Kerkenvisie Wijchen juli 2022_versie febr.2025
Tekst van het document
vorm aan geven?
voor vergaderingen, workshops of kleinschalige bijeenkomsten. Aandachtspunt bij toekomstige ontwikkelingen is de (visuele) instandhouding van het ensemble van kerk, pastorie en begraafplaats in een groene setting. Een belangrijke waarde van dit complex is immers de hoge beeldwaarde van het totale ensemble. Over deze waarde en de centrale ligging in de wijk wordt veel gesproken door mensen in
44
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Damianuskerk Niftrik
Kerkstraat 11, Niftrik R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De Damianuskerk in Niftrik wordt momenteel alleen gebruikt voor erediensten. Deze zijn eens per twee weken op zaterdag of zondag en worden bezocht door zo’n 35 mensen. De gemeenschap heeft te maken met een dalend kerkbezoek. Tegelijkertijd zijn er ook ruim 50 actieve vrijwilligers. En in vergelijking met omliggende kerken, heeft de Damianuskerk nog de meeste communicanten. Er zijn jaarlijks enkele begrafenissen of trouwerijen. De onderhoudsstatus van het gebouw is goed. Doordat het gebouw een Rijksmonument is, is recent een deel van het dak gerenoveerd. Er is een nauwe band
1
1952 Delftse school Kerk, pastorie, pastorietuin, kerkmuur, begraafplaats Religieus gebruik Rijksmonument
met het actieve Gilde in Niftrik. Wanneer het Gilde optreedt, is de Damianuskerk tot de laatste plaats bezet.
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur
Zintuigen
De kerk werd in 1952 herbouwd ter vervanging van de
De kerk is typerend voor de Delftse schoolstijl. Sober en
in 1940 verloren gegane voorgaande kerk. De kerk werd
toch door het gebruik van ambachtelijke materialen, zeer
opgetrokken in Delftse schooltrant naar ontwerp van de
sfeervol. Modernisering rond 1960 met linoleum vloer
architect F. Schutz.
en glas in lood. Weinig lichtinval door de relatief donkere gebrandschilderde ramen.
Opzet De Damianuskerk is gebouwd als hallenkerk: een grote
Ligging
rechthoekige ongedeelde ruimte met apsis voor het altaar
De kerk ligt op een zeer beeldbepalende plek in Niftrik.
en een ingebouwd preekgestoelte.
45
Gebouwwaarde Op 10 mei 1940 werden grote delen van het dorp Niftrik in brand gestoken door het Nederlandse leger. Alle boven de dijk uitstekende gebouwen, waaronder de kerk, werden in lichterlaaie gezet. Hiermee wilde men voorkomen dat de oprukkende Duitsers vanaf die gebouwen de Nederlandse linies bij Ravenstein zouden beschieten. Bij deze tragedie ging een derde van het dorp in vlammen op. Pas in 1952 werd de kerk herbouwd in Delftse school stijl naar ontwerp van F. Schutz. Schutz was ook verantwoordelijk voor het stedenbouwkundige plan voor het dorp, waarvan delen tijdens de wederopbouw zijn uitgevoerd. De kerk valt op door zijn simpele vormgeving. Hij is echter wel met de nodige zorg en kwaliteit opgetrokken. Bijzondere schilderingen heeft de kerk niet, wel kerkmeubilair (onder meer de kerkbanken) uit de bouwperiode, altaar en ingebouwd preekgestoelte, een doopkapel met gietijzeren hek en een linoleumvloer op de gehele begane grond. De gebrandschilderde ramen en de kruiswegstatie van beeldend kunstenaar Pierre van Rossum zijn tevens het vernoemen waard. Ook is er een aantal interieuronderdelen, waaronder houten beelden uit de oude kerk, bewaard gebleven. Deze hebben een nieuwe plek gevonden in de nieuwe kerk. Er is in de kerk een kleine keuken en een ruimte waar vergaderd kan worden. Bij de entree is recent een Mariakapelletje gerealiseerd.
46
KERKENPASPOORT DAMIANUSKERK NIFTRIK
Omgevingswaarde De kerk maakt onderdeel uit van het stedenbouwkundig plan van architect F. Schutz. Deze ontwierp voor Niftrik een nieuw dorpsplein met een postkantoor, kroeg, kerk met begraafplaats, pastorie en een school met schoolmeesters woning. De kerk heeft in dit geheel een hoge beeldwaarde. De voormalige pastorietuin loopt door tot voorbij het kerkgebouw. Het omringende groen van de kerk bestaat uit een lage haag, een glooiend grasveld met monumentale bomen en vormt een waardevolle groene zone binnen de kern van Niftrik. Het is ook een ontmoetingsplek voor de dorpsbewoners: er staan banken en de school grenst aan dit grasveld. De oude boomgaard ten noordoosten van de kerk maakt nu onderdeel uit van de pastorietuin. Het ensemble van groene elementen, bescheiden verharding van pad, omranding van kerk en begraafplaats en het heiligenbeeld voor de kerk hebben een hoge culturele waarde.
Gebruikswaarde De kerk geeft nog goed weer hoe hier sinds de jaren ‘50 gekerkt werd. Het overgrote deel van het waardevolle interieur is aard- en nagelvast. Overige onderdelen laten ruimte voor nieuwe invulling, maar zouden wel binnen de kerk bewaard moeten blijven. De kerk leent zich niet goed voor grote bijeenkomsten, van buiten het dorp. Daarvoor is er onvoldoende parkeerruimte.
47
KERKENPASPOORT DAMIANUSKERK NIFTRIK
Maatschappelijke waarde De nauwe band tussen kerk en Gilde is waardevol voor inwoners van Niftrik. Zo zit de kerk vol bij een optreden van het Gilde en helpt het Gilde de parochie, waar ze kunnen. Hoewel het kerkbezoek daalt, is de betrokkenheid bij de kerk in verhouding hoog. De betrokkenheid bij de kerk van ruim 50 actieve vrijwilligers is, voor een dorp met 400 inwoners, groot. De
Het gaat niet vanzelf, maar we zijn in Niftrik
betrokkenheid typeert de kleine gemeenschap Niftrik: in het dorp ben je niet anoniem.
trots op het feit dat we alles met elkaar in
Inwoners zijn er trots op dat ze alles, zoals de kerk en het Gilde, met elkaar in stand kunnen
stand kunnen houden en dat geldt dus ook
houden. Veel mensen helpen graag om de kerk zo lang mogelijk in stand te houden. Dit
voor het Gilde en de kerk.
geeft hen voldoening en een plezierige leefomgeving.
Ingang Kerk Pastorie Perceelsgrens
48
Blik op de toekomst De grootstse uitdaging voor de kerk is om zo lang mogelijk open te blijven, om de maatschappelijke waarde van de kerk zo lang mogelijk te behouden. Daarvoor zijn vrijwilligers nodig, die er nu voldoende zijn. De parochie is zich ervan bewust dat de kerk op termijn aan de eredienst onttrokken wordt. Omdat er in het verleden veel aan de kerk geschonken is en er 9 hectare grond bij de kerk hoort, die verhuurd wordt, is de kerk op dit moment nog niet in financiële nood. Op termijn zal de kerk wel te koop komen. De parochie ziet wonen als een kansrijke bestemming. Bij een eventuele herbestemming, laat het interieur van de kerk ruimte voor nieuwe invullingen. Aard en nagelvaste, alsook Losse onderdelen van het interieur zoals beelden en banken zouden een plek moeten krijgen binnen de nieuwe invulling. Wonen zou in de kerk zeer goed passen. Er zijn voldoende entrees en daglicht kan via de achterkant van de kerk worden gerealiseerd. De aanwezigheid van de voormalige pastorietuin geeft kansen voor het realiseren van buitenruimte ten behoeve van de nieuwe functies. Momenteel is de pastorie verhuurd. Van belang is om de herbestemming van de kerk is samenhang te zien met de functies van de pastorie. Om die reden is het wenselijk om de pastorie niet afzonderlijk te verkopen en dit in samenhang met de toekomst van het kerkgebouw te zien.
Het binnen het ensemble vallende schoolgebouw, dient hierbij ook betrokken te worden om cultureel erfgoed te behouden.
49
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Heilige Annakerk Bergharen
Dorpsstraat 48, Bergharen R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De parochie heeft aangekondigd dat de Heilige Annakerk uit de eredienst wordt onttrokken. Er wordt nu gezocht naar een nieuwe bestemming voor de kerk. De parochie heeft inmiddels samen met de contactraad bijeenkomsten gehouden om de gemeenschap van Bergharen te informeren en om op te halen wat er leeft. Momenteel worden er eens per twee weken vieringen gehouden in de kerk, totdat er een duidelijk plan is voor herbestemming.
1
1894 Neogotische kruisbasiliek Kerk, begraafplaats en pastorie met tuin Wordt op korte termijn herbestemd Rijksmonument
In de zomer vinden eens in de twee weken op zondagochtend eucharistievieringen plaats op de Kapelberg. De huidige koers is om naar alternatieve plekken in de buurt te kijken waar verder kan worden gevierd. Er wordt ook samengewerkt met de protestantse kerk voor vieringen. Maar de parochianen vinden de kerk moeilijk toegankelijk en het meenemen van beelden wordt als ingewikkeld ervaren. Gedacht wordt aan het schoolgebouw. Als die wordt ingewijd, kunnen daar ook eucharistievieringen plaatsvinden. Een aantal parochianen heeft aangegeven dat geloven voor hen niets te maken heeft met een kerkgebouw: geloven kun je overal. Dit blijkt ook uit het feit dat tijdens de vieringen op de Kapelberg circa 150 mensen per viering komen. Het kerkgebouw met de pastorie staat sinds enige tijd te koop. De begraafplaats ten zuidwesten van de kerk valt buiten de verkoop.
50
Dit in tegenstelling tot de wintermaanden wanneer de vieringen in de kerk plaatsvinden. Dan zijn er zo’n 30 bezoekers. De pastoraal werker speelt hierop in door een veel bredere groep te betrekken bij de kerkelijke activiteiten. Bergharen is een vitale gemeenschap, er is veel onderlinge samenwerking en inwoners die initiatief nemen. Voor de lokale contactraad van de kerk is echter nauwelijks bemensing te vinden. Dat, naast het feit dat er binnen enkele jaren een nieuw leiendak op de kerk moet worden gelegd, zorgde ervoor dat de parochie besloot om de kerk af te stoten.
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur Een Neogotische kruisbasiliek met vierkante kruisingstoren, beïnvloed door Jos. Cuypers’ St. Urbanus te Nes a.d. Amstel. De kerk werd in 1894 gebouwd naar ontwerp van architect G. Franssen. Opzet Het interieur heeft zijn aard en nagelvaste interieurelementen behouden. Historische schilderingen zijn overgeschilderd in de jaren ‘60. Losse interieuronderdelen zijn vrij goed bewaard gebleven. De historische gelaagdheid is zichtbaar. Zintuigen Er is een sfeervol kerkinterieur. Opmerkelijk is het gekleurde glas-in-lood dat een bijzonder lichtspel veroorzaakt in de kerk. Ligging Het gebouw ligt in het hart van Bergharen. De kerk heeft een ontzettend grote beeldwaarde voor het dorp en de omliggende omgeving.
51
KERKENPASPOORT HEILIGE ANNAKERK BERGHAREN
Gebouwwaarde De Rooms-katholieke geloofsgemeenschap had tot 1894 geen plek voor de eredienst. In dat jaar startte de bouw van de kerk. Het interieur werd als zodanig vormgegeven in de Neogotiek en voorzien van schilderingen in het koor, schip en trancept. In de jaren zestig, toen de kerk werd gemoderniseerd en aangepast aan de nieuwe eredienst, werden deze schilderingen overgeschilderd. Het zeer bijzondere glas in lood bleef bij deze werkzaamheden gespaard. Tot de inventaris behoren een barokke preekstoel, een laat-gotische houtsculptuur, voorstellend St. Anna te drieën, Godslamp en kroon in Empire vormen en een romaans doopvont. De Neogotische kruisbasiliek betreft een totaalconcept. Architectuur en interieur zijn een geheel en vertegenwoordigen ensemblewaarde. De grootte van de kerk is vrij beperkt. De kerk heeft ook een bankenplan, dat nog geheel intact is. Dit heeft als gevolg dat de kerk op dit moment niet geschikt is voor multifunctioneel gebruik. De lichtinval is stemmig, erg typerend voor kerken uit dezenperiode. Parkeren in de nabije omgeving is een uitdaging voor grote groepen mensen.
Omgevingswaarde De grote kerk wordt geflankeerd door het kerkhof aan de zuidzijde en de pastorie met tuin aan de noordzijde. In het midden daarvan bevindt zich één groot bestraat oppervlak van betonklinkers in een schuin patroon. Deze middenruimte is door relatief nieuwe muren van kerkhof en tuin afgescheiden. Aan de straatkant staat een oudere lagere muur. De zuidgrens van dit kerkhof wordt van aangrenzende tuinen gescheiden. Op het kerkhof staat een kruis omringd door een zwarte gravelcirkel. In het midden is een plekje gecreëerd door een berghuisje dat door een majestueuze boom wordt beschermd.
52
Achter de kerk is het strooiveld, omrand met een beukenhaag. Daar bevindt zich ook een verbinding met de pastorietuin via een poortje in een hoge haag. De pastorietuin bezit geen historisch waardevolle elementen, behalve de pastorie zelf die een gaaf exemplaar van zijn tijd is. Van hoge waarde zijn de historische muur aan de straatkant van het kerkhof, de oude boom en het huisje en de pastorie als tijdsensemble samen met de kerk.Positief zijn het kruis en de verbinding van pastorietuin met kerkhof. De betonnen straatklinkers als centrale ruimte voor de kerk is indifferent. De kerk heeft een centrale ligging in het dorp Bergharen en de hoge vieringtoren is een landmark vanuit de omgeving. De kerk wordt aan de linkerzijde ingesloten door de begraafplaats en aan de rechterzijde door de Pastorie. Aan de voorzijde ligt de kerk relatief dicht op de dorpsstraat aan de kruising met De Weem. De kerk heeft een grote beeldwaarde voor het dorp en de omgeving.
Ingang Kerk Pastorie Bijgebouw Perceelsgrens
53
KERKENPASPOORT HEILIGE ANNAKERK BERGHAREN
Maatschappelijke waarde Bergharen is een vitale gemeenschap, met actieve inwoners en veel onderlinge samenwerking. Zo is er een inwonersinitiatief om van de voormalige buurtsuper weer een ontmoetingsplek voor het dorp te maken. Door in een bakkerij, lunchroom en buurtsuper leer- en werkplekken te realiseren voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Daarentegen is voor de lokale contactraad van de kerk nauwelijks bemensing te vinden. Uit de gesprekken blijkt dat inwoners voor het geloof minder gehecht zijn aan een gebouw. De Heilige Annakerk wordt door sommigen als een donkere kerk ervaren. Om die reden zijn de eucharistievieringen op de Kapelberg geliefd. Het kerkbezoek mag dan matig zijn, toch is Bergharen een echt katholiek dorp. De pastor organiseert gespreksgroepen in de pastorie die meestal direct zijn volgeboekt. Ook is de kerk voor het dorp nog steeds het kloppend hart. Het dorp kent de traditie om de klok te luiden als er een inwoner van het dorp is overleden. Ook als ze niet katholiek zijn. Volgens de contactraad waarderen inwoners deze traditie.
Ook als de kerk een andere bestemming krijgt, is het mooi als deze traditie en ere kan worden gehouden.
54
Blik op de toekomst
Het Gelders Genootschap heeft een eerste schouw gedaan, gericht op mogelijkheden
De parochie heeft bekend gemaakt dat de Heilige Annakerk binnen 2 tot 3 jaar een
invullingen. Aandachtspunt hierbij is dat de oorspronkelijke schilderingen onder de
waardige herbestemming moet krijgen. Waardig is volgens de parochie, dat wat
huidige verflagen nog aanwezig zijn. Ruimte in het gebouw ligt vooral bij het altaar,
aansluit bij de behoefte in het dorp. Concreet worden er nu stappen gezet in een
aangezien deze verplaatst zou kunnen worden. Dit in combinatie met de omgeving
herbestemmingstraject. De pastorie wordt in dit traject meegenomen, omdat het
laten weinig ruimte voor nieuwe ontwikkelingen daar de kerk ligt ingesloten tussen de
bisdom en de parochie de kerk en pastorie graag samen verkopen. Bisschop De Korte is
begraafplaats en de pastorie. Herontwikkeling van de kerk zou daarom simultaan moeten
contactpersoon vanuit bisdom Den Bosch.
verlopen met de pastorie om de mogelijkheden voor herbestemming te vergroten. De
voor herbestemming. Het interieur van de kerk laat beperkt ruimte voor nieuwe
beperkte parkeermogelijkheid vormt hierbij een belangrijk aandachtspunt. Volgens de parochie zijn er zijn al geïnteresseerden, waaronder een partij die recent een kerk van de Twaalf Apostelen heeft aangekocht. Naar aanleiding van een eerste verkenning in de mogelijkheden, wordt gedacht aan woningbouw voor senioren en starters. Volgens de parochie is dat het meest kansrijk omdat daar behoefte aan is. Maar men twijfelt of herbestemming in de vorm van wonen wordt bemoeilijkt door de toren in het midden van de kerk. Voor het uitwerken van de mogelijkheden worden de Rijksdienst en het Gelders Genootschap benaderd.
Ondersteuningsbehoefte Vooralsnog heeft de parochie geen directe behoefte aan ondersteuning bij het herbestemmingstraject. De meest betrokken inwoners van het dorp waren volgens de parochie aanwezig bij de informatieavond. Ook geven ze aan dat de pastoraal werker een goed netwerk in de dorpen heeft. Communicatie verloopt onder andere via een parochieblad, wat wordt ook bezorgd bij niet-parochianen.
Achter de kerk en begraafplaats wordt nieuwbouw (plan Kerkenweide) gerealiseerd.
55
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Heilige Johannes de Doper Balgoij
Boomsestraat 2, Balgoij R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De Johannes de Doperkerk in Balgoij wordt gebruikt voor erediensten. Deze worden eens per twee weken bezocht door zo’n 20 tot 30 mensen. Na de coronacrisis heeft de gemeenschap moeite om mensen naar de kerk te krijgen. De daling in kerkbezoek is hierdoor versneld. Tijdens de jaarlijkse vrijwilligersdag zijn er zo’n 70 mensen op de been. Dat is best een aardige groep voor het dorp dat circa 720 inwoners telt. De meeste vrijwilligers zijn met pensioen.
1
1914 Kruiskerk met neoromaanse en neogotische elementen Kerk, begraafplaats, mariakapel en pastorie (eigendom van Shelterzorg) Religieus gebruik, wordt herbestemd Gemeentelijk monument
Het gebouw wordt goed onderhouden. Jaarlijks wordt er een rapport gemaakt en wordt onderhoud op basis daarvan gepland. Kleine werkzaamheden worden opgepakt door vrijwilligers.
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN De kerk werd in 1914 gebouwd ter vervanging van de vroegere middeleeuwse kerk, waarvan de kerktoren nu nog bestaat. De kerk is een ontwerp van J. van der Valk. Het betreft een van de laatste overgebleven kerken uit zijn oeuvre. De kruiskerk op sterk gecentraliseerde plattegrond heeft aan de koorzijde een absis. Het bericht van het parochiebes-
Het interieur wordt overwelfd door een houten overwelving met
tuur over de sluiting van de kerk is
bovenlicht. Het ontwerp sluit aan bij de wensen van de Liturgische
geen leuke boodschap, maar wel eerlijk en realistisch.
Beweging van begin twintigste eeuw: vergrote viering in de vorm van een onregelmatige achthoek. De laat negentiende-eeuwse inventaris, waaronder het hoofdaltaar, komt vermoedelijk uit de vorige kerk. De kerk ligt op een zeer beeldbepalende plek in het dorp Balgoij.
56
Gebouwwaarde De Johannes de Doperkerk in Balgoij is gebouwd in de jaren 1913-1914 naar een ontwerp van architect Jan van der Valk. Jan van der Valks oeuvre bestaat voornamelijk uit villaen woningbouwprojecten die in opdracht van de Tilburgse textielbaronnen werd uitgevoerd. In zijn leven bouwde hij een handjevol kerken. Een van zijn belangrijkste werken is de Kerk van Onze Lieve Vrouw van Goede Raad in Tilburg, een van de eerste kerken in Nederland die in expressionistische stijl werden gebouwd. Andere kerken van zijn hand zijn die van Balgoij en Maliskamp. Een andere kerk, de Sacramentskerk in ‘s-Hertogenbosch, is inmiddels gesloopt. De Johannes de Doperkerk is een kruiskerk met neoromaanse en neogotische elementen met een dominerende viering, met in de apsis het priesterkoor, gericht naar het oosten. De kerk heeft een grotendeels houten overwelving, met een toren, waarin zich de hoofdingang bevindt en die tegen de linkertranseptarm staat. Het gebouw geeft van binnen de indruk van centraalbouw, van buiten een conglomeraat van bouwvolumes. Bij de inval van de Duitsers op 10 mei 1940 wilde het Nederlandse leger de kerktoren opblazen. De poging mislukte, omdat er onvoldoende springstof werd gebruikt. De toren bleef staan, maar de schade aan de kerk was enorm en alle ramen sneuvelden. Al in 1941 werden nieuwe glas-in-loodramen geplaatst door glasatelier J.
van Leeuwen uit Geldrop. De bouwschade werd tussen 1941 en 1942 hersteld onder leiding van architect J.G. Deur uit Nijmegen. Het interieur is daarmee een mix van deze verschillende bouwactiviteiten. In de bijzonder fraaie baksteenarchitectuur zijn altaar en zijaltaar mooi vormgegeven. De ambo is van eenzelfde vorm en materiaal, ook tegelvloeren en glas in lood zijn bijzonder. Daarnaast zijn er een intact zijnde bankenplan en biechtstoelen. Er zijn beelden aanwezig uit verschillende periodes die niet allemaal bij het kerkinterieur horen.
57
KERKENPASPOORT HEILIGE JOHANNES DE DOPER BALGOIJ
Omgevingswaarde
wordt. De begraafplaats zelf wordt door een laag gaashek begrensd, maar niet
De kerk, gebouwd op een verhoging aan de rand van het dorp, staat op een zeer
rechte asfaltweg in L-vorm, deels begeleid door parkeerstroken in wit grind, die via een
beeldbepalende plek binnen het dorp Balgoij aan de Boomsestraat. Met links ernaast
eenrichtings-systeem de toegang tot de kerk verschaft. Ook het vele grind tussen kerk
een aangebouwde pastorie van dezelfde architect en links op de hoek van de Hoeveweg
en begraafplaats behoort tot de categorie functioneel maar niet zo fraai.
ruimtelijk gescheiden van de rest van het terrein. Functioneel, maar niet zo fraai, is de
en Torenstraat het Rooms Katholieke Verenigingsgebouw. In dezelfde tijd als de kerk werden verschillende voorname woonhuizen aan dezelfde straat gebouwd, die van
Gebruikswaarde
horen zeggen, ook naar ontwerp van Van der Valk zijn gebouwd. Als dit het geval is dan is er sprake van een zekere ensemblewaarde. De voormalige pastorietuin loopt door
De kerk geeft nog goed weer hoe hier sinds de jaren 1914 werd gekerkt. Het overgrote
tot voorbij het kerkgebouw en vormt een waardevolle groene zone. De uitstraling plus
deel van het waardevolle interieur is aard en nagelvast: de wijwaterbakken, kapellen,
ligging van de kerk verhogen de grootsheid ervan en de afstand van kerk ten opzichte
altaren en vloeren. De kerk is door zijn plattegrond moeilijk te splitsen in kleinere
van de kerkgangers. De ruimte eromheen heeft deels een groene uitstraling die positief
ruimtes zonder daarbij de waardevolle ruimtewerking en interieur aan te tasten.
is: de omsluitende beukenhaag, het grasveld met de vier grote beuken, de treurbeuk
Overige onderdelen, zoals bijvoorbeeld de banken laten ruimte voor nieuwe invulling,
tussen kerkgebouw en begraafplaats en de jongere beuken langs de parkeerstrook. van
maar zouden wel binnen de kerk bewaard moeten blijven. Dit kan letterlijk of in de
religieuze waarde is hook het kruis op de begraafplaats dat door coniferen beschermd
vorm van herbestemming.
Bestuurlijke taken zijn lastig in te vullen. Op projectmatige basis willen mensen wel helpen maar niet structureel.
58
Maatschappelijke waarde Volgens een actieve vrijwilliger, willen de inwoners van Balgoij de kerk graag behouden. Het is het centrale punt van het dorp. Balgoij kent van oudsher een actieve groep vrijwilligers. Ter ere van het eeuwfeest is in 2014 door vrijwilligers op de hoek van de begraafplaats een mariakapel gebouwd. En onlangs maakte de werkgroep voor de begraafplaats nog vijf urnenkeldertjes. De begraafplaats heeft veel draagvlak in het dorp en bij mensen die er familie hebben liggen. Volgens de vrijwilliger is het een geliefde en belangrijke plek. Ook omdat het financieel nog wat oplevert vanuit de grafrechten (van circa 200 graven). Mede door deze inkomsten kon de kerk in Balgoij lang zelfstandig functioneren.
We waren een beetje het Asterix en Obelix dorp. We werden in Wijchen ook wel gezien als lastige broeder. Wij regelen het graag zelf en vinden overal wel wat van.
Inmiddels is de Johannes de Doperkerk in Balgoij aangesloten bij de Twaalf Apostelen parochie in Wijchen. Het bericht vanuit de parochie dat de kerk op termijn uit de eredienst wordt onttrokken, heeft voor de nodige commotie in het dorp gezorgd. De contactraad hield, naar aanleiding van dit bericht, samen met de heemkundekring Balgoij en de Stichting Leefbaarheid Balgoij, een brainstorm over de toekomst van de kerk. De werkgroep Herbestemming Kerk heeft in maart 2023 een speciale bijeenkomst gehouden over de vraag zou je kunnen wonen in de kerk. De werkgroep adviseert het kerkbestuur.
59
KERKENPASPOORT HEILIGE JOHANNES DE DOPER BALGOIJ Met als doel om als dorp pro-actief te anticiperen op de mogelijkheden voor herbestemming van de kerk. De contactraad wil graag het dorp hierbij betrekken. Ze zijn van mening dat als de gemeenschap van Balgoij met een goed plan komt, de parochie daar ook voor open staat. De pastorie is een aantal jaren geleden verkocht aan Shelter Zorg. Deze organisatie biedt jongeren die thuis vastlopen een plek, de nodige zorg en ondersteuning. In het dorp Balgoij
We hebben een vrijwilliger die aannemer is geweest en 80 jaar oud is. Hij houdt altijd toezicht als er werkzaamheden worden uitgevoerd.
hebben ze inmiddels meerdere locaties waar gezinshuiszorg en beschermd wonen wordt
Hij kijkt ook hoe de werkzaamheden
aangeboden. De gemeenschap in Balgoij is enigszins bevreesd dat Shelter Zorg ook de kerk
zo goedkoop mogelijk kunnen wor-
wil aankopen. Men is van mening dat de zorgorganisatie dan te dominant aanwezig is in
den uitgevoerd. Zijn kennis en con-
het dorp. Dit, terwijl de jongeren niet deelnemen aan de lokale gemeenschap. Tussen de
necties zijn heel handig.
eigenaar van Shelter Zorg en de contactraad is er goed contact en samenwerking. Daarin zijn deze zorgen ook geuit.
Ingang Kerk Bijgebouw Perceelsgrens
60
Ondersteuningsbehoefte De contactraad wil heel graag door de Leefbaarheidsalliantie Gelderland ondersteund worden in methodieken om het dorp te betrekken bij de ontwikkelingen rondom de kerk. Hoe kunnen we de gemeenschap op een goede manier bevragen en betrekken bij dit vraagstuk? Ook zijn ze benieuwd hoe andere dorpen invulling gaven aan een vrijgekomen kerk in het dorp. Daarbij onderkent de contactraad dat het dorp al beschikt over een dorpshuis en dat ze daar niet mee willen concurreren.
We
willen
zoveel
mogelijk
mensen
benaderen om draagvlak te krijgen in de gemeenschap over de wijze waarop de kerk kan worden herbestemd. We willen graag ophalen wat het dorp wil.
Blik op de toekomst Het interieur van de kerk laat in beperkte mate ruimte voor nieuwe invullingen. Aard en nagelvaste onderdelen zouden een plek moeten krijgen binnen de nieuwe invulling. Afhankelijk van de zwaarte van het programma zou wonen in de kerk zeer goed passen. Er zijn twee entrees en daglichttoetreding kan via de achterzijde van de kerk worden gerealiseerd. Wel moet men goed kijken hoe dit past, met de inmiddels verkochte pastorie en de aan de achterzijde gelegen begraafplaats.
61
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Heilige Jozefkerk Alverna
Heumenseweg 32, Alverna R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De heilige Jozefkerk in Alverna wordt om de week gebruikt voor een viering. Het eerste en derde weekend van de maand zijn er dan zo’n 40 bezoekers. Door de coronacrisis is het bezoekersaantal sterk verminderd. “We mochten maar 30 mensen binnenlaten, door
1
1980 Zaalkerk van omstreeks 1980 Kerk, mariakapel, begraafpark
corona. Het komt langzaam weer op gang, maar we maken ons wel zorgen,” aldus Anny van Roosmalen van de contactraad.
Geen monumentale status
De kerk wordt ook gebruikt door de broeders van het
Religieus gebruik, wordt herbestemd
Franciscanenklooster. Zij hebben geen eigen kapel meer en komen naar de Jozefkerk voor uitvaarten en vieringen. Als een broeder overlijdt, wordt de uitvaart in de Jozefkerk verzorgd. De kerk in Alverna telt zo’n 100 vrijwilligers. Vooral de kerkhofgroep is actief en heeft ook jonge vrijwilligers. Maar de gemiddelde leeftijd van de vrijwilligers is 70 jaar. De leeftijdsgroep van 30 tot 60 jaar wordt gemist. Vrijwilligers van de kerken binnen de parochie helpen elkaar. Het koor werkt ook samen met de Johannes de Doperkerk in
De kerk is een verbinding van
Balgoij.
mensen.
De gelovigen die naar de kerk komen ervaren de Jozefkerk als een hechte gemeenschap. Ook vanuit Nederasselt en Overasselt komen bezoekers. Ze komen naar Alverna omdat ze in eigen dorp niet meer wekelijks naar de kerk kunnen. Ook ervaren bezoekers meer intimiteit in de Jozefkerk, volgens de koster.
62
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur De zaalkerk van omstreeks 1980 heeft een brutalistische architectuur met bouwelementen van de oude kerk. Aan de rechterzijde staat een eenlaags aangebouwde pastorie onder een plat dak. Opzet De zaalkerk met aangebouwde pastorie heeft een jongere uitbreiding aan de achterkant: de doopkapel. Het interieur is vrij simpel vormgegeven, ook hier zijn resten van de oude kerk, waaronder: vloeren, een set deuren en houtsnijwerk van de communiebank. Het meubilair is begin 2000 vernieuwd. Zintuigen De kerk is vrij simpel vormgegeven. De vele ramen en het glas in lood zorgen voor veel lichtinval. Sfeervol is de kerk niet. De aandacht tijdens de mis ligt op het woord en niet op het beeld. Ligging De kerk ligt aan een doorgaande weg richting Heumen. Er ligt een grote parkeerplaats aan de voorkant. De kerk gaat door het vele groen en gebruik van grijze steen op in het beeld van de straat.
63
KERKENPASPOORT HEILIGE JOZEFKERK ALVERNA
Gebouwwaarde De H. Jozefkerk te Alverna is gebouwd in 1980 door aannemer Giesbers B.V. naar een ontwerp van Architektenburo van Thiel en Boersma B.V.. Het is een ruime zaalkerk, opgetrokken in baksteen met zo’n 350 zitplaatsen. De kerk werd gebouwd ter vervanging van de in begin jaren ‘80 gesloopte Franciscaner kloosterkerk. Deze werd in 1888 gebouwd in neogotische stijl naar een ontwerp van Cornelis van Dijk, in samenwerking en onder toezicht van Piet Stornebrink. Deze parochiekerk behoorde bij het eveneens afgebroken kloostercomplex der Franciscanen aan de Leemweg in Alverna.
Omgevingswaarde De kerk ligt aan de uitvalsweg richting Heumen, in een relatief dichtbeboste omgeving. Hierdoor eist de kerk niet de aandacht op wanneer je deze passeert. Aan de voorzijde en rechterzijde van de zaalkerk ligt een grote bestrate parkeerplaats. Rechts een Mariakapel van recente datum. Aan de linkerkant is een eenlaagse pastorie in eenzelfde architectuur opgetrokken. Aan de achterzijde ligt de oudere begraafplaats waar ten tijde van de oude kerk en kloostercomplex al werd begraven. Een vrijwilligersgroep houdt de begraafplaats wekelijks bij. Het torentje van de oude kerk staat er nog, evenals de oude kloostermuur. De kloostermuur vraagt om restauratie. De grootste parel bevindt zich achter de kerk. Hier is een grote historische begraafplaats in vermoedelijk eind 19e/ begin 20e eeuwse parkaanleg met ovale verdiepte vijver en monumentale beplanting, zoals een majestueuze boom. De cultuurhistorische waarde van het beeld en het kapelletje dienen nader bepaald te worden. Bij behoud van de kerk hebben ze zeker hun belang. De begraafplaats in zijn geheel is cultuurhistorisch waardevol en heeft potentie om op de gemeentelijke monumentenlijst toegevoegd te worden.
64
Gebruikswaarde Het kerkinterieur bestaat voor het grootste gedeelte uit losse, niet monumentale, meubelstukken. Deze kunnen worden weggeschoven en laten ruimte voor multifunctioneel gebruik. De contactraad geeft aan dat de pastoor nog geen voorstander is van multifunctioneel gebruik. Vooralsnog worden er alleen kerkdiensten gehouden. Daarnaast is er een grote groep vrijwilligers in de weer met het onderhoud. Een gedeelte van de kerkzaal wordt momenteel gebruikt voor repetities van koren. De kerk beschikt ook over een vergaderruimte en een kleine pantry. De pastorie is verhuurd.
Maatschappelijke waarde Anny is een van de actieve vrijwilligers van de contactraad en is al 25 jaar, zoals ze zelf zegt, ‘manus van alles’. Ze regelt alles van begrafenis tot administratie. Maar ze houdt ook de vrijwilligersgroep bij elkaar. Ze belt de vrijwilligers als ze een keer niet zijn geweest om te horen hoe het met ze is. Anny is trots op ‘haar’ kerk. “Ze denken vaak dat ik hier woon. Als ik er niet ben, valt het op.” Jaarlijks zorgt de contactraad voor een dankavond voor alle vrijwilligers. Dat is meestal in de vorm van een barbecue bij één van de vrijwilligers in de tuin. Dat wordt gewaardeerd. De vrijwilligers doen ook veel voor de kerk en het onderhoud van de begraafplaats. Eén van de vrijwilligers regelt bijvoorbeeld een tractor of een houtversnipperaar als dit nodig is. “Zo houden we samen de boel draaiend.” De Mariakapel wordt ook veel bezocht. Dat merken ze aan de opbrengst van het kaarsengeld. Veel mensen wandelen van de begraafplaats naar de mariakapel.
65
KERKENPASPOORT HEILIGE JOZEFKERK ALVERNA
Blik op de toekomst De Jozefkerk behoort tot één van de kerken die op termijn wordt onttrokken aan de
van het gebouw laat veel ruimte voor grote groepen. Muziekopvoeringen/ concerten of
erediensten. Het parochiebestuur heeft de contactraad hierover geïnformeerd. De
een plek voor samenkomst van de gemeenschap zijn, gezien de ruimte, ook een optie.
contactraad heeft de wens om de komende 5 jaar de kerk nog open te kunnen houden. Daarna laten ze het graag over aan hun opvolgers. Maar ze realiseren zich dat de kerkbetrokkenheid afneemt. Verder in de toekomst gekeken: de ongedeelde ruimte van de zaalkerk en het niet monumentale interieur laten veel ruimte voor nieuwe invullingen. Door de ruimte zou wonen een goede optie kunnen zijn. De grote parkeerplaats aan de voor- en rechterzijde
66
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Sint Victorkerk Batenburg
Molendijk 1, Batenburg Karst Beens
STAND VAN ZAKEN De Sint Victorkerk werd gebouwd tussen 1873 en 1875 in neo-gotische stijl. Een paar jaar later werden de altaren en een uitbundige decoratie toegevoegd. Het gebouw werd in gebruik genomen in 1875 en in 1881 ingewijd door de bisschop van Den Bosch. De versieringen werden in de zestiger jaren grijs overgeschilderd, maar tussen 2008 en 2012 gedeeltelijk weer gerestaureerd door vrijwilligers. De architect was Cornelis van Dijk, die eerder al de kerk van Maasbommel had gebouwd. De kerk werd op 1 mei 1875 plechtig in gebruik genomen door pastoor Kroonen.
1
1875 Neo-Gotisch Kerk en pastorioe
Herbestemming in ontwikkeling Rijksmonument
In 2019 is de Victorkerk door de parochie verkocht aan de heer Beens. Op 14 juli 2019 is de laatste eredienst gehouden. De herbestemming is volop in ontwikkeling. Het plan is om vier appartementen te realiseren in de kerk.
Tekeningen van de nieuw te realiseren situatie door KRAFT Architecten.
67
Omgevingswaarde Aan de rand van het uiterwaardengebied van Batenburg, tegen de dijk aan, staat de grote kerk die al van veraf als landmark te zien is. Vanaf de dijk wordt de kerk door een klinkerbestrating ontsloten. Rondom bevindt zich een smalle strook buitenruimte. Een smal klinkerpad langs de noordzijde leidt naar een historische eeuwenoude muur met trappen aan de westkant, die de verbinding vormen met de rest van het dorp. De ruimte aan de zuidzijde is afgesloten. De ingang aan de dijk wordt met een beeld op een muur die uit dezelfde tijd als de bouw van de kerk stamt, gemarkeerd. Historische muur en trappen hebben een hoge monumentwaarde, de muur en het beeld een positieve.
Ingang Kerk Perceelsgrens
68
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Oude St. Victorkerk Batenburg
Kruisstraat 7, Batenburg Gelderse Kerken
STAND VAN ZAKEN De middeleeuwse kerk ligt in het centrum van het pittoreske Batenburg. In 1978 werd de instandhouding van de kerk een zware last voor de kleine hervormde gemeente, een restauratie was nodig. De kerk is toen overgenomen door Gelderse Kerken, een stichting die zich sinds 1974 inzet om rijksmonumentale kerken te behouden voor de toekomst. Doordat de kerk eigendom is van de stichting, werd voorkomen dat de kerk een herbestemming kreeg die ver af ligt van de oorspronkelijke functie. De stichting verhuurt de kerk momenteel, met name voor religieus gebruik. Onder andere aan PKN voor
1
1443 13e eeuws zaalkerkje Kerk, begraafplaats, muur, tuin, pastorie Verhuur voor m.n. religieus gebruik Gemeentelijk monument
protestantse erediensten, maar ook voor katholieke diensten wordt de kerk verhuurd. De verhuur wordt geregeld door het dagelijks bestuur, zij baten het gebouw uit met behulp van de stichting. De grond rondom de kerk en ook de pastorie zijn nog in bezit van de parochie PKN.
We zijn er op gesteld dat het interieur blijft zoals het is, zoals de katholiek zerk uit 1540 en de replica van het doopvond uit 1890.
69
Gebouwwaarde De kerk is in de middeleeuwen oorspronkelijk gebouwd als zaalkerkje. Na de verwoesting in de tachtigjarige oorlog is in het eerste deel van de zeventiende eeuw alleen het driebeukige schip met koor en de wat oudere, ingebouwde torenromp in ere hersteld. In de kerk is een grafzerk uit 1429 aanwezig van Gijsbert van Bronckhorst Batenburg, een romaans doopvont uit de dertiende eeuw, diverse grafzerken uit de zeventiende eeuw alsmede preekstoel, doophek en banken uit dezelfde periode. Uit de negentiende en twintigste eeuw dateren de predikantenborden, met de namen van de predikanten sinds 1608. Het uurwerk dateert uit 1910. In 1963 is het vervangen door een elektrisch aangedreven uurwerk. Het orgel is een De-Crane orgel uit 1770. De laatste restauratie, exclusief het orgel, is in 1984 afgerond. Een replica van een 13e-eeuwse scherf met daarop een gedeelte van het gebed aan de heilige Martinus is, met verklarende tekst ernaast, ingemetseld in de kerk.
Gebruiks- en maatschappelijke waarde De kerk wordt eens per twee weken verhuurd voor een katholieke mis. Dan wordt er een mariabeeld in de kerk geplaatst en komen er zo’n 15 mensen. Enkele keren per jaar is er een protestantse viering. De verhuur wordt geregeld door de plaatselijke commissie, die bestaat uit 6 inwoners van Batenburg. De commissie organiseert tussen mei en september ook kunstexposities, die tussen de 15 en 2000 bezoekers trekken. Iedere expositiemaand wordt er een goede organist uitgenodigd om op het bijzondere orgel te spelen, dit komt het bezoekersaantal van de expositie ten goede. De exposities dragen bij aan de bekendheid van Batenburg. Op jaarbasis zijn er zo’n 5 huwelijksvieringen of uitvaarten. Ook spontane kerkbezoeken, rondleidingen en bijvoorbeeld een familiedag van nazaten van voorvader van Horne, worden gefaciliteerd.
70
KERKENPASPOORT OUDE ST. VICTORKERK BATENBURG In de zomer lopen er in de tuin rondom de kerk schapen, wat van voorbijgangers de nodige bekijks trekt. Ook met dodenherdenking en rond kerst, vanwege de levende kerststal, wordt de kerk bezocht. In de zomermaanden is de kerk op zondag open voor spontaan bezoek.
Al dik 1000 jaar komen mensen hier bij elkaar. Je kunt dat niet zien, maar ik voel dat hier wel.
Ingang Kerk Perceelsgrens
71
Omgevingswaarde De kerk heeft een centrumfunctie midden in het pittoreske dorp. De Kerkstraat en Kruisstraat omringen de kerkruimte, waar een lage muur de kenmerkende iets hoger
Als de kerk er niet meer zou zijn? Een hele-
liggende grond aan de noordkant tegenhoudt. Een poort geeft aan de oostzijde toegang
boel mensen zullen het jammer vinden. Het
tot de ruimte, met een historisch klinkerpad dat openbaar is en langs een monumentale muur naar het westen loopt. In deze muur bevindt zich ook een poort, wat kan betekenen dat de percelen aan de andere kant van de muur oorspronkelijk ook tot het grondgebied van de kerk behoorden. De hoofdingang zit aan de zuidwestkant aan een pleintje met de (voormalige) pastoriewoning. Van hieruit gaat een door beukenhagen
is een vertrouwd beeld in Batenburg. Een kleinere groep mensen vindt het een ramp, voor hen heeft het gebouw een hoge emotionele waarde.
begeleid openbaar pad verder richting Kerkstraat. De grasruimte rondom de kerk wordt door een hek omsloten. Er staan enkele majestueuze bomen op gras en plein. Het geheel laat zich omschrijven als een historisch ensemble van de hoogste waarde.
72
KERKENPASPOORT OUDE ST. VICTORKERK BATENBURG
Financiële gezondheid Inkomsten genereert het dagelijks bestuur en de stichting uit de verhuur, spontane kerkbezoeken en rondleidingen. Huur wordt geïnd bij afscheidsdiensten, huwelijken, exposities en verhuur voor andere evenementen en religieuze vieringen. Het dagelijks bestuur is redelijk autonoom en voeren klein onderhoud zelf uit. Gelderse Kerken helpt het bestuur bij het uitbaten. Het dagelijks bestuur is niet op zoek naar een overmaat aan toerisme, ze ontvangen graag mensen die geïnteresseerd zijn en waarbij recht gedaan wordt aan het gebouw. Er zijn zorgen over de inkomsten, ook al draagt de provincie ook een deel van de financiële last. Het dagelijks bestuur is creatief in het vinden van financiering. Zo wierven ze zelf sponsoren voor een hekwerk om de tuin waar in de zomer schapen lopen, af te zetten. Het bestuur benut hiervoor haar lokale netwerk met inwoners, de gemeente en katholieke en protestantse kerk. Voor het dagelijks bestuur is het onduidelijk of stookkosten de grootste kostenpost is voor de kerk, dit is in beeld bij de stichting. Ze stoken wel zo voorzichtig mogelijk. Klimaatbeheersing is te duur.
Behoeften voor de toekomst Er zijn plannen om in samenwerking met Holland Barok ook concerten te gaan organiseren in de kerk. Ook deze kunnen bijdragen aan de toeristische aantrekkingskracht van Batenburg. Het dagelijks bestuur heeft behoefte aan kennis over duurzaamheid en energieverbruik, maar de grootste behoefte hebben ze aan jongere vrijwilligers. Hoewel ze al hun netwerken aanspreken zijn mensen met hart én tijd voor de kerk lastig te vinden.
73
In algemene zin ligt er een behoefte in profilering van de kerk. Zowel als het gaat om de PR bij evenementen, het werven van vrijwilligers als het positioneren van het gebouw als potentiële ruimte voor toeristische evenementen. De wens van Gelderse Kerken is het behouden van de kerk als waardevolle, bruisende ontmoetingsplek in het hart van de samenleving. Ze zoeken naar manieren om het historische kerkgebouw levendig te houden voor de lokale gemeenschap. Batenburg is een pittoresk dorp met een toeristisch karakter. Vooral in de zomer zijn er veel fietsers. Hoewel de kerk bekend is bij de VVV, zou het gebouw geholpen zijn in haar voortbestaan en exploitatie wanneer er meer verbinding komt tussen de stichting en bijvoorbeeld gemeente, VVV en lokale horeca. Een lokaal netwerk om informatie uit te wisselen over duurzaamheid voorziet in een behoefte van het dagelijks bestuur van de kerk.
74
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Dorpskerk Leur
Van Balverenlaan 4, Leur Stichting Gelderse Kerken
STAND VAN ZAKEN De dorpskerk in Leur gebouwd voor de katholieke eredienst, sinds 1610 als hervormde kerk gebruikt en in 1976 werd de kerk overgedragen aan de Stichting Gelderse Kerken. Deze stichting zet zich in om Rijksmonumentale kerken te behouden voor de toekomst. Sindsdien wordt het gebouw verhuurt aan de protestantse gemeenschap. Zij houden er zo’n jaarlijks nog 7 erediensten. Ook is er elke laatste zondag van de maand een oecumenische dienst waar zo’n 80 bezoekers aan deelnemen. Deze diensten worden afwisselend verzorgd door een pastoor, dominee, pastor, een geestelijk verzorger
1
14e eeuw Gotisch Zaalkerkje Kerk, grond en begraafplaats
Herbestemd Rijksmonument
of een werkgroep. De vieringen zijn bezinnende bijeenkomsten van woord, gebed en zang rondom een actueel thema. Na afloop is er tijd om elkaar te ontmoeten onder het genot van koffie of thee. Daarnaast is de kerk in Leur een locatie voor bijzondere (levens) gebeurtenissen. Zo waren er voor de coronacrisis jaarlijks zo’n 15 huwelijksvoltrekkingen in Leur. Ook vinden er katholieke doopdiensten plaats en rouwdiensten voor alle gezindten. Bezoekers waarderen de intieme sfeer. Maar de kerk leent zich ook goed voor optredens van muziekgezelschappen. De plaatselijke commissie van de Leurse Kerk merkt echter dat de verhuur na de corona moeizaam
Parochiekerken vindt men vaak te groot en dan zoeken ze een kleinere, intiemere locatie. Die vinden ze hier in Leur.
op gang komt.
75
Stichting Vrienden van de kerk te Leur is opgericht om de activiteiten in de Leurse kerk te bevorderen. Ook werven ze donateurs. Bezoekers die gecharmeerd zijn van het kerkje, worden gevraagd om donateur te worden. Daarnaast verzorgen de vrijwilligers rondleidingen. Dat zijn meestal familiegezelschappen. De omgeving van De Heerlijkheid Leur heeft veel te bieden. Er is een informatiecentrum van het Gelderslandschap, een oude maalderij als locatie voor trainingen of bijeenkomsten en voor de inwendige mens is er de Leurse Hof. De Stichting Vrienden van de kerk te Leur regelt veel zelf. De vrijwillige gastvrouw ontvangt de huurders. Zij is een soort koster. De financiële administratie wordt ook verzorgd door de vrijwilligers. De Stichting int de inkomsten van de verhuur en rekent jaarlijs af met de Gelderse Kerken. Een percentage van de opbrengsten gaat naar de ‘Vrienden van’. Door de coronacrisis zijn de opbrengsten de afgelopen twee jaar behoorlijk afgenomen. Het groot onderhoud wordt verzorgd door Gelderse Kerken. Daarvoor wordt een onderhoudsplanning gemaakt. De stichting heeft inspraak in wat er moet gebeuren. Voor het onderhoud heeft Gelderse Kerken een bouwkundige in dienst.
We moeten steeds aandacht houden voor het onderhoud. Dat hebben we, want als je daar op bezuinigd dan kom je op de koffie. We gebruiken duurzaam materiaal en dat moeten we behouden voor het vernieuwen.
76
KERKENPASPOORT DORPSKERK LEUR
Gebouwwaarde De dorpskerk, een Rijksmonument, bestaat uit een eenbeukig 14de-eeuws schip met houten tongewelf. Tot de kerkinventaris behoren onder andere een preekstoel, een hardstenen 13de eeuwse doopvont en een sacramentshuisje, in de vorm van een kastje in de koormuur. Rond het sacramentshuisje is een muurschildering zichtbaar gemaakt uit het begin van de 16de eeuw. En op het koorgewelf ornamentaal en figuratief frescowerk uit dezelfde tijd. De kerktoren is een zwaar bakstenen bouwwerk uit het beging van de 14e eeuw, bekroond met een achtzijdige, ingesnoerde spits uit omstreeks 1600.
Omgevingswaarde De kleine kerk is een van de hoogtepunten in het idyllische buurtschap Leur. Gelegen op een verhoging in het landschap en omgeven door lommerrijke eiken. Enkele verspreide boerderijen en woningen, gebogen wegen en vergezichten completeren dit aangename geheel. De aangename sterke eenvoud van een met een ingetogen, verfijnd hek en beukenhaag omsloten gras/begraafruimte en enkele bomen plus een passend klinkerpad naar de ingang en grindpaden rondom de kerk completeren het geheel. Het hek en de lage haag zorgen voor een mooi visueel contact met de omgeving. Dit alles heeft een hoge positieve waarde. Volgens de erfgoedadviseur van de gemeente Wijchen, waard om met zorg te koesteren.
Ingang Kerk Perceelsgrens
77
Gebouwwaarde De vrijwilligers van de Vrienden van de Leurse Kerk worden ondersteunt door Gelderse
Voor de marketing en communicatie kan de stichting gebruik maken van ondersteuning
Kerken. Bij een algemene ledenvergadering is er altijd een afvaardiging vanuit de
vanuit Gelderse Kerken. Vanuit Gelderse Kerken wordt er momenteel gewerkt aan
Gelderse Kerken aanwezig. Maar de stichting draait volledig op vrijwilligers. “De
een huis-aan-huis krant met als doel de bekendheid te vergoten en de kerken én het
gemiddelde leeftijd van het vrijwilligers bestuur is hoog. We zijn allemaal nog gezond.
vrijwilligerswerk onder de aandacht te brengen.
Het is nu nog geen aandachtspunt, alhoewel ik het wel weer op de agenda wil zetten,” aldus de heer Van Cappelleveen. De stichting vraagt wel eens mensen uit het dorp om
Qua ondersteuning heeft de Stichting behoefte aan een gemeente die meedenkt
iets voor de kerk te doen. Maar dat zijn meestal eenmalige vrijwilligers. Leur is een
op het gebied van cultuur en toerisme. “Het lijkt er soms op dat de gemeente te
klein dorpje van zo’n 150 inwoners. Het dorpje vergrijst en nieuwe inwoners hebben
weinig door heeft hoe mooi het in Leur is. Als kerkdorp loop je een beetje achteraan.
volgens de heer Van Cappelleveen geen interesse om een actieve bijdrage te leveren
Concerten vinden bijvoorbeeld vaak in Wijchen plaats, terwijl dat ook hier in Leur kan.”
aan het behoudt van de kerk.
De gemeente zou volgens de stichting meer mee kunnen denken in het spreiden van activiteiten op cultureel gebied. De stichting weet ook niet zo goed met wie ze contact
Ondanks de uitdaging in het vinden van nieuwe (jongere) vrijwilligers, heeft de
kunnen opnemen bij de gemeente als er vragen zijn.
stichting zich als doel gesteld om het bezoek (lees verhuur) van de kerk te bevorderen. De stichting is van mening dat ze meer aan marketing kunnen doen. Trouwen kan
Ook de Gelderse Kerken ziet graag meer verbinding in het promoten van de cultuur
tegenwoordig op veel locaties. Kasteel Hernen en kasteel Wijchen zijn volgens Van
en toerisme in de gemeente Wijchen. In de gemeente zijn veel mooie monumenten
Cappelleveen concurrenten op dat gebied. De stichting werkt vanuit kostenoverweging
te vinden, hoe kunnen we er samen voor zorgen dat er aandacht voor is. Om op die
niet met advertenties. Men is meer van de mond-tot-mond reclame. En er is een
manier ze een duurzame toekomst te geven.
website waar veel informatie is te vinden. “We zijn niet handig in het gebruik van Social Media, dus dat doen we niet.” Aldus de heer Van Cappelleveen.
78
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Huttenkamp Wijchen
Herenstraat 7, Wijchen
Gebouwwaarde De Huttenkamp is een voormalige Hervormde kerk en pastorie, gebouwd in 1829. Nadat de middeleeuwse dorpskerk van Wijchen in 1800 definitief aan de Rooms Katholieken was terug gegeven, zat het honderdtal protestanten zonder kerkgebouw. Hierin werd in 1829 voorzien door de bouw van de Hervormde kerk met pastorie aan de Herenstraat. Het complex bestaat uit de in het midden gelegen
1
1829 Zaalkerk Kerk, grond en begraafplaats
Kantoorruimten Gemeentelijk monument
pastorie, het voormalige Hervormde kerkje rechts en een vleugel die oorspronkelijk koetshuis was links. De kerk werd in 1847 aan de rechterzijde uitgebreid. De kerk, rechts van de pastorie, is een zaalkerk. De lange gevels hebben ieder vier grote rondboogvensters met houten traceringen. Tegen de voorgevel staat links een niet
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Gaaf bewaard hervormd kerkje uit begin vorige eeuw
oorspronkelijk portaaltje, waarvan de vormgeving is geïnspireerde door het wel originele, wat bredere portaal rechts, met gebogen roeden in het bovenlicht. Boven het linker portaal bevindt zich een ovaal venster, boven het rechter de amandelvormige hardstenen stichtingssfeer. De plaatsing van de stichtingssteen, is een vervolg van de verbouwing uit 1847. Hierdoor is de tekst vanaf de grond niet leesbaar. “Den 21 april 1829 is de l ste steen aan dit gebouw gelegd door den Hr. Baron C.I.W.A. van Balveren als Kerkvoogd van Wijchen & Leur”. Links van de pastorie bevindt zich een vleugel die, evenals de kerk, terugligt ten opzichte van het middenblok. Oorspronkelijk was het
79
stal en koetshuis. Het complex is nu in gebruik als kantoorruimte. Het complex is van bouwhistorisch belang als voorbeeld van een gaaf bewaard Hervormd kerkje uit het begin van de vorige eeuw met pastorie in de vorm van een herenhuis en van lokaal historisch belang vanwege zijn plaats in de geschiedenis van Wijchen. In 2006 is het torentje geheel vernieuwd omdat het nagenoeg op instorten stond. Het houtwerk was verrot.
Omgevingswaarde Dit fraaie pand is nu kantoorruimte. De bijbehorende grond wordt aan de noordoostzijde begrensd door een monumentale uitgegroeide oude beukenhaag. Op het voorterrein vlakbij de weg staat een monumentale boom. Al deze bomen hebben een hoge cultuurhistorische waarde. Het nieuwe hek is passend. De verdere inrichting is nieuw en daarmee cultuurhistorisch indifferent. De voormalige kerk wordt momenteel gebruikt als kantoorruimten. Een beeld over de gebruikswaarde, maatschappelijke waarde en toekomstbehoefte is om die reden niet aan de orde. Het erfgoed blijft voor de toekomst bewaard door de huidige functie kunnen de gebouwen duurzaam in stand worden gehouden.
Ingang Kerk Perceelsgrens
80
In opdracht van de gemeente Wijchen stelde Spectrum deze kerkenvisie op, in samenwerking met het Gelders Genootschap. De kerkenvisie werd mede mogelijk gemaakt door de uitkering van het Rijk aan lagere overheden, via het gemeentefonds. Tekst: Bouke Scheerder en Renate Martens (Spectrum) met medewerking van Werner Weijkamp, Nick van den Berg (Gelders Genootschap), Monique Wolak en Louis Nieboer (Werkorganisatie Druten Wijchen) Beeld: Werner Weijkamp, Bouke Scheerder, Renate Martens, Monique Wolak, kerkramentussenmaasenwaal Bronnen: gesprekken met kerkeigenaren, vrijwilligers parochies, kerkbesturen en ambtenaren WDW, www.reliwiki.nl, www.wikipedia.nl, www.monumentenregister.nl, www.kerkramentussenmaasenwaal.nl, Kerkenvisie: van visie naar uitvoering/Handreiking 2022 © Spectrum, juli 2022 + aanvulling WDW, februari 2025
81