Kerkenvisie Wijchen juli 2022_versie febr.2025
Tekst van het document
KERKENVISIE WIJCHEN juli 2022_versie februari 2025
1
Inhoudsopgave
Klik op de hoofdstukken om er direct naartoe te gaan
INLEIDING
Pagina 3
SITUATIESCHETS
Pagina 5
ALGEMENE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Pagina 8
KERKENPASPOORTEN
Pagina 13
2
Inleiding Volgens onderzoek komt meer dan tachtig procent van de Nederlanders zelden of nooit meer in een kerk. Het teruglopende kerkbezoek heeft verstrekkende gevolgen. Er zijn minder vrijwilligers die zich inzetten voor beheer en behoud van het kerkgebouw. De exploitatie van de gebouwen is vaak moeilijk, omdat veel gebouwen niet voldoen aan de hedendaagse eisen van duurzaamheid, comfort en gebruik. De verwachting is dat de komende tien jaar tussen de 1.800 en 4.800 kerken hun deuren zullen sluiten. Gebouwen die niet alleen vanuit religieus oogpunt een betekenisvolle plek zijn, maar vaak beeldbepalend zijn in de omgeving en cultuurhistorische en sentimentele waarde hebben. De gemeente Wijchen wil anticiperen op deze ontwikkeling en zich voorbereiden op de toekomst, door een kerkenvisie op te stellen op basis van gesprekken met meerdere betrokken partijen. De gemeente heeft Spectrum, adviesbureau voor maatschappelijke vraagstukken, gevraagd om dit proces te begeleiden en de kerkenvisie op te stellen. De visie vormt een basis om afwegingen te maken over de bestemming van religieuze gebouwen. Met deze kerkenvisie brengen we in kaart wat in de toekomst kansen en bedreigingen zijn van de religieuze gebouwen in de gemeente Wijchen.
De kerkenvisie is gebaseerd op gesprekken met kerkeigenaren, ambtenaren van de gemeente, gebruikers en andere belanghebbenden van de gebouwen en bestaande documentatie. De kerkenvisie is een momentopname: ontwikkelingen in de lokale samenleving zijn er tenslotte onophoudelijk.
3
Door met elkaar in kaart te brengen wat de wensen en mogelijkheden zijn, kunnen kansen
Het eerste deel van deze kerkenvisie bestaat uit algemene conclusies en aanbevelingen
worden benut om waar mogelijk kerken als religieus of cultureel erfgoed te behouden en
naar aanleiding van de gesprekken. Het tweede deel bestaat uit kerkenpaspoorten. Per
de leefbaarheid in Wijchen te vergroten.
gebouw beschrijven we daarin wat de stand van zaken, het toekomstperspectief en de waarden van het gebouw voor de omgeving en de lokale maatschappij is.
Erfgoed is op zichzelf een relatief klein onderdeel binnen alle beleidsvelden van een gemeente. Dat geldt al helemaal voor religieus erfgoed. Vaak is er alleen aandacht voor erfgoed als de voorwaarden binnen de organisatie en/ of gemeente aanwezig zijn, bijvoorbeeld een (opletende) erfgoedambtenaar en/of een erfgoedvereniging, of daar waar erfgoed wezenlijk onderdeel uitmaakt van ruimtelijk beleid. Om de resultaten van een kerkenvisie te borgen in gemeentelijk beleid is het daarom de kunst aan te haken bij en in gesprek te gaan met collega’s op andere beleidsterreinen die bezig zijn met bestaande en toekomstige beleidsplannen en –instrumenten.
Bron: ‘Kerkenvisies: van visie naar uitvoering / Handreiking 2022 Ministerie van OC&W’
4
Situatieschets Gemeente Wijchen heeft veel kerkdorpen en kent daardoor een divers kerkenlandschap. Ontkerkelijking en vergrijzing hebben leegstand, verval en financiële uitdagingen voor de gebouwen tot gevolg. Ook in Wijchen begint de krimp in kerkgemeenschappen zichtbaar te worden. De gemeente heeft de wens en taak om erfgoed in de gemeente te behouden. En bij kerkeigenaren op tijd in beeld te zijn of komen, zodra er sprake is van een eventuele herbestemming. Omdat naast hun maatschappelijke betekenis, religieuze gebouwen ook stedenbouwkundig bepalend zijn voor de leefomgeving.
“Wellicht nog belangrijker voor de ontwikkeling van het kerkelijk landschap was de opleving van het katholicisme na 1800 en vooral na 1850. Op veel plekken zijn er uitingen van die opleving te vinden. Nieuwe kerken werden gebouwd, kloosters verrezen, scholen werden gebouwd en het Rijke Roomse Leven bloeide. In het straatbeeld verrezen kapellen en Heilig Hartbeelden. Dat duurde iets meer dan 100 jaar. Uit deze ruime eeuw van katholieke bloei kennen alle gemeenten veel zichtbaar erfgoed, zoals kerken en pastorieën.
Bron: Beleidsnota Cultuurhistorie gemeenten Heumen, Wijchen, Beuningen en Druten ‘Samen in verscheidenheid’
HET BELANG VAN RELIGIEUZE GEBOUWEN Religieuze gebouwen vervullen verschillende betekenissen in een gemeenschap. Natuurlijk is het een gebedshuis voor gelovigen, die zich verbonden weten met deze plek voor
5
vieringen en rituelen. Maar een kerkgebouw betekent zoveel meer. Want hoewel er juridisch maar één eigenaar is, ervaren velen het als ‘onze kerk’. Uit religieus perspectief zijn dat de gelovigen. Voor omwonenden maakt het gebouw deel uit van hun wijk. Kerken zijn gezichtsbepalend in de gebouwde omgeving, het ijkpunt op de horizon in het landschap. Toeristen of hoeders van cultureel erfgoed waarderen het gebouw om de cultureel-historische aspecten. Deze betrokkenheid maakt dat de meeste Nederlanders kerken willen koesteren; ook als zij niet meer naar de kerk gaan. Zo ook in Wijchen.
WAT HEEFT DE GEMEENTE ERMEE TE MAKEN? Kerkeigenaren en gemeente hebben een (on)afhankelijkheidsrelatie tot elkaar aangezien kerk en staat gescheiden werelden zijn. Ze komen elkaar tegen als het gaat om het invullen
Sociale cohesie
van hun sociaal maatschappelijke functie of bijvoorbeeld bij vergunningverlening. In de leefwereld van inwoners van Wijchen, is echter niets gescheiden en heeft herbestemming van kerken ook invloed op de sociale leefomgeving. Organisatorisch en bestuurlijk, kunnen de partijen niet om elkaar heen.
Erfgoed, kunst & cultuur
Vastgoed & herbestemmen
UNIEKE GEBOUWEN VERSUS EEN GEZAMENLIJKE KERKENVISIE In de gemeente Wijchen staan veertien kerkgebouwen en een tempel. Hiervan zijn er elf beschermd als monument. In de afgelopen jaren zijn vier van de kerken al verkocht. De aanwezige parochies, zowel Rooms-Katholieke als protestants, zijn al gefuseerd. Het
Verduurzaming
onderhoud van de gebouwen en teruglopend kerkbezoek is hier aanleiding toe geweest. Een uitgebreide situatieschets per kerk is te lezen in de paspoorten op pagina 13 en verder. Een religieus gebouw is meer dan een (voormalig) gebedshuis. Voor deze visie zijn de kansen, mogelijkheden, wensen en behoeften van de vijftien religieuze gebouwen op de volgende pagina beschreven. Hoewel de situatie per gebouw verschilt en ieder paspoort daar recht aan doet, was de aanleiding voor deze kerkenvisie om te komen tot een gezamenlijke visie, geldend voor alle of in ieder geval meerdere gebouwen.
6
De meest voorkomende conclusies en aanbevelingen
Religieuze gebouwen
die herkend worden door meerdere kerkeigenaren, worden mede bepaald of ingegeven door de status
6
van de gebouwen. Daarom categoriseren we de
9 Bergharen
beschreven gebouwen hier: Gebouw blijft in religieus gebruik: 1.
St. Antonius Abtkerk Wijchen
2.
H. Emmanuelkerk Wijchen
3.
Sint Judocuskerk Hernen
4.
De Schakel Wijchen
5.
Shree Raam Mandir tempel Wijchen
6.
Hervormde kerk Bergharen
3
13
Hernen
12
Batenburg
14
Gebouw verliest religieuze functie: 7.
H. Paschalis Baylon Wijchen
8.
H. Damianuskerk Niftrik
9.
H. Annakerk Bergharen
7 Leur
Wijchen
2 4
15 1 11
10. H. Johannes de Doperkerk Balgoij 11. H. Jozefkerk Alverna Herbestemming van het gebouw is in ontwikkeling: 12. Sint Victorkerk Batenburg
Gemeente Wijchen Blijft in religieus gebruik
Alverna
8 Niftrik
Verliest religieuze functie
Gebouw is herbestemd:
Herbestemd
13. Oude Victorkerk Batenburg
Herbestemming in ontwikkeling
14. Dorpskerk Leur
5
10 Balgoij
15. De Huttenkamp Wijchen
7
Algemene conclusies en aanbevelingen In de kerkenpaspoorten beschrijven we de kansen, zorgen en behoeften van betrokkenen per gebouw. Met het oog op het toekomstige behoud van de religieuze gebouwen, kunnen we ook een aantal algemene conclusies trekken over de mogelijkheden en aandachtspunten.
EXPLOITATIE EN MULTIFUNCTIONEEL GEBRUIK Voor behoud van religieus erfgoed in de gemeente is een vaste stroom inkomsten, zoals grondbezit en inkomsten van huur, bepalend. Bij de protestantse gemeenten lijkt dit nog niet direct een probleem. Bij de katholieke kerk verwachten we dat dit eerder speelt aangezien het kerkbezoek terugloopt en de verkoop van kerken een eenmalige inkomstenbron voor de parochie is, die uitgeput raakt omdat onder andere het teruglopende kerkbezoek onvoldoende voor andere structurele inkomsten zorgt. Kerkeigenaren van gebedshuizen in religieus gebruik hebben t.b.v. een duurzame exploitatie onverdeeld behoefte om gebouwen meer multifunctioneel in te richten, ofwel voor sociaal maatschappelijke of toeristische activiteiten. Er zijn in deze gebouwen ook veel mogelijkheden: ze hebben er zowel tijdstechnisch als fysiek ruimte voor. Ook voor het invullen of uitbreiden van een culturele of toeristische functie van de gebouwen zijn er veel mogelijkheden. Bij de ene kerk lukt het invullen van het multifunctionele gebruik beter dan bij de andere. Over het algemeen kan gezegd worden dat de parochies open staan voor andere invullingen die de exploitatie van het gebouw ten goede komen.
8
Het feit dat veel gebouwen in de gemeente een gemeentelijke of rijksmonumentenstatus
Vanuit de gemeente wordt er op dit moment vooral door de bril van cultureel of
hebben, geeft aan dat het bijzondere gebouwen zijn die invloed hebben op de uitstraling
religieus erfgoed gekeken naar kerken. Met het oog op verkoop en herbestemming
van de dorpskern. Wij hechten hier belang aan in Nederland. Deze status vraagt ook om
van de gebouwen in de toekomst, is het is belangrijk om vroegtijdig de verbinding met
gedegen onderhoud en specifieke kennis en ondersteuning.
andere beleidsterreinen, waaronder bijvoorbeeld de omgevingsvisie en het beschermd dorpsgezicht vallen, te leggen. Ook al heeft de gemeente in het kader van deze opdracht
Vanuit de gemeente zijn er zorgen over de lange termijnvisie van kerkeigenaren als het
aangegeven op dit moment geen behoefte te hebben aan nieuwe ontmoetingsplekken of
gaat om onderhoud van het gebouw en investering op duurzaamheid. Kerkeigenaren zijn
aan verbinding van kerkenvisie met omgevingsvisie. In de praktijk zien we echter dat dit
daar wel mee bezig, echter vaak met het oog op de kortere termijn. Daarnaast hebben
niet los van elkaar te zien is. Met name bij de katholieke kerken zien we dat die verbinding
kerken te maken met een vergrijzend vrijwilligersbestand, wat ook invloed heeft op het
in de komende vijf jaar erg belangrijk wordt. Dit is te lezen in de verschillende paspoorten,
duurzaam in stand houden van het gebouw.
waarbij we twee kerken hier als voorbeeld noemen. De Paschaliskerk bijvoorbeeld, leent zich prima als toekomstige ontmoetingsplek voor de gemeenschap, terwijl er ook
NETWERK EN ONDERSTEUNING
gesproken wordt over het op termijn verdwijnen van de ontmoetingsruimte die tegenover
(Vrijwilligers)organisaties met een subsidierelatie bij de gemeente, hebben daarmee vaak
deze kerk ligt. En in het geval van de H. Antionius Abtkerk zijn de ontwikkelingen in het
ook een vaste contactpersoon. Hoewel er in het geval van deze kerken geen subsidierelatie
project ‘Tussen Kasteel en Wijchens Meer’ bepalend voor de toekomstige bestemming van
is, zijn de gebouwen in religieus gebruik eigenlijk wel vrijwilligersorganisaties, met
de kerk en haar biotoop. Het kerkbestuur heeft behoefte aan duidelijkheid om realistische
soortgelijke behoeften. Een vast contactpersoon kan zowel de gemeente helpen in het
toekomstplannen te kunnen maken, terwijl deze duidelijkheid door de gemeente nog niet
op tijd geïnformeerd zijn over ontwikkelingen en het efficiënt oppakken van vragen.
(voldoende) gegeven kan worden. Kerk en gemeente hebben een eigen tempo en het lijkt
Kerkeigenaren kan het helpen om zich gehoord en ondersteund te voelen.
alsof er afzonderlijke plannen liggen – of worden ontwikkeld - die niet altijd op elkaar aansluiten.
Kerkeigenaren
van
gebouwen
in
religieus
gebruik
lijken
vooral
gericht
op
omgevingsbetrokkenheid voor eigen doelen. Terwijl de intrinsieke motivatie achter de
OMGEVINGSBETROKKENHEID EN INWONERSPARTICIPATIE
religie is het helpen van mensen en het bieden van mogelijkheden om elkaar te vinden en
Wanneer zowel gemeenten als kerkeigenaren blijven vasthouden aan scheiding van kerk
versterken als gemeente en kerk. Het ontbreekt kerkeigenaren van gebouwen in religieus
en staat, komt de sociaal maatschappelijke entiteit van de gebouwen in het gedrang.
gebruik vaak aan de tijd en mensen om zich hierin te ontwikkelen. Een uitzondering hierop
Gemeenten komen dan pas bij vergunningen aan bod als er een herbestemming aan de
is de tempel, waar ze nadrukkelijke de wens uitspraken om meer in contact te komen
orde is, niet eerder. En kerkeigenaren kunnen verleid worden tot verkopen aan de hoogste
met hun directe omgeving en hierbij ondersteuning te zoeken. Over het algemeen kan
bieder, met verlies van maatschappelijke functie tot gevolg. De verantwoordelijkheid voor
geconcludeerd worden dat een aantal kerkeigenaren open staat voor nieuwe ideeën. Al
de leefbaarheid in de lokale maatschappij lijkt daardoor onbelegd.
lijken angst voor het onbekende en de hiërarchie in het al dan niet kunnen nemen van beslissingen, het meer multifunctioneel gebruiken van de gebouwen, ook in de weg te staan.
9
Bij een aangekondigde sluiting en mogelijke herbestemming, ligt de verantwoordelijkheid
AANBEVELINGEN
voor participatie van inwoners nu bij de kerk. Het gevaar hiervan is dat kerkeigenaren in dit
•
Overweeg bij de gemeente een vaste contactpersoon aan te stellen voor kerkeigenaren
proces vooral eigen leden bereiken. En als vrijwilligersorganisatie niet in staat zijn om een
en/of vrijwillige kerkbesturen. Deze contactpersoon kan zorgen dat vragen op de juiste
representatieve vertegenwoordiging van de hele lokale samenleving te betrekken bij het
plek terecht komen binnen de ambtelijke organisatie en ondersteunen bij de vragen
voorgenomen besluit. Niet vanuit onwil, maar vanuit de beperkte capaciteit die zij hebben
die ten grondslag liggen aan de volgende aanbevelingen.
als vrijwilligersorganisatie. Daarnaast is het de vraag of kerkeigenaren onafhankelijk genoeg zijn in het organiseren van deze inspraak, om alle mogelijk alternatieven voor
•
Faciliteer als gemeente een netwerk waarin kerkeigenaren én gemeente elkaar kunnen
herbestemming als gelijkwaardige opties mee te nemen. We zien hierin risico’s voor het
vinden, ontmoeten en ervaringen uitwisselen. Dit kan met minimale inspanning door
goed in kaart brengen van de wensen en behoeften van de lokale maatschappij.
bijvoorbeeld enkel ruimte voor overleg beschikbaar te stellen op het gemeentehuis. Wanneer een arbeidsintensievere inzet vanuit de gemeente mogelijk is, kan ook
Door het bestaan en de religieuze functie van de kerken in de gemeente, zijn er in de
organisatie en coördinatie van dit netwerk een taak van de gemeente worden.
kernen netwerken aan actieve burgers. Ook al neemt het kerkbezoek af; de energie en actiebereidheid om dingen te regelen, is er nog steeds. In Niftrik bijvoorbeeld, worden ook
•
andere activiteiten in de kern opgepakt door het netwerk aan vrijwilligers dat voor de kerk
Kerkeigenaren kunnen zelf meer ondersteuning vragen op verschillende terreinen; niet alles hoeft in eigen kring opgelost of opgepakt te worden.
actief is. Het kerkgebouw is hierin ‘slechts’ het vehicel. Wanneer een kerk sluit, loopt de gemeenschap het risico dit soort actief burgerschap te verliezen, wat consequenties heeft
•
Inspraak en participatie van inwoners kan door de gemeente meer gefaciliteerd worden,
voor de binding in een dorp. Ook voor verkochte kerken die niet herbestemd zijn voor
bijvoorbeeld door een haalbaarheidsonderzoek, of het stellen van voorwaarden
woningbouw, geldt dit punt.
hierover in vergunningverlening bij herbestemming. Eerder contact tussen gemeente en kerkeigenaar bij herbestemming is voor de gemeente zinvol om participatie en leefbaarheid in een dorp of kern te kunnen bewaken. En voor kerkeigenaren helpend, bijvoorbeeld in het voorkomen van bezwaarschriften. Ook in het licht van de nieuwe Participatieverordening.
10
•
Kerkeigenaren kunnen meer verantwoordelijkheid dragen voor de leefbaarheid in een kern. Zo kunnen kerkeigenaren van gebouwen in religieus gebruik inwoners van een kern betrekken bij de dilemma’s waar een kerkeigenaar voor staat en voor een eventuele verkoop tijdig contact leggen met de gemeente. Eigenaren van al herbestemde kerken, kunnen bij de invulling van een herbestemming omwonenden en andere betrokkenen ook actiever betrekken bij de planvorming.
•
Investeer in het ondersteunen van kerkeigenaren bij de invulling van hun sociaal maatschappelijke functie. Dit kan stimulerend werken in de onderlinge relatie, niet alleen tussen kerk(eigenaar) en gemeente, ook met sociaal maatschappelijke organisaties. Zo maken kerk en gemeente nader kennis met elkaar en worden lijntjes korter.
•
Overweeg de culturele en toeristische functie van kerken meer te faciliteren. Hierbij kan gedacht worden aan coördinatie in programmering en marketing van activiteiten in kerkgebouwen, verbinden van ambtenaren cultuur en recreatie met kerkeigenaren of het beschikbaar stellen van budget om vrijwilligers dit soort activiteiten te laten organiseren.
•
Het (financieel) ondersteunen van kerkgebouwen bij investeringen op het gebied van onderhoud en duurzaamheid, helpt kerkeigenaren bij een lange termijnvisie hierop en kan de kans op verlies van erfgoed voor de gemeente verkleinen.
•
Ook het inrichten van een zogenaamd makelpunt, een voorziening waar vraag en aanbod van ruimte voor activiteiten samenkomen, kan een overweging zijn. Hiermee geeft de gemeente inwoners en ondernemers inzicht en ondersteunen ze tegelijk een multifunctionele invulling van kerkgebouwen.
11
•
Voor het in kaart brengen van de specifieke mogelijkheden van her te bestemmen kerken, is aanvullend onderzoek naar de dynamische waardestelling nodig.
•
Vanuit de wens om cultureel erfgoed in de gemeente te behouden, kan er meer aandacht komen voor kerken die verkocht zijn en herbestemd worden, in het behouden van cultureel erfgoed bij herinrichting. Zo kan voorkomen worden dat erfgoed, bijvoorbeeld zoals de tegels in de Victorkerk in Batenburg, beschadigen of verloren gaan.
•
Overweeg kerken te ondersteunen bij het vinden van vrijwilligers. Kerken hebben als vrijwilligersorganisatie bij uitstek te maken met een vergrijsd vrijwilligersbestand. Het verlies van vrijwilligers bij kerken heeft ook invloed op het duurzaam in stand houden van het gebouw.
•
Organiseer een bijeenkomst met betrokken kerkeigenaren om terugkoppeling te geven op kerkenvisie en samen te bepalen hoe verder.
•
Maak de kerkenvisie onderdeel van een integrale visie en de opvolging ervan mogelijk d.m.v. mensen en middelen. En stel op basis daarvan een afwegingskader op om te gebruiken bij toekomstige herbestemmingen. Bruikbaar hierbij is de handreiking ‘Kerkenvisies: van visie naar uitvoering’ (2022) van het ministerie van OC&W.
12
Kerkenpaspoorten
Legenda kerkenpaspoorten Locatie Eigenaar
1
Ingebruikname Bouwstijl Biotoop Verbinding met Huidig gebruik Monumentale status
13
Klik op een foto om naar het bijbehorende kerkenpaspoort te gaan.
GEBOUWEN IN RELIGIEUS GEBRUIK
St. Antonius Abtkerk Wijchen
H. Emmanuelkerk Wijchen
Shree Raam Mandir tempel Wijchen
Hervormde Kerk Bergharen
Sint Judocuskerk Hernen
De Schakel Wijchen
H. Annakerk Bergharen
H. Johannes de Doperkerk Balgoij
GEBOUW VERLIEST RELIGIEUZE FUNCTIE
H. Paschalis Baylon Wijchen
H. Damianuskerk Niftrik
14
H. Jozefkerk Alverna
HERBESTEMMING GEBOUW IN ONTWIKKELING
Sint Victorkerk Batenburg
HERBESTEMDE GEBOUWEN
Oude Victorkerk Batenburg
Dorpskerk Leur
De Huttenkamp Wijchen
15
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Sint Antonius Abt Wijchen
Oosterweg 2, Wijchen R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De Sint Antonius Abtkerk in Wijchen bevindt zich in het centrum van Wijchen op een beeldbepalende plek. De Rooms-Katholieke kerk wordt gebruikt voor wekelijkse erediensten. Op zondag, maandag, dinsdag, woensdag en donderdagen worden er wekelijks diensten gehouden. De diensten worden sinds Corona ook online aangeboden. De kerk is de hoofdkerk van de parochie en de betrokkenheid van leden en vrijwilligers is groot. Er is geen achterstallig onderhoud, recent werd het leien dak vervangen.
1
1853 Neoclassicistische stijl Kerk, pastorie, pastorietuin, Lourdesgrot, Heilig Hartbeeld Religieus gebruik Rijksmonument
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur
Zintuigen
De Sint Antonius Abtkerk kent een rijke bouwgeschiedenis,
Kenmerkend voor de kerkzaal is de combinatie van de
de oudste delen dateren uit de 10e of 11e eeuw. De toren
hoogte en veel licht. Ook de aswerking richting het
dateert in de kern uit de 12e eeuw. De huidige verschijning
koorgedeelte is zeer bepalend voor de ervaring.
kwam grotendeels tot stand bij de vervangende nieuwbouw in 1853 in een neoclassicistische bouwstijl. In
Ligging
1939 is de kerk uitgebreid en verbouwd door H.C. van de
De kerk ligt op een zeer beeldbepalende plek in het dorp
Leur.
Wijchen. Zeer fraai is ook het ensemble met naastgelegen pastorie en pastorietuin.
Opzet De kerk is gebouwd als hallenkerk: een grote rechthoekige ruimte met apsis voor het altaar en een imposant orgelbalkon.
16
Gebouwwaarde Het gebouw heeft een rijke bouwgeschiedenis. In het torenportaal zijn nog delen van de tufstenen voorganger uit de 12e eeuw aanwezig. Daarbij is een grafplaat uit 1667 geplaatst voor de familie Van Nijkercken. Het huidige gebouw dateert grotendeels uit het midden van de 19e eeuw en wordt gekenmerkt door de grote hoogte met veel grote ramen, waardoor veel licht naar binnen valt. In 1939 is het gebouw aangepast naar ontwerp van de architect H.C. van de Leur. Toen zijn onder andere de zijkapellen aangebouwd. Het interieur valt op door de aanwezigheid van de altaaropstand, de imposante preekstoel, meerdere beelden en de biechtstoelen. Deze onderdelen dateren allemaal uit de bouwtijd. De naastgelegen pastorie is gaaf bewaard gebleven. Zowel qua exterieur als interieur (plattegrond en interieuronderdelen) is er een min of meer ongewijzigd en waardevol geheel.
Omgevingswaarde De kerk bevindt zich in het centrum van Wijchen en neemt daar een centrale en beeldbepalende positie in. De ruimte bij de kerk is vol van cultuurhistorische elementen. De lage tuinmuur in het noorden scheidt het openbare plein van de kerkelijke ruimte. Vanaf het plein wordt de ensemble- en beeldwaarde vergroot door de aanwezigheid van een imposante rode beuk en een Heilig Hartbeeld. De westelijke smalle strook tussen kerkgebouw en trottoir wordt door een muur begrensd. De strook is beplant met coniferen. In de pastorietuin domineert een majestueuze beuk, is er een van gemeentewege beschermde Lourdesgrot en wandkunst, afkomstig van wederopbouwscholen uit Wijchen. De kerk heeft in combinatie met pastorie en pastorietuin een hoge ensemble- en cultuurhistorische waarde.
17
KERKENPASPOORT SINT ANTONIUS ABT WIJCHEN
Gebruiks- en maatschappelijke waarde De kerk heeft de religieuze functie behouden. De vieringen op zondag worden bezocht
De kerk en naastgelegen pastorie vervullen naast hun religieuze rol ook een maatschappelijke
door gemiddeld 160 mensen. De weekvieringen trekken per viering zo’n 30 bezoekers.
functie, bijvoorbeeld met activiteiten voor ouderen. De betrokkenheid bij de hoofdkerk
In de pastorie huisvesten kantoren van leden van het pastoraal team. De meeste dagen
van de parochie is groot: er zijn veel vrijwilligers actief.
zijn daar zowel overdag als in de avond activiteiten, uiteenlopend van vergaderingen tot koffieochtenden voor ouderen. Vanwege de hoogte en het vele licht is de kerkzaal bij uitstek geschikt voor kerkdiensten, maar ook voor lezingen en (orgel)concerten. De grote parkeerplaats bij de kerk maakt
Dit
rijksmonument
wordt
op
het ontvangen van grote groepen mensen mogelijk. Het gebouw biedt ook onderdak aan
gedragen door veel Wijchenaren.
handen
Museum De Kijkzolder. Een museum over het kerkelijk godsdienstig leven van de parochie De Twaalf Apostelen en de parochianen van voor 1965. Dit museum heeft een fraaie collectie met meerdere bijzondere voorwerpen. De presentatie van het geheel is wat gedateerd en de bereikbaarheid voor ouderen en minder validen is slecht. De museumzolder is alleen te bereiken via een smalle trap.
Ingang Kerk Pastorie Perceelsgrens
18
Blik op de toekomst De parochie heeft met steun van de gemeente de Mariagrot gerestaureerd. Graag verzorgen ze in de toekomst in de tuin meer vieringen. De gemeente heeft de parochie gevraagd mee te denken in het ontsluiten van de tuin richting het Wijchens Meer, in het kader van het project Tussen Kasteel en Wijchens Meer. Binnen de parochie zijn de meningen over deze ontsluiting verdeeld, ze hebben eerst behoefte aan meer duidelijkheid over het project. In financiële zin is de parochie positief gestemd. De onderhoudskosten die hoog zijn, zien ze wel als bedreiging. In overleg met de bouwafdeling van het bisdom is de parochie ook gestart met een onderzoek naar energiebesparende maatregelen. Mocht er in de toekomst sprake zijn van een eventuele herbestemming, dan laat het interieur van de kerk beperkt ruimte voor nieuwe invullingen. Aandachtspunt is daarbij het behoud van de ruimtelijke en aswerking in de kerkzaal. Een nieuwe invulling kan gerealiseerd worden door de plaatsing van ‘doosjes’ los in de ruimte. Bij de invulling van de kerkzaal moet rekening worden gehouden met de akoestiek vanwege de aanwezigheid van het orgel. Aard en nagelvaste, alsook losse onderdelen van het interieur zoals beelden, preekstoel en kerkbanken zouden een plek moeten krijgen binnen de nieuwe invulling.
De centrale ligging in het centrum van Wijchen, de aanwezigheid van voldoende parkeerplaatsen en de naastgelegen pastorie met pastorietuin bieden voor de toekomst veel mogelijkheden voor een meer multifunctioneel gebruik met een (semi) openbaar karakter. Daarbij kan gekeken worden naar een beter bereikbare locatie voor het museum, bijvoorbeeld in de pastorie of in de nevenruimten van de kerk. Daardoor ontstaat ook de mogelijkheid om de collectie op een fraaiere wijze te presenteren.
19
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Emmanuelkerk Wijchen
Homberg 2537, Wijchen R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN De Emmanuelkerk is een moderne kerk met een klein torentje. De
1
1978
kerk wordt gebruikt voor erediensten, die bezocht worden door zo’n 40 tot 70 personen. Het moderne kerkgebouw wordt met name door jongere gelovigen gewaardeerd. De Emmanuelkerk wordt ook voor
Religieus en ander gebruik Geen monumentstatus
andere bijeenkomsten gebruikt en is in inrichting makkelijk aan te passen. Zo is de Voedselbank Wijchen in gesprek over een mogelijke verhuizing naar de kerk.
Gebouw- en omgevingswaarde Deze kerk is totaal ingekapseld in het stedelijk weefsel van parkeerplaats, wijk- en winkelcentrum. De kerk bezit geen buitenruimte, hooguit de betegelde kleine ruimte aan de westzijde, die cultuurhistorisch indifferent is. Het gebouw beschikt over dubbel glas en dakisolatie. Ook de keuken en horecavoorziening vanuit het naastgelegen wijkgebouw bieden mogelijkheden voor exploitatie van het gebouw.
Gebruiks- en maatschappelijke waarde In de kerk worden tweewekelijks in het weekend erediensten gehouden. Deze worden door zo’n 40 tot 70 mensen bezocht. Er is een actieve contactraad die intensief op zoek is naar eigentijdse vormen van vieringen. Het moderne kerkgebouw wordt gewaardeerd door jongere parochianen. Bezoekers voelen zich er thuis. Door de moderne inrichting is de ruimte makkelijk aan te passen naar de wensen van organisaties of mensen die de kerk willen huren voor bijeenkomsten.
20
Blik op de toekomst De parochie is positief gestemd over de toekomst van de kerk. Door de leeftijd, onderhoudsstatus en lage lasten van het gebouw, is de exploitatie kansrijk. Om dit uit te breiden, hoopt de parochie in de toekomst met name meer samen te kunnen werken met het naastgelegen wijkgebouw en seniorencomplex.
Bezoekers voelen zich hier thuis.
Ingang Kerk Perceelsgrens
21
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Sint Judocus Hernen
Dorpsstraat 35, Hernen R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN In de Judocuskerk vindt wekelijks een kerkdienst plaats op zaterdagavond of zondagochtend. Dan er komen gemiddeld 55 bezoekers. Daarnaast was er doordeweeks een ochtendviering, maar deze is na de coronacrisis niet meer opgestart. De geloofsgemeenschap kent een hechte groep vrijwilligers die zich verdeeld heeft over verschillende werkgroepen. Het vrijwilligersbestand is aan het vergrijzen, er is weinig verjonging. De
1
1893 Neo-Romaanse kruisbasiliek Kerk, begraafplaats, kerkmuur
Religieus gebruik Rijksmonument
kerk is tien jaar geleden volledig gerenoveerd. Jaarlijks wordt de kerk beoordeeld door de Gelderse Monumentenwacht en op basis van hun inspectie wordt een onderhoudsplan opgesteld. De onderhoudsstatus van de kerk is goed. Ook hierin vervullen de vrijwilligers een rol. Ook al zijn ze op leeftijd, voor het aan- en verleggen van elektriciteit op hoogte draaien ze hun hand niet om. Dan wordt er een steiger in de kerk gebouwd zodat de veiligheid is geborgd. Het lukt altijd om vrijwilligers te vinden voor een taak of klus: of het nu gaat om het verzorgen van de bloemen bij de mariakapel of het luiden van de klok tijdens een begrafenis. Volgens de parochie en contactraad is Hernen daarin uniek. Een ander voorbeeld is de renovatie van de kerkmuur. Die is in 2008-2009 steen voor steen afgebroken, alle stenen zijn schoongemaakt en hergebruikt. Een intensieve klus die de vrijwilligers in Hernen hebben opgepakt.
22
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur Een Neo-Romaanse kruisbasiliek uit omstreeks 1890, naar ontwerp van de architect Stornebrink. Opzet Complexe plattegrond met vele absiden. Interieur heeft zijn aard en nagelvaste interieurelementen behouden. De losse interieuronderdelen zijn vrij goed bewaard gebleven en de historische gelaagdheid is zichtbaar. Zintuigen De kleurrijke tegelvloeren, wandschilderingen en toepassing van vergulding zorgen voor een zeer rijk uiterlijk. Het gekleurde glas in lood zorgt voor een gestemde sfeer in de basiliek. Ligging De kerk ligt in het hart van het dorp Hernen, tegenover het kasteel dat ook een rijksmonument is. Samen hebben zij een ontzettend grote beeldwaarde.
23
KERKENPASPOORT SINT JUDOCUS HERNEN
Gebouwwaarde De huidige kerk had een voorganger uit de late middeleeuwen. Deze werd gebouwd in ca. 1360 tegelijk met het kasteel in Hernen. Het was een klein gotisch éénbeukig kerkje. Hiervan is weinig overgebleven bij de bouw van de nieuwe kerk. Slechts een deel van een graftombe uit circa 1500 werd gebruikt als stoepsteen in de entree van de huidige kerk. In 1890 startte de bouw van de nieuwe kerk. Deze werd in 1893 gewijd. De in baksteen uitgevoerde kerk heeft een gevelversiering met lisenen en boogfriezen, een toren van vier, door lijsten gescheiden verdiepingen met boogfriezen en driehoekige gevelbekroningen. Daarnaast is er een apsisvormig uitgebouwd torenportaal. En inwendig bakstenen pijlers met kolonnetten, gemetselde gewelven en compleet aanwezig neoromaans meubilair. In het koor en transept zijn schilderingen, afkomstig uit de beroemde werkplaats van Pierre Cuypers uit Roermond. Ook de gebrandschilderde ramen werden door hem ontworpen. Uit de oude kerk zijn de neo-classicistische biechtstoelen overgebleven en het orgel dat werd gemaakt door W. Rütter uit Kevelaer in 1856. Het orgel is gerestaureerd en op zaterdag 10 november 2024 in gebruik genomen.
Wij zien onze kerk als kleine kathedraal. Het is misschien niet de beste architect, maar wij zijn wel trots op onze mooie kerk in Hernen.
24
Omgevingswaarde De kerk heeft een centrale ligging in het dorp Hernen, op een T-spliting en tegenover het
Een bakstenen pad leidt naar de hoofingang en rondom de kerk. Het grootste deel van de
kasteel. De kerk staat temidden van historische, deels monumentale, lintbebouwing, die
buitenruimte is door graven ingevuld die omgeven zijn door grind. In de noordoosthoek
de wegen richting Batenburg en Bergharen omlijsten. Rondom de kerk liggen de graven
bevindt zich een grasveld, waar klinkerbestrating een ronde plek accentueert met een
waarvan een deel eveneens een monumentale status geniet. Het terrein van de kerk wordt
kruis voor een gebogen taxushaag. De hoofdingang wordt aan de zuidzijde gemarkeerd
omgeven door groen en bomenlanen. Vanwege de ligging ter hoogte van de T-splitsing is
door grote taxus achter een beeld. Ten zuiden van de kerk staan twee oude beuken op het
met name de voorkant van de kerk goed zichtbaar. De kerktoren vormt het historische
begraafplaats-gedeelte. Aan de oostzijde staat een bergingsgebouwtje.
baken in het centrum en heeft tevens een visuele (en historische) relatie met het kasteel dat er tegenover ligt. Voor de omgeving heeft de kerk een beeldbepalende en historische
Alle elementen hebben een positieve waarde, het gaashek is indifferent.
waarde. Een lage muur omringt de buitenruimte van de kerk aan de noordkant. De zuidzijde wordt door een laag gaaswerk afgebakend terwijl de ruimte aan de oostkant door een beukenhaag is begrensd. Langs de Dorpsstraat begeleiden bomenrijen deze begrenzing.
Ingang Kerk Pastorie Bijgebouw Perceelsgrens
25
KERKENPASPOORT SINT JUDOCUS HERNEN
Gebruikswaarde De Neo-Romaanse kruisbasiliek naar een ontwerp van de architect Stornebrink betreft een totaalconcept. Architectuur en interieur zijn een geheel en vertegenwoordigen ensemblewaarde. De grootte van de kerk is vrij beperkt. De kerk heeft naast schilderingen, glas-in-lood en losse interieuronderdelen ook een bankenplan, dat nog geheel intact is. Dit heeft als gevolg dat de kerk op dit moment niet geschikt is voor multifunctioneel gebruik. De lichtinval is stemmig, erg typerend voor kerken uit deze periode. Parkeren kan op de parkeerplaats van het kasteel.
Maatschappelijke waarde Volgens de parochie koesteren de inwoners van Hernen de prachtige kerk. Dat blijkt ook uit de vele vrijwilligers die er actief zijn. De kerk maakt, net als een restaurant, deel uit van het maatschappelijk hart van Hernen.
26
Blik op de toekomst
Ondersteuningsbehoefte
De kerk is van een bescheiden afmeting. Daarbij laat het monumentale kerkinterieur
De contactraad wil graag aan de slag met vernieuwende en toeristische activiteiten.
weinig ruimte voor multifunctioneel gebruik of herbestemming. Het altaar, dat in de
Hierin zoeken ze advies en begeleiding. Bijvoorbeeld over de mogelijkheden voor
jaren zestig van de 20e eeuw is aangepast aan de nieuwe misuitvoering na het Concillie
subsidies om activiteiten te organiseren, plus advies over het verzamelen en uitwerken
van Trent, biedt mogelijk ruimte voor aanpassing. Het altaar werd gemaakt met het
van ideeën. De kerk werkt bij activiteiten ook wel eens samen met dorpshuis De
hout en houtsnijwerk van de communiebank. In het kader van meer multifunctioneel
Mijlpaal.
gebruik kan overwogen worden een deel van het bankenplan op te offeren om nog meer ruimte bij het altaar te creëren. De parochie ziet verdere afvlakking van het kerkbezoek als een bedreiging voor een duurzame toekomst. Maar het kerkgebouw staat voorlopig niet op de lijst van te sluiten kerken. De vitaliteit is nog groot en de ligging tegenover kasteel Hernen biedt mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik. Een samenwerking met kasteel Hernen ofwel Gelderse Kastelen geeft goede mogelijkheden voor toeristisch-recreatieve
We hebben hier ook een eettafel gehad, in samenwerking met het kasteel. De hele oprijlaan hadden we in gebruik met lange tafels. Dat zouden we weer op kunnen
activiteiten. Maar ook het organiseren van grote evenementen in het kasteel en kerk is
pakken om meer inkomsten te genereren
mogelijk. In het kader van uitbreiding van de toeristische functie wordt gekeken naar
voor het behoud van de kerk.
restauratie van het orgel.
27
PASPOORT
KERKENPASPOORT
De Schakel Wijchen
Stationslaan 18, Wijchen Protestantse Gemeente Rivierenland Oost
STAND VAN ZAKEN In De Schakel worden iedere zondag diensten gehouden. De kerk biedt ruimte voor maximaal 300 zitplaatsen. Maar in de praktijk, na de coronacrisis, worden er maximaal 100 zitplaatsen gebruikt. Voor de coronacrisis kwamen er zo’n 80 bezoekers naar de diensten. Nu zijn dat er nog zo’n 60. De kerkgemeente denkt dat de mensen de eerste maanden na de crisis afwachtend zijn. Er worden ook nog steeds diensten gestreamd. Prettig voor de mensen die vanwege
1
1980 Algemene begraafplaats aan de Kasteellaan, wordt beheerd door een stichting Religieus in gebruik en multifunctionele ruimten Geen monumentenstatus
hun beperkte mobiliteit moeilijk naar de kerk kunnen komen. De gemeente heeft een autodienst voor deze doelgroep. Maar merkt dat mensen er, omdat ze het bezwaarlijk vinden, minder gebruik van maken. Je kunt de dienst immers ook online bijwonen. Daardoor is het kerkbezoek verminderd. En sommige mensen hebben een andere invulling aan hun zondag gegeven. De jaarlijkse actie Kerkbalans laat ook zien dat de betrokkenheid bij de kerk is verminderd. Deze actie heeft (vooralsnog) minder opgebracht dan voorgaande jaren. Ook kost het meer moeite, dan voor de coronacrisis, om vrijwilligers op de been te krijgen. Hierdoor komen er meer taken bij het bestuur te liggen omdat ze moeilijker kunnen worden weg gezet bij vrijwilligers. Het is wel een hechte gemeenschap in Wijchen. Er worden veel initiatieven ontplooid, maar minder dan 3 jaar geleden het geval was.
28
Gebouw- en gebruikswaarde De kerk heeft geen monumentale status. De onderhoudsstatus van de kerk is goed. Er is een meerjarenonderhoudsplanning en het lukt de gemeente om het onderhoud te plegen. Ook is de kerk aangesloten bij Groene Kerken. Er is een commissie duurzaamheid en op het dak zijn zonnepanelen geplaatst. Het gebouw kan multifunctioneel worden gebruikt. De activiteitenruimten worden door de kerk gebruikt voor de maandelijkse koffie-ochtend, de leesgroep en de vergaderingen. Ook is er een eetclub. Omdat er in het gebouw een eenvoudige keuken is, wordt er thuis gekookt en terplaatse opgewarmd. Maar de bezetting van de ruimtes is nog beperkt. PostNL heeft een sorteercentrum in De Schakel. En in één van de ruimtes heeft een prikpost gezeten. De kerkgemeente is op zoek naar nieuwe huurders. Het liefst vaste huurders voor meerdere dagen per week. De kerkgemeente heeft de wens om meer bekendheid te geven aan de mogelijkheid om er ruimtes in Schakel te huren. De verhuur kan bijdragen aan een duurzame exploitatie van het gebouw. In de zomermaanden wordt het kerkgebouw niet gebruikt voor diensten. Door de vakanties in die periode zijn er minder bezoekers. Dan huurt de kerkgemeente de Dorpskerk in Leur. Dat voelt dan meer aangenaam dan een (te) grote kerk.
Omgevingswaarde De Schakel staat op gunstig bereikbare plek nabij een kruispunt, tegen het centrum aan. De smalle ruimte die rondom tot De Schakel behoort, is cultuurhistorisch indifferent en wordt deels door een blokhaag begrensd.
Ingang Kerk Perceelsgrens
29
KERKENPASPOORT DE SCHAKEL WIJCHEN
Gebouw- en gebruikswaarde
Blik op de toekomst
Voor de gemeenteleden is er een jaarprogramma. Bijna iedere week is er wel een
De kerkgemeenschap heeft voorlopig geen concrete plannen om naar de toekomst van
activiteit, van leesclub tot gespreksavonden. De kerkgemeente werkt samen met de
het gebouw te kijken. Ze zijn financieel gezond maar kijken graag naar mogelijkheden
Antonius Abt kerk en Evangelische gemeenschap Parousia. Zo wordt The Passion in
om De Schakel rendabel te kunnen exploiteren. Bijvoorbeeld door multifunctioneel
Wijchen georganiseerd door alle drie kerkgemeenten. Dan is er ook een tocht met het
gebruik van de ruimtes.
kruis. Ook worden er oecumenische diensten georganiseerd. In gezamenlijkheid wordt er een jaarprogramma gemaakt, het blauwe boekje genaamd. Iedereen kan deelnemen aan die activiteiten.
30
KERKENPASPOORT
Shree Raam Mandir Hindoeïstische tempel Wijchen
PASPOORT Stationslaan 18, Wijchen Stichting Jai Hanuman Shree Raam Mandir
STAND VAN ZAKEN De Shree Raam Mandir tempel is in 2005 in gebruik genomen in Wijchen. Tot 2017 was het de grootste hindoetempel van Nederland. De tempel wordt momenteel religieus maar ook multifunctioneel gebruikt. Naast erediensten op zondagen, die bezocht worden door zo’n 100 mensen, is er dagelijks de mogelijkheid tot gebed. Ook worden er ook yoga- en taallessen gehouden en huwelijken en verjaardagen gevierd.
Gebouwwaarde
1
2006 Tempel Tempel en beelden Religieus en multifunctioneel gebruik Geen monumentenstatus
De kerk is ontworpen door architect Jay Tetar en is in 2005 in gebruik genomen. Op het terrein van de tempel staan twee beelden die geschonken zijn. Bij deze beelden kan gebeden worden wanneer de tempel nog niet geopend is voor bezoek. In de plannen voor de bouw, zat ook het voornemen een koepel te plaatsen. Destijds waren daar geen middelen voor. De koepel kan momenteel wel gerealiseerd worden, maar de tempel zoekt hiervoor eerst draagvlak vanuit de lokale maatschappij. De status van het gebouw is goed, het voldoet aan alle eisen. De ruimtes zijn zo ingericht dat er voldoende gelegenheid is om alle rituelen en gebeden uit te voeren. Om dit zo te houden is onderhoud nodig, waarbij het telkens een uitdaging is om dit goed te blijven doen. Om het onderhoud te bekostigen, maakt de tempel
31
zoekt hiervoor eerst draagvlak vanuit de lokale maatschappij. De status van het gebouw is goed, het voldoet aan alle eisen. De ruimtes zijn zo ingericht dat er voldoende gelegenheid is om alle rituelen en gebeden uit te voeren. Om dit zo te houden is onderhoud nodig, waarbij het telkens een uitdaging is om dit goed te blijven doen. Om het onderhoud te bekostigen, maakt de tempel gebruik van giften die het ontvangt. Duurzaamheid staat bij de gebruikers van de tempel, die veel respect hebben voor de natuur, hoog in het vaandel. Naast gescheiden afval heeft de tempel ook plannen om zonnepanelen te plaatsen. De tempel gebruikt tevens recycled karton in de keuken.
Gebruiks- en maatschappelijke waarde Op zondagen worden er erediensten gehouden, deze worden bezocht door zo’n 100 mensen. Voor Corona kwamen er zo’n 100 tot 200 bezoekers op zondag. Na de diensten wordt er gezamenlijk gegeten met de bezoekers. Op zondagmiddagen is er gelegenheid voor het offeren van de prasaad, met tussendoor een aantal rituelen zoals de Aartie, Pravachan en de Bhojan. Alle andere dagen maken meerdere gelovigen gebruik van de tempel voor het gebed en de offers voor de goden. De gemeenschap is variërend en groot, bezoekers komen niet allemaal uit de nabije omgeving. Het is binnen het Hindoeïsme gebruikelijk om meerdere tempels te bezoeken. Gelovigen zijn hierdoor niet verbonden aan 1 tempel, bezoekers komen uit heel Nederland en zelfs het buitenland voor een bezoek. In Nederland wonen ongeveer 160.000 hindoes, voornamelijk afkomstig uit Suriname. De bezoekers van de tempel zijn trouw aan het Hindoeïsme en blij dat er in Gelderland een tempel is. Hoewel er een terugloop is in het aantal jongere bezoekers, ze op oudere leeftijd - vanaf 28 jaar - weer terugkomen en zich meer praktiseren binnen het geloof.
32
KERKENPASPOORT SHREE RAAM MANDIR TEMPEL Om de jongeren te behouden zijn de diensten op zondag ook in het Nederlands, met name de taal speelt een belangrijke rol bij deze laatste groep. Naast de diensten zijn er, na Corona, ook weer activiteiten. Het gebouw wordt gebruikt voor Yogalessen, EHBO-cursussen, taallessen maar ook voor huwelijken en verjaardagen. Ook worden er rondleidingen voor basisscholen gegeven. Het gebouw en de bijbehorende keuken mogen door iedereen gebruikt worden, mits de eigen voorwaarden en regels
Het is heel bijzonder dat er een tempel is
gerespecteerd worden, zoals vegetarische en geen alcohol.
gebouwd, zo kunnen we het hindoeïsme van onze voorouders in ere en in stand houden.
De stichting voelt het als een bedreiging dat sommige inwoners in Wijchen de tempel niet willen, waarbij ze zich realiseert dat ‘angst voor het onbekend’ wellicht een rol speelt. Een aantal jaar geleden is de priester op het parkeerterrein van de tempel mishandeld. Hij was er zeer slecht aan toe en de daders zijn tot op heden niet gevonden. Door het incident voelen de priester alsook bezoekers zich onveilig in en bij de tempel.
Ingang Kerk Perceelsgrens
33
Omgevingswaarde Het Shree Raam Mandir gebedshuis is gelegen tussen het spoor en een weg. De buitenruimte wordt grotendeels bepaald door een grote parkeerplaats, waar twee beeldenplekken gesitueerd zijn. De ingang bevindt zich aan de smalle achterzijde, wat vreemd aandoet. De buitenruimte is cultuurhistorisch van indifferente waarde.
Blik op de toekomst Stichting Jai Hanuman Shree Raam Mandir wil graag een koepel plaatsen op de tempel, nu ze er de middelen voor hebben. Hiertoe willen ze echter eerst draagvlak van de lokale maatschappij, zeker met de mishandeling van de priester in het geheugen. Sinds de mishandeling komt er niemand meer alleen bij de tempel. Ook heeft de gemeente er verlichting geplaatst en zijn struiken gesnoeid. De stichting is daar blij mee en dankbaar voor, het is alleen niet voldoend om gebruikers een veilig gevoel te geven. Het parkeerterrein is voor iedereen toegankelijk. Een verzoek om een slagboom te plaatsen om meer veiligheid te creëren is afgewezen door de gemeente. De stichting gaat hiertegen in bezwaar en is op zoek naar hulp om te komen tot een constructieve oplossing met de gemeente. Meer in het algemeen wil de stichting graag de buurt en het dorp meer betrekken bij de tempel. Dat is een van de redenen waarom multifunctioneel gebruik en rondleidingen voor basisscholen, wordt aangemoedigd. De stichting is actief op zoek naar ondersteuning in het meer betrekken van de directe omgeving bij de gang van zaken in en ontwikkelingen van de tempel. De tempel heeft geen structurele samenwerking met andere denominaties. Wel zijn er af en toe bijeenkomsten met de raad van levensbeschouwing en religie. Er is een behoefte om te netwerken.
34
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Protestantse kerk Bergharen-Hernen
Veldestraat 16, Bergharen Gefedereerde Protestantse gemeenten Bergharen-Hernen
STAND VAN ZAKEN De Protestantse kerk Bergharen-Hernen ligt aan de rand van Bergharen en wordt momenteel gebruikt voor erediensten. Wekelijks worden er diensten gehouden; de ene week in de kerk in Bergharen. De andere week wordt de dienst gehouden in de kerk in Horssen. De diensten worden daarnaast ook digitaal aangeboden en gestreamd via kerkomroep.nl. Zo werken de twee kleine Protestantse gemeenten in Maas en Waal samen en zijn gelovigen uit Horssen en Bergharen-
1
±1450 Laat-Romaanse pseudobasiliek Kerk, begraafplaats, woningen, weilanden Religieus gebruik
Hernen gastheer en te gast bij elkaar. De gemeenten hebben plannen om met elkaar te fuseren. Het beheer van de kerk wordt gerund de kerkrentmeesters. De gemeenschap telt zo’n 100 leden en is snel vergrijzend. Ook is er geen vaste predikant. De kerk wordt verder ook gebruikt voor uitvaarten, trouwerijen en concerten.
Verkoop of sluiten is geen onderwerp van gesprek hier.
35
Gebouwwaarde De kerk bestaat uit het 15e-eeuwse driebeukige, in pseudo-basilicale vorm opgetrokken schip van de oude dorpskerk, waarvan het koor is afgebroken. Het gebouw heeft pijlers, kruisribgewelven en sculptuur aan kapitelen en kraagstenen. De kerk heeft een eenvoudige preekstoel uit de 17e eeuw; een doophek uit de 18e eeuw en twee overhuifde banken uit de eerste helft 19e eeuw. Twee grafzerken stammen uit de 17e eeuw. De toren is een 14e-eeuwse, laat-romaans, gepleisterd bouwwerk. Het is door de zijbeuken van de kerk omgeven en gedekt door een achthoekige, ingesnoerde spits. Mechanisch smeedijzeren torenuurwerk zijn later voorzien van elektrische opwinding.
Omgevingswaarde Het oude kerkje ligt aan de rand van Bergharen op een verhoging, ten noordwesten duikt het landschap omlaag. Er zijn fraaie vergezichten en de relatie met het landschap is aanwezig. De kerk vormt een ruimtelijk ensemble met nummer 12, een (voormalige) boerderij ernaast. De ruimte om de kerk is aan de zuidkant langs de straat begrensd door een historische muur en aan de noord- en westzijde door een haag. Het gezamenlijke tussengebied laat een afdruk van een vroegere uitbouw van de kerk zien. Vanaf de straat is er een trap en een bakstenen pad dat direct naar de ingang leidt. De rest van dit deel is met grind bedekt. Aan de westzijde bevindt zich het kerkhof dat tevens een oorlogsgraf van het Gemenebest bevat. Een imposant hek sluit dit deel af. Ook hier gaat een bakstenen pad naar de achteringang van de kerk. Ook enkele monumentale beuken geven statige dominantie aan deze plek. Het geheel heeft een hoge monumentwaarde. Ook de boerderij, bijgebouwen en tuin plus de weilanden aan de west en noordzijde behoren tot het eigendom van de Protestanse gemeente.
36
KERKENPASPOORT PROTESTANTSE KERK BERGHAREN-HERNEN
Gebruiks- en maatschappelijke waarde De gemeenschap telt ongeveer 100 leden, waarvan een groep van 30 mensen de kerk
de vastenperiode worden er maaltijden bereid door vrijwilligers. De bijeenkomsten zijn vrij
geregeld bezoekt, tijdens de diensten. Per dienst zijn er zo’n 15 aanwezigen. Ook voor de
toegankelijk en worden door zo’n 80 mensen per keer bezocht. Tijdens dodenherdenking
gestreamde diensten is veel belangstelling. De aanwezigen zijn een mix van bezoekers uit
sluit de kerk aan bij de jaarlijkse activiteiten van de Oranjevereniging. Bij de kerk worden
Horssen of Bergharen en Hernen, omdat de diensten afwisselend in deze kerken gehouden
bloemen gelegd op het graf van een begraven piloot.
worden. De gemeenschap vergrijst snel. De leeftijd van de actieve leden is 60+. Er is sinds een De kerk wordt daarnaast gebruikt voor uitvaarten en trouwerijen. Sinds 2022 wordt op
aantal jaar ook geen vaste predikant. Hoewel de prioriteit ligt bij het organiseren van de
zondagmiddag maandelijks een concert georganiseerd, waar zo’n 30-80 bezoekers op
diensten en het vullen van de preekroosters, is de diaconie daarnaast ook nog actief. Er zijn
af komen. Ook koren of muziekgezelschappen huren de kerk soms voor een weekend.
nog altijd gespreksgroepen en gemeenteleden krijgen bezoek in crisissituaties. De diaconie
Evenementen, zoals de plaatsing van het orgel, grijpt de kerk aan om mensen uit te
helpt mensen die het nodig hebben, waar mogelijk materieel. Bijvoorbeeld mensen met
nodigen. Bij de eerste dienst met het orgel zat de kerk bijvoorbeeld vol met 200 bezoekers.
een schuldenproblematiek. Ook doneert de diaconie aan een enorme lijst van nationale,
Jaarlijks doet de kerk verder mee aan de open monumentendag en de wandeltweedaagse
internationale en lokale clubs.
die door Bergharen komt. Dit soort evenementen levert tientallen tot 100 bezoekers op. In
Ingang Kerk Pastorie Perceelsgrens
37
Financiële gezondheid De gemeente is zelfstandig en zelfredzaam. Financieel gaat het goed. De kerk heeft van oudsher veel onroerend goed in bezit, voldoende inkomsten, heeft een onderhoudsplan en dat wordt ook uitgevoerd. Verkoop of sluiten is daarom geen onderwerp van gesprek voor de kerk. Inkomsten genereert de kerk met name uit het onroerend goed; het verpachten van grond en de verhuur van vier woningen. De overige activiteiten organiseert de kerk vanuit idealisme. De kerk staat dan gratis, of slechts tegen een kleine vergoeding, ter beschikking. Ze worden efficiënt gepland, zoals concerten in de winter na de dienst omdat de kerk dan al verwarmd is. De activiteiten zijn vanuit financieel oogpunt niet heel rendabel om op te investeren.
Behoeften voor de toekomst De kerk staat open voor meer lokale samenwerking. Bijvoorbeeld oecumenische en uitvaartdiensten van de katholieke kerk in Bergharen, die zich aan het voorbereiden is op sluiting van het gebouw. Ook de diaconie, die van nature de gewoonte heeft om naar ontwikkelingslanden te kijken, zou graag meer lokaal invulling geven aan haar maatschappelijke rol. Het hoofdpijndossier voor de kerk is het teruglopend aantal leden en daarmee vrijwilligers. De gemeenschap probeert te verjongen, maar in de directe omgeving wonen er weinig Protestants gelovigen. Het vinden van nieuwe vrijwilligers kost in toenemende mate moeite. Het zou helpend zijn wanneer het dorp groeit; dan bestaat er een kans dat er nieuwe gelovigen zich vestigen in Bergharen. Met het oog op de toekomst heeft de kerk ideeën om haar woningen te gaan gebruiken voor meer sociale functies dan particuliere huur. Er wordt bijvoorbeeld gedacht aan een retraitehuis of het aansluiten bij pelgrimspaden.
38
KERKENPASPOORT PROTESTANTSE KERK BERGHAREN-HERNEN De kerk heeft weinig behoefte om te investeren op duurzaamheid, ook ingegeven door het feit dat de energierekening betaalbaar blijkt. Anders verwarmen is een grote en kostbare onderneming. Zonnepanelen op het dak zou kunnen, maar is gezien de monumentale status niet wenselijk. Indirect draagt de kerk wel bij aan duurzaamheid doordat er 11 windmolens op kerkelijke grond staan. Wanneer de kerk van het gas af moet, ontstaat er uiteraard wel een behoefte voor de toekomst.
Kansen voor de toekomst De kerk is uitgesproken over haar behoefte om meer te willen betekenen voor de lokale maatschappij. Er is natuurlijk de gemeente Wijchen, bijstand of voedselbank, maar de diaconie wil ook graag helpen waar ze kunnen. De diaconie heeft in het verleden geprobeerd contact te leggen met de dorpsondersteuners in Bergharen, wat geen samenwerking opleverde. Het is kansrijk voor de dorpsondersteuners en de diaconie om opnieuw in gesprek te gaan om te kijken hoe ze elkaar lokaal kunnen versterken. Ook rondom actuele ontwikkelingen, zoals het regelen van tijdelijke huisvesting van Oekraïense vluchtelingen, zou de kerk en haar gemeenschap een bemiddelende rol kunnen spelen. De kerk heeft behoefte aan groei van het dorp. Wanneer Bergharen stil komt te staan, heeft dat direct gevolgen voor het aantal leden van de kleine gemeenschap. Daarnaast is er ook behoefte aan een lokaal netwerk van kerkeigenaren. Hierin kan slim samengewerkt worden als het gaat om onderhoud of wanneer er anders verwarmd zou moeten worden bijvoorbeeld. In tegenstelling tot de katholieke kerk wordt in deze kerk niet vanuit het bisdom besloten. Dit biedt meer mogelijkheden tot multifunctioneel gebruik van het gebouw.
39
PASPOORT
KERKENPASPOORT
Heilige Paschalis Baylon Wijchen
Woeziksestraat 326, Wijchen R.K. Parochie De Twaalf Apostelen
STAND VAN ZAKEN In de Heilige Paschalis Baylonkerk is er tweewekelijks een dienst op zaterdagavond of zondagochtend. Ook is er eens per vier weken een ochtendviering voor senioren. Gemiddeld komen er 30 tot 60 bezoekers naar een dienst. De kerk heeft een actieve contactraad van vijf vrijwilligers. Daarnaast helpen zo’n 100 vrijwilligers in diverse werkgroepen om de kerk draaiend te houden. De kerk heeft te maken met een teruglopend kerkbezoek, onder andere door vergrijzing. De afgelopen twee jaar waren er in totaal nog 12 kinderen die hun eerste Heilige Communie deden. De onderhoudsstatus van de kerk is goed.
1
1939 met uitbreiding in 1947 Stijl van de Delftse school Kerk, tuin en begraafplaats. Pastorie is verkocht aan particulier. Religieus gebruik, wordt herbestemd Gemeentelijk monument
KARAKTERISTIEKE KWALITEITEN Architectuur
Zintuigen
De kerk is gebouwd in 1939 naar een ontwerp van de
De kerkzaal wordt gekenmerkt door de baksteenarchitectuur,
architect H.C. van de Leur. In 1947 is het gebouw uitgebreid
de kleine ramen, de ronde bogen en de houten kapconstructie.
met zijkapellen. Van de Leur heeft gekozen voor een ontwerp
Hierdoor ontstaat een bijzonder spel van licht en donker met
in de Delftse Schoolstijl. Deze stijl kenmerkt zich door de
een bijbehorende intieme sfeer.
geslotenheid van de bakstenen gevels, de toepassing van eenvoudige, traditionele hoofdvormen en het gebruik van
Ligging
traditionele materialen.
De kerk ligt op een zeer beeldbepalende plek in Woezik op de hoek van de Woeziksestraat en Veenhof. Zeer fraai is ook
Opzet
het ensemble met naastgelegen pastorie en begraafplaats.
De kerk heeft de vorm van een kruiskerk: een lang schip
Op de begraafplaats bevinden zich een Calvarieberg en een
voorzien van een transept met een kort koor voorzien van
Mariakapel.
een recht afgesloten koor.
40
Gebouwwaarde Het gebouw heeft door de toepassing van de architectuurstijl van de Delftse School een hele menselijke maat. De nadruk in de kerkzaal ligt minder op de hoogte en de ruimtelijke werking, maar meer op de intieme sfeer waarbij de overgang van een donker schip naar het lichte koor opvalt. De muren van schoon metselwerk, ronde bogen en houten kapconstructie bepalen voor een groot deel de sfeer van het gebouw. Wat verder opvalt is het orgel met orgelbalkon voorzien van een bijzondere balustrade. Ook zijn in het gebouw meerdere fraaie glas-in-loodramen en een tegelvloer aanwezig.
41
KERKENPASPOORT HEILIGE PASCHALIS BAYLON WIJCHEN
Omgevingswaarde De kerk bevindt zich in Woezik op de hoek van de Woeziksestraat en Veenhof. De kerk staat op een ruim perceel met aan de voorzijde een overwegend groene invulling, omgeven door een laag bakstenen muurtje. In combinatie met de naastgelegen pastorie en de begraafplaats is sprake van een beeldbepalend ensemble. Op het grasveld aan de noordzijde staan een blauwgroene moderne klokkentoren en een met koperen baldakijn beschermd Mariabeeld, waar een haag omheen staat. Niet van cultuurhistorisch belang is de beplanting die nogal plantsoenachtig aandoet. Voor de kerk van belang is het overkapte Mariabeeld en de klokkentoren. Het omringende muurtje en de beukenhaag, samen met de taxussen, atlasceder en de verbondenheid van kerk en begraafplaats, hebben een positieve cultuurhistorische waarde. Prettig is de aanwezigheid van gras en de beukenbomen. Indifferent is de structuur, de verharding en verdere beplanting. Negatief is de ligging van de urnenplek in een hoekje ten oosten van de kerk naast een prominente container.
Ingang Kerk Pastorie Bijgebouw Perceelsgrens
42
Gebruikswaarde Het gebouw wordt, naast de kerkdiensten, ook gebruikt voor koorrepetities en bijeenkomsten. In een van de armen van het transept vinden de bijeenkomsten plaats. Denk hierbij aan ontmoeting na de viering, vergaderingen voor de contactraad, pastoren en parochiebestuur. Om die reden is in de opening een grote vouwwand geplaatst. Dichtbij het gebouw is voldoende parkeergelegenheid aanwezig om grotere groepen te kunnen ontvangen. De naastgelegen pastorie is verkocht en wordt particulier bewoond.
Maatschappelijke waarde Woezik was vroeger een dorp. De mensen die er naar de kerk komen, kennen elkaar goed. Vooral de oudere inwoners. De kerk is goed verankerd in de wijk. Vanwege deze historie gaan inwoners uit Woezik niet naar de Antonius Abtkerk in het centrum van Wijchen. Dat vinden ze te ver weg én ze missen daar de intieme sfeer. De contactraad hoopt de kerk zo lang mogelijk open te kunnen houden. De kerk heeft in Woezik nog een echte ontmoetingsfunctie. Ook al is de frequentie van het aantal kerkdiensten drastisch afgenomen. Er wordt nog steeds vanuit de kerk begraven. Ook is er een actieve vrijwilligersgroep. Recentelijk is er door de gemeente Wijchen een omgevingsvergunning verleend voor het wijzigen van een gevelopening en het aanbrengen van een glazen binnenwand in de Mariakapel van de kerk. Door deze wijziging kunnen inwoners ook buiten de openingstijden de kapel bezoeken. Het voorziet in een behoefte.
43
KERKENPASPOORT HEILIGE PASCHALIS BAYLON WIJCHEN
Blik op de toekomst Bij herbestemming is het de moeite waard om te onderzoeken of de kerk haar
de wijk. Deze betrokkenheid resulteert weliswaar niet in meer kerkbezoek. Volgens de
ontmoetingsfunctie voor de wijk en haar bewoners verder kan uitbreiden. Door de
parochie weet iedereen in Woezik de kerk te vinden, en andersom. Door de sterke
bijzondere en intieme sfeer is de kerk bij uitstek geschikt voor bijeenkomsten met een
verankering van de kerk in de wijk, is de verwachting dat bij herbestemming de bewoners
kleinschalig karakter. In de kerkzaal ligt de nadruk minder op de ruimtelijke werking
een grote mate van betrokkenheid tonen. Hierin zou de parochie mogelijk ondersteund
waardoor er meer mogelijkheden zijn voor nieuwe invullingen. De transepten kunnen
kunnen worden. Hoe betrekken we de inwoners van de wijk bij de mogelijke sluiting
vrij eenvoudig worden afgesplitst van het schip waardoor meer bijeenkomsten tegelijk
van de kerk op termijn? Hoe kunnen we hier in samenspraak met gemeente en parochie
georganiseerd kunnen worden. Ook de naastgelegen vertrekken zijn bij uitstek geschikt