Kerkenvisie Wijk bij Duurstede - Toekomstverkenning religieus erfgoed (1)
Tekst van het document
Kerkenvisie Wijk bij Duurstede In opdracht van de gemeente Wijk bij Duurstede Maart 2024
Toekomstverkenning religieus erfgoed
Oorspronkelijk religieus erfgoed De Grote Kerk De Grote Kerk is een gotische Pseudobasiliek met onvoltooide toren, centraal gelegen op de Markt in Wijk bij Duurstede. De toren is eigendom van de gemeente Wijk bij Duurstede. Deze kerk vertelt het volledige verhaal van een oorspronkelijk rooms-katholieke kerk die in de zestiende eeuw geschikt gemaakt werd voor de protestantse eredienst. Het interieur wordt beschouwd als een topensemble omdat er nog enkele zeer bijzondere onderdelen aanwezig zijn. De Grote Kerk en het naastgelegen kerkelijk centrum Open Hof zijn gemeenschappelijk eigendom van de Hervormde Gemeente en de Protestantse Gemeente van Wijk bij Duurstede. Beide gemeentes houden hun diensten in de Grote Kerk en gebruiken het kerkelijk centrum voor allerlei activiteiten. Er wordt actief ingezet op verhuur van de kerk en Open Hof. De inkomsten uit verhuur worden onder andere ingezet voor onderhoud en verduurzaming.
2
De Grote kerk heeft maar liefst 3 orgels. Dit Harrison & Harrison orgel uit 1885 werd in 2016 door de Stichting Concerten Grote Kerk in Engeland gedemonteerd en naar Nederland vervoerd. Na een restauratie werd het op 2 november 2019 in de Grote Kerk voor het eerst bespeeld.
Rooms-katholieke kerk Heilige Johannes de Doper (Wijk bij Duurstede) Waar nu de kerk staat, stond vroeger een Dominicanessenklooster. Het werd in 1399 gesticht en bleef in gebruik tot 1604. Overblijfselen van het klooster zijn keldergewelven en een gedeelte van de kloostermuur die in de Kloosterhof (stiltetuin) staat. De parochie van de Heilige Johannes de Doper is samen met 7 andere parochies gefuseerd in de parochie paus Johannes XXIII. Ook de Petrus en Pauluskerk uit Cothen valt hieronder. Foto: A. Roks
Foto: Kathedraaldenkers
Foto: Kathedraaldenkers
De naastgelegen pastorie maakt samen met de Kloosterhof onderdeel uit van het historische ensemble.
Sint Agneskerk (Cothen)
Heilige Petrus en Pauluskerk (Cothen)
Dit kerkgebouw is het oudste stenen gebouw van Cothen. Het kerkgebouw heeft een centrale ligging in het dorp en wordt ook door niet-gelovigen erg gewaardeerd. Het is een vieringsplek voor de (ere)dienst op zondag, maar kan door de weeks ook voor andere doeleinden gebruikt worden.
De laat-neogotische kerk in Cothen werd in 1906 in gebruik genomen. Zoals gebruikelijk bij neogotische kerken werd in de jaren daarna – onder meer op basis van giften – het interieur vormgegeven. De ramen uit 1906-1911 en de kruiswegstaties uit 1918 ademen de neogotische sfeer.
Foto: Kathedraaldenkers
Foto: Kathedraaldenkers
Foto: W. Norg
Foto: Kathedraaldenkers
3
Hervormde Kerk (Langbroek)
Hyacinthuskerk (Overlangbroek)
De Hervormde Kerk aan de Brink in Langbroek kent een roerige geschiedenis. Voor gebouw en interieur is vooral de blikseminslag in de vroege achttiende eeuw relevant. In 1771 ging men daardoor over tot nieuwbouw en herinrichting. Veel interieurstukken (preekstoel, lezenaars, herenbank) stammen uit die tijd.
De Hervormde Kerk aan de Langbroekerdijk dateert uit de 15e Eeuw en is tussentijds op bepaalde onderdelen herbouwd. Daarbij bleven enkele elementen uit de oude kerk bewaard zoals de klok uit de zeventiende eeuw. Aan de overkant van de kerk staat een oud schoolgebouw, de zogenaamde Oude School. Deze lokaliteit wordt bij kerkelijke activiteiten gebruikt. Hier wordt na de dienst de koffie gedronken en vinden allerlei activiteiten plaats zoals de drukbezochte tweejaarlijkse bazaar.
Foto: W. Norg
Foto: Kathedraaldenkers
4
Colofon Gemeente Wijk bij Duurstede Toelichting foto voorpagina Titel
Kerkenvisie Wijk bij Duurstede - Toekomst religieus erfgoed
Status
Eindversie
Een mooi voorbeeld van de waarde van een
Datum
Maart 2024
kerkgebouw voor het landschap en straatbeeld.
Adviseur
Kathedraaldenkers
(Foto: Kathedraaldenkers; Hyacinthuskerk
Door
Wendy Norg (gemeente Wijk bij Duurstede)
Overlangbroek)
Heleen Agterhuis (Kathedraaldenkers) Janine Mol (Kathedraaldenkers) Farabelle Calicher (Kathedraaldenkers) Lotte Zaaijer (cultuurhistoricus) Vormgeving
YURR.studio
Afbeeldingen Gemeente Wijk bij Duurstede, Kathedraaldenkers, Beeldbank Het Utrechts Archief (HUA), Beeldbank Regionaal Archief Zuid Utrecht (RAZU)
Copyright © 2024 Kathedraaldenkers B.V.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan Kathedraaldenkers B.V. en de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden worden verstrekt.
5
Inhoud Oorspronkelijk religieus erfgoed Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan 4. Feiten en cijfers 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: SWOT 8. Conclusies & aanbevelingen 9. Kerkenvisie in actie! Bijlage 1. Kerkenpaspoorten
6
2 5 6 7 8 11 15 28 36 38 40 44 51 54
Voorwoord Vanaf het water maakt de skyline van Wijk bij Duurstede indruk. Hoog boven de gebouwen steken de twee kerken majestueus, samen met de molen, boven alles uit. Ook in Cothen is de RK kerk, met de molen, beeldbepalend voor de omgeving. En wat zou de prachtige Brink in Langbroek zijn zonder de kerk? De kerkgebouwen zijn niet voor niets op vele schilderijen en foto’s vastgelegd. In de geschiedenis van onze kernen en omgeving speelden kerken een belangrijke cultureel historische rol. Ze vormden door de eeuwen een belangrijke basis waarop de Langbroekse, Cothense en Wijkse gemeenschappen groeiden en bloeiden. En de gebouwen vormen nog steeds een middelpunt waar mensen samenkomen voor religieuze diensten of andere bijeenkomsten. Kerken zijn onderdeel van ons lokaal cultureel erfgoed, vol met verhalen over het verleden en het heden. Kerkgebouwen staan echter onder druk. Door het teruglopende kerkbezoek, maar ook vanwege recente ontwikkelingen met betrekking tot de energiecrisis en de oplopende kosten in het onderhoud maken dat meer kerkgebouwen noodgedwongen de deuren moeten sluiten. Om het religieus erfgoed van Nederland in de toekomst te behouden, heeft het college in 2020 besloten een kerkenvisie uit te werken, een visie ‘op alle gebedshuizen binnen een gemeente, ongeacht denominatie, ouderdom of (monumentale) status van een gebedshuis’.
Deze ligt aan u voor; De Kerkenvisie Wijk bij Duurstede, toekomstverkenning religieus erfgoed. Onder leiding van Kathedraaldenkers zijn we in gesprek gegaan met gebouweigenaren, inwoners, ondernemers en andere organisaties over de meeste gebedshuizen in de gemeente;
7
De Grote Kerk en Heilige Johannes de Doper (RK-kerk) in Wijk bij Duurstede, de Petrus en Pauluskerk en Sint Agneskerk in Cothen, de Hervormde Kerk in Langbroek en de Hyacinthuskerk in Overlangbroek. We onderzochten de geschiedenis en huidige status. We bevroegen de kerkgenootschappen (eigenaren en gebruikers) naar hun toekomstbeelden. En we wisselden met verschillende andere groepen uit over ideeën voor een duurzaam gebruik van de kerkgebouwen. Alle gesprekken samen leverden 9 aanbevelingen op. Aanbevelingen die oproepen tot verdere actie. Acties die nodig zijn om de toekomst van ons religieus erfgoed veilig te stellen. Het traject stopt wat ons betreft niet met het vaststellen van deze visie - integendeel. De vraag is hoe we er samen voor kunnen zorgen dat de ideeën uit de kerkenvisie ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Als college hopen we de ontstane energie en beweging vast te houden en impact te creëren. Op basis van het ontstane onderlinge vertrouwen verder te werken aan het toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Jeroen Brouwer Wethouder Erfgoed Gemeente Wijk bij Duurstede
1. *1
Inleiding
orestad was in de middelD eeuwen een belangrijke en succesvolle interregionale handelsplaats. Memo Museum Catharijne Convent december 2022.
*2
In de Romeinse tijd; toen zich op de huidige plek van Wijk bij Duurstede Dorestad ontwikkelde,*1 heeft op de Heul waarschijnlijk één kerk gestaan. Vanaf de 14e eeuw kwamen er meer kerken in het gebied dat nu de gemeente Wijk bij Duurstede heet. De dorpen hebben zich ontwikkeld rondom deze identiteitsbepalende kerken die van generatie op generatie zijn doorgegeven. De gemeente Wijk bij Duurstede heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal monumentale kerken (4 rijksmonumenten en 3 gemeentelijke) in Wijk bij Duurstede is procentueel flink hoger dan dat van de gemiddelde Nederlandse gemeente. In het verleden zijn nagenoeg alle kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Wijk bij Duurstede vastgelegd en dat is een uitzonderlijke situatie. Deze interieurregistratie is wel aan actualisering toe.*2 Ondanks het feit dat de meeste kerken nog de zondagsdienst hebben, begint in Wijk bij Duurstede secularisatie een rol te spelen. Tijdens de onderzoeksperiode voor deze kerkenvisie waren alle kerken nog in religieus gebruik en is er geen enkele kerk in
8
transitie of herbestemd. Dit in tegenstelling tot de landelijke ontkerkelijkingstrend. Met het opstellen van de kerkenvisie brengt de gemeente Wijk bij Duurstede de (toekomstige) uitdagingen waar religieuze gemeenschappen met hun gebouwen voor staan, in beeld. Uit het inventariserende onderzoek blijkt dat het leegkomen van enkele kerkgebouwen als gevolg van de ontkerkelijkingstrend nu ook van start is gegaan in Wijk bij Duurstede. In de komende 5 jaar zullen naar verwachting 2 kerken hun religieuze functie verliezen. In totaal behoudt dan nog meer dan de helft van de religieuze gebouwen in Wijk bij Duurstede de religieuze functie. De monumentale kerken (alle kerkgebouwen in Wijk bij Duurstede hebben een monumentenstatus) zijn hierbij kwetsbaar vanwege hoge onderhouds- en verwarmingskosten. Bij de meeste kerkbesturen is de wens om het gebouw te behouden, of om nevenactiviteiten voor de bredere gemeenschap dan alleen de leden aan te bieden om deze gebouwen te behouden.
Maar de inzet van vrijwilligers en bestuur die hiervoor nodig is en de kosten voor instandhouding en verwarming worden steeds lastiger om op te brengen. Samen hierop anticiperen, kerken onderling en met de gemeente Wijk bij Duurstede, op een vroegtijdig moment, vergroot de kans dat mooie oplossingen worden gevonden om bijzonder religieus erfgoed een betekenisvol toekomstperspectief te geven. Hoe kijken wij, onze generatie, aan tegen het vraagstuk of en hoe we een duurzaam toekomstperspectief kunnen vinden voor het waardevolle religieus erfgoed in Wijk bij Duurstede? Die vraag staat centraal bij het opstellen van een Kerkenvisie Wijk bij Duurstede met alle betrokkenen.
1. *3
Inleiding
Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021
Ontkerkelijking in Nederland De trend van ontkerkelijking is in vrijwel heel Nederland gaande. Van de ongeveer 7000 kerkgebouwen in Nederland is nu 25% herbestemd. De voorspelling is dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen.*3 Om het religieus erfgoed te behouden, tegen deze trend van ontkerkelijking in, heeft Ingrid van Engelshoven (Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) in 2018 middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau. Het gaat daarbij niet alleen om een visie op (rijks)monumentale kerken, maar om alle gebouwen die voor de eredienst zijn gebouwd, van alle soorten gezindten. Het gemeentebestuur van Wijk bij Duurstede heeft het besluit genomen een kerkenvisie op te stellen. Met de rijksbijdrage is Kathedraaldenkers als onafhankelijk adviesbureau ingehuurd om het traject te begeleiden. Het doel van de kerkenvisie Bij het maken van de kerkenvisie ligt de vraag voor: hoe geven we het bestaande gebouwde religieuze erfgoed in de gemeente Wijk bij Duurstede een toekomst?
9
Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten eerst de volgende vragen worden beantwoord: • Hoe ziet het kerkenbestand van Wijk bij Duurstede eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken deze eigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken nu in hun kern? • Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? • Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? Wat is daarvoor nodig? • Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? • Hoe staat het met verduurzaming van de gebouwen? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken? • Welke geschiedenis van de kernen binnen de gemeente Wijk bij Duurstede wordt door de kerkgebouwen verteld? • Welke sociale rol spelen de kerken in hun omgeving?
• Hoe kan een deels of geheel nieuwe invulling van een kerkgebouw betekenisvol bijdragen aan de toekomst van een kern of de gehele gemeente Wijk bij Duurstede? • Welke maatschappelijke behoeften kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, in 2040 vervullen? Kunnen we sociaalmaatschappelijke functies verplaatsen naar kerkgebouwen? En welke zijn daarvoor het meest geschikt? Krijgen we spijt als we kerken een woonfunctie geven? Met zo'n ‘onomkeerbare’ herbestemming zal een kerkgebouw nooit meer publiek ‘beleefbaar’ zijn. Weg is weg? Of is die afweging per kerk en situatie verschillend?
“Hoe sterk een kerk is, heeft niet met de stenen te maken maar met de gemeenschap”.
1. Inleiding
10
Het opstellen van een kerkenvisie helpt bij het inventariseren van de problematiek en kansen. En bij het daadwerkelijk in actie komen. Immers: • De gemeente Wijk bij Duurstede maakt beleid op allerlei terreinen die kerken kunnen raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren), en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente een nuttig netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet voldoende samenwerken • Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel van problemen te overzien. Hierdoor ontstaat inzicht en bewustwording om overkoepelende thema’s te onderzoeken en gezamenlijke acties op te pakken. Op deze wijze kan proactief actie worden ondernomen, niet pas als het te laat is. • Herbestemmen of nevenbestemmen (het zoeken van andere activiteiten die naast de religieuze functie in de kerk plaatsvinden vanwege de welkome opbrengsten en/ of om als kerk van betekenis te zijn voor de omgeving) kost tijd. Het is goed als meerdere partijen financiële uitdagingen met betrekking tot onderhoud van
religieus erfgoed en dreigende leegstand op tijd zien aankomen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er pro-actief plannen gemaakt worden voor de volgende fase. En is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie gevonden kan worden, in afstemming met de betrokken omwonenden. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. • De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allen positief beïnvloed door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed. Zo dragen kerken in een belangrijke mate bij aan een aantrekkelijk vestigingsmilieu voor nieuwe bewoners en zijn kerken in die zin een economische drager.
Aan deze kerkenvisie is een bijdrage geleverd door de eigenaren van kerken. Door hun bijdrage is er een goed beeld van de kerkenopgave in Wijk bij Duurstede ontstaan. Dit beeld legt de basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kans op een duurzaam toekomstperspectief voor de religieuze gebouwen wordt vergroot.
Het opstellen van een kerkenvisie draagt voor alle partijen in dit traject bij aan het in kaart brengen van belangrijke vraagstukken. Daarbij zijn de rollen van de kerkeigenaren maar ook van de inwoners en organisaties in Wijk bij Duurstede, samen met de gemeente, van groot belang.
“Op den duur zullen de kerken meer moeten gaan samenwerken want als zelfstandige gemeente krijgen we het heel lastig.”
Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om goed over de toekomst van de kerkgebouwen in Wijk bij Duurstede na te denken en om met elkaar in actie te komen. Zo kan de huidige generatie deze bijzondere gebouwen, die in belangrijke mate bijdragen aan de identiteit en leefomgeving van de verschillende kernen in de gemeente Wijk bij Duurstede, doorgeven aan de volgende generaties.
2.
Onderzoeksmethode Onze aanpak Het opstellen van een kerkenvisie is vormvrij. Iedere gemeente is vrij om te kiezen voor een aanpak die past bij de plaatselijke context. Belangrijk bij het opstellen van een kerkenvisie is dat dit gebeurt in dialoog met de eigenaren van de kerkgebouwen en andere gebedshuizen. Een kerkenvisie fungeert vaak als startpunt voor een veel langere dialoog tussen kerken (en andere gebedshuizen) en de gemeente. In de gemeente Wijk bij Duurstede zijn verschillende stappen doorlopen. In fase 1 is gestart met het inzichtelijk maken van de religieuze gebouwen binnen de gemeente en hebben kennismakingsgesprekken met de afzonderlijke kerkbesturen plaatsgevonden. In fase 2 is een kansenverkenning voor de op termijn leegkomende kerken uitgevoerd. Deze rapportage is de weergave van de gegevens opgehaald in fase 1 en 2. Dit hoofdstuk licht de gebruikte onderzoeksmethode toe.
11
2. Onderzoeksmethode
Bureauonderzoek De eerste stap bestond uit het inventariseren van de collectie van religieuze gebouwen binnen Wijk bij Duurstede. Dit zijn gebouwen die oorspronkelijk gebouwd zijn als gebedshuis. Naast de geloofsgemeenschappen die bij de religieuze gebouwen horen, zijn er in Wijk bij Duurstede 2 geloofsgemeenschappen die gebruik maken van een gebouw dat niet oorspronkelijk als gebedshuis is gebouwd. Deze gemeenschappen zijn uitgenodigd om deel te nemen aan het onderzoek. Niet alle gemeenschappen zijn ingegaan op de uitnodiging of wilden medewerking verlenen aan het onderzoek. De gebouwen van deze gemeenschappen zijn daarom niet meegenomen in de inventarisatie waardoor we zijn uitgekomen op een lijst van 7 religieuze gebouwen. Veldonderzoek Door bouwhistoricus Lotte Zaaijer is literatuuronderzoek gedaan naar de religieuze gebouwen van Wijk bij Duurstede. Lotte heeft de kernwaarden van de collectie van kerken hieruit afgeleid. Op basis hiervan heeft zij bij de kerkenpaspoorten in bijlage 1 aangegeven welke cultuurhistorische waarden de kerkgebouwen hebben.
12
Ook is door haar een korte kerkgeschiedenis van de gemeente Wijk bij Duurstede in beeld gebracht. Participatie met eigenaren/gebruikers Om een optimaal beeld te kunnen vormen van de huidige situatie van de geloofsgemeenschappen in Wijk bij Duurstede zijn alle geloofsgemeenschappen uitgenodigd voor een kennismakingsgesprek. Niet alle geloofsgemeenschappen zijn op deze uitnodiging ingegaan. Het resultaat van deze kerkenvisie is een weergave van gesprekken en bijeenkomsten met 6 kerkbesturen. In die gesprekken is gevraagd naar feitelijke zaken rondom de geloofsgemeenschap en hun gebouwen. Er is ook gesproken over de toekomstverwachting van gebouw en gemeenschap. Deze informatie vormt een belangrijke bouwsteen voor het opstellen van de kerkenvisie. Na de individuele gesprekken is er een bijeenkomst gehouden met alle kerkeigenaren. Hierin zijn de eerste bevindingen voorgelegd en gemeenschappelijke thema’s besproken.
Foto Kathedraaldenkers: Bijeenkomst met kerkeigenaren
Beleidsplannen kerken Tijdens enkele gesprekken met kerkbesturen kwamen de beleidsplannen voor de komende jaren aan bod. Hieruit blijkt de betrokkenheid en de brede maatschappelijke betekenis van kerken voor hun omgeving. Ook zijn er verkenningsmogelijkheden voor een duurzaam toekomstperspectief in opgenomen. Behoud van de religieuze functie voor de gemeenschap heeft hierbij de eerste prioriteit. Sint Agneskerk Cothen In het beleidsplan 2022-2027 staat de droom van de Protestantse Gemeente Cothen als volgt verwoord: de kerk als plek om elkaar
2. Onderzoeksmethode
te ontmoeten, het geloof te beleven en verhalen, vreugde en verdriet te delen, te bezinnen op (hedendaagse) thema’s voor jong en oud. Een centrale en open plek ook in en voor het dorp, voor bezinning en activiteiten (passend bij deze ‘snelle’ wereld), waar jonge gezinnen naar toe komen en waaraan gemeenteleden enthousiast bijdragen. Een gemeente met een eigen (gedeelde) predikant met zijn/haar gezin wonend in onze pastorie. Er is een goede verstandhouding met de katholieke geloofsgemeenschap in Cothen. Waar mogelijk wordt de samenwerking opgezocht. Een voorbeeld van deze samenwerking waar beide gemeenschappen enthousiast over zijn en ook de inwoners van Cothen heel blij mee zijn, is de Kerstlichtjeswandeling. Dergelijke initiatieven zorgen ervoor dat men betrokken blijft bij de kerk. Daarnaast initieert de kerkgemeenschap zelf activiteiten voor het dorp en omgeving om inkomsten en bezoek aan de kerk te stimuleren. Informatie hierover is te vinden op de site www.protestantsegemeentecothen.nl
13
(Bron: Beleidsplan 2023-2027 Hervormde Gemeente Overlangbroek) Analyse van de opgave Op basis van de individuele toekomstverwachtingen van kerken en geloofsgemeenschappen is een perspectief geschetst voor de gehele gemeente Wijk bij Duurstede. Hiermee is de opgave rondom religieus erfgoed in de gemeente Wijk bij Duurstede in beeld gebracht. Deze toekomstverwachting is terug te vinden in hoofdstuk 6 van deze rapportage. Foto Kathedraaldenkers: Interieur Sint Agneskerk Cothen
Hyacinthuskerk Overlangbroek Dat kerken in de breedte bijdragen aan de samenleving en gastvrij zijn blijkt ook weer uit het beleidsplan van de Hervormde Gemeente Overlangbroek. Ouderen en anderen die niet zelfstandig de kerkdiensten fysiek kunnen bijwonen, kunnen gebruik maken van de rijdersdiensten, die verzorgd worden door vrijwilligers. Er vinden allerhande gemeentelijke activiteiten plaats, als oud papier ophalen, de begraafplaats schoonmaken en er worden open maaltijden gehouden, kerstvieringen, waar ook buurtbewoners welkom zijn.
Participatie met ambtelijke beleidsvelden Tijdens een workshop met ambtenaren zijn de eerste bevindingen gedeeld over de toekomst van het religieus erfgoed in Wijk bij Duurstede. De aanwezige ambtenaren vertegenwoordigden diverse beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie. De analyse van de gesprekken met de kerkbesturen, de toekomstambities van de kerkbesturen met hun kerkgebouw en de wensen voor samenwerking met de gemeente werden gedeeld. Om uiteenlopende waarden bleken de kerkgebouwen te worden gewaardeerd.
2. Onderzoeksmethode
In gespreksrondes is gezamenlijk gezocht naar raakvlakken, uitdagingen en oplossingen voor de korte-, middellange- en lange termijn. Aan de orde kwam bijvoorbeeld dat een kerkgebouw een enkele keer per week of eens in de twee weken wordt gebruikt en dat een kerkgemeenschap als het ware als immaterieel erfgoed gezien zou kunnen worden; een benadering waarbij niet het uitoefenen van het geloof wordt benadrukt maar de kerk als een plek van samenkomst voor een gemeenschap. Er is gesproken over de relatie tussen het kerkgebouw zelf en de maatschappelijke functie van een kerk. Wat is er voor nodig om het religieuze vastgoed te behouden en hoe zouden de gebouwen nog meer voor de burgerlijke gemeente kunnen worden ingezet? Van belang is dat een kerk meer is dan een gebouw. De kerkgemeenschappen hebben een sterke onderlinge sociale band; ze zien naar elkaar om, zorgen voor ziekenbezoek en seniorenactiviteiten, organiseren maaltijden, zetten in op zingeving voor hun leden etc. Ook de Diakonale functie (hulp bij armoede) is belangrijk.
14
Stichting Binding werkt daarin samen met diverse kerken als het gaat om ondersteuning van inwoners. De uitkomsten van deze bijeenkomst met ambtenaren zijn verwerkt in de SterkteZwakteanalyse (hoofdstuk 7).
Na een toelichting op het kerkenvisietraject en de uitkomsten van de gesprekken met de kerkbesturen werd met de genodigden vrij uitgewisseld over kansen voor de kerkgebouwen in de verschillende kernen (Wijk bij Duurstede, Cothen en Langbroek). Zowel de kerken als de kernen hebben specifieke kwaliteiten. Bij het vinden van een duurzaam toekomstperspectief is het van belang dat kerken zich van elkaar onderscheiden en voor het bepalen van nevenactiviteiten ook rekening houden met de programmering van andere organisaties.
Foto W. Norg: Bijeenkomst met ambtenaren uit verschillende beleidsvelden
Participatie met externen In oktober 2023 heeft de gemeente met organisaties uit de gemeente Wijk bij Duurstede (o.a. sociaal-maatschappelijk, ondernemers, kunst en cultuur, erfgoedinstanties, toerisme & recreatie) een kansenverkenning gedaan naar samenwerkingsmogelijkheden en invullingen voor medegebruik.
Foto Kathedraaldenkers: Bijeenkomst met externe organisaties
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan Cultuurhistorische waardenkaart Wijk bij Duurstede
__________________________________________
Het rijke religieuze leven van Wijk bij Duurstede Dorestad 1
1
2
< 1300
3 5
6
1. St. Anthoniskapel 2. Kerk van St. Jan Baptist
4
3. Dominicanessenklooster 4. O.L.V. kapel 5. Nederhof 6. Kasteel
15
Wijk bij Duurstede op de kaart van Jacob van Deventer uit ca 1560. De stad wordt omringd door een muur met muurtorens en stadspoorten. In de stad zijn de Nederhof, het Dominicanesserklooster, het Muntatelier en de Grote of St.-Janskerk aangegeven. Aan de Steenstraat is de Heilige Kruiskapel ingetekend. Ten zuiden van de stad zijn het kasteel, de voorburcht en de tuinen goed te zien.
Tijdens de Romeinse tijd bevond zich op de plek van het huidige Wijk bij Duurstede aan de Rijn een Romeins castellum. De noordelijke grens (limes) van het Romeinse Rijk liep dwars door Wijk bij Duurstede. Mogelijk ontstond aan het begin van de zevende eeuw vlakbij het eerdere Romeinse castellum een nederzetting. In de achtste en negende eeuw groeide de nederzetting langs de linker Kromme Rijnoever en de rechter Lekoever uit tot een voor die tijd zeer belangrijke handelsplaats: Dorestad. In de tweede helft van de negende eeuw kwam een eind aan de belangrijke handelspositie van Dorestad en werd het noordelijke deel van Dorestad verlaten. De overgebleven agrarische nederzetting wordt in een oorkonde uit 948 aangeduid als de ‘villa’ Wijk. De grond in en rond Wijk was verdeeld in domeinen van de Duitse keizer en de Utrechtse kerk. Wijk bij Duurstede 2 “Het Wijkse oude cultuurland bestond uit De Hul, later Heul genoemd, het land oostelijk daarvan in de binnenbocht van de Kromme Rijn, dat ontstaan was bij de verplaatsing van de rivier vanaf de Karolingische tijd, en de Eng ten westen en zuidwesten van Wijk.
De Hul, waar het oude Dorestad had gelegen, werd in de Middeleeuwen de Noorderwaard genoemd. Het gebied daaromheen werd mogelijk vanaf de 9e eeuw ontgonnen. Door verzanding van de monding van de Rijn bij Katwijk nam de betekenis van de rivier omstreeks het jaar 1000 sterk af. In 1122 werd de (Kromme) Rijn bij Wijk van de Lek afgedamd om ontginning van de komgronden in het Kromme-Rijngebied (Langbroek) mogelijk te maken. De Kromme Rijn liep toen nog dwars door het latere stadsgebied. De dam lag vermoedelijk ter hoogte van het kasteelterrein. In 1256 kocht graaf Otto II van Gelre de voormalige keizerlijke vroonhof (of ‘curtis’) te Wijk. Dit betekende een belangrijke stimulans voor de ontwikkeling van de nederzetting. De graaf gaf de vroonhof (de ‘Nederhof’ aan de Markt) spoedig in leen aan de heren van Abcoude. Deze begonnen omstreeks 1270 met de bouw van een kasteel. In 1300 kreeg de nederzetting Wijk bij (het kasteel) Duurstede stadsrechten. In het begin van de veertiende eeuw werd aan de Markt een aan Johannes de Doper gewijde kerk gebouwd.
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
16
Kasteel voor de afbraak van de kasteelmuren, A. Rademaker 1665 (bron: HUA)
Waarschijnlijk is kort daarop ter verdediging van de stad begonnen met het aanbrengen van een eerste omwalling in de vorm van een aarden omwalling en -grachting. Voor de omgrachting werd deels gebruik gemaakt van de oude rivierbeddingen. Midden veertiende eeuw werd de stad in oostelijke richting uitgebreid en vermoedelijk werd in dezelfde periode de stad voorzien van een tweede omwalling in de vorm van een stadsmuur met stadspoorten (zoals de Veldpoort) en versterkingstorens. De stadsmuur en omgrachting werden rond 1445 vernieuwd. In grote lijnen was het stratenpatroon van de huidige binnenstad hiermee vastgelegd. In de tweede helft van de vijftiende eeuw werd kasteel Duurstede de residentie van de bisschoppen van Utrecht. Onder David en Philips van Bourgondië beleefde Wijk bij Duurstede haar meest welvarende tijd. Gesteund door de bisschop begon men met de vergroting van de kerk.
In de tweede helft van de zeventiende eeuw verloor het kasteel haar militair-strategische betekenis. Na de Franse bezetting van 1672-’73 sloopte men de kasteelmuren gedeeltelijk. De bolwerken rond het kasteel werden in 1769 afgegraven en met bomen beplant. Het huidige kasteelpark dateert uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Toen werden ook de stadsmuur en de poorten afgebroken. Een deel van de stadsmuur bleef uiteindelijk gehandhaafd als waterkering langs de Lek. Op die muur waren tuinkoepels gebouwd waar men kon genieten van het uitzicht over het rivierlandschap. Na een economisch dieptepunt in de eerste helft van de achttiende eeuw klom de stad langzaam uit het dal.
Vanaf het midden van de negentiende eeuw breidde de beperkte stedelijke nijverheid zich uit door de vestiging van steenfabrieken en een scheepswerf. Akkerbouw en fruitteelt bleven echter nog lang de voornaamste middelen van bestaan. In de eerste helft van de 20ste eeuw had Wijk bij Duurstede voornamelijk een verzorgende functie voor de omgeving (winkels, scholen, veemarkt). Vooral na 1967 heeft de stad zich in noordelijke en westelijke richting sterk uitgebreid, voor een belangrijk deel op historische grond. De Korte Singel werd gedempt. In de binnenstad heeft vrij veel stadsvernieuwing plaatsgevonden.
Zicht op Wijk bij Duurstede vanaf de Lek, J. Philips, 1750 (bron: HUA)
Gemeente Langbroek, 1868 (Gemeente Atlas van Nederland)
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
17
Brink Nederlangbroek L.P. Serrurier, 1732 (bron: HUA)
* In de Middeleeuwen ontstonden aan de rand van de heuvelrug de zogeheten 'engdorpen': boerengemeenschappen die rond een centraal plein (de 'brink') hun boerderijen en akkers bouwden.)
Langbroek (Overlangbroek en Nederlangbroek) 3 Langbroek was oorspronkelijk een moerassig gebied en werd vanaf de twaalfde eeuw ontgonnen. Vanaf 1122 werd de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede afgedamd, daarna werd begonnen met de ontginningen in het moerasgebied ten oosten van de rivier, onder andere in het Lange Broek. De Langbroekerwetering werd als ontginningsbasis gegraven. Door de plaatsing van de boerderijen vooraan op de kavels ontstond aan beide zijden van de Langbroekerwetering een min of meer losse lintbebouwing.
In het ontgonnen gebied de Veertighoeven ontstond op het kruispunt van de Cotherweg en de wetering een nederzetting: Nederlangbroek. Voor een kerk was al bij de ontginning een plaats gereserveerd. Bij de keuze van juist deze plek zal de nabijheid van de doorgaande weg tussen het Kromme Rijngebied en de Heuvelrug, de CotherDoornseweg, die al voor de ontginningen bestond, meegespeeld hebben. Bij de kerk ontwikkelde zich vermoedelijk gaandeweg een dorpje, met een brink als dorpsplein. De eerste vermelding van Overlangbroek dateert uit 1289. Uit de situatie ter plaatse blijkt dat er bij de ontginning geen ruimte voor een kerk was gereserveerd. Er lijkt een ingreep te zijn gedaan in het oorspronkelijk rechte beloop van de Langbroekerdijk en -wetering. Cothen (en Dwarsdijk) 4 Cothen is van oorsprong een gestrekt engdorp* op de oeverwal van de Kromme Rijn. Een belangrijk structuurelement vormden de brink of een of meer meenten die vermoedelijk onder meer fungeerden als verzamelplaats van vee. In de late Middeleeuwen ontwikkelde zich in alle dorpen een kleine dorpskern, met als meest markante bebouwing de kerk en verder enkele boerderijen.
De brink of meent waaraan de kerk werd gebouwd kreeg de functie van centraal dorpsplein. In de late middeleeuwen werd het gebied rond de brink een verzorgingskern. Er verrezen naast de kerk ook panden voor typische centrumfuncties, zoals een molen, een gerechtshuis, een timmerwerkplaats en een smederij. Direct naast de kerk verrezen in de achttiende eeuw de nog bestaande, maar sterk verbouwde ‘kerkehuisjes’, als toenmalige vorm van sociale woningbouw. De brink had het karakter van een vrij grote, centrale dorpsruimte. Echter, op zijn laatst in de achttiende eeuw, was het grootste deel van deze ruimte, namelijk het gebied dat thans bekend staat als ‘De Boomgaard’, in particulier eigendom gekomen en was op de brink zelf bebouwing, waaronder een kleine school (1875), verrezen. De brink-ruimte was daardoor ingeperkt tot het nog steeds als Brink bekend staande pleintje ten westen van de N.H. kerk. Vanuit het gehucht Dwarsdijk moest men een aanzienlijke afstand afleggen naar een van de dichtstbijzijnde kerken. In de tweede helft van de veertiende eeuw werd besloten om voor dit gebied een eigen kapel te bouwen.
Gemeente Cothen, 1868 (Gemeente Atlas van Nederland)
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
18
Gezicht op het terrein van het kasteel Rhijnestein te Cothen, op de achtergrond het kerkgebouw. H. Spilman, 1740 (Bron; HUA)
Het katholieke centrum bestond naast de kerk zelf uit de pastorie, een onderwijzerswoning (1899), Sint Carolusschool (1921) en begraafplaats (1856) met neogotische grafkapel (1857). Tussen de Brink en de Kerkweg ontstond later een bebouwingslint met losstaande woonhuizen en winkels. Van daaruit is Cothen verder uitgegroeid tot de huidige omvang.
Op 1 januari 1996 werden de gemeentes Langbroek en Cothen samengevoegd met Wijk bij Duurstede tot de gemeente Wijk bij Duurstede. De gemeente Sterkenburg werd in 1857 bij gemeente Driebergen gevoegd.
Gemeente Wijk bij Duurstede 5
Nabij de nieuwe kapel kwam verder nauwelijks een bebouwingskern tot stand. In Dwarsdijk bleef de bebouwing beperkt tot een enkele boerderij en een tegenover de kapel gelegen smederij. In de negentiende eeuw, toen de katholieken weer openlijk hun geloof mochten uitoefenen, ontstond in Cothen een nieuw centrum na de bouw van een rooms-katholieke kerk. Aanvankelijk in de omgeving van de Hinkerstraat, waar in 1838 de eerste kerk werd gerealiseerd, en daarna rond de Kerkweg, vanaf 1906 toen de kerk uit 1838 werd vervangen door de huidige Petrus en Pauluskerk.
Sinds 1126 lagen de rechten van de huidige gemeente Wijk bij Duurstede bij het Domkapittel, maar in 1795 kwam er een einde aan de heerschappij van de domproost. Na een aantal administratieve veranderingen werden uiteindelijk op 1 januari 1812 de voormalige gerechten Cothen en Dwarsdijk verenigd tot de gemeente Cothen. De gemeente Langbroek ontstond uit de voormalige gerechten Overlangbroek, Nederlangbroek, Sterkenburg en Hardenbroek. Op 1 januari 1818 werden de voormalige gerechten Sterkenburg en Hardenbroek weer losgemaakt van Langbroek om samen de nieuwe gemeente Sterkenburg te vormen.
Huidige omvang gemeente Wijk bij Duurstede
2. Geloof in de gemeente Wijk bij Duurstede 3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
Wijk bij Duurstede 6, 7, 8 In Dorestad moet één kerk hebben gestaan, die waarschijnlijk op de Heul stond en verwoest is door de Noormannen. Daarna kwam de kerk op het Oude Kerkhof, bij de Steenstraat, de parochiekerk (de St. Anthoniskapel, in 1586 afgebroken).
Tekening St. Jan Baptist Kerk of Grote Kerk, C. Pronk, 1728 (bron: HUA)
St. Jan Baptist Kerk of Grote Kerk in Wijk bij Duurstede, 1892 (bron: HUA)
Tekening Markt in Wijk bij Duurstede, J. Bulthuis, 1789 (bron: HUA)
Plattegrond terrein H. Maria Magdalenaklooster (bron: 900 jaar Wijk bij Duurstede)
19
In het begin van de veertiende eeuw werd een begin gemaakt met de bouw van de huidige kerk aan de Markt die werd gewijd aan St. Johannes de Doper. De St. Jan Baptist (Johannes de Doper) werd in 1366 verheven tot kapittelkerk. Haar opzet is voor een belangrijk deel te danken aan het verblijf van de bisschoppen van Utrecht op kasteel Duurstede. In de eerste helft van de vijftiende eeuw werd het bestaande gebouw vergroot tot een driebeukig hallenschip met houten tongewelven ter lengte van het oude schip en de toren, welke laatste werd afgebroken. In opdracht van bisschop David van Bourgondië werd omstreeks 1486 aangevangen met de bouw van de huidige toren die niet werd afgemaakt. Het is momenteel een onvoltooide kruisbasiliek, waarvan het koor na een brand in 1579 geheel is gesloopt.
Het Heilige Maria Magdalenaklooster is in 1398 gesticht door Willem van Abcoude, heer van Wijk bij Duurstede. Voor deze nieuwe kloosterstichting werd in 1399 door de bisschop van Utrecht en in 1400 door de paus goedkeuring verleend. Met de bouw van het klooster en de kerk werd in 1398 begonnen en was al in 1401 voltooid. Het klooster werd betrokken door zusters uit het dominicanessenklooster van Schönensteinbach in de Elzas. Het klooster, het kerkje, het bouwhuis (de boerderij), het brouwhuis en de overige bijgebouwen lagen in carrévorm gegroepeerd op een driehoekig terrein tussen de tegenwoordige Peperstraat, het Kloosterstraatje, de Plantsoensteeg en de gedempte stadsgracht. Dit terrein behoorde tot het stadsdeel Het Oever, dat kort voor de kloosterstichting binnen de stedelijke ommuring was getrokken. In de zestiende eeuw ontstonden er spanningen als gevolg van de misstanden in de Rooms-Katholieke Kerk. De Reformatiebeweging, in 1517 te Wittenberg ingezet door Maarten Luther met zijn 95 stellingen, kreeg als gevolg daarvan steeds meer aanhang.
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
20
In 1618 werden enkele tot het klooster behorende huisjes aan de stad verkocht, terwijl sinds 1619 de kloosterrefter door de classis Rhenen-Wijk als vergaderruimte werd gebruikt. In 1640 werden de gebouwen op het kloosterterrein gesloopt.
Tekening van de schuilkerk in Wijk bij Duurstede, 1788 (bron: HUA)
In 1573 ging Prins Willem van Oranje over tot het Calvinisme en in 1581 werd door de Staten van Utrecht de uitoefening van de rooms-katholieke eredienst verboden en de gereformeerde leer als enige in de kerk erkend. Het overgrote deel van de bevolking, velen nog aarzelend, sloot zich bij de calvinisten aan. Slechts een klein deel bleef het oude rooms-katholieke geloof trouw, waarvan de openbare uitoefening vanaf 1596 verboden werd. De heiligenbeelden en de wijwatervaten moesten toen uit de kerken worden verwijderd. De St. Johannes de Doperkerk werd een protestantse kerk en ook het H. Maria Magdalenaklooster werd door de Staten van Utrecht in beslag genomen. De zusters mochten er blijven wonen, maar moesten wel bijdragen in het kosten van onderhoud van predikant, koster en schoolmeester.
In 1770 werd aan de Achterstraat een schuilkerk met pastorie gebouwd waar de katholieken uit Wijk hun geloof konden uitoefenen. De schuilkerk bevond zich achter de tuinmuur, de pastorie aan de straatzijde. De schuurkerk werd in 1815 na inspectie afgekeurd omdat deze te bouwvallig en te klein was; men is daar nog tot 1818 blijven kerken. Een belangrijke gebeurtenis, die het geloofsleven beïnvloedde, was de gelijkstelling van alle religies door de Bataafse Republiek in 1798. De hervormde kerk verloor haar bevoorrechte positie. Vanaf dat jaar vond er bijvoorbeeld een herziening van het eigendomsrecht van kerkgebouwen plaats. Zo werden kerktorens wegens hun maatschappelijk-publieke functie bezit van de (stedelijke) overheid, en de kerkgebouwen bezit van de kerkelijke organisatie. Het was tevens de bedoeling dat kerkgebouwen voor een deel ook terug zouden worden gegeven
aan de Rooms-Katholieke Kerk, maar hier kwam in de praktijk weinig van terecht. Ook in Wijk bij Duurstede, waar de katholieken in de meerderheid waren, ontstond een jarenlange strijd om de Grote Kerk. Uiteindelijk werd de Grote Kerk niet aan de katholieken toegewezen en bleef hervormd.
Lambertusgesticht, waterstaatskerk en pastorie, foto 1900-1905 (bron: HUA)
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
21
In 1816 werd het terrein van het in 1399 gestichte en in 1640 afgebroken H. Maria Magdalenaklooster aan de Klooster Leuterstraat aangekocht voor de bouw van nieuwe parochiekerk en pastorie. In 1817 werd naar ontwerp van Adrianus Tollus (1783-1847) gestart met de bouw van een nieuwe rooms-katholieke kerk, een waterstaatskerk, en een blokvormige pastorie. In 1818 werd ook een armenhuis gebouwd en nog in dat jaar afgerond. De kerk en pastorie werden ook in dat jaar in gebruik genomen. Echter, de financiële middelen van de pastoor en het kerkbestuur waren niet toereikend om de bouw van de kerk geheel te voltooien. Vanaf 1819 kwam de bouw stil te liggen en in 1833 werd het werk alsnog afgerond. In 1907 werd de kerk uitgebreid met een nieuw koor met zijkapellen en dwarsschip in neogotische stijl naar ontwerp van W. te Riele. Omstreeks 1937 werd het oude schip door een nieuw vervangen en voorzien van een westtoren, eveneens in neogotische stijl naar ontwerp van de Deventer architect A.Vosman (een leerling van Te Riele). Het in neobarokstijl uitgevoerde hek langs de kerk uit 1938 is door dezelfde architect ontworpen.
Ontwerptekening A. Vosman voor de R.K. kerk St. Jan Baptist in Wijk bij Duurstede
Nabij de kerk vestigden zich in 1858, na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853, een afdeling van de congregatie van Zusters van Liefde uit Tilburg: het Liefdeof St.-Lambertusgesticht. Deze Zusters legden zich speciaal toe op de zorg voor arme kinderen, zieken en ouden van dagen. In Wijk bij Duurstede voerden zij vanaf 1860 het beheer over het R.K. Armhuis, dat dienst deed als ziekenzaal en bejaardenhuis (Klooster Leuterstraat 33). In 1899 werd naar een ontwerp van de bekende architect Alfred Tepe (1840 - 1920) een nieuwe vleugel in neogotische stijl gerealiseerd (Klooster Leuterstraat 31). Deze aanbouw herbergde onder meer een regentenkamer, drie ruime kamers voor inwonende gasten en een op de zolder een aantal cellen voor de zusters. Aan de achterzijde bevond zich een kleine kapel. Tegelijkertijd kreeg de jongensschool een nieuw onderkomen in een pand aan de overzijde van Kloosterleuterstraat (nr. 24), waarbij het aangrenzende huis (nr. 26) werd ingericht als onderwijzerswoning. De meisjesschool werd in 1902 ondergebracht in een nieuw gebouw op de hoek van de Walplantsoen en de Plantsoensteeg.
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
22
Tot het begin van de negentiende eeuw begroeven ook de katholieken van Wijk hun doden in de Grote Kerk. Aan deze praktijk kwam een einde toen men de beschikking kreeg over een eigen kerk aan de Klooster Leuterstraat. Na de wijding van het kerkhof op 15 juni 1820 werden de kerk en het omliggende kerkhof als begraafplaats voor de katholieke gemeenschap in gebruik genomen. In 1827 kwam een nieuwe wetgeving tot stand die het begraven in kerken en kapellen verbood en elke gemeente verplichtte tot de aanleg van een algemene begraafplaats voor alle kerkelijke gezindten. In 1828 werd een algemene begraafplaats aan de Steenstraat ingericht met een eigen afdeling voor de katholieken. In 1849 werd op deze afdeling een kleine gebedskapel gebouwd (een nieuwe St. Anthonie-kapel ter plaatse van de oude die in 1586 was afgebroken). De begraafplaats is heringericht, de gebedskapel is afgebroken, maar de ingangspoort naar de begraafplaats is nog aanwezig. In 1898 kwam het tot de aanleg van een R.K. Begraafplaats, eveneens aan de Steenstraat.
Een nieuwe wetgeving voor het Lager Onderwijs uit 1902 en 1917 noodzaakte het kerkbestuur, dat tevens fungeerde als schoolbestuur, tot een andere opzet van de R.K. Jongens- en de R.K. Meisjesschool. Het bestaande gebouw van de meisjesschool uit 1902 aan de Plantsoensteeg (St. Jozef), dat in 1913 als onvoldoende was beoordeeld door de gezondheidscommissie, werd in de jaren 1919-1922 gerenoveerd en met twee lokalen uitgebreid. Tegelijkertijd gaf het kerkbestuur opdracht tot de bouw van een nieuwe school met gymnastieklokaal voor de R.K. Jongensschool (St. Antonius) aan het Plantsoen. In het oude schoolgebouw aan de Klooster Leuterstraat werd in 1948 een Fröbelschool geopend. De scholen werden tot 1956 geleid door de zusters van het Liefdegesticht, het gesticht is in 1956 opgeheven. Er moet nog een remonstrantse kerk bestaan hebben in Wijk bij Duurstede, maar slechts korte tijd en informeel. In de Volderstraat is een weinig aanzienlijke synagoge gevestigd geweest. Een gevelsteen vermelde als jaar van oprichting 1808. In 1923 is het gebouwtje verkocht en tot woonhuis ingericht.
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
Langbroek (Overlangbroek, Nederlangbroek) In de dorpskernen van Over- en Nederlangbroek waren de kerkgebouwen de grootste en belangrijkste gebouwen. De kerk van Nederlangbroek aan de Brink is vermoedelijk in de 12e eeuw als dochterkerk van Doorn gesticht. De parochie omvatte het gehele ontginningsgebied (een gebied groter dan de huidige gemeente). Tussen 1333 en 1337 werd de parochie van Overlangbroek, waar ook een kerk gebouwd werd, afgesplitst. Sinds de Reformatie, in 1580, zijn beide kerken Nederlands Hervormd. Hervormde kerk Nederlangbroek 1900-1906 (bron: HUA)
Hervormde kerk Overlangbroek 1900-1906 (bron: HUA)
23
Het kerkgebouw in Nederlangbroek is in oorsprong waarschijnlijk omstreeks 1500 gebouwd. Slechts de toren dateert nog uit deze periode, in 1772 is de zaalkerk grotendeels vernieuwd. Het schip, dat oorspronkelijk lager en smaller was, is in 1870 herbouwd. Achter de kerk ligt een begraafplaats die in 1871 is opengesteld. De oude pastorie is in 1938 vervangen door een nieuwe pastorie, ontworpen door de architect H.A. Meijerink. Het kerkgebouw in Overlangbroek is waarschijnlijk rond 1439 gebouwd en is gelegen in een bocht van de Langbroekerwetering op een enigszins verhoogd terrein.
Slechts de toren dateert nog uit deze periode, de eenvoudige zaalkerk dateert uit de 19e eeuw en het aangebouwde portaal met consistoriekamer uit 1913. De naast de kerk gelegen pastorie dateert uit 1885. Achter de kerk ligt een klein kerkhof. In 1910 is de kerk van de Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland te Langbroek (OGGiN) aan de Cotherweg 25 gebouwd. Dit is een eenvoudig gebouw in een sobere architectuur, kenmerkend voor het Gereformeerde geloof. Het portaal aan de voorzijde dateert uit 1974. In 1979 en 2018 werd het kerkgebouw aan de achterzijde verlengd. In 2018 is er tevens aan de linker zijde een zijbeuk toegevoegd
Kerk van de Gereformeerde Gemeente aan de Cotherweg in Langbroek, voor de verlenging. (bron: RAZU)
3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
Achter de kerk, aan de Kromme Rijn, kwam in 1848 een pastorie. Het kerkhof is omstreeks 1885 gesloten.
Tekening van de Agneskerk in Cothen, 1755-1773, J. van Hiltrop (bron: HUA)
Cothen (en Dwarsdijk) 10 Het kerkgebouw aan de Brink in de oude dorpskern van Cothen dateert vermoedelijk uit de twaalfde eeuw en was gewijd aan de H. Agnes. In de veertiende eeuw werd de kerk op het koor na verwoest. Aan het einde van de veertiende eeuw werd het nog resterende gedeelte hersteld en in gebruik genomen als kerk. In 1520 is de laat-gotische sacristie aangebouwd, met daaronder een crypte, bedoeld als grafkelder voor de bewoners van Rhijnestein. Het huidige aanzien kreeg de kerk in 1890, toen het schip aan de westzijde met twee traveeën werd verlengd.
24
Tijdens de Reformatie in 1580 werd het kerkgebouw een protestantse (Hervormde) kerk. Het overgrote deel van de bevolking bleef katholiek. Oogluikend werd toegestaan dat katholieke diensten werden gehouden in boerderijen, particuliere huizen of in de kapel van kasteel Rhijnestein. In de tweede helft van de veertiende eeuw kreeg het gehucht Dwarsdijk een eigen kapel. De meest gunstige plek om de kapel te bouwen was de wegkruising van de Dwarsdijk (huidige Smidsdijk) en de Kapelleweg, die er zijn naam aan heeft ontleend. De kapel is niet uitgegroeid tot de kerk van een afzonderlijke parochie. Integendeel, het aantal gebruikers van de kapel bleek te gering om het gebouwtje te onderhouden. Omstreeks 1600 bevond de kapel zich reeds in vervallen toestand en is toen afgebroken. In 1835 richtte het kerkbestuur een verzoekschrift aan de Koning om toestemming te krijgen voor de bouw van een nieuwe kerk.
In 1838 werd aan de Hinkerstraat een nieuw kerkgebouw in gebruik genomen, dit was een kleine kerk zonder toren. Het overgrote deel van Cothen was katholiek gebleven, de kerk was daarom al snel te klein. In 1906 werd de kerk uit 1838 vervangen door de huidige en grotere Petrus en Pauluskerk met pastorie aan de Kerkweg, ontworpen door de architect W. te Riele uit Deventer. Het katholieke centrum bestond naast de kerk zelf uit de pastorie, een onderwijzerswoning (1899), Sint Carolusschool (1921) en begraafplaats (1856) met neogotische grafkapel (1857).
Bronnen 3. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorische quickscan
Gemeente Wijk bij Duurstede 1. Kolman et al, Monumenten in Nederland, Utrecht, 1996 2. Citaat uit: Kolman et al, Monumenten in Nederland, Utrecht, 1996. p.295-296 3. Ginkel-Meester van, S., Kooiman, M., Langbroek, geschiedenis en architectuur, 1990 4. Ginkel-Meester van, S., Vernooij, A., Cothen, geschiedenis en architectuur, 1992 5. https://nl.wikipedia.org/wiki/Cothen, https://nl.wikipedia.org/wiki/ Langbroek_(plaats)
De Sint Agnuskerk uit Cothen is in de 19e eeuw aan de voorzijde uitgebreid. (bron: RAZU)
Geloof in gemeente Wijk bij Duurstede
R.K. kerk in Cothen, ca 1948 (bron: RAZU)
R.K. kerk omstreeks 1920 - 1940 (bron: RAZU)
25
6. Gaasbeek, F., Geloven en bouwen na de ReformatieWijk bij Duurstede, Jaarboek Oud-Utrecht 2000, p. [125]-162. 7. Gaasbeek, F., Het dominicanessenklooster Maria Magdalena, in: Eerden-Vonk, Wijk bij Duurstede 700 jaar stad, 2000. 8. Olde Meierink, B., Gaasbeek, F., Wijk bij Duurstede, geschiedenis en architectuur, 1991 9. Ginkel-Meester van, S., Kooiman, M., Langbroek, geschiedenis en architectuur, 1990 10. Ginkel-Meester van, S., Vernooij, A., Cothen, geschiedenis en architectuur, 1992
Hervormde Kerk
Beeldverantwoording 3. Cultuurhistorische scan
• Beeldbank Het Utrechts Archief (HUA) • Beeldbank Regionaal Archief Zuid Utrecht (RAZU)
Oud Gereformeerde Gemeente
Sint Agneskerk Petrus en Pauluskerk
Hyacinthuskerk
Grote Kerk Legenda Rijksmonument Gemeentelijk monument Topensemble (Catharijne Convent) Rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht
26
H. Johannes de Doperkerk
Kernwaarden 3. Cultuurhistorische scan
27
1. De Grote Kerk in Wijk bij Duurstede uit 1366 is gebouwd kort voordat de omwalling werd aangelegd ter verdediging van de vestingsstad. 2. De Sint Agneskerk in Cothen (esdorp) en de Hervormde Kerk in Nederlangbroek (ontginningsdorp) staan op kenmerkende locaties aan de brinken. 3. De Grote Kerk, de Agneskerk en de twee Hervormde kerken in Langbroek en Overlangbroek zijn allemaal voor de Reformatie als rooms katholieke kerken gebouwd en werden daarna protestants. Bij de Grote Kerk in Wijk bij Duurstede is dit het beste afleesbaar. In Wijk bij Duurstede heeft een schuilkerk gestaan, maar deze is afgebroken. 4. In Cothen en Wijk bij Duurstede is, ook na de Reformatie, een groot deel van de bevolking katholiek gebleven. Hier zijn begin negentiende eeuw rooms katholieke kerken gebouwd die rond de eeuwwisseling werden vervangen door grotere kerkgebouwen, beiden naar oorspronkelijk ontwerp van W. te Riele uit Deventer. In Wijk bij Duurstede is de rooms katholieke kerk en pastorie gebouwd op het voormalige terrein van het Maria Magdalenaklooster aan de Klooster Leuterstraat, in Cothen
aan de Kerkweg. Op beide locaties ontstond een katholiek centrum, o.a. met scholen en onderwijzerswoning. In Wijk bij Duurstede maakte het Liefdeof St.-Lambertusgesticht een belangrijk onderdeel uit van het katholieke centrum. 5. In Langbroek domineert de protestantse denominatie. Hier is rond de eeuwwisseling geen rooms katholieke kerk gebouwd, zoals in vele plaatsen, maar een Gereformeerde kerk. Kerkenpaspoorten Voor de 7 oorspronkelijke gebedshuizen is een paspoort opgesteld met daarin de waarden die het kerkgebouw voor Wijk bij Duurstede vertegenwoordigt. Bij de inventarisatie is ingegaan op de volgende categorieën: • Cultuurhistorische waarden • Bouwhistorische waarden • Architectuurhistorische waarden • Ensemblewaarden (omschrijft de waarde van een gebouw en de meerwaarde door de samenhang van objecten in de omgeving of de samenhang met het interieur) • Interieurwaarden
De paspoorten zijn te vinden in bijlage 1 en zijn gebaseerd op literatuuronderzoek en eigen waarnemingen van cultuurhistoricus Lotte Zaaijer.
“Wij zouden het fijn vinden als we handvatten krijgen voor nieuwe mogelijkheden en ideeën om het kerkgebouw respectvol te gebruiken”.
4. Feiten en cijfers Voor dit onderzoek is een kerkenlijst opgesteld. Deze lijst bestaat uit 7 van oorsprong religieuze gebouwen die allen nog in religieus gebruik zijn. Binnen de gemeente Wijk bij Duurstede zijn er enkele geloofsgemeenschappen die geen eigen gebouw bezitten. In dit hoofdstuk worden feiten en cijfers gepresenteerd die betrekking hebben op de 7 religieuze gebouwen. Functioneel gebruik Op het moment van onderzoek (2023) zijn alle 7 religieuze gebouwen binnen de gemeente Wijk bij Duurstede in religieus gebruik en is er geen spraken van transitie, herbestemming of leegstand.
1
2
3
4
5
6
7
28
5
Functies van kerken
Langbroek
4. Feiten en cijfers
7
Religieus gebruik
4 Cothen
3
6 1
Grote Kerk
2
Heilige Johannes de Doper
3
St Agneskerk
4
Heilige Petrus en Pauluskerk
5
Hervormde kerk
6
Hyacinthuskerk
7
Oud Gereformeerde Gemeente
Overlangbroek
Wijk bij Duurstede
1
29
2
Denominaties 4. Feiten en cijfers
De kerken binnen de gemeente Wijk bij Duurstede behoren tot verschillende denominaties. Er zijn twee Rooms-Katholieke kerken; de Heilige Johannes de Doper in Wijk bij Duurstede en de Heilige Petrus en Pauluskerk in Cothen. De overige kerken zijn Protestants. Van oorsprong waren er veel Hervormde kerken. Sinds de fusie van de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in 2004 vormen beide genootschappen één kerkverband: de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
1
4
2
Denominaties Rooms-Katholieke Kerk Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Bij het ontstaan van de PKN ontstond ook een nieuwe denominatie: de Hersteld Hervormde Kerk. De Hersteld Hervormde Kerk kan gerekend worden tot de bevindelijk gereformeerde stroming. Zowel de Oud Gereformeerde Gemeente in Langbroek als de Hervormde Kerk in Langbroek vallen onder deze denominatie.
30
Bevindelijk gereformeerd
“Geen idee wat onze functie kan zijn buiten de kerkgemeenschap. Wel interessant om te weten waar behoefte aan is en hoe wij onze dienstverlening daarop aan zouden kunnen sluiten.”
5
Denominaties
Langbroek
4. Feiten en cijfers
7
Rooms-Katholieke Kerk Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Bevindelijk gereformerd
4 Cothen
3
6 1
Grote Kerk
2
Heilige Johannes de Doper
3
St Agneskerk
4
Heilige Petrus en Pauluskerk
5
Hervormde kerk
6
Hyacinthuskerk
7
Oud Gereformeerde Gemeente
Overlangbroek
Wijk bij Duurstede
1
31
2
Bouwperiode 4. Feiten en cijfers
De kerken in Wijk bij Duurstede zijn in verschillende bouwtijden tot stand gekomen. Vier kerken zijn eeuwenoud en dateren uit de 14e en 15e eeuw. 1. De bouw van de Grote Kerk gaat terug tot in de 14e eeuw, toen op de plaats van de huidige kerk een kleine éénbeukige kruiskerk werd gebouwd. Deze kerk werd omstreeks 1365 in gebruik genomen en was gewijd aan Johannes de Doper. 2. De hervormde Hyacinthuskerk in Overlangbroek dateert uit de late 14e eeuw, begin 15e eeuw. Het schip en de toren zijn nog in oorspronkelijke staat. 3. De Agneskerk in Cothen is in het midden van de 15e eeuw door de Heren van Rhijnestein herbouwd als kruiskerk. 4. De eenvoudig gebouwde gotisch Hervormde kerk dateert van het einde van de 15e eeuw. Ruim drie eeuwen later werden de Heilige Petrus en Pauluskerk in Cothen en de Heilige Johannes de Doper in Wijk bij Duurstede ontworpen en gebouwd. Tot slot werd in het begin van de 20e eeuw de kerk van de Oud Gereformeerde Gemeente in Langbroek gebouwd. In 2018 is deze uitgebreid.
32
4
2 1 Bouwperiode 1400-1500 1800-1900 1900-2000
“Mensen voelen zich vertrouwd met het gebouw, het voelt voor velen als thuiskomen. Zeker voor de mensen die van oudsher hier al komen”.
5
Bouwperiode
Langbroek
4. Feiten en cijfers
7
1400-1500 1800-1900 1900-2000
4 Cothen
3
6 1
Grote Kerk
2
Heilige Johannes de Doper
3
St Agneskerk
4
Heilige Petrus en Pauluskerk
5
Hervormde kerk
6
Hyacinthuskerk
7
Oud Gereformeerde Gemeente
Overlangbroek
Wijk bij Duurstede
1
33
2
Monumentale status 4. Feiten en cijfers
In de gemeente Wijk bij Duurstede zijn 3 kerkgebouwen aangewezen als gemeentelijk monument, daarbij zijn er 4 kerken met de status van rijksmonument. Op het kaartje hieronder is de status van deze kerkgebouwen aangegeven.
3
4
Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument
34
“Als kerk willen wij het evangelie verspreiden. Het behoud van het kerkgebouw is geen doel op zich. Echter als wij zouden beslissen om geen gebruik meer te maken van dit gebouw, verliezen wij onze gemeenschap. Onze leden zijn gehecht aan dit gebouw”.
5
Monumentale status
Langbroek
4. Feiten en cijfers
7
Rijksmonument Gemeentelijk monument
4 Cothen
3
6
1
Grote Kerk
2
Heilige Johannes de Doper
3
St Agneskerk
4
Heilige Petrus en Pauluskerk
5
Hervormde kerk
6
Hyacinthuskerk
7
Oud Gereformeerde Gemeente
Overlangbroek
Wijk bij Duurstede
1
35
2
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Beleidskaders gemeente Wijk bij Duurstede Omgevingsvisie Op 6 juli 2021 stelde de gemeenteraad van Wijk bij Duurstede de omgevingsvisie stedelijk gebied vast. De omgevingsvisie heeft betrekking op de drie kernen in de gemeente Wijk bij Duurstede. Voor het gebied buiten de kernen lag er al een omgevingsvisie: de omgevingsvisie Kromme Rijngebied uit 2017. De omgevingswet, die op 1 januari in werking is getreden, schrijft voor dat iedere gemeente in Nederland uiterlijk drie jaar na de inwerkingtreding van de wet één omgevingsvisie moet hebben. De twee documenten moeten worden samengevoegd tot één omgevingsvisie en wordt zo opgesteld dat het voldoet aan alle eisen van de omgevingswet en onderdeel wordt van de beleidscyclus. De omgevingswet schrijft voor dat delen van de erfgoedverordening worden verplaatst naar het omgevingsplan. Daarvoor is ook een deel visie nodig, bijvoorbeeld over hoe we willen omgaan met onze kerken en/ of monumenten. De kerkenvisie wordt een bouwsteen van de omgevingsvisie zodat het belang en de waarden van het religieus erfgoed in de verschillende relevante onderdelen van de omgevingsvisie wordt erkend.
36
Het integrale karakter van de (ontwerp) Omgevingsvisie Wijk bij Duurstede biedt kansen voor de kerkenvisie om vanuit cultuurhistorisch waardevol religieus erfgoed een verbinding te maken met verschillende opgaven uit andere sectoren en deze ook met elkaar te verbinden. Erfgoedverordening De gemeente hanteert de Erfgoedverordening Wijk bij Duurstede 2023, vastgesteld op 12 december 2023, voor de bescherming van gemeentelijke monumenten. Hierin staan voorschriften en regels met betrekking tot cultureel erfgoed, zowel voor monumenten, archeologie als het cultuurlandschap. De regels uit de erfgoedverordening die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving moeten voor eind 2031 opgenomen zijn in het omgevingsplan. Erfgoedbeleid De gemeente heeft nog geen erfgoedbeleid en wil dit wel gaan opstellen. De gemeente wil een erfgoedbeleid opstellen. De bescherming en cultuurhistorische waarden van het religieus erfgoed zoals verwoord in de Kerkenvisie kunnen hier onderdeel van worden.
Beleidskader maatschappelijke accommodaties Op 12 oktober 2021 heeft de gemeenteraad het beleidskader maatschappelijke accommodaties vastgesteld. Dit beleidskader creëert de juiste randvoorwaarden voor (de ontwikkeling van) maatschappelijke activiteiten en een goed voorzieningenniveau in het algemeen. Het beleidskader richt zich op de afstemming tussen vraag en aanbod van maatschappelijke accommodaties op de terreinen sport en bewegen, sociaalmaatschappelijk, onderwijs en welzijn en zorg. Het heeft betrekking op alle gebouwen (met buitenvoorzieningen) waarin deze maatschappelijke functies worden georganiseerd. De gemeente heeft ten aanzien van deze functies een wettelijke taak (zoals bijvoorbeeld onderwijshuisvesting) of een reële invloed op en zeggenschap over realisatie, spreiding, kwaliteit en/ of het gebruik ervan. Het behouden van functies in de kernen vraagt een andere manier van omgaan met maatschappelijke accommodaties. Niet het ad-hoc oplossen, maar integraal zoeken naar duurzame oplossingen.