Exploitatie Binnensport 10-02-2021
Tekst van het document
Scenario’s exploitatiemodel binnensport
Beheer & Exploitatie Binnensport Gemeente Wijdemeren
Datum 10 februari 2021 Kenmerk Prae.WDM-ER.10022021Exploitatiemodel Binnensport Titel Scenario’s exploitatiemodel binnensport Door Praesentis, Edwin van Miltenburg In opdracht van Gemeente Wijdemeren
Inhoud 1.
INLEIDING EN PROCES .......................................................................................................................... 1 1.1 1.2 1.3
2.
INVENTARISATIE ................................................................................................................................... 2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9
3.
INHOUDELIJKE INVENTARISATIE .........................................................................................................................................2 OMGEVING EN MARKT ....................................................................................................................................................5 OVEREENKOMSTEN HORECA EN BEHEER .............................................................................................................................6 BEZETTING EN BENUTTING ...............................................................................................................................................8 WETTELIJKE EN FISCALE KADERS ......................................................................................................................................12 FINANCIËLE INVENTARISATIE...........................................................................................................................................13 MEERJAREN ONDERHOUDSPLANNING ..............................................................................................................................18 OVERLEG MET BETROKKENEN .........................................................................................................................................18 ACTUELE ONTWIKKELINGEN HILVERSUM
..........................................................................................................................19
ANALYSE ............................................................................................................................................. 20 3.1 3.2 3.3
4.
AANLEIDING ..................................................................................................................................................................1 VISIE PRAESENTIS ...........................................................................................................................................................1 PLAN VAN AANPAK..........................................................................................................................................................1
MOTIEVEN VAN PRIVATISERING C.Q. UITBESTEDING VAN (GEMEENTELIJKE) BEHEERTAKEN .......................................................20 HET FINANCIËLE MOTIEF IN PERSPECTIEF ..........................................................................................................................20 ARGUMENTEN OM TE KIEZEN VOOR EEN BEPAALDE BEHEERVORM ........................................................................................23
SCENARIO’S ........................................................................................................................................ 26 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6
SCENARIO: EEN NIEUW EXPLOITATIEMODEL ......................................................................................................................26 KADERS KWALITEIT EXPLOITATIE EN WERKPROCES ..............................................................................................................26 SCENARIO LOKAAL ONDERNEMERSCHAP ...........................................................................................................................27 SCENARIO COMMERCIALISERING .....................................................................................................................................28 SCENARIO JOINT VENTURE .............................................................................................................................................30 ADVIES: TWEETRAPS SCENARIO ......................................................................................................................................32
BIJLAGE 1. PROGRAMMERING BINNENSPORTACCOMMODATIES ............................................................... 34 B1.1 B1.2 B1.3
DE FUIK SEIZOEN 2019 / 2020 .....................................................................................................................................34 EIKENRODE SEIZOEN 2019 ............................................................................................................................................36 DE BLIJK .....................................................................................................................................................................39
BIJLAGE 2.
OVERZICHT KOSTEN EN OPBRENGSTEN 2015-2018 (EN 2019) ........................................... 40
BIJLAGE 3.
MANAGEMENT INFO ADMINISTRATIE: GFA GROOTBOEK/BUDGET/PROGRAM/TAAK......... 43
BIJLAGE 4.
BEHEERTAKEN SPORTHALLEN DE FUIK (IDEM IN DE BLIJK).................................................. 46
1.
Inleiding en proces
1.1
Aanleiding
1.2
Visie Praesentis
1.3
Plan van aanpak
De gemeente Wijdemeren heeft Praesentis om advies gevraagd inzake het beheer- en exploitatiemodel van de drie gemeentelijke binnensportaccommodaties: sporthallen De Blijk en De Fuik en sportzaal Eikenrode. De gemeente wenst uitsluitsel te hebben of een nieuw exploitatiemodel leidt tot voordelen in de bedrijfsvoering. Dat geldt primair voor Sportzaal Eikenrode waar sprake is van gemeentelijk beheer en in het kielzog daarvan ook voor De Blijk en De Fuik waar de beheertaken zijn uitbesteed. In Eikenrode speelt daarbij dat er ruimte lijkt te zijn voor verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening in relatie tot de kosten die daar nu voor worden gemaakt. Naast een eventueel gemeentelijk organisatievoordeel worden ook aantoonbare voordelen in beeld gebracht voor een betere exploitatie van elke binnensportaccommodatie afzonderlijk, synergievoordelen gezamenlijk en een zo hoog mogelijk maatschappelijk rendement. Met dat laatste bedoelen wij dat de accommodaties beter bereikbaar, beschikbaar en betaalbaar zijn voor de inwoners, verenigingen uit de gemeente en regio. Verder brengen wij in kaart op welke wijze optimale ruimte ontstaat voor meer marktgerichte c.q. commerciële evenementen en activiteiten.
Binnensportaccommodaties ontlenen hun bestaansrecht in de kern aan het huisvesten van bewegingsonderwijs. Bewegingsonderwijs is een kerndoel in het basisonderwijs. Basisscholen moeten hier dus aandacht aan besteden. Hoe de lessen in het basisonderwijs worden ingevuld en hoeveel uren is aan de school zelf. Veelal wordt een capaciteitsberekening gemaakt, dat wil zeggen dat op basis van de hoeveelheid uren die scholen nodig hebben voor hun bewegingsonderwijs het aantal benodigde zaaldelen wordt geraamd. Als zaaldelen kunnen worden samengevoegd op één locatie, bijvoorbeeld voor het voor het combineren van capaciteitsvraagstukken met de wens om verenigingssport te accommoderen, ontstaan sportzalen en sporthalen. Een sporthal, vaak met horeca, vervult een sportbehoefte maar raakt ook thema’s als gezondheid, bewegen, recreëren, samenzijn en ontmoeten. “Sport is een effectief middel om de algemeen gezondheid, persoonlijke ontwikkeling én integratie te bevorderen, burgers bij de samenleving te betrekken en verbetering van de leefbaarheid te realiseren.”1 Maar bovenal geldt dat sporten vooral leuk kan zijn, al dan niet inclusief “derde helft” in de horeca. Gemeenten investeren flink in sportaccommodaties. De exploitatie is nagenoeg nooit kostendekkend. Het voordeel bestaat daarom niet zozeer uit financiën, maar uit maatschappelijk rendement.
Voor de gemeente Wijdemeren gelden bijzondere omgevingskaders en eerdere verkenningen voor intergemeentelijke samenwerking of mogelijke herindelingen. We nemen deze vraagstukken mee in de omgevingsanalyse en beschrijven de actualiteitswaarde.
Het gevolgde proces en de werkzaamheden omvatten een inventarisatie, analyse en advies inclusief procesplan voor de toekomst. Schematisch ziet dat er volgt uit: Inventarisatie kaders, contracten en MOP's
Aanbod en exploitatie accommodaties
Demografie, relatie o.a. Hilversum en markt
Inventarisatie en actualisatie
Kwalitatieve beschrijving voor- en nadelen per scenario
Analyse en ramingen
Financiele ramingen
Conclusies en aanbevelingen
Rapportage
1 Bron: vrij naar ‘De maatschappelijke betekenis van Sport’, Maarten van Bottenburg en Kees Schuyt Onderzoek in opdracht van
NOC*NSF Uitgegeven door NOC*NSF Arnhem, 1996
1
2.
Inventarisatie
Dit hoofdstuk bestaat uit de volgende onderdelen: 2.1 2.1.1 2.1.2 2.2 2.3 2.3.1 2.4 2.4.1 2.4.2. 2.4.3. 2.5 2.6 2.6.1 2.6.2 2.6.3 2.6.4 2.6.5 2.7 2.8 2.9
2.1
Inhoudelijke inventarisatie Configuratie en spreiding binnensport Beleidsuitgangspunten en opdrachtkaders Omgeving en markt Overeenkomsten horeca en beheer Gemeentelijk beheer Bezetting en benutting Programmering bewegingsonderwijs M.b.t. programmering en urenregistratie Toekomstverwachting Wettelijke en fiscale kaders Financiële inventarisatie Leeswijzer Tarieven 2019 Kostenoverzicht 2015 - 2018 Grafische weergave vergelijking binnensport Financiële conclusies Meerjaren onderhoudsplanning (MOP’s) Overleg met betrokkenen Actuele ontwikkelingen Hilversum
Inhoudelijke inventarisatie
In de inhoudelijke inventarisatie zijn benut: alle overeenkomsten met betrekking tot beheer en verhuur; beschikbare MJOP’s2, voorziene en recent uitgevoerde renovaties e.d.; tarieven en subsidies (beleid); de maatschappelijke kaders die nu gelden (gebruik van verenigingen en scholen); openstellingstijden, bezoek- en benuttingsgegevens, commerciële en marktgerichte activiteiten en evenementen etc., geïnventariseerd in overleggen met de beheerders / pachters; demografische gegevens, bijzondere en relevante ontwikkelingen; relevante beleidsnota’s m.b.t. sport, bewegen en gezondheid, accommodaties beleid etc.; een verkenning van ontwikkelingen bij buurgemeente Hilversum op het gebied van (binnen)sportaccommodaties; de begrote en werkelijke resultaten van de boekjaren 2015 t/m 2018 en afzonderlijk voor 2019; overleg met beheerders over inhoudelijke zaken, financiën en correcties. 2.1.1 Configuratie en spreiding binnensport De gemeente Wijdemeren heeft drie gemeentelijke binnensportaccommodaties te weten: Tabel 1: overzicht gemeentelijke binnensportaccommodaties Wijdemeren
Sporthal
Adres
Eikenrode
Laan van Eikenrode 49, 1231 BN, Loosdrecht Zuidsingel 54, 1241 HD, Kortenhoef Blijklaan 3, 1394 KA, Nederhorst den Berg
De Fuik De Blijk
Bouwjaar
BVO3
1998
1.500m²
1993
2.523m²
1980
2.242m²
Oppervlakte in m2 23 * 29m (667m²) 42 * 26m (1.092m²) 44 * 28m (1.232m²)
Beheer & exploitatie Gemeente
Zaaldelen
Verhouding
2
1/2
Exploitant
2
1/3e – 2/3e
Exploitant
2
1/2
2 Meerjaren Onderhoudsplanningen 3 BVO = bruto vloer oppervlakte
2
Deze sportaccommodaties zijn in eigendom van de gemeente Wijdemeren en liggen op eigen grondgebied. In elke accommodatie is er gebruik voor bewegingsonderwijs, verenigingssport en diverse andere activiteiten. Tabel 2: Afstanden en reistijd binnensportaccommodaties Wijdemeren
Eikenrode De Fuik De Blijk
Eikenrode 6.2 12.4
Afstand in km De Fuik 6.2 8.8
De Blijk 12.4 8.8
Eikenrode 12 16
Reistijd in minuten De Fuik 12 14
De Blijk 16 14
Het beheer van sporthal Eikenrode te Loosdrecht wordt verzorgd door medewerkers van de gemeente. Hierin is een kantine gevestigd die beheerd wordt door Stichting De Wissel (verenigingen). De horeca is niet op elk openstellingsmoment van de sporthal ook open voor publiek. Het beheer van de sporthallen De Blijk en De Fuik wordt verzorgd door beheerders die tevens als lokale ondernemer de horeca huren en uitbaten. De gemeente is als eigenaar gehouden aan zaken zoals groot onderhoud, vervangingsinvesteringen en zij draagt ook zorg voor de keuring, onderhoud en vervanging van alle sportinventaris. De staat van onderhoud van het gebouw wordt door de gemeente als goed bestempeld, behalve bij Sporthal de Blijk. Deze accommodatie is meer gedateerd en kent een matige onderhoudsstaat. 2.1.2 Beleidsuitgangspunten en opdrachtkaders De gemeente beschikt over een relatief gedateerde nota accommodatiebeleid “Een duurzame constructie” uit 20094) waarin de ontwikkelingen zijn bekeken tot en met het jaar 2020. De gemeente Wijdemeren heeft een oppervlakte van ca. 76,36km² en heeft in 2021 ca. 24.358 inwoners. Deze inwoners wonen verspreid over 5 kernen. Loosdrecht en Kortenhoef vormen samen de grootste kernen in de gemeente. Volgens de Prognose 2017-2040 5 slinkt dat aantal inwoners tot ongeveer 22.900 in 2040. Het aantal huishoudens neemt licht toe.
Er zal sprake zijn van lichte ontgroening en verdergaande vergrijzing. In de leerlingenprognose wordt gekeken naar de groep die gebruik maakt van het primair onderwijs, de zogenoemde basisgeneratie. De prognose (2020) toont dat de basisgeneratie tot het jaar 2028 stijgt naar 2.260 kinderen en daarna licht zal afnemen richting de 2.000 kinderen. Ter vergelijking: in 2009 was dat ongeveer 2.495 en in 2017 was dat 2.046 leerlingen . Er heeft twee keer een actualisatie plaatsgevonden 67 in de Leerlingenprognose en ruimtebehoefte basisonderwijs 2018 (Pronexus, november 2017). In deze periode van circa 10 jaar groeit het leerlingenaantal in o.a. Loosdrecht en Nederhorst den Berg nog. Globaal: Er gaan meer leerlingen naar de basisscholen t/m 2028 dan tot voor kort werd verwacht. Er is in deze periode een hogere vraag naar klaslokalen, kinderopvangroepen en buitenschoolse opvang. Dat heeft mogelijk effect op de behoefte aan binnensport ruimte. Vooralsnog biedt de programmering in de binnensportruimte daar nog opties toe. In algemene zin wordt verondersteld dat het aantal leerlingen in deze periode geen significante invloed heeft op de behoefte aan beschikbare ruimten voor het bewegingsonderwijs (de bezetting wordt wel iets hoger) en dat er een relatief stabiele doelgroep is voor verenigingssport.
Dat laat echter eventuele toekomstige wijzigingen van normen van onderwijs, sportbonden, gemeenten, vraag naar (soort) verenigingssport etc. onverlet. Het ‘accommodatiebeleid’ inclusief gehanteerde tarieven en horecaverhuur vergoedingen is voor het laatst aan de orde geweest in de gemeenteraad van 24 november 2011 8 . Op 6 maart 2019 is de gemeenteraad geïnformeerd over het uit te voeren onderzoek of (verdere) privatisering of een ander model van het beheer en de exploitatie haalbaar is. Met privatisering wordt bedoeld het gedeeltelijk of geheel overdragen van taken en verantwoordelijkheden van de gemeente aan (een) sportvereniging(en) of een private organisatie. 4 Een duurzame constructie, Accommodatiebeleid gemeente Wijdemeren, Grontmij/Marktplan, 21 april 2009 5 Prognose 2017-2040, Bevolking, Huishoudens en Woningbehoefte van de Directie Beleid, sector Onderzoek & informatie Noord-
Holland d.d. 8 juni 2017 6 Leerlingenprognose en ruimtebehoefte basisonderwijs 2018 (Pronexus, november 2017) 7Leerlingenprognose en ruimtebehoefte basisonderwijs 2020 (Pronexus september 2020) 8 Raadsvoorstel: RV/299/110928/265, Accommodatiebeleid (o.a. vaststellen 1/3e regeling en huurtarieven)
3
In 2017 heeft een eerste inventarisatie op het gebied van maatschappelijke accommodaties plaatsgevonden. Dit is medio 2019 opnieuw in ontwikkeling en wordt geactualiseerd9. Hierin is voor bevindingen en tekstdelen opgetrokken met Praesentis (o.a. m.b.t berekening van bezetting, voorrangsregeling sportgebruik, visie op beheer en exploitatie). De schoolgymnastiek is leidend bij het vaststellen van het rooster, aangezien de gemeente wettelijk verplicht is om hiervoor ruimte te faciliteren. Er is een gedateerde prioriteitstelling bij de toewijzing van sportaccommodaties10. In de praktijk blijkt dat lokale verenigingen soms niet de gewenste uren kunnen huren aangezien deze aan verenigingen van buiten de gemeente worden toegekend. Dit is niet altijd een wenselijke situatie. In de verordening is tot op heden de volgende voorrangsregeling opgenomen: 1. Structureel gebruik voor schoolgymnastiek 2. Structureel gebruik voor sportactiviteiten door lokale sportverenigingen, die in het voorafgaande seizoen uren hebben gehuurd 3. Structureel gebruik voor sportactiviteiten door lokale sportverenigingen, die in het voorafgaande seizoen niet hebben gehuurd 4. Incidentele gebruik voor onderwijsdoeleinden en lokale sportverenigingen voor sportactiviteiten 5. Incidenteel gebruik voor en van lokale organisaties en particulier initiatief voor sportactiviteiten 6.
Overig structureel en incidenteel gebruik niet zijnde commerciële activiteiten 7. Structurele en incidenteel gebruik voor commerciële doeleinden, zoals het gebruik van de sporthal voor evenementen. Er zijn (actuele praktijkvoorbeelden waarbij de beleving van de voorrangsregeling anders wordt geïnterpreteerd (beheerder, gebruiker, gemeente). Ons inziens hoeft de oorzaak hiervan niet (per definitie) te liggen in het al dan niet op de juiste wijze toepassen van de voorrangsregeling. Zoals ook voortkomt uit o.a. paragraaf 2.3 en verder, is geen sprake van eenduidige procedures en zijn de criteria van processen zoals tijdig reserveren, programmering en toekenning niet voldoende bekend bij verenigingen en ander gebruikers.
In de Toekomstvisie maatschappelijk vastgoed, wordt voorgesteld wordt om de volgende voorrangsregeling voor de verhuur vast te stellen11. a. voorkeursrecht scholen voor verplicht gymnastiekonderwijs b. sportgebruik gaat voor ander gebruik c. structureel gebruik gaat voor incidenteel gebruik d. verenigingen uit Wijdemeren e. verenigingen uit de regio f. commercieel gebruik g. volledig ruimtebeslag gaat voor gedeeltelijk ruimtebeslag h. verhuur dient zoveel mogelijk aan te sluiten op vastgelegde uren i. jeugdigen hebben voorrang bij tijdstippen tot 20.00 uur In de Toekomstvisie wordt daarnaast gesproken over de strategische positie en het beheermodel van divers ander maatschappelijk vastgoed. Waaronder het beheer van sociaal culturele en multifunctionele centra. Zo dient bijvoorbeeld nog in een beheerstichting te worden voorzien van cultureel centrum de Blinker, dat nu wordt beheerd door hoofdgebruiker toneelvereniging DSO. Hierbij zijn mogelijk ook alternatieven aan de orde. Daartoe wordt nog onderzoek verricht waarbij tevens andere sociaal culturele centra in de gemeente (SSC Nederhorst den Berg en Multifunctioneel gebouw ’t Akkoord) worden opgenomen. We zien hier een mogelijke relatie, bijvoorbeeld m.b.t. de situatie in Nederhorst den Berg. Het SCC zit immers vast aan de sporthal en het sportcafé waar het exploitatiemodel in dit onderzoek al voor in kaart wordt gebracht.
We vermoeden dat er diverse andere relaties met huidige en toekomstige beheer en exploitatiemogelijkheden kunnen worden gelegd. Dat behoort echter niet tot de scope van het onderzoek en voorliggende rapportage.
9 Toekomstvisie maatschappelijk vastgoed (concept 171219), Team Vastgoed, geagendeerd voor februari 2020 10 Verordening tarieven binnensportaccommodaties 2011
11 Indien deze voorrangsregeling wordt vastgesteld, is (minstens) aanpassing van Bijlage 2 van de beheerovereenkomsten voor De Blijk
en De Fuik aan de orde.
4
2.2
Omgeving en markt
De gemeente Wijdemeren heet niet voor niets zo en bestaat voor bijna een derde uit water. Buurgemeenten als Stichtse Vecht, Gooische Meren, De Bilt en Hilversum hebben hun eigen binnensportaccommodaties waarmee zij deels in een behoefte in het verzorgingsgebied van Wijdemeren voorzien. En vice versa. In de navolgende beknopte omgevings- en marktanalyse brengen wij in kaart waar de overige (vergelijkbare) sportaccommodatie zijn gevestigd. Particuliere sportscholen, fitnesscentra etc. of gym- en kleuter speellokalen bij scholen zijn hier niet in opgenomen. Afbeelding 1: Binnensportaccommodaties in Wijdemeren en omgeving
Sportzaal Eikenrode in Nieuw-Loosdrecht en sporthal Kerkelanden in Hilversum zijn op circa 2km en 5 minuten reistijd met de auto van elkaar gevestigd. De afstand van Kerkelanden naar De Fuik in Kortenhoef is overigens ook slechts ca. 4,5 km en 10 minuten reistijd met de auto. Voor overige binnensportaccommodaties geldt dat zij verder van de binnensportaccommodaties van de gemeente Wijdemeren gelegen zijn. Uit de praktijk, in overleg met beheerders en op basis van programmering en roosters, blijkt dat er praktisch niet of nauwelijks aantoonbaar sprake is van onderlinge concurrentie voor wat betreft sportactiviteiten. Dit komt doordat de sporthallen met betrekking tot het bewegingsonderwijs primair een lokaal of kern gebonden verzorgingsgebied hebben. Voor verenigingssport en overige activiteiten geldt naast het lokale ook een meer regionaal verzorgingsgebied, vooral wat hockeysport betreft in het ‘winterseizoen’. De ligging van de Hilversumse binnensportaccommodatie dichtbij de accommodaties van de gemeente Wijdemeren zou eventueel een factor kunnen zijn voor de overwegingen van een ander (integraal) beheer- en exploitatiemodel. In Hilversum zijn de binnensportaccommodaties in eigendom van de gemeente, maar is het beheer- en exploitatie ondergebracht bij Optisport. 5
2.3
Overeenkomsten horeca en beheer
De gemeente is, op basis van een raadsbesluit daartoe op 24 november 2011: een verhuurovereenkomst aangegaan met Stichting De Wissel voor de horecaruimte van sporthal Eikenrode. Stichting De Wissel huurde al sinds 1998, de huidige overeenkomst heeft een looptijd van 01-01-2016 tot en met 31-12-2020. Opzegging van de overeenkomst dient uiterlijk 6 maanden voor de beëindigingsdatum te geschieden (vóór 01-07-2020). De huursom is € 6.815 (2019) Er is geen Btwregime van toepassing. De overige kosten zijn geraamd op 1/20ste deel van het energieverbruik. Stichting De Wissel heeft voor de overige ruimten van sporthal Eikenrode geen verplichten in beheeren/of schoonmaaktaken; een huurovereenkomst aangegaan met de heer N. Blom voor de horecaruimte van sporthal De Blijk. De huidige overeenkomst loopt van 01-01-2015 tot en met 31-07-2020. Opzegging van de overeenkomst dient uiterlijk 6 maanden voor de beëindigingsdatum te geschieden (vóór 31-12-2019). De huursom is € 17.119 (2019). Er is wel een Btw-regime van toepassing. De kosten van het energieverbruik van de horeca zijn voor rekening van de huurder. De gemeente is recente een vernieuwde beheerovereenkomst overeengekomen met de heer Blom voor beheer en bijbehorende werkzaamheden voor sporthal De Blijk waarvoor in 2021 een beheervergoeding geldt van € 52.901,- exclusief BTW.
De overeenkomst is voor 5 jaar afgesloten en loopt tot en met 31 december 2025. De gemeente is, op basis van een collegebesluit daartoe op 19 juli 2016: een verhuurovereenkomst aangegaan met de heer D. van den Broek (Dirk’s Sportcafé) voor de horecaruimte van sporthal De Fuik. De huidige overeenkomst loopt van 01-01-2012 tot en met 31-122021. Opzegging van de overeenkomst dient uiterlijk 6 maanden voor de beëindigingsdatum te geschieden (vóór 31-07-2020). De huursom is € 14.275 (2019). Er is wel een Btw-regime van toepassing. De kosten van het energieverbruik van de horeca zijn voor rekening van de huurder. De gemeente heeft een beheerovereenkomst met de heer Van den Broek voor beheer en bijbehorende werkzaamheden voor sporthal De Fuik waarvoor een beheervergoeding geldt van € 67.995,- excl. BTW. Overeenkomst is voor 5 jaar afgesloten en loopt tot 1 januari 2023. De beheervergoeding is een jaarlijks aan te gane of op te zeggen verplichting. Alle overige exploitatielasten zoals onderhoud, energie, sportinventaris etc. zijn voor rekening van de gemeente. Nb: opgemerkt wordt dat de heer Van den Broek betrokken was bij de ontwikkeling, realisatie en het beheer van sporthal De Fuik en Dirk’s Sportcafé huurt sinds 1 augustus 1993.
Het historisch perspectief reikt verder dan alleen hetgeen in de meest recente overeenkomsten is gevat en omvat bijvoorbeeld ook evenementen en andere lokale activiteiten. Uit de huur- en beheerovereenkomsten merken wij de volgende zaken op: Alle baten van bewegingsonderwijs12 of verenigingssport komen ten goede aan de gemeente. De beheerders zijn ook verantwoordelijk voor “verhuur, onderlinge afstemming, samenwerking of concurrentie”. Daarbij is in de demarcatie rekening gehouden met eigen werkzaamheden (klein onderhoud). Hierin zitten ook taken opgenomen m.b.t. het vervangen van verlichting, kleine werkzaamheden aan technische installaties en vluchtroutes. Het is niet duidelijk of deze taken op eenzelfde wijze ook belegd zijn bij de gemeentelijke beheerders. Evenwel wordt opgemerkt dat voor dergelijke werkzaamheden in de regel diverse normeringen of certificaten noodzakelijk zijn. Het is onbekend of die in het bezit zijn van de beheerders of dat daarop wordt gecontroleerd. Bedoeld wordt VCA-certificaten voor o.a. onderhoud en installaties, NEN 3140 voor elektra etc. De beheerders dienen 50% van de openingstijden in de sporthal aanwezig te zijn. Er is geen verdeling of verplichting m.b.t. het soort of de aard van de activiteiten.
12 Zie ook: de financiële overzichten. De (zogenaamde) baten uit het bewegingsonderwijs zijn feitelijk een onderdeel van een Algemene
Uitkering van de rijksoverheid aan de gemeente. Dit zijn geen werkelijke geboekte baten via de boekhouding van de sporthallen of de FCL ‘ Verhuur Sporthal’ van resp. Eikenrode, De Fuik of De Blijk.
6
Voor zowel De Blijk als De Fuik is sprake van een verrekening bij meer of minder verhuur. Deze verrekening heeft nog niet praktisch geleid tot verrekening, de berekeningsmethodiek is niet geheel transparant en leidt tot discussie. Geadviseerd wordt dit artikel te schrappen13. De huurvergoedingen zijn getaxeerd (AW Horecamakelaars, maart 2016). Voor het overige is er geen sprake van een risicodragend beheer of exploitatie, zeker niet ten aanzien van personele inzet, verzekeringen, belastingen, onderhoud- en/of vervangingen. De conclusie luidt dat het sporthalbeheer van De Fuik en De Blijk niet geprivatiseerd is, maar dat sprake is van aan derden verlegde dagelijkse beheertaken. De verhuurovereenkomsten van de horecavoorzieningen in De Blijk en De Fuik zijn nagenoeg gelijk m.u.v. o.a. de bepaling dat in De Fuik de horecahuurder zelf een persoon mag voordragen voor overname, zonder dat de gemeente dat dan op ongegronde bezwaren kan weigeren. De huurovereenkomst met De Wissel wijkt af door de vermelding dat het gaat om een door de raad bekrachtigde (sociaal)-maatschappelijke ontmoetingsruimte. De huurprijs is niet getaxeerd, maar is bepaald op een vierkante meter prijs en er is sprake van een ingroeiperiode.
Alleen de huurovereenkomst van de horeca van De Blijk bevat een bepaling dat de huurder “in een geval van privatisering de eerstaangewezen persoon is om het beheer te gaan overnemen”. Er is geen gebruik gemaakt van een modelovereenkomst en/of bepalingen conform het ROZ-model14. ROZ hanteert modellen verwijzend naar specifieke artikelen in het Burgerlijk Wetboek voor bijvoorbeeld kantoorruimte (Artikel 230a, BW boek 7) of winkelruimte (Artikel 290, BW boek 7). Hoewel niet expliciet naar voorwaarden wordt verwezen, zal in nagenoeg alle gevallen sprake zijn van enige vorm van huurbescherming. Voor horeca geldt in de regel15 dat na een periode van 5 jaar, als al niet minstens één jaar van tevoren is opgezegd, de periode automatisch wordt verlengd met nog eens 5 jaar en vervolgens voor onbepaalde tijd. De horeca is in de regel aan de locatie verbonden. Het is immers niet mogelijk op een sportcafé te verhuizen naar een andere locatie en op die wijze de onderneming elders op gelijkwaardige basis voort te zetten. In de overeenkomsten wordt geen specifieke melding gemaakt van o.a. demarcaties mb.t. legionellabeheer (beheer kan verlegd zijn, de eigenaar van de inrichting is wettelijk de eindverantwoordelijke), EHBO/BHV-calamiteitenplannen etc. In die zin zijn de overeenkomsten voor verduidelijking vatbaar.
Ten aanzien van de ‘gebruikersovereenkomsten’ geldt verder (Bijlage 4 van de beheerovereenkomst): In de beheerovereenkomsten met de horecahuurders is opgenomen dat zij per seizoen verhuurroosters aangaan met gebruikers. Zij dragen ook zorg voor verrekening. Dit is niet geheel hetzelfde als gebruiksovereenkomsten waarin bepalingen zijn opgenomen mb.t. het gebruik, procesregels, risico’s en aansprakelijkheden etc. Dat is door de gemeente geregeld in afzonderlijke huurovereenkomsten. Deze lijken echter niet te worden aangegaan tussen verhuurder (gemeente) en gebruiker, maar tussen huurder (beheerder sportcafé) en gebruiker. Evenwel staat in de bijlage de gemeente als ondertekenaar. Hier ligt een kans om de beheer- en gebruikersovereenkomsten te actualiseren en verbeteren, door de (nieuwe) voorrangsregeling en de procedures daaromtrent qua planning, toekenning en eventueel ‘ruling’ door de gemeente op te nemen. De overeenkomsten met de verenigingen zijn beschreven als huur- in plaats van gebruiksovereenkomsten. Dat is ongebruikelijk, omdat gebruik beter verwijst naar seizoensgebonden afspraken in plaats van ‘rechten als huurder’. Er is immer sprake van meervoudig gebruik. Ook omdat de huurovereenkomsten voor 1 jaar worden overeengekomen met stilzwijgende verlenging, lijkt hieruit een huurrecht te kunnen worden afgeleid.
Het sleutelgebruik is niet afdoende geregeld (art 7:15 bevoegde leiding). Er hoeft conform beheerdersovereenkomst niemand te zijn bij het bewegingsonderwijs en 50% aanwezigheid bij verenigingsverhuur is verplicht. De wijze van vermelding kan leiden tot interpretaties. In de overeenkomst is de verantwoordelijkheid voor EHBO/BHV bij calamiteiten niet benoemd. 13 Dit is in de vernieuwde Beheerovereenkomst van De Blijk geschrapt o.b.v. besluit van het college van B&W d.d. 22-12-2020, Z. 62353. 14 ROZ: De Raad voor Onroerende Zaken
15 https://www.arag.nl/zakelijk/bedrijfspand/huurbescherming-horecapand-winkelruimte/
7
2.3.1 Gemeentelijk beheer Alleen in sportzaal Eikenrode is sprake van gemeentelijke personele inzet voor het beheer. Dit is wat anders dan de taken van toezicht, onderhoud en reparaties zoals die in de Blijk en De Fuik bij derden zijn belegd. Het gaat hier om reguliere beheertaken zoals: toezicht houden op sporters en publiek, gastvrouw- of gastheerschap, het schoonmaken en schoonhouden van de ruimten en eventueel het klaarzetten van materialen voor de verschillende sportactiviteiten. In de praktijk dragen de gebruikers daar zelf overigens meestal zorg voor. Kenmerkend voor sporthalbeheer is dat de werkzaamheden ook worden verricht in de ochtend- en avonduren en in de weekenden. Hoewel de CAR/UWO inmiddels geactualiseerd wordt, sluit die ambtelijke CAO in de regel niet aan bij dergelijke inzet. Van oudsher is de CAR/UWO meer gericht op reguliere kantoortijden en bevatte diverse toeslag- en compensatieregels voor avond en weekend inzet. Juist op de momenten dat inzet van sporthalbeheer normaal is. Naast deze beheertaken wordt in Eikenrode ook gezorgd voor het verwerken van gebruiksovereenkomsten, administratieve verwerking en facturering. Verder is er sprake van openen, sluiten en toezicht tijdens openstelling door personeel (geen geautomatiseerd gebouwbeheer- of toegangssysteem).
Hier liggen vanuit het perspectief van de gemeente en onderzoekers mogelijkheden tot verbetering en efficiëntie. In sportzaal Eikenrode zijn twee personeelsleden voor onbepaalde tijd werkzaam. De gezamenlijke inzet bedraagt (20+26=) 46 uren per week. Omgerekend is dat bij een 36-urige werkweek circa 1,28 FTE. Voor een 36-urige werkweek bedraagt het aantal werkuren per jaar16 1.836 (op basis van 7,2 uren netto inzetbaarheid per 8-urige werkdag). Bij 1,28 FTE is dat 2.360 werkuren per jaar. Hierin is echter nog geen rekening gehouden met ziekteverzuim of afwezigheid door intern overleg, opleiding / scholing etc. In dat geval wordt vaak een aantal netto werkuren van 1.680 gehanteerd. Bij 1,28 FTE is het totaal dan 2.145 netto werkuren per jaar. In het hoogseizoen (binnen seizoen van circa oktober tot en met maart) worden meer uren per week ingezet door het gemeentelijk beheer. De regel is dat deze uren worden gecompenseerd in de 6 weken zomersluiting en één week sluiting in de kerstvakantie. De urenregistratie, de compensatie, het werkproces intern om uren te accorderen en/of inroostering zijn niet onderzocht of opnieuw tegen het licht te houden. Ook is er uiteraard- geen inzage geweest in personeelsdossiers.
Wat wel in perspectief gebracht kan worden is de praktische verhouding met de andere sporthallen en ervaringsgegevens in de praktijk van andere binnensportaccommodaties, als ook de personele lasten. De openstelling en personele inzet is, gerelateerd aan de beheersovereenkomsten en praktisch bekeken bezetting (zie ook par. 2.4) 44 weken openstelling, 5 werkdagen per week en 2 weekeinde/ zon- en feestdagen in deze weken. Een week bestaat gemiddeld uit 28 uur inzet doordeweeks en 12 uren in het weekeinde. Er is rekening mee gehouden dat de beheerders 50% van de openstellingtijd aanwezig dienen te zijn o.a. omdat het toezicht tijdens het bewegingsonderwijs door docenten wordt verzorgd. 44 weken x 28 uren = 1.232 44 weken x 12 uren = 528 Totaal geraamd beheer = 1.760 uren Zou eenzelfde praktijk georiënteerd principe worden gehanteerd in Eikenrode zoals dat gebeurt in De Blijk en de Fuik, dan is de personele inzet à circa 2.145 tot 2.360 uren dus +21% tot +34% t.o.v. de personele inzet conform beheerovereenkomsten (raming). Cumulatief is het verschil evident: de gemiddelde jaarlijkse personele lasten waren in 2015 t/m 2018 circa € 81.00017. Dit is hoger dan de beheervergoedingen van resp. circa € 51.000 en € 68.000.
2.4
Bezetting en benutting
De gemeente en beide horeca/sporthalbeheerders hebben roosters ter inzage verstrekt. Hierbij wordt geconstateerd dat er geen eenduidig systeem is van programmering, roosteren en boeken. De drie sporthallen worden in schoolweken op reguliere schooltijden voornamelijk benut voor bewegingsonderwijs. Er wordt gerekend met circa 40 reguliere schoolweken in een kalenderjaar. 16 www.p-direkt.nl/informatie-rijkspersoneel/mijn-werk/huidig-dienstverband/arbeidsduur-en-werktijden/arbeidstijdpatroon
17 De personele lasten zijn in 2019 overigens op € 145.000 begroot i.p.v. de werkelijke salariskosten van circa € 81.000 per jaar,
onduidelijk is waar dit op is gebaseerd.
8
Tijdens de circa 12 vakantieweken is er geen bewegingsonderwijs geprogrammeerd. Er is een verschil in continuroosters en schoolroosters met middagpauze. Daarom wordt in sommige sporthallen aaneengesloten gebruik gemaakt van de ruimten tussen 8u30 en 14u en in andere sporthallen met een middagpauze en dan tot ca. 15u. Maandag en dinsdag zijn alle zaaldelen in alle drie de binnensportaccommodaties volledig gevuld met bewegingsonderwijs. Tabel 3: Benutting bewegingsonderwijs binnensportaccommodaties Wijdemeren Eikenrode De Blijk Maandag
Dinsdag
Woensdag
Donderdag
Vrijdag
De Fuik
08.3012.00 12.0014.00 08.4511.45 08.3012.00 13.0015.00 13.0015.00 08.3012.00 Middag
Rehoboth
hele zaal
08.30-12.30
Jozef
hele zaal
08.30-14.45
Antonius
2/3 deel
Sterrenwachte r de Catamaran
hele zaal
12.30-14.30
Kremer
hele zaal
13.00-15.15
Regenboog
1/3 zaal
halve zaal
08.30-12.00
Warin
hele zaal
08.30-13.30
Curtevenne
2/3 zaal
Rehoboth
halve zaal
08.45-12.30
Lokin
1/3 zaal
Rehoboth
halve zaal
Linde
halve zaal
Sterrenwachte r x
08.3012.00 13.0015.00
08.3012.30
12.30-14.30
Kremer
hele zaal
13.00-15.15
Regenboog
1/3 zaal
hele zaal
08.30-12.30
Jozef
hele zaal
08.30-12.30
Regenboog
1/3 deel
x
X
x
x
X
x
X
Terpstra
hele zaal
X
x
x
08.30-09.30
Curtevenne
hele zaal
09.30-14.15
Curtevenne
1/3 zaal
de Linde
hele zaal
12.30-14.30
Kremer
hele zaal
14.00-15.15
Regenboog
2/3 zaal
14.15-15.15
2/3 zaal 2/3 zaal
de Linde
halve zaal
X
x
X
08.30-12.30
Regenboog 1/3 zaal Antonius
12.30-14.00
Warin
hele zaal
12.30-14.45
Antonius
Voor de benutting en programmering van de binnensportaccommodaties door o.a. de verenigingen verwijzen wij naar de bijlagen18. Uit de programmering wordt voornamelijk opgemaakt: alle drie de binnensportaccommodaties hebben een piekperiode van circa eind november tot en met medio maart. Dat geldt zowel voor het bewegingsonderwijs overdag als voor de verenigingssport. Dit komt enerzijds omdat dit de ‘spits’ is in het seizoen van diverse binnensportcompetities (volleybal, badminton, gymnastiek, zaalvoetbal) en omdat in die periode ook de hockeysport de zalen in trekt. De woensdagmiddag is vrij van bewegingsonderwijs, dit is inherent aan het basisschoolrooster (er is in de gemeente geen bewegingsonderwijs voor voortgezet onderwijs); o woensdagochtend is er 2/3e zaaldeel vrij in De Fuik; o donderdag- en vrijdagochtend is de zaal vrij in De Blijk; vanaf medio juni tot en met medio augustus is er nagenoeg geen bewegingsonderwijs en/of verenigingssport meer, zeker niet in Eikenrode. Er lijkt sprake van een werkelijke zomersluiting van circa 7 à 8 weken. Dit is veel meer dan de reguliere 6 weken sluiting, ook qua compensatieperiode voor gewerkte overuren voor gemeentelijk personeel; in de andere schoolvakanties zijn er toernooien en evenementen, in de regel wordt de verenigingssport voortgezet. Opvallend is de bezetting door zaalhockey.
Het is algemeen bekend dat hockeyverenigingen tijdens de winterstop (competitie) graag gebruik maken van binnensportaccommodaties. De Hilversumsche Mixed hockeyclub (HMHC) is gevestigd op grondgebied van Loosdrecht (gekocht door de gemeente Hilversum). De Gooische Hockey Club is één van de grootste en oudste (1901) hockeyclubs van Nederland en de grootste hockeyclub in ’t Gooi en is gevestigd in Bussum. Beide clubs maken gebruik van een enorme hoeveelheid aan buiten- en binnensportaccommodaties in de regio, waaronder de drie binnensport accommodaties in de gemeente Wijdemeren. 18 Bijlage 1: Roosters De Blijk, De Fuik en Eikenrode
9
2.4.1 Programmering bewegingsonderwijs Er zijn in de gemeente geen instellingen voor voortgezet onderwijs die gebruik maken van de binnensportaccommodaties. In de analyse wordt uitgegaan van gebruik voor bewegingsonderwijs van basisscholen. Hoewel bewegingsonderwijs een verplicht vak is, zijn scholen niet verplicht om een minimumaantal uren per week hieraan te besteden. Er zijn geen richtlijnen voor het vormgeven van een weeken jaarrooster. In het bestuursakkoord tussen het ministerie van OCW en de PO-Raad is wel afgesproken dat scholen vanaf 2017 minimaal twee lesuren per week bewegingsonderwijs aanbieden; waar mogelijk streven scholen naar drie lesuren bewegingsonderwijs. Dit rooster wordt ook in de gemeente Wijdemeren jaarlijks afgestemd en overeengekomen met de scholen. Dit is van invloed op de behoefte aan het aantal zaaldelen en de afstand van de zaaldelen tot de school. Er is ook een norm voor de afstand van school naar een gymnastieklokaal: voor basisonderwijs ten minste 20 klokuren binnen 1km gemeten langs de kortste voor de leerling voldoende begaanbare en veilige weg; voor voortgezet onderwijs binnen 2km gemeten langs de kortste voor de leerling voldoende begaanbare weg.
Capaciteit binnensportaccommodaties en welzijnsvoorzieningen Iedere gymzaal, sportzaal of sporthal is theoretisch 7 dagen per week en 14,5 uren op een dag (van 8:30 tot 23:00 uur) verhuurbaar, oftewel 101,5 uur per week. Dit is de theoretische, maximale capaciteit per voorziening. Er kan dan nog een onderverdeling worden gemaakt in ruimten per zaaldeel. Een gymzaal heeft één zaaldeel, een sportzaal in de regel twee en de meeste sporthallen twee of drie zaaldelen. De totale bruto capaciteit is dan nog veel hoger. Praktische bezetting binnensport voorziening Bewegingsonderwijs: o In het basisonderwijs is de norm 26 uur per week bewegingsonderwijs per zaaldeel. o Voor het voortgezet onderwijs is dit overigens 34 uur per week. o Er wordt uitgegaan van effectieve 40 lesweken per jaar. Sportverenigingen: o Voor de maximale bezettingsgraad van sporters of sportverenigingen, reken we met een beschikbaarheid van maandag t/m vrijdag van 15:00 tot 22:00 uur of 16:00 uur tot 23:00 uur, à 7 uur per werkdag; o Op woensdagmiddag is extra capaciteit van 13:00 tot 17:00 en in het weekend ca. 7 uur per dag. o Dit betekent dat een binnensportvoorziening gemiddeld circa 53 uur per week beschikbaar is. Theoretisch kunnen de accommodaties het hele jaar gebruikt worden, in de planning is het realistisch om de zomervakantie en kerstvakantie niet mee te rekenen in de bezetting, dus 44 weken.
Dit is een theoretisch uitgangspunt. In de gemeente Wijdemeren zijn de binnensportvoorziening ook in de schoolvakanties te huren. We rekenen echter met 44 weken omdat de praktische benutting in de zomer rondom de zomervakantie nihil is en er feitelijk meer weken ‘sluiting’ is dan de 6 schoolweken. De praktische maximale benutting per sportaccommodatie is dan als volgt: o basisonderwijs 26 uren x 40 weken = 1.040 uren o verenigingssport 53 uren x 44 weken = 2.332 o Totaalaantal uren te verhuren = 3.372 (per zaaldeel). o Elke sporthal heeft 2 zaaldelen: 2 x 3.372 = 6.744 totale netto uren capaciteit
In de gemeente werd tot voorheen als algemeen geformuleerd uitgangspunt gehanteerd dat “de binnensportaccommodaties, met uitzondering van de zomervakantie, iedere dag beschikbaar zijn van 08.30 uur tot 23.00 uur. Dit betekent dat er op jaarbasis 4.684 verhuurbare uren zijn”. De rekensom van de gemeente was gebaseerd op 14,5 uren per dag openstelling en 46 weken per jaar. Mede op basis van ons advies is de rekenmethodiek in de concept “Toekomstvisie maatschappelijk vastgoed” (2019) bijgesteld naar een netto inzetbaarheid van 12 uren per dag en 44 weken openstelling. In de onderstaande tabel is de bezetting getoond in 2019:
10
Tabel 4: Bezetting binnensportaccommodaties Wijdemeren in 2019
Uren gebruik schoolgymnastiek 1.740
Uren verhuur verenigingen 1.630
Totaal uren bezetting 3.370
% Bezetting
Sportzaal Eikenrode**
Capaciteit jaarbasis* 7.392
Sporthal de Fuik***
7.392
1.530
(1.980) 3.960
(3.510) 5.490
Ca. 74%
Sporthal de Blijk***
7.392
1.520
(1.134) 1.848
(2.654) 3.368
Ca. 46%
46%
*
Bruto capaciteit op basis van 44 weken, 7 dagen per week, 12 uur per dag, 2 zaaldelen
**
Gemiddelde week volgens AV Manager; gebruik hele zaal dubbel geteld.
***
Gemiddelde week volgens opgave beheerders in gebruiksrooster 2019-2020, op zaaldeelniveau.
Nb: Tussen bewegingsonderwijs en de verenigingssport is tijd nodig voor in- en uitloop en schoonmaakactiviteiten. Het is niet ongewoon dat die tijd veelal beperkt is en het blijft bij alleen een ochtend en avond schoonmaak. Daarbij hebben scholen soms geen volledig dichtgetimmerde benutting van sportaccommodaties gedurende de gehele week tijdens schooltijden. Soms is het mogelijk die vrijval in bezetting te benutten voor doelgroep activiteiten. Denk bijvoorbeeld aan meer bewegen voor ouderen, inzet van buurtsportcoaches en vernieuwende beweegprojecten zoals (nordic) wandelen. 2.4.2. M.b.t. programmering en urenregistratie19: Het aantal verhuurde uren aan verenigingen is geen exacte wetenschap. Er werd tot op heden jaarlijks een basisprogrammering opgemaakt voor 31 kalenderdagen in binnensport maanden, vanaf ongeveer oktober t/m maart. Dit programma is echter niet allesomvattend, houdt geen rekening met minder bezette maanden en is geen registratie instrument. In de drie binnensportaccommodaties wordt niet op eenduidige wijze geprogrammeerd en geregistreerd. Ook is niet duidelijk welk deel van de verhuurde uren een zaaldeel of hele zaal betreft. Aan de hand van facturen kan jaarlijks achteraf worden getoetst wat de werkelijke verhuur is. Die fluctueert jaarlijks. Afhankelijk van de toegepaste berekeningsmethodiek is de bezetting 47-74% in de Fuik en 36-46% in de Blijk.
De zaalindeling van de sporthallen is echter niet vergelijkbaar. Dit is een omslachtige en arbeidsintensieve toetsing. Een integraal uniform monitoringsysteem is wenselijk om ‘appels met appels’ te kunnen vergelijken. Omdat de wijze van telling niet eenduidig is vastgelegd en aantoonbaar gecontroleerd en vergelijkt kan worden, is een bandbreedte raming is toegepast. Deze geprogrammeerde uren vormen geen bron voor verrekening achteraf, maar zijn bedoeld een indicatie te geven van de praktische benutting. Herijking van een contractbepaling om meer- en minderuren tussen de gemeente een de beheerder te verrekenen is aan de orde. Het advies luidt dit te harmoniseren en een vaste beheervergoeding te verstrekken voor vastgestelde inzet en niet zozeer op basis van meer- of minderuren aan verhuur. 2.4.3. Toekomstverwachting De gemeente houdt rekening met een toekomstige verminderde bezetting van de sporthallen, mede omdat het aantal leden van sportverenigingen landelijk en in de regio een dalende trend vertoont. Zoals in de concept ”Toekomstvisie maatschappelijk vastgoed” staat: Door de mogelijke verdere daling in het aantal verenigingsleden en de vergrijzing in Wijdemeren zal de capaciteit voor de komende jaren naar verwachting ruim voldoende blijven.
De kanttekening moet hierbij worden gemaakt dat de gemeente voor zowel jongeren als ouderen een ruim sport- en beweegaanbod in de buurt organiseert”. Er is geconcludeerd dat de binnensportaccommodaties ruim voldoende capaciteit hebben voor de huidige vraag. Een afnemende bezetting leidt, bij behoud van de huidige voorzieningen, tot een toenemende overcapaciteit.
19
Geactualiseerd juni 2020
11
2.5
Wettelijke en fiscale kaders
Er is geen wettelijke verplichting om binnensportaccommodaties te realiseren of behouden, dan wel aan te bieden aan verenigingssport, maar wel om bewegingsonderwijs onderdak te bieden. Als binnensportaccommodaties worden gerealiseerd of geëxploiteerd, gelden wel weer diverse wettelijke kaders, normen en regels. Zeker aangezien het ‘voor het publiek toegankelijke gemeentelijke accommodaties’ zijn. Hier ligt primaire verantwoordelijkheid voor de gemeente als gebouweigenaar. ROZ-verhuurmodellen regelen over het algemeen goede wat een verantwoordelijkheid van de huurder of juist verhuurder is (demarcatie). Per 1-1-2019 is de fiscale regelgeving omtrent het ‘gelegenheid geven tot sportbeoefening’ gewijzigd. Om sport en beweging te stimuleren konden gemeenten, sportverenigingen en sportstichtingen de BTW die aan hen in rekening wordt gebracht in aftrek brengen. Dit recht op aftrek is met ingang van 1 januari 2019 vervallen. Er zijn subsidies vanuit de Rijksoverheid voor in de plaats gekomen. De SPUK (Regeling specifieke uitkering sport) geldt voor gemeenten en BOSA (Stimulering bouw en onderhoud van sportaccommodaties) voor sportstichtingen etc. zijn tijdelijk van aard, met een looptijd van 5 jaar. De SPUK-regeling subsidieert maximaal 17,5% van de bestedingen inclusief 21% BTW. Het grootste deel van de bestedingen aan binnensport ligt bij de gemeente Wijdemeren.
De beheervergoedingen vormen maar een klein aandeel in het geheel. Er is geen sprake van een beheerstichting o.i.d. die het gehele / integrale beheer- en exploitatie van de gemeente overneemt en/of eigenaar is van de accommodatie. De horecahuurders huren immers niet de sportaccommodaties, daarvoor hebben zij alleen een beheerovereenkomst. Er is geen huursom, maar wel dienstverlening. De huurders komen niet in aanmerking voor het aanvragen van BOSA. Daarbij hebben de horecahuurders ook niet de juiste SBI-code (KvK kenmerken) om BOSA te mogen aanvragen. Voor toekomstige beheer- en exploitatiemodellen is sinds de fiscale wijziging en inwerkingtreding van de subsidies een veranderd speelveld ontstaan. Deze materie is complex en nog altijd aan verandering en jurisprudentie onderhevig. Hoewel de BTW aftrek voor veel gemeenten en sportstichtingen dus niet meer bestaat, zijn sommige sportbedrijven (NV’s en BV’s) als ook commerciële exploitatiemaatschappijen (voorbeelden: SRO, Optisport, Sportfondsen, Accres, LACO etc.) van mening dat zij wel een winstoogmerk hebben en in opdracht werken, ondanks het feit dat zij daarvoor een exploitatiebijdrage ontvangen. Dat winstoogmerk is medebepalend voor het in vooraftrek kunnen brengen van BTW. Het meet actuele standpunt van de Belastingdienst is dat deze Holdings in beginsel een winstoogmerk hebben, maar dat per contract wordt beoordeeld.
In feite wordt per situatie door belastinginspecteur geanalyseerd hoe het eigendom, verhuur, beheer- en exploitatie zijn geregeld en contractueel zijn vastgelegd. Het kenmerk ’winst beogen’ kan hierbij doorslaggevend zijn. Zo vanzelfsprekend als het dus tot voor kort was dat commerciële exploitanten wel btwvooraftrek genieten, is dat nu nog niet per definitie en zekerheid. Diverse gemeenten maken nog een pas op de plaats als het gaat om eigendom, beheer en exploitatie en oriënteren zich gedurende 5 jaar overgangsperiode op een vervolg op dit punt. Tot die tijd kunnen gemeenten gebruik maken van de SPUK en zien daarin het merendeel van de BTW aftrek die zij tot 31-12-2018 konden genieten gecompenseerd. Bij de voorgestelde exploitatiescenario’s wordt ook rekening gehouden met (on)mogelijkheden in het kader van de wet Markt en Overheid, maar even goed aan andere publiekrechtelijke (subsidie) en privaatrechtelijke kaders. Er is steeds meer jurisprudentie omtrent inkoop- en aanbestedingstrajecten en de wijze waarop o.a. de Gids Proportionaliteit bij het in de al dan niet verlenen van subsidies of het in de markt zetten van opdrachten aan moet voldoen. Ook geldt bij een overgang van onderneming o.a. de artikelen 7:662 e.v. BW met betrekking tot de positie van werknemers.
De bij een dergelijke transactie betrokken werknemers worden beschermd: zij treden van rechtswege in dienst bij de verkrijger van de onderneming, met behoud van formeel vastgelegde arbeidsvoorwaarden en –afspraken. De rechten en plichten van deze werknemers blijven (grotendeels) behouden. In de regel geldt bij ‘Overgang van Onderneming’ de Europese richtlijn betreffende het behoud van de rechten van de werknemers, leveranciers en derden.
12
2.6
Financiële inventarisatie
In dit deel van de inventarisatie wordt een analytisch beeld getoond van de begrote en werkelijke cijfers zoals die vanuit gemeentelijk perspectief bekend zijn. In het hoofdstuk ‘Analyse’ wordt een overall beeld geschetst van de verhoudingen van beheer- en exploitatiekosten in relatie tot ‘geprivatiseerde’ situaties. 2.6.1 Leeswijzer Als basis is benut: een uitdraai van de begroting en werkelijke resultaten in de kalenderjaren 2015 t/m 2018 en een uitdraai van Key2 mb.t. het begrotingsjaar 201920, voor een overzicht en splitsing van ‘eigenaarsbatenen lasten’ en de beheer- en exploitatiebegroting; de directe personele gemeentelijke formatie, inclusief financiële raming; Uit het overzicht van de begroting en werkelijke resultaten in de kalenderjaren 2015 t/m 2018 komen enkele zaken naar voren die afwijken in de boekhouding van de beheerders/ horeca exploitanten van De Fuik en De Blijk. De oorzaak is gelegen in: zogenaamde baten uit het bewegingsonderwijs zijn niet zichtbaar in de FCL ‘ Verhuur Sporthal’ van resp. Eikenrode, De Fuik of De Blijk; er zitten teruggaven, gecorrigeerde huurvergoedingen en of incidentele zaken m.b.t. onderhoudsinvesteringen op basis van achterstallig onderhoud in de cijfers die een vertekenend beeld geven; er zijn opbrengsten in bijvoorbeeld De Fuik die elders in de gemeentelijke administratie worden geboekt, bijvoorbeeld m.b.t.
de verhuur van ruimten (SFG berging en de Fitness). Aan beheerders is uitgelegd dat juist door de bandbreedte van 2015-2018 + 2019 te inventariseren een beter gespreid beeld ontstaat van werkelijke kosten en baten. De wens is gehonoreerd om de toelichting per correctie te verwerken in de financiële analyse. 2.6.2 Tarieven 2019 In de Verordening tarieven binnensportaccommodaties 201121 is opgenomen dat de tarieven, als genoemd in dit artikel onder 1, onvoorziene omstandigheden daargelaten, 5 jaar niet ingrijpend worden gewijzigd. In de verordening is al verschil te zien in de bepaling van de tariefhoogte per sporthal en zaaldeel. De grondslag van de tarief bepaling is echter niet terug te lezen. De tarieven zijn conform verordening verwerkt in de verhuuren beheerovereenkomsten en worden jaarlijks geïndexeerd. Tabel 5: Tarieven binnensportaccommodaties Wijdemeren
Eikenrode
lokale sportverenigingen Niet-lokale verenigingen
De Blijk
De Fuik
hele zaal
halve zaal
hele zaal
halve zaal
hele zaal
2/3 zaal
2/3 zaal
€ 26,03
€ 14,32
€ 43,68
€ 24,09
€ 48,53
€ 35,59
€ 17,78
hele zaal
halve zaal
hele zaal
halve zaal
hele zaal
2/3 zaal
2/3 zaal
€ 43,55 € 29,87 € 58,47 € 41,06 € 58,47 € 43,55 € 32,34 sportbond hele zaal halve zaal hele zaal halve zaal hele zaal 2/3 zaal 2/3 zaal € 43,55 € 29,87 € 58,47 € 41,06 € 58,47 € 43,55 € 32,34 Commerciële huur hele zaal halve zaal hele zaal halve zaal hele zaal 2/3 zaal 2/3 zaal € 55,60 € 38,92 € 74,65 € 52,26 € 74,65 € 55,61 € 41,29 Niet commerciële huur hele zaal halve zaal hele zaal halve zaal hele zaal 2/3 zaal 2/3 zaal € 26,03 € 14,32 € 43,68 € 24,09 € 48,53 € 35,59 € 17,78 NB. Verhuur van vergaderruimte van De Blijk vindt uitsluitend plaats indien de sporthal gelijktijdig aan een derde is verhuurd: voor 18.00 uur= € 24,86 per dagdeel / na 18.00 uur= € 12,45 per uur per dagdeel.
20 Zie Bijlage 2 voor het financieel overzicht 21 Verordening tarieven binnensportaccommodaties 2011
13
Het teruggerekende tarief voor een hele zaal, per m² sportvloeroppervlakte, afgeleid van de tarieven conform de verordening, toont het volgende beeld: Eikenrode = € 0.0174 per m² De Fuik = € 0.0192 per m² De Blijk = € 0.0195 per m² Dit lijkt een marginaal verschil, maar cumulatief gezien naar huurtarieven per hele zaal of zaaldeel kan dit echter voor met name verenigingssport oplopen tot significante verschillen op jaarbasis. Het tariefverschil zit mede in de beperkte sporttechnische oppervlakte (geen sportveld van 40x20m) en de uitloop ruimte in Eikenrode. Zaalvoetbal conform KNVB-normen kan dus niet in Eikenrode. Voor volleybal en badminton is het effect van de beperkte zaalvloeroppervlakte relatief beperkt. Sporten als volleybal en badminton zijn in Eikenrode dus ‘goedkoper’ uit dan in De Blijk of De Fuik. 2.6.3 Kostenoverzicht 2015 – 2018 en 201922 Vanuit de afdeling financiën zijn in eerste instantie de werkelijke cijfers over 2015 tot en met 2018 en de begroting 2019 aangeleverd. Medio 2020 zijn ook de werkelijke cijfers over 2019 aangeleverd in aanvulling op de begrotingscijfers, mede naar aanleiding van opmerkingen van beheerders van De Fuik en De Blijk over verschillen in financieel opzicht. De afspraak luidde om zowel de begroting als de werkelijke resultaten van 2019 toe te voegen aan de initiële rapportage.
In de uitwerking hiervan zijn substantiële afwijkingen geconstateerd tussen de werkelijke cijfers 2019 en de begroting 2019 als ook de vergelijkbaarheid met de periode 2015 t/m 2018. Dit heeft grotendeels te maken met de overstap van de Gemeente Wijdemeren naar een ander financieel systeem in 2019 waardoor de wijze van boeken, boekingsposten en herleidbaarheid niet meer exact vergelijkbaar op te stellen is. Een andere reden is dat in 2019 al taakstellingen zijn doorgevoerd die substantiële verschillen opleveren, bijvoorbeeld ten aanzien van het (groot) onderhoud. Ook zijn verschillen geconstateerd in de wijze van ‘interne doorbelastingen’ waardoor personeelslasten niet meer binnen de binnensport begroting getoond worden en derhalve niet op één lijn zijn met de begrote en werkelijke lasten in de periode 2015 t/m 2018. Het jaar 2019 is derhalve geen onderdeel van de financiële analyse, de financiële analyse en vergelijking van de sporthallen over de periode 2015 – 2018 geeft het meest zuivere beeld. We hebben de omschrijving van grootboeknummers een label gegeven zodat uitgaven (en inkomsten) overzichtelijk zijn weer te geven. Het verschil tussen binnensportaccommodaties is inzichtelijk te maken als het cumulatieve eindtotaal wordt gerelateerd aan de BVO23 van de accommodatie. De onderstaande tabel toont de totale inkomsten en uitgaven over de periode 2015-2018.
Tabel 6: Totale inkomsten en uitgaven over de periode 2015-2018 binnensportaccommodaties Wijdemeren
Totaal 2015-2018
De Blijk
De Fuik
Eikenrode
Begroot
Werkelijk
Begroot
Werkelijk
Begroot
Werkelijk
Inkomsten24
€ 209.144
€ 230.634
€ 265.137
€ 278.098
€ 137.952
€ 149.093
Uitgaven
€ 838.564
€ 886.009
€ 728.848
€ 738.852
€ 749.580
€ 710.903
Eindresultaat
€ 629.420-
€ 655.375-
€ 463.711-
€ 460.754-
€ 611.628-
€ 561.810-
Resultaat per m² BVO
€
292
€
260
€
437
Het negatieve eindresultaat van De Blijk is hoger dan dat van sporthallen Eikenrode en De Fuik. Dit is deels beïnvloed door hogere onderhoudskosten (herstel achterstallig onderhoud) in 2 kalenderjaren. Er kan van uit gegaan worden dat een nieuwe exploitant ook het onderhoud uitvoert conform MJOP. Eventuele winst valt te behalen in de beheerskosten en wellicht in een betere inkoop van energie, horeca onderhouds- en personele diensten van derden etc. Een commerciële exploitatie is vooral interessant als de horeca bij het beheer is inbegrepen, omdat de avonden vrij vol zitten qua verenigingsbezetting. De horecaverhuur staat echter los van de beheerovereenkomsten. 22 Geactualiseerd juni en december 2020
23 BVO = uitgangspunt is de ‘bruto vloeroppervlakte’, het beheer omvat meer dan alleen de sportvloer 24 De inkomsten zijn getoond exclusief de vergoedingen voor het bewegingsonderwijs en inclusief de kasinkomsten.
14
Tabel 7: Overzicht inkomsten en uitgavenposten cumulatief over 2015-2018 per accommodatie Totaal 2015-2018
DE BLIJK
DE FUIK
EIKENRODE
Begroot
Werkelijk
Begroot
Werkelijk
Begroot
Werkelijk
Inkomsten
€ 209.144
€ 230.484
€ 265.137
€ 278.098
€ 137.952
€ 149.093
Inkomsten sporthal
€ 140.745
€172.198
€ 216.000
€ 204.910
€ 115.552
€ 120.818
Inkomsten kantine
€ 68.399
€ 58.286
€ 33.137
€ 59.079
€ 22.400
€ 28.275
€ 16.000
€ 14.108
Uitgaven
€ 838.564
€
885.859
€ 728.848
€ 738.852
€ 749.580
€ 710.903
Belastingen, verzekeringen
€
29.083
€
20.272
€
36.608
€
36.574
€
23.718
€
23.994
Gas, water en elektra
€ 139.000
€
105.332
€ 106.600
€
84.217
€
77.000
€
73.653
Huisvestingskosten
€
19.008
€
29.185
€
€
15.570
€
9.268
€
9.079
Kapitaallasten
€ 186.444
€
187.130
€ 148.598
€ 184.278
€ 216.675
€ 182.826
Onderhoud**
€ 167.452
€
249.733
€ 125.088
€ 122.549
€ 126.179
€ 132.298
Overige
€
10.000
€
8.267
€
€
€
€
Personeel
€ 272.478
€
270.392
€ 266.760
€ 266.548
€ 266.740
€ 260.703
te bepalen*
€
15.100
€
15.547
€
€
€
€
Eindtotaal
€ 629.420
€
655.375
€ 463.711
Inkomsten doorberekend
17.274
8.000
19.920
8.066
21.051
€ 460.755
5.000
25.000
€ 611.628
3.694
24.656
€ 561.810
* De post ‘te bepalen’ omvat uitgaven voor de inrichting van de sporthal, voornamelijk gymnastiekmateriaal. **De uitgaven aan onderhoud sporthal De Blijk vallen op, omdat de afgelopen jaren achterstallig onderhoud is uitgevoerd conform de Meerjaren Onderhouds Planning. Die uitgaven drukken voornamelijk op 2016 en 2018. In de begroting is gemiddeld over de jaren 2015-2018 een bedrag van € 36.863 opgenomen en de werkelijke uitgaven betroffen die periode € 60.991.
Toelichting bij tabel 7: De opbrengsten van Eikenrode blijven achter ten opzichte van de Blijk en De Fuik. De kantine inkomsten vormen hierbij of de getaxeerde huurvergoeding van De Blijk en De Fuik of juist het maatschappelijke tarief voor De Wissel in Eikenrode. Eikenrode heeft de laagste totale uitgaven, maar opvallend is dat de personele som cumulatief maar ook procentueel veel hoger is dan bij De Fuik en de Blijk. De Blijk wijkt af van de andere twee hallen, voornamelijk m.b.t. gas, water en elektra en huisvestingskosten (excl. de correctie voor het achterstallig onderhoud. 2.6.4 Grafische weergave vergelijking binnensport Een grafische weergave van de vergelijking per sporthal geeft een goed beeld hoe de verhouding van uitgaven liggen in de periode 2015-2018. Uit de verhouding van Kapitaallasten en Personeelslasten – deze zijn voor alle sporthallen in dezelfde verhouding – valt op te maken dat de gemeente een belangrijke financiële rol heeft in de exploitatie van de sporthallen. We zien verder dat de grootste verschillen in kosten tussen de sporthallen te vinden zijn in de posten Huisvestingskosten en Onderhoud.
15
Tabel 8: Vergelijking totale uitgaven over 2015-2018 per accommodatie25