Kerkenvisie Wijk bij Duurstede - Toekomstverkenning religieus erfgoed (1)

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

In plaats van een beleidskader met een vastgestelde planning van maatregelen, biedt dit beleid een denk- en werkwijze waarmee we als gemeente regie kunnen voeren. Hiervoor is een leidraad met afwegings- en uitvoeringskader ontwikkeld. Ook is een globale uitvoeringsagenda opgesteld en opgenomen in het beleidskader.

Een programma speciaal voor historische monumentale kerkgebouwen die nog als kerk in gebruik zijn. Met dit programma kunnen zij kerkbesturen helpen om verantwoord om te gaan met energie. Zo kunnen de exploitatiekosten worden verlaagd en kan de kerk comfortabel worden gehouden, in hete zomers en in koude winters.

Van belang vanuit het sociaal domein • Maatschappelijke Agenda 2023: beleidskader voor het hele sociaal domein. Zet o.a. in op het versterken van eigen draagkracht en preventie / vroegsignalering. En op meer ondersteuning van inwoners naar elkaar. • Armoedebeleid: regelingen voor minima, preventie etc.

Instandhouding kerkgebouwen

Provinciaal beleid Voor het ondersteunen van restauratie van rijksmonumenten beschikt de provincie Utrecht over het Fonds Erfgoedparels. Dit fonds is specifiek ingesteld om bij te dragen aan de restauratie van Rijksmonumenten binnen onze provincie die geen woonhuis zijn. De provincie heeft ook het programma ‘’verduurzaming monumentale kerken’’ ontwikkeld.

37

In de Erfgoedwet (2016) is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop toe. Ook kan er voor de instandhouding van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Alle rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Wijk bij Duurstede maken gebruik van de door het Rijk ingestelde Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (SIM). Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) is het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt voor de kerkeigenaren.

Neven- en herbestemming kerkgebouwen Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van het Rijk: de stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek. Verduurzaming kerkgebouwen De subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. In het voorjaar van 2024 is de eerstvolgende ronde om hiervoor een aanvraag in te dienen. Veel bedrijven en instellingen zijn wettelijk verplicht om energiebesparende maatregelen te nemen die zich in vijf jaar of minder terugverdienen. Kerkelijk onroerend goed is hier niet van uitgezonderd. Echter voor kerkgebouwen waarvan het energieverbruik beneden de drempelwaarde van 50.000 kWh elektriciteit of 25.000m3 aardgas per jaar blijven, geldt geen energiebesparingsplicht. (bron:rvo.nl)

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

1

2

1

1

2

7

5

4

4

1

Huidig

2028

Toekomstverwachting kerkgebouwen Religieus gebruik Herbestemd In transitie

38

2033

2038

Minder dan de helft van het huidige religieuze erfgoed is over 10 tot 15 jaar nog met zekerheid in religieus gebruik Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. In Wijk bij Duurstede speelt onzekerheid over de toekomst ook. De snelheid waarmee en de mate waarin dit zich manifesteert, lijkt in Wijk bij Duurstede wel gematigder vergeleken met hoe het gemiddeld in Nederlandse gemeenten gaat. Desondanks staat het religieus erfgoed de komende jaren onder grote druk en is er een noodzaak tot handelen en het creëren van bewustzijn hierover. Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren mag verwacht worden dat over 15 jaar met zekerheid nog 1 en misschien 2 van de onderzochte 6 gebedshuizen, in de huidige vorm de religieuze functie zal behouden. De Oud Gereformeerde Gemeente heeft niet aan het onderzoek deelgenomen met het argument dat het momenteel zeer goed gaat met de gemeenschap en de toekomstverwachting is dat het zo blijft. Deze gebedshuizen zijn merendeels vitale gemeenschappen en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien.

Met deze informatie kan worden geconcludeerd dat over 15 jaar iets minder dan 50% van de religieuze gebouwen nog een religieuze functie zal hebben. Het komt voor dat religieuze gemeenschappen die nu geen eigen gebouw bezitten een leegkomend kerkgebouw kopen. In dat geval behoudt het kerkgebouw alsnog de religieuze functie. De verwachting is dat er in Wijk bij Duurstede de komende 15 jaar, als er niets gebeurt (zoals bijvoorbeeld tijdig nevenbestemmingen aantrekken naast de religieuze functie), 4 tot 5 religieuze gebouwen leeg of te koop komen of getransformeerd worden. Voor deze gebouwen is de toekomst onzeker vanwege een krimpende kerkgemeenschap en oplopende onderhouds- en energiekosten. Toekomst monumentale kerken in religieus gebruik De gemeente Wijk bij Duurstede kent 4 rijksmonumentale kerken, die allen nog in religieus gebruik zijn. Dit zijn: de Grote Kerk, de Sint Agneskerk, de Hervormde kerk en de Hyacinthuskerk. De eigenaren geven aan dat de kosten voor energie en onderhoud steeds zwaarder gaan drukken.

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

*5

 erkenvisies feiten en K inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed

De meeste van deze gebouwen zijn tot nu toe qua gebruik weinig flexibel inzetbaar en er ontbreken moderne faciliteiten. Echter, om diverse redenen van hechting, is het voor de eigenaren en hun kerkgemeenschappen ondenkbaar en moeilijk voorstelbaar om deze gebouwen niet in stand en in gebruik te houden. De gemeente Wijk bij Duurstede heeft ook nog 3 gemeentelijke monumenten die anno 2023 allen in religieus gebruik zijn. Het merendeel van de eigenaren van de gemeentelijke monumenten geeft eveneens aan dat het in stand houden van deze kerkgebouwen steeds zwaarder wordt.

“Omdat kerken in de regio proberen met de tijd mee te gaan om jeugd aan te trekken. Bijvoorbeeld, door het vervangen van een preekstoel voor een podium, zijn wij de laatste tijd een soort van toevluchtsoord geworden voor de oudere generatie”.

39

Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting. Kerkgemeenschappen worstelen met het bepalen van beleid voor de toekomst van hun kerkgebouwen in het licht van afnemende ledenaantallen, vergrijzing en dalende inkomsten. Emoties voeren de boventoon en worden verschillend ervaren. Ook zijn er de afgelopen jaren allerlei onverwachte ontwikkelingen op de kerken en de maatschappij afgekomen, zoals de wereldwijde coronacrisis (2019 – 2022) en de hoge energieprijzen, die noodgedwongen veranderingen in gang hebben gezet. Een daarvan is het fenomeen van streaming en vanuit huis de dienst volgen. In sommige kerken is daardoor de krimp van de gemeenschap en de afname van het kerkbezoek op zondag versneld. In andere kerken is de discussie gestart over anders kerk zijn en wordt er actief nagedacht over nieuwe toekomstperspectieven.

Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & Gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch, als vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur*5 . Hoe urgent het is om actie te ondernemen, vanuit een breder maatschappij-perspectief, hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan.

7.

Onderzoeksresultaten: SWOT

De inhoud van deze SWOT analyse (Sterkte-Zwakten-KansenBedreigingen) komt voort uit de gesprekken met de kerkbesturen, de workshop met de ambtelijke collega’s én de bijeenkomst met externe organisaties, aangevuld met de onderzoeksresultaten.

Sterkten

40

Een aantal kerken hebben een ruim vrijwilligersbestand dat allerhande taken op zich neemt.

Alle oorspronkelijk religieuze gebouwen in Wijk bij Duurstede hebben een monumentenstatus en zijn daarmee beschermd tegen sloop.

Kerken organiseren of zijn betrokken bij allerlei maatschappelijke activiteiten: van een inloopuur, maaltijden voor eenzame mensen, concerten, braderieën, tot repetities en optredens met koren, een lichtjesen dauwtrapwandeling.

De kerkbesturen nemen initiatief om samenwerkingsmogelijkheden te onderzoeken; ook met gemeenschappen buiten de gemeente Wijk bij Duurstede.

Sterkten In Wijk bij Duurstede hebben alle religieuze gebouwen nog een religieuze functie. Anno 2023 is er geen enkele kerk in Wijk bij Duurstede herbestemd.

Hoewel de meeste kerkgenootschappen worstelen met vergrijzing en een krimpend ledenaantal, geldt dat voor een enkele kerk niet. De Hervormde Kerk in Langbroek is nog (zeer) vitaal.

Een aantal kerkgenootschappen is actief bezig met het vinden van een duurzaam toekomstperspectief en het voortbestaan van het kerkgebouw.

Door te investeren in modernisering en verduurzaming van het kerkgebouw heeft één kerkgenootschap structurele inkomsten uit verhuur waardoor de financiële situatie daar voorlopig goed blijft.

Een enkele kerk is creatief in het bedenken van activiteiten naast de religieuze functie en trekt daarmee ook niet-religieuze bezoekers. Hierdoor ontstaat er bij niet-religieuze bezoekers ook een band met het kerkgebouw. Bijv. de concerten in de Grote Kerk. Die trekken veel bezoekers en hebben een hoog niveau.

Een enkele kerk ontvangt donaties van niet-leden voor behoud van het kerkgebouw. Ook niet-leden hechten waarde aan behoud van het kerkgebouw als ontmoetingsplek voor dorp of stad.

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

41

Zwakten

Kansen

Veel kerkgemeenschappen krimpen, de gemiddelde leeftijd is hoog. Het toekomstperspectief is vervolgens onzeker op de korte of middellange termijn.

De meeste kerkgebouwen kampen met hoge onderhoudskosten bij slinkende inkomsten

Door dalende ledenaantallen dalen de jaarlijkse inkomsten uit bijdragen terwijl kosten gelijk blijven of stijgen (zoals voor energie). Gaandeweg raken kerkgenootschappen in de rode cijfers als zij niet tijdig andere oplossingen bedenken (bijvoorbeeld extra inkomsten uit verhuur middels nevenactiviteiten in het kerkgebouw).

De meeste kerkbesturen krijgen steeds meer problemen met het opvullen van vrijwilligersposities. Met name vrijwilligers voor bestuursposities, zijn steeds lastiger te vinden. Ook zijn er steeds minder predikanten.

Enkele kerkgemeenschappen zijn erg kwetsbaar, hebben nog een zeer beperkt aantal leden en leunen sterk op enkele individuen. Ook de financiële situatie en onderhoud van het gebouw zijn zorgelijk.

De kerkgenootschappen die onder het bisdom vallen zijn onzeker over hun toekomst. Zij kunnen niet autonoom besluiten nemen over bijvoorbeeld modernisering en verduurzaming van het kerkgebouw of een toekomstbestendige invulling van nevenfuncties.

De meeste kerkbesturen geven aan interesse te hebben om regelmatiger bij elkaar te komen (evt. georganiseerd door de gemeente Wijk bij Duurstede) en uit te wisselen over de stand van zaken, informatie en voorlichting te delen, samenwerkingsmogelijkheden te bespreken en kansen te verkennen voor een breder gebruik van de kerkgebouwen.

Er is daarbij interesse om het kerkgebouw breder in te zetten; voor het dorp of stad, voor functies die passen bij de doelstellingen van de kerkgemeenschap en hier samen creatief over na te denken.

Kerkgenootschappen zijn reeds gestart met, of hebben interesse in, verduurzamen van het kerkgebouw.

Kerken onderdeel maken van het toeristische aanbod en bijvoorbeeld in een transformatiefase ontwikkelen als expertisecentrum waar het culturele erfgoed van Wijk bij Duurstede en de historie over de gemeente Wijk bij Duurstede beleefbaar en toegankelijk gemaakt en gehouden wordt.

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

42

Kansen

Kansen De invulling van de rooms-katholieke Heilige Johannes de Doper zou bij transformatie of herbestemming, vanwege de omvang, ligging en waarde van het stedenbouwkundige ensemble (kerk + schoolgebouw + pastorie + stiltetuin) niet alleen een lokale maar ook een regionale aantrekkingskracht moeten hebben.

In Wijk bij Duurstede is er geen plek waar jong en oud kunnen samenkomen. Er is een sterke behoefte aan een multifunctioneel gemeenschapsgebouw. In november 2023 is er in centrum van Wijk bij Duurstede wel een klein jongerencentrum geopend.

De ontkerkelijking biedt de mogelijkheid om 'nieuwe' religieuze gemeenschappen ruimte te bieden.

De kerkgemeenschappen vervullen een maatschappelijke en sociale rol: zingeving, activiteiten en omzien naar senioren, diaconie, signalering van mensen met wie het niet goed gaat. Sommige kerken zijn bewust ook actief ‘naar buiten’. Bijv. de predikant van de SOW-kerk op de Markt sluit aan op de gemeentelijke sociale markt waar zorg, welzijn en ondersteuningszaken worden uitgewisseld. St. Binding kan bij crisiscasussen op het gebied van armoede altijd rekenen op de diaconie van diverse kerken.

Voor extra woningen zijn extra maatschappelijke voorzieningen nodig en middelen beschikbaar. Wellicht dat hiervoor ook gekeken kan worden naar inpassing in kerkgebouwen.

Kerken zijn ‘third’ places (naast thuis en werk of school een plek waar je anderen ontmoet), maar nu wordt die rol meer overgenomen door bijvoorbeeld bibliotheken en buurtcentra. Wellicht kunnen die plekken weer samenkomen als zoekrichting naar betekenisvolle invullingen voor kerken die meer ruimte krijgen en daar voor open staan. Kleine buurtcentra zoals buurthuis “Heul gezellig” zijn er wel in Wijk bij Duurstede maar het ontbreekt aan grotere multifunctionele invullingen.

Het kerkenvisietraject op zich en de gevoerde gesprekken tussen kerkgemeenschappen en de gemeente Wijk bij Duurstede is al winst. Het gesprek samen voeren, elkaar weten te vinden, denken in kansen en op zoek gaan naar mogelijkheden om het toekomstperspectief van kerken te verlengen is heel kansrijk.

De kerkenvisie creëert momentum om opnieuw na te denken over invulling van maatschappelijk vastgoed en clustering of eventueel schuiven van functies.

7. Onderzoeksresultaten: SWOT

43

Bedreigingen Door de ontkerkelijkingstrend kampen de meeste kerkgenootschappen met krimp en een hoge gemiddelde leeftijd van de leden.

Door de wereldwijde coronacrisis (2019-2022) is het ritme om elke zondag naar de kerk te gaan verstoord en zijn minder mensen (mede als gevolg van de streaming van diensten) op zondag naar de dienst teruggekeerd, dan voor de coronacrisis.

Er is een tekort aan predikanten.

De onvoorspelbaarheid van maatregelen vanuit het bisdom.

“Er heerst een sfeer van acceptatie dat het slecht gaat en eigenlijk zijn we er niet zo mee bezig hoe het anders zou kunnen.” “Het is interessant om te kijken of bepaalde patronen misschien ook regionaal of landelijk terugkomen. Wij willen graag leren van vergelijkbare situaties en oplossingen door andere kerkgemeenschappen. Voor het uitstippelen van een duurzaam toekomstperspectief is openheid cruciaal.”

8. Conclusies & aanbevelingen 1. Onzekerheid toekomst religieus erfgoed Wijk bij Duurstede 1a) Naar verwachting is over 15 jaar minder dan de helft van het religieus erfgoed nog met zekerheid in religieus gebruik Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken onzeker. In de komende 15 jaar is de verwachting dat 2 tot 5 gebedshuizen in Wijk bij Duurstede door vergrijzing, terugnemend ledenaantal, financiële beperkingen, en niet meer kunnen invullen van bestuursfuncties en vacatures de religieuze functie zullen verliezen. Hieronder bevinden zich uit het oogpunt van cultureel erfgoed waardevolle tot zeer waardevolle gebouwen. In 2038 zijn naar alle waarschijnlijkheid nog 1 of 2 van de 7 religieuze gebouwen zeker in religieus gebruik. Deze kerken zijn merendeels vitale gemeenschappen en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien. Dit betekent dat wat de overige kerkgebouwen betreft er in de komende 10 tot 15 jaar een andere functie of een nevenfunctie (naast kerkelijk gebruik) zal moeten worden gevonden. 1b) Monumentale kerken in religieus gebruik zijn bedreigd De cultuurhistorische scan wijst uit dat alle kerken waardevol zijn. Van deze kerken zijn 2 tot 5 bedreigd in hun voortbestaan op de kortere of langere termijn (5-10 jaar). Aanbeveling 1.

Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap.

44

Daarnaast dient dit ook afgestemd te worden met de (directe) omgeving, denk aan bewoners, ondernemers en andere belanghebbende partijen. Denken in 'kerken als kansen’! De gemeente Wijk bij Duurstede kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kan een maatschappelijke functie of een mix van functies passend zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaal-maatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Wijk bij Duurstede, inclusief een huisvestingscomponent (beleidskader maatschappelijke accommodaties, vastgesteld door de raad d.d. 29 juni 2021). Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ nadere studie.

2. Krimpende gemeenschappen zijn zoekende 8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 2 Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio. Ook op provinciaal of regionaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Cultureel toerisme in relatie tot de rijke historie van Wijk bij Duurstede behoort tot de mogelijkheden. Het is goed om bij neven- en herbestemmingen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. Aanbeveling 3 Koester de kerken (Monumentale) kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Dit vertaalt zich niet alleen in emotionele, maar ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Voor de aantrekkelijkheid van Wijk bij Duurstede in brede zin is het goed om kerkgebouwen te koesteren. Kerken zijn belangrijk cultureel erfgoed van Wijk bij Duurstede. Met hun beeldbepalende en karakteristieke aanwezigheid zijn het sterke identiteitsdragers en (buurt)bakens.

45

Voor krimpende kerkgemeenschappen is nadenken over de toekomst vooral een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgemeenschappen ontbreekt soms de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen. De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om. Veel van de (soms gefuseerde) kerkgemeenschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van gebouwen.

3. Hoge energiekosten vragen om verduurzamingsmaatregelen 8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 4. Stimuleer kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario's voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Op die manier kan het kerkgebouw zo lang mogelijk worden gebruikt in de functie waarvoor het is gebouwd (dit is altijd de mooiste functie voor een monument). Ook beleven meer mensen van de huidige en toekomstige generaties, bij invulling met een sociaal-maatschappelijke of culturele functie, het kerkgebouw als bijzonder erfgoed. Dit is een verrijking die Wijk bij Duurstede aantrekkelijker maakt om te wonen of om op vakantie te zijn. Door proactief deze kansen voor kerkgebouwen te verkennen, voorkom je ook op tijd dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Eveneens is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt.

Kerkbesturen kunnen bij de Rijksdienst Cultureel Erfgoed een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden.

"Wij werken aan de kerk van morgen door verduurzaming van het gebouw en door de kerk te verhuren voor allerlei activiteiten. Hiermee worden inkomsten gegenereerd voor het onderhoud". 46

Door de hoge energiekosten is het verduurzamingsvraagstuk actueler dan ooit. Kerkgebouwen worstelen met hoge stookkosten om de kerkzalen voor vaak een relatief kleine groep leden en een beperkt gebruik volledig te verwarmen. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Dit is echter een kip-ei probleem. Als het onbetaalbaar is om het gebouw te verwarmen, zal het gebruik ook niet toenemen. Aanbeveling 5 Voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen. En er bestaat een subsidie voor her- en nevenbestemmingsonderzoek die jaarlijks bij de Rijksdienst Cultureel Erfgoed aangevraagd kan worden. Omdat alle religieuze gebouwen een monumentenstatus hebben vergt de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen om zorgvuldige afstemming met de erfgoedmedewerker van de gemeente. Voor de uitvoering van bijna alle verduurzamingsmaatregelen is een omgevingsvergunning noodzakelijk.

4. M  atching van kerkgemeenschappen die zoekend zijn naar passende huisvesting wellicht kansrijk 8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 6. Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen In Wijk bij Duurstede komt het voor dat verschillende gemeenschappen op zoek zijn naar een passende ruimte, voor incidenteel gebruik of speciale samenkomsten. Met de inzichten uit de gesprekken met alle kerken, kan de gemeente Wijk bij Duurstede, in overleg met de betrokkenen, kerkgemeenschappen koppelen om over matchingskansen te praten. Voor incidentele vragen zou iets bedacht kunnen worden om vraag en aanbod bij elkaar te brengen in een overzicht van beschikbare ruimtes en huurprijzen. Mogelijk is hier al een instrument voor ontwikkeld voor het in 2021 vastgestelde beleidskader maatschappelijke accommodaties dat zich richt op de afstemming tussen vraag en aanbod van maatschappelijke accommodaties op de terreinen sport en bewegen, sociaalmaatschappelijk, onderwijs en welzijn en zorg.

“Het doel is niet om de kerk overeind te houden maar om te eren waar de kerk voor is bedoeld. Dat hoeft niet per sé op de huidige plek. Een vaste plek om samen te komen is wel gewenst.’’

47

5. Veel kerken zijn ondernemend en hebben kerkgebouwen die geschikt zijn voor sociaalmaatschappelijk gebruik als nevenfunctie, vanwege de aanwezigheid van bijruimten Het feit dat veel kerkgebouwen al ontworpen en gebouwd zijn als multifunctionele ruimten maakt dat inpassing van sociaalmaatschappelijke functies vaak relatief makkelijk is. Soms is er zelfs sprake van dat kerken zeer aantrekkelijke ruimten ter beschikking hebben en die ook graag open willen stellen, maar dat deze ruimten toch grotendeels leeg staan. Een aantal kerkbesturen wil hun gebouw moderniseren en ‘eigentijdser’ inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zgn. “nevenbestemmingen”. Aanbeveling: zie aanbevelingen 1,2,4 en 5

6. O  nderhoud en intensiveer het goede contact tussen burgerlijke gemeente en kerken om kansen voor bedreigde kerken te vergroten 10. Conclusies & aanbevelingen

Tijdens de gesprekken en bijeenkomsten bleek dat korte lijnen tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente gewenst zijn. De ervaringen met de onderlinge samenwerking is in het algemeen goed. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het succesvol proactief met elkaar optrekken om de kerkenopgave waar Wijk bij Duurstede de komende jaren voor staat, effectief op te pakken.

Bijeenkomst met de kerkbesturen op 23 oktober 2023

48

Aanbeveling 8. Stel een contactpersoon voor kerken en collega’s aan bij de gemeente Wijk bij Duurstede Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Wijk bij Duurstede een contactpersoon beschikbaar te hebben; een structurele aanjager. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Wijk bij Duurstede en kerkbesturen van (bedreigde) kerken, de kansen voor deze kerken groter maakt om passende functies te vinden.

10. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 9. Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Wijk bij Duurstede Uit voorliggend onderzoek blijkt dat enkele monumentale en cultuurhistorisch waardevolle kerken bedreigd zijn in het voorbestaan. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente. Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Wijk bij Duurstede de contacten met de kerkbesturen goed onderhoud en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager onmisbaar (zie aanbeveling 8). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Wijk bij Duurstede, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met andere visies zoals de omgevingsvisie, en beleidskader maatschappelijke accommodaties wenselijk. De contactpersoon van de gemeente regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.

49

Kom in actie! 10. Conclusies & aanbevelingen

De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen aangeven dat hun kerkgemeenschap krimpt en dat de toekomst voor hun kerkgebouwen in meer of mindere mate onzeker is. Ongeveer 50% van het religieuze erfgoed in Wijk bij Duurstede heeft op langere termijn een onzeker toekomstperspectief. In de gevoerde gesprekken en in de kansenverkenning voor kerkgebouwen in Wijk bij Duurstede zijn wel kansrijke zoekrichtingen gedetecteerd. Het kost tijd om deze zoekrichtingen te verkennen en uit te werken. Er is urgentie om actie te ondernemen voor het te laat is en religieus erfgoed verloren gaat. Ofwel omdat de kosten niet meer op te brengen zijn door religieuze gemeenschappen en verloedering en op termijn leegstand en/of sloop dreigt. Ofwel omdat voor de hand liggende matches met kerkgemeenschappen die geen eigen gebouw bezitten, maar dat wel zoeken, niet makkelijk tot stand komen. Ofwel omdat het nadenken over een maatschappelijke her- of nevenbestemming en de realisatie hiervan al gauw 5 jaar kost. Als die tijd niet wordt genomen, dan besluit een kerkgemeenschap vaak om een kerkgebouw te koop te zetten. Het risico is dan dat veel kerkgebouwen zogenaamde ‘onomkeerbare herbestemmingen’ ondergaan. Er komt bijvoorbeeld een woonfunctie in.

Dat kan voor sommige kerkgebouwen ook wel een geschikte oplossing zijn, maar daarmee verdwijnt de ontmoetingsfunctie die een kerk van oorsprong heeft. Die behoefte aan elkaar ontmoeten en het genieten van de rijke geschiedenis en bijzondere architectuur van het religieus erfgoed verdient een zorgvuldigere afweging. Toekomstige generaties wordt, als dat niet gebeurt, de kans ontnomen om van deze bijzondere gebouwen gebruik te kunnen maken, net zoals generaties voor hen.

50

In hoofdstuk 9 is uitgewerkt hoe de betrokkenen in dit proces met elkaar in actie kunnen komen na vaststelling van de kerkenvisie (Aanbeveling 9).

9. Kerkenvisie in actie! Hoe kom je met elkaar in actie na vaststelling van de kerkenvisie? Nu de toekomstverwachtingen van het religieus erfgoed in Wijk bij Duurstede in beeld zijn gebracht en op het netvlies staan, biedt dit de kans om proactief te handelen. Immers het nadenken over een maatschappelijke her- of nevenbestemming en de realisatie hiervan kost al gauw 5 jaar. Uit de gesprekken blijkt dat leden van de kerkbesturen behoud van de religieuze functie voorop stellen en indien noodzakelijk, aangevuld met passende nevenfuncties. De betrokken ambtenaren en inwoners zien het liefst dat sociaalmaatschappelijke of culturele functies in kerken worden ondergebracht wanneer neven- of herbestemming aan de orde is. Hoe kom je met elkaar in actie na vaststelling van de kerkenvisie? Voorstel is dat de gemeente Wijk bij Duurstede iemand aanwijst als centraal contactpersoon voor alle kerkbesturen en pro-actief meedenkt over de toekomst van de kerkgebouwen. Tijdens de bijeenkomsten met de eigenaren van de kerken, bleek hier behoefte aan te zijn.

51

Voor de gemeente is van belang om te onderzoeken hoe een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed uitgevoerd kan worden zodat de kerkgebouwen onderdeel worden van actuele en toekomstige visies.

Aanbevolen acties voor eigenaren van kerken en andere gebedshuizen en de gemeente Wijk bij Duurstede in de volgende fase van het kerkenvisietraject:

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Overleg kerkenvisie in actie

Acties

10. Conclusies & aanbevelingen

52

Kerken en andere gebedshuizen Wijk bij Duurstede • Kerken met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met de gemeente Wijk bij Duurstede (aanbeveling 5). • Voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 6) • Ga met de gemeente op zoek naar matchingskansen (aanbeveling 7) • Gebruik de contacten die zijn opgebouwd, onderling en via de gemeente Wijk bij Duurstede. • Grijp het momentum van de kerkenvisie aan (nu is er aandacht van de gemeente Wijk bij Duurstede en sociaalmaatschappelijk-culturele organisaties) • Zoek elkaar regelmatig op, leg en bespreek onderlinge uitdagingen bloot. Zoek gezamenlijk naar samenwerkingsmogelijkheden. • Onderzoek welke kansen er voor kerken liggen in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio.

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Overleg kerkenvisie in actie

Acties

Gemeente Wijk bij Duurstede • Stel een contactambtenaar aan bij de gemeente Wijk bij Duurstede als aanspreekpunt voor kerken, geloofsgemeenschappen zonder kerkgebouw en collega’s, die als projectleider fungeert vanuit de gemeente voor de opvolging van de kerkenvisie. (aanbeveling 8) • Help kerken met het organiseren van een kennisbijeenkomst over verduurzaming en het vinden van manieren om een verduurzamingsadvies uit te laten voeren. (aanbeveling 6) • Ondersteun matchingskansen tussen kerken en overige acties die uit het overleg komen. (aanbeveling 7) • Onderzoek de mogelijkheid om sociaal-maatschappelijke activiteiten in kerken te subsidiëren als maatschappelijke functie. (aanbeveling 8) • Bepaal een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed binnen de gemeente Wijk bij Duurstede (aanbeveling 9) • Wees initiërend.

De eigenaren voorop, maar ook de gemeente Wijk bij Duurstede, organisaties in de gemeente en de inwoners hebben een belang in het behoud van de kerkgebouwen. In gezamenlijkheid ontstaat er steeds beter een beeld van de kerkenopgave op basis waarvan een actieplan kan ontstaan om in gezamenlijkheid uit te voeren. Op deze wijze wordt de kans vergroot op een duurzaam, gezond toekomstperspectief voor de kerkgebouwen in Wijk bij Duurstede. De ambitie is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Wijk bij Duurstede transparanter en kansrijker te maken.

53

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

54

1

Kerkenpaspoort

Grote Kerk, Wijk bij Duurstede

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (39695)

Adres

Markt 22, Wijk bij Duurstede

XL

1805 m2

Bouwjaar

15e eeuw

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laat-gotisch

Denominatie

Protestants

Gebruik

Religieus (PKN)

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

55

De historie van de bouw van de Grote Kerk te Wijk bij Duurstede begint omstreeks 1300, toen een kleine eenbeukige kruiskerk werd gebouwd. In het begin van de 15e eeuw werden de zijbeuken aangebouwd, de kerk werd toen een driebeukige hallenkerk. Bisschop David van Bourgondië ( ± 1427 - 1496) gaf in 1486 opdracht tot de bouw van de huidige laatgotische bakstenen toren en vergroting van de kerk. Omstreeks 1523 is het dwarsschip gereedgekomen. Er werden ook stenen gewelven aangebracht. Dit gebeurde in 1532 ook boven de noordbeuk. In 1579 is het koor van de kerk door brand verwoest en nooit meer opgebouwd: de kerk heeft sindsdien een rechte oostwand. Sinds 1580 is de kerk in protestantse handen. De huidige kerk is een onvoltooide kruisbasiliek met onvoltooide toren.

“Deze kerk vertelt het volledige verhaal van een oorspronkelijk roomskatholieke kerk die in de zestiende eeuw geschikt gemaakt werd voor de protestantse eredienst. (bron: reliwiki) Er zijn nog enkele zeer bijzondere voorreformatorische onderdelen: koorbanken, muur- en gewelfschilderingen en een schilderij van de nooit volledig gerealiseerde toren. In deze middeleeuwse basis plaatste men een overwegend zeventiende-eeuws interieur: preekstoel en avondmaalstafel, doophek en doopboog, herenbank en orgel. De wapenborden uit de achttiende eeuw zijn genealogisch zeer interessant.” (bron: Museum Catharijne Convent)

2

Kerkenpaspoort

Heilige Johannes de Doper, Wijk bij Duurstede

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Klooster Leuterstraat 35, Wijk bij Duurstede

XL

1118 m2

Bouwjaar

1907, 1937

†

Religieus gebruik

Architect

Wolter te Riele (1867 - 1937), A.J. Vosman (1896-1967)

Bouwstijl

Neo-gotisch

Denominatie

Rooms Katholiek

Gebruik

Religieus (Geloofsgemeenschap H. Johannes de Doper)

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

56

Bij de Reformatie kwam de huidige middeleeuwse Grote Kerk in handen van de gereformeerden. Na die tijd was de rooms-katholieke bevolking van Wijk op schuil- en schuurkerken aangewezen. Na de Franse tijd duurde het tot 1834 voordat zij weer over een eigen volwaardige kerk beschikte. Dit was een sobere neoclassicistische kerk uit de tijd van het staatstoezicht op de kerkbouw. In 1907 volgde een uitbreiding tot het huidige neogotische dwarsschip en koor door Wolter te Riele (1867 - 1937). In 1937 verrezen op de plaats van het oude schip het huidige schip en toren naar ontwerp van A.J.M. Vosman. In 1969 is het interieur van de kerk versoberd en gemoderniseerd. Vrijwel de gehele neogotische aankleding en meubilair zijn toen verdwenen. De koorvensters (F. Geuer, ca. 1907) zijn nog intact. (bron: reliwiki)

Naast de kerk staat de pastorie (Kloosterleuterstraat 37), dit is een blokvormig herenhuis dat nog dateert uit de tijd van de waterstaatskerk (1826). Bij de kerk staan ook gebouwen die hoorden bij het St. Lambertusgesticht (Kloosterleuterstraat 31-33). Dit zijn de oude R.K. jongensschool met onderwijzerswoning (Kloosterleuterstraat 24-26) en nieuwe R.K. jongensschool aan het Walplantsoen. “In de rooms-katholieke kerk in Wijk bij Duurstede is helaas weinig van het oorspronkelijke neogotische interieur bewaard gebleven. Geen ensemblewaarde dus, maar wel enkele bijzondere stukken: zestiende- en achttiende-eeuwse schilderijen en een rijke reeks glas-in-loodramen in het koor.” (bron: Museum Catharijne Convent)

3

Kerkenpaspoort

St. Agneskerk, Cothen

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (11519)

Adres

De Brink 9, Cothen

S

190 m2

Bouwjaar

15e eeuw (herbouw in 1445, 1735)

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laat-gotisch

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

57

Het kerkgebouw aan de Brink in de oude dorpskern van Cothen dateert vermoedelijk uit de 12e eeuw en was gewijd aan de H. Agnes. In de 14e eeuw werd de kerk op het koor na verwoest. Pas aan het einde van de veertiende eeuw werd het nog resterende gedeelte hersteld en in gebruik genomen als kerk. In 1520 is de laat-gotische sacristie aangebouwd, met daaronder een crypte, bedoeld als grafkelder voor de bewoners van Rhijnestein. Het huidige aanzien kreeg de kerk in 1890, toen het schip aan de westzijde met twee traveeën werd verlengd. Duidelijk is het verschil in materiaal te zien van de twee later aangebouwde westelijke schiptraveeën.

Het kerkhof rond de kerk is vermoedelijk omstreeks 1885 gesloten.

Achter de kerk, aan de Kromme Rijn, kwam in 1848 een pastorie.

(bron: Museum Catharijne Convent)

“De Agneskerk in Cothen heeft middeleeuwse bouwdelen, maar het interieur toont een mix van achttiende- en negentiendeeeuwse elementen. Het koperwerk (luchter, wandarmen, doopbekkenhouder, zandloperhouder, lezenaars) is achttiende-eeuws. De negentiende-eeuwse banken en herenbank bepalen de uitstraling van het interieur. Opvallend genoeg is de negentiende-eeuwse preekstoel voor een andere kerk gemaakt en later naar Cothen verplaatst. Noemenswaardig is de vijftiende-eeuwse klok.”

4

Kerkenpaspoort

Heilige Petrus en Pauluskerk, Cothen

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Kerkweg 7, Cothen

L

722 m2

Bouwjaar

1906

†

Religieus gebruik

Architect

Wolter te Riele (1867 - 1937)

Bouwstijl

Neo-gotisch

Denominatie

Rooms-Katholiek

Gebruik

Religieus

In 1906 werd de kerk uit 1838 aan de Hinkerstraat vervangen door de huidige en grotere Petrus en Pauluskerk aan de Kerkweg, ontworpen door de architect W. te Riele uit Deventer. Het katholieke centrum bestond naast de kerk zelf uit de pastorie (1906), een onderwijzerswoning (1899), Sint Carolusschool (1921) en begraafplaats (1856) met neogotische grafkapel (1857).

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

58

“De laat-neogotische kerk in Cothen werd in 1906 in gebruik genomen. Zoals gebruikelijk bij neogotische kerken werd in de jaren daarna – onder meer op basis van giften – het interieur vormgegeven. De ramen uit 1906-1911 en de kruiswegstaties uit 1918 ademen de neogotische sfeer.

De bepalingen van het Tweede Vaticaans Concilie hebben hier echter wel impact gehad: preekstoel en communiebanken ruimden het veld en van het hoofdaltaar bleven slechts fragmenten bewaard. Van een compleet neogotisch ensemble is dus geen sprake meer.” (bron: Museum Catharijne Convent)

5

Kerkenpaspoort

Hervormde kerk, Langbroek

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (23876)

Adres

Brink 8, Langbroek (Nederlangbroek)

M

355 m2

Bouwjaar

15e eeuw, 1772, 1870 (schip)

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laat-gotisch

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing (school) Ingang kerk/pastorie

59

De Nederlands Hervormde kerk in Nederlangbroek is een eenvoudige zaalkerk met westtoren uit het einde van de 15e eeuw. Van de eenvoudige gebouwde gotische kerk zijn alleen de toren en het koor overgebleven. Het oude driezijdig gesloten koor is witgepleisterd en voorzien van een leien dakbedekking. Uit deze tijd dateert ook de grote klok in de toren, want aan het eind van de tekst op de luiklok staat het jaartal 1473. Het schip van de kerk is in 1870 herbouwd.

“De Hervormde Kerk aan de Brink in Langbroek kent een roerige geschiedenis. Voor gebouw en interieur is vooral de blikseminslag in de vroege achttiende eeuw relevant. In 1771 ging men daardoor over tot nieuwbouw en herinrichting. Veel interieurstukken (preekstoel, lezenaars, herenbank) stammen uit die tijd. Daarnaast zijn hier waardevolle zerken (zestiende/ zeventiende eeuw), avondmaalsgerei (zeventiende/achttiende eeuw) en een klok uit de vijftiende eeuw.”

Achter de kerk ligt een begraafplaats die in 1871 is opengesteld. De oude pastorie (Langbroekerdijk A73) is in 1938 vervangen door een nieuwe pastorie, ontworpen door de architect H.A. Meijerink. Het hervormd centrum is gevestigd in een voormalige schoolgebouw uit 1875 (Brink 10).

(bron: Museum Catharijne Convent)

6

Kerkenpaspoort

Hyacinthuskerk, Overlangbroek

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (23920)

Adres

Langbroekerdijk B30, Langbroek (Overlangbroek)

S

217 m2

Bouwjaar

15e eeuw, 19e eeuw

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laat-gotisch

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

Het kerkgebouw is waarschijnlijk omstreeks 1439 gebouwd en is gelegen in een bocht van de Langbroekerwetering op een enigszins verhoogd terrein. Slechts de toren dateert nog uit deze periode. In 1832 zijn het koor en de dwarsbeuk gesloopt en werd het schip herbouwd. Het aangebouwde portaal met consistoriekamer is in 1913 gerealiseerd. De naast de kerk gelegen pastorie dateert uit 1885. Achter de kerk ligt een klein kerkhof.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

60

Na de aanpassingen begin negentiende eeuw bleven enkele elementen uit de oude kerk bewaard: zerken uit de zestiende eeuw, preekstoel met doopbekkenhouder en de klok uit de zeventiende eeuw. Het huidige orgel is pas in 1986 aangeschaft (in 1770 gebouwd door Albertus van Os uit Utrecht).

De verschillende statenbijbels houden middels inscripties verband met de buitenplaatsen en welvarende families in deze contreien; bijzonder.” (bron: Museum Catharijne Convent)

7

Kerkenpaspoort

Oud Gereformeerde Gemeente, Langbroek

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Cotherweg 25 , Langbroek

M

442 m2

Bouwjaar

1910

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditioneel

Denominatie

Gereformeerd

Gebruik

Religieus (PKN)

De kerk van de Oud Gereformeerde Gemeente dateert uit 1910 en het portaal aan de voorzijde uit 1974. In 1979 en 2018 werd het kerkgebouw aan de achterzijde verlengd. In 2018 is er tevens aan de linker zijde een zijbeuk toegevoegd “Voor de Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland geldt dat in onze database onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Deze locatie gaf ons nog nooit opdracht om interieur en collectie te komen registreren en waarderen. Dit interieur is daarom niet gewaardeerd.” (bron: Museum Catharijne Convent) Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

61

Kerkenvisie Wijk bij Duurstede Toekomstverkenning religieus erfgoed

In opdracht van de gemeente Wijk bij Duurstede Maart 2024

62