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[98]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 88. Grondgebruik in het onderzoeksgebi ed in 1832 (bron: HisGIS).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[99]
Vergelijking van acht potentiële locaties voor een nieuw bedrijventerrein in de gemeente W interswijk. Een cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 89. Onderzoeksgebied 2 – Arrisveld op een topografische kaart uit 1898. Duidelijk herkenbaar zijn de Arrisvelder Es in het zuiden en de twee typen heideontginning in het noorden : onregelmatig verkaveld, met bebouwing (west) en regelmatig verkaveld, zonder bebouwing (oost).
RAAP-rapport 7000 / versie 12-06-2024
[100]