Eindrapport rekenkameronderzoek effectiviteit armoedebeleid gemeente Wijchen (5)
Tekst van het document
▪
Maatregelen en voorzieningen zijn voornamelijk gericht op inwoners met een inkomen lager dan 110 of 120% van de voor hen geldende bijstandsnorm.
Onderbouwing Inkomensondersteunende
Regelt
Doelgroep
Bijdrage voor kosten voor ouders met
Ouders met kinderen met
kinderen zoals schoolspullen, laptop,
een inkomen tot maximaal
zwemlessen, contributie of
120% van de van toepassing
abonnementen zoals de speeltuin of
zijnde bijstandsnorm.
maatregelen & andere middelen Regelingen Kindregeling
bioscoop. Geldterugregeling
Recht op extra geld (€ 150 per jaar) voor
Jonger dan de AOW-leeftijd:
bijvoorbeeld het volgen van een cursus,
het inkomen is de afgelopen
abonnement op een krant op bibliotheek
12 maanden niet hoger
of deelname aan activiteiten. Het gros
geweest dan 110% van het
van deze regeling is voor
minimuminkomen.
internet/telefoonabonnement om sociale contacten van inwoners te bevorderen.
Ouder dan AOW-leeftijd: het inkomen is maximaal 110% van het minimuminkomen.
Regeling huishoudelijke apparaten
Financiële bijdrage voor huishoudens
Huishoudens met een
voor aankoop van verschillende
inkomen dat de afgelopen
huishoudelijke apparaten.
36 maanden lager is geweest dan 110% van de geldende bijstandsnorm.
Bijstandsuitkering
Bijzondere bijstand
Het inkomen waarvan je op minimaal
Huishoudens met een
niveau moet kunnen rondkomen voor
inkomen lager dan de
bijvoorbeeld huur, eten en drinken voor
geldende bijstandsnorm en
huishoudens met weinig geld om van te
met een vermogen onder de
leven.
vermogensgrens
Een financiële bijdrage voor huishoudens
Huishoudens met een
met bijzondere kosten zoals
inkomen rondom het sociaal
bewindvoering of woonkostentoeslag.
minimum met een vermogen onder de vermogensgrens.
Bevindingen beleidswereld
33
Uitkering voor oudere en gedeeltelijk
Een uitkering voor inwoners ouder dan
Inwoners ouder dan 50 jaar
arbeidsongeschikte werknemers (IOAW)
50 die werkloos zijn geworden.
met een inkomen onvoldoende om van te leven.
Kwijtschelding gemeentelijke belasting
Huishoudens met een laag inkomen
Huishoudens met een laag
hoeven geen gemeentelijke belastingen
inkomen.
zoals rioolrechten en afvalstofheffing te betalen. Individuele inkomenstoeslag
Een financiële bijdrage voor huishoudens
Huishoudens met een
die al drie jaar een laag inkomen hebben.
(gezamenlijk) inkomen dat
Huishoudens mogen zelf bepalen waar
afgelopen drie jaar niet
zij het aan besteden.
hoger was dan de geldende bijstandsnorm.
Zakgeldproject
Een project waarbij kinderen leren
Huishoudens met kinderen
omgaan met zakgeld.
die leven van een minimuminkomen.
Bijdrage extra kosten chronisch zieken
Een financiële bijdrage van € 325,- voor
Huishoudens met een
huishoudens met een laag inkomen en
inkomen minder dan 120%
een chronische ziekte of beperking.
van de geldende bijstandsnorm.
Studietoeslag
Collectieve Zorgverzekering voor Minima
Een toeslag voor studenten die door
Studenten van 15 jaar of
bijvoorbeeld een beperking niet kunnen
ouder die naast studie geen
werken naast hun opleiding.
inkomen kunnen vergaren.
Een goedkopere optie tot
Huishoudens met een
zorgverzekering voor huishoudens met
inkomen minder dan 120%
een laag inkomen.
van de geldende bijstandsnorm.
Voorzieningen Voedselbank
1 keer per week een gratis voedselpakket
Inwoners met onvoldoende
aanbieden voor inwoners met een laag
inkomen om eten te kopen.
inkomen. Noodhulp
Financiële ondersteuning in de vorm van
Huishoudens die niet in
een kleine lening, een gift voor
aanmerking komen voor
huurachterstanden of inwoners met
gemeentelijke regelingen.
bijzondere medische kosten. Gemeente en samenwerkende partners boden noodhulp. De gemeente ondersteunde dat met een bedrag. Schuldhulpmaatje Kledingbank
Ondersteuning via vrijwilliger/maatje
Huishoudens/inwoners in de
voor inwoners
schuldhulpverlening
Maandelijks een fysiek kledingpakket
Huishoudens met
voor huishoudens
onvoldoende inkomen om kleding te kopen.
Bevindingen beleidswereld
34
5.3 9.
Bevindingen bereik en uitgaven regelingen Wat was in de periode 2019-2023 het bereik van deze regelingen (aantal inwoners, omvang van bestede middelen)?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
De meest gebruikte regelingen in 2022 zijn de Collectieve Zorgverzekering voor Minima (598), de Geldterugregeling (382) en de Individuele inkomenstoeslag (384).
▪
Voor de regelingen Bijzondere bijstand, Individuele studietoeslag en de Kindregeling is het aantal gebruikers door de jaren heen toegenomen.
▪
De uitgaven voor minimabeleid zijn gestegen van € 1.705.994 in 2019 naar € 1.840.605 in 2022.
▪
De uitgaven voor de regelingen Kwijtschelding, Individuele inkomenstoeslag, Bijzondere bijstand, Kindregeling en Individuele studietoeslag zijn door de jaren heen toegenomen, hoewel niet voor elke regeling ook het aantal gebruikers is toegenomen.
▪
Voor Kwijtschelding en de Individuele inkomenstoeslag geldt dat de uitgaven door de jaren zijn toegenomen en het aantal gebruikers is afgenomen. In het algemeen is het gebruik van regelingen in Corona tijd gezakt maar zijn daarna weer geklommen.
Onderbouwing Aantal inwoners In onderstaande tabel zijn de aantallen gebruikers per regeling inzichtelijk gemaakt. Enkel voor de regelingen Bijzondere bijstand, Individuele studietoeslag en de Kindregeling is het gebruik toegenomen in aantallen sinds 2019. Voor de overige regelingen geldt dat het gebruik in 2022 lager ligt in vergelijking met 2019, waar in de tussenjaren wel schommelingen zijn te zien. Tabel 1. Overzicht uitgaven op beleidsinstrumenten minimabeleid (aantallen inwoners) 2019
2020
2021
2022
Kwijtschelding
1025
1042
982
Onbekend
Individuele
414
399
350
384
80
73
58
62
Chronisch zieken
219
Onbekend
Onbekend
178
BB - Bewindvoering
342
352
340
357
BB - Inrichtingskosten
44
47
51
58
Onbekend
Onbekend
Onbekend
Onbekend
CZM
630
613
607
598
Geldterugregeling
431
375
335
382
6
9
14
10
Onbekend
358
339
374
inkomenstoeslag Huishoudelijke apparaten
BB - Overig
Individuele studietoeslag Kindregeling
Omvang van de bestede middelen In onderstaande tabel is de omvang van de bestede middelen van 2019 tot en met 2022 inzichtelijk gemaakt. Hier geldt dat de uitgaven voor de regelingen Kwijtschelding, Individuele inkomenstoeslag, Bijzondere bijstand, Kindregeling en Individuele studietoeslag zijn toegenomen door de jaren heen; de uitgaven in 2022 zijn hoger in vergelijking met 2019. Voor de overige regelingen geldt dat de uitgaven door de jaren heen zijn afgenomen, met schommelingen tussen daling en stijging in de twee jaar
Bevindingen beleidswereld
35
ertussen. In het algemeen is het gebruik van regelingen in Corona tijd gezakt maar zijn daarna weer geklommen. Tabel 2. Overzicht uitgaven op beleidsinstrumenten minimabeleid (financieel) 2019
2020
2021
2022
Kwijtschelding
204.504
229.045
211.972
211.972
Individuele
184.426
182.690
162.710
187.145
31.838
27.992
23.932
26.074
Chronisch zieken
61.875
57.000
53.625
52.525
BB - Bewindvoering
507.812
507.811
519.210
547.261
BB - Inrichtingskosten
92.965
101.604
115.456
140.298
BB - Overig
144.117
154.724
169.494
202.318
CZM
256.452
246.018
243.229
244.198
Geldterugregeling
52.996
46.500
40.700
47.800
Individuele
6.924
11.810
16.828
18.712
inkomenstoeslag Huishoudelijke apparaten
studietoeslag Kindregeling Totaal
162.035
137.225
141.483
162.302
1.705.994
1.702.419
1.698.639
1.840.605
Opvallend is dat alleen voor de regelingen Bijzondere bijstand, Individuele studietoeslag en Kindregeling geldt dat zowel de uitgaven en het aantal gebruikers zijn gestegen. Bij Kwijtschelding en de Individuele inkomenstoeslag is te zien dat de uitgaven door de jaren heen zijn toegenomen terwijl het aantal gebruikers is afgenomen. Voor de overige regelingen geldt dat de uitgaven door de jaren heen zijn afgenomen waarbij ook het aantal gebruikers zijn afgenomen.
5.4
Bevindingen inzet, beleid en knelpunten vergroten bereik
10. Kinderen die in armoede opgroeien leven niet altijd in een gezin dat voldoet aan de criteria van de
inkomensondersteunende regelingen. Op welke manier wil de gemeente deze kinderen bereiken? Welke ondersteuningsmogelijkheden zijn er voor deze kinderen? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
Om de gezinnen die (nog) niet worden bereikt te bereiken, zet de gemeente diverse instrumenten in zoals een inkomenskaart, cadeaukaart Wijchen, informatievideo’s, campagnes en doorverwijzing naar partners.
▪
Schaamte speelt een grote rol voor gezinnen om geen hulp te vragen bij de gemeente, met als
▪
Gezinnen die niet aan de criteria van een regeling voldoen, verwijst de gemeente door naar
gevolg dat zij niet kan acteren. partners voor ondersteuning. Zij ondersteunen vervolgens in de vorm van bijvoorbeeld een verjaardagdoos, naschoolse activiteiten of informatie over geldzaken. ▪
De gemeente Wijchen bestrijdt kinderarmoede via het programma Kansrijke Start en de Kindregeling en versterkt financiële educatie voor kinderen en jongeren om geldvaardigheden en zelfstandigheid te bevorderen.
Bevindingen beleidswereld
36
Onderbouwing Perspectief gemeente en partners (bereik) Respondenten van de gemeente geven aan dat veel kinderen uit gezinnen van één- of tweeverdieners die rond de armoedegrens leven nauwelijks worden bereikt. Om de gezinnen die (nog) niet worden bereikt te bereiken, zet de gemeente diverse instrumenten in zoals een inkomenskaart, cadeaukaart Wijchen, informatievideo’s, campagnes en doorverwijzing naar partners. Consulenten kunnen van regels afwijken waar nodig, als dit goed wordt gemotiveerd. Een voorbeeld hiervan is de Kindregeling, waar gezinnen met een inkomen tot 120% van het minimuminkomen recht op hebben. Een grens is nodig maar de gemeente zoekt naar oplossingen voor gezinnen die boven de grens van 120% vallen, bijvoorbeeld doorverwijzing naar ondersteuning bij partners zoals de Kledingbank of Voedselbank. De gemeenteraad stelt de grenzen van de inkomensondersteunende regelingen vast. De gemeente kan in haar dienstverlening hier in individuele gevallen gemotiveerd van afwijken. Naast dat sommige gezinnen niet aan de criteria van de regelingen voldoen bestaan er ook andere redenen voor niet bereik. Pas als een gezin een hulpvraag bij de gemeente heeft ingediend kan de gemeente in actie komen. Daarnaast zien de gemeente en partners dat schaamte een grote rol speelt.
Zelfs als signalen zichtbaar zijn dat een gezin hulp nodig heeft, bijvoorbeeld leerkrachten die merken dat een leerling geen gevulde broodtrommel heeft, blijft hulp zoeken bij de gemeente door ouders vaak uit. In zulke gevallen probeert bijvoorbeeld een schoolmaatschappelijk werker het gesprek met een gezin aan te gaan en hen te wijzen op de mogelijkheden van ondersteuning door de gemeente of andere hulporganisaties. Zo probeert Kans en Kleur bijvoorbeeld direct hulp te bieden. Zij hebben het afgelopen jaar elk kind een kerstcadeau gegeven. Daarnaast organiseren zij, mede dankzij gemeentelijke financiering, een naschools programma met activiteiten of Nederlandse les waaraan kinderen kunnen deelnemen. Perspectief gemeente & partners (ondersteuningsmogelijkheden) In het beleidsplan Geldzorgen, Armoede en Schulden 2023 benoemt de gemeente dat zij inzet op het voorkomen van financiële problemen en het bevorderen van financiële vaardigheden, met de focus op gezinnen en jongeren. Binnen het programma Kansrijke Start ligt de nadruk op de eerste 1000 dagen van het leven van een kind. Door (aanstaande) ouders in kwetsbare situaties te ondersteunen, wordt gestreefd naar een betere start voor elk kind. Het doel is om gezondere generaties te bevorderen en gezondheidsverschillen te verkleinen.
Daarnaast worden professionals die gezinnen begeleiden getraind om kinderarmoede te signaleren en door te verwijzen naar passende hulp. Ook richt de gemeente zich op het versterken van financiële educatie, zodat kinderen al op jonge leeftijd leren omgaan met geld en geldzaken. Dit gebeurt onder meer via het Zakgeldproject op basisscholen, waarin financiële vaardigheden worden getraind en waarbij ouders actief worden betrokken. Voor middelbare scholieren wordt financiële educatie versterkt, vooral bij de overgang van 17 naar 18 jaar, om hen beter voor te bereiden op zelfstandigheid. Consulenten van de gemeente kijken naar het gehele plaatje van een gezin, niet enkel naar de hulpvraag die het gezin voorlegt. Als een gezin geen recht heeft op gemeentelijke regelingen, proberen consulenten dit gezin te verwijzen naar hulp waar zij wel een beroep op kunnen doen. Voorbeelden zijn opties bieden voor begeleiding naar werk of doorverwijzen naar partners die ondersteuning kunnen bieden in de vorm van voedsel, kleding of voor begeleiding van kinderen. Daarnaast overweegt de gemeente de administratieve werkdruk van consulenten te verminderen, bijvoorbeeld door consulenten de mogelijkheid te bieden van ambtshalve verstrekken. De tijdswinst die hierdoor wordt gewonnen, kunnen consulenten inzetten om te focussen op maatwerk en om aandacht/nazorg te bieden aan inwoners. Ook
Bevindingen beleidswereld
37
de raad kijkt hier met interesse naar en wil graag de consequenties van deze keuze inzichtelijk krijgen. De interne organisatie en de werkprocessen kunnen volgens respondenten efficiënter worden ingericht. Partners bieden op verschillende manieren ondersteuning aan gezinnen, ongeacht of zij gebruik maken van gemeentelijke regelingen. De Voedselbank verstrekt voedsel aan gezinnen, Stichting Jarige Job stuurt kinderen onder de 18 een verjaardagdoos. Stichting Wijchen Gezond organiseert in samenwerking met de Voedselbank een menstruatie-uitgiftepunt. Vluchtelingenwerk probeert het sociaal netwerk te vergroten en informatie te bieden over geldzaken. Kans en Kleur biedt naschoolse activiteiten voor kinderen en het Armoedefonds levert op aanvraag gratis producten. Tijdens feestdagen worden via verschillende kanalen, zoals bijv. door inwoners en bedrijven in de gemeente, initiatieven bedacht en acties georganiseerd voor gezinnen die hulp nodig hebben. Bijvoorbeeld het verzamelen van spullen die vervolgens door gezinnen bij de Voedselbank kunnen worden opgehaald. 11. Wat is het beleid van de gemeente Wijchen om de doelgroep van de inkomensondersteunende
regelingen te bereiken? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
De gemeente zet een combinatie van preventie, vroegsignalering, laagdrempelige communicatie
▪
De gemeente werkt samen met sociale wijkteams om laagdrempelige inloop te creëren voor
en maatwerk in om de doelgroep te bereiken. inwoners met hulpvragen. ▪
Door niet te bezuinigen op regelingen, deze breed in te zetten en inkomensgrenzen zo mogelijk te verruimen probeert de gemeente de doelgroep te vergroten.
▪
Partners zoals Vluchtelingenwerk en de Voedselbank bereiken inwoners voornamelijk via een doorverwijzing van de gemeente.
Onderbouwing In het beleidsplan Geldzorgen, Armoede en Schulden 2023 benoemt de gemeente meerdere maatregelingen en veranderingen om de doelgroep te bereiken. Dit is een combinatie van preventie, vroegsignalering, laagdrempelige communicatie en maatwerk. Samengevat komt het neer op de volgende maatregelen: ▪
Preventie en educatie: het bevorderen van financiële opvoeding (bij jonge ouders), educatie, en
▪
Outreachende aanpak: Gericht contact opnemen met inwoners in risicowijken, gebruikmaken van
basisvaardigheden en ondersteuning bieden bij belangrijke levensgebeurtenissen zoals een scheiding. ervaringsdeskundigen en het inzetten van begrijpelijke en toegankelijke communicatie zoals WhatsApp en video’s over het aanvragen van een regeling. ▪
Vroegsignalering van schulden: samenwerken met partners zoals het CAK, rechtbanken en jongerenwerkers om signalen over betalingsproblemen vroeg op te vangen en vervolgens deze inwoners benaderen.
▪
Verbeteren van basisvaardigheden: inwoners ondersteunen in het vergroten van zelfredzaamheid en grip op geldzaken.
▪
Extra ondersteuning bij langdurige armoede: het verkorten van het duurcriterium naar drie jaar voor de Inkomenstoeslag om meer huishoudens te bereiken (+25% wordt verwacht).
▪
Energietransitie ondersteunen: subsidies voor duurzame apparaten om lage inkomens te helpen besparen op energiekosten.
▪
Maatschappelijke participatie bevorderen: door het verhogen van de tegemoetkoming in de Geldterugregeling krijgen huishoudens meer lucht voor uitgaven zoals de bioscoop, theater, de bus of contributies
Bevindingen beleidswereld
38
Ruimere kwijtschelding van lokale lasten: huishoudens met een spaartegoed tot € 2.000,- komen
▪
ook in aanmerking voor de regeling Kwijtschelding. Verruiming inkomensondersteuning: inwoners boven de inkomensnorm, krijgen toegang tot
▪
regelingen voor lage inkomens. De grootste uitdaging hierin is dat deze huishoudens vaak niet bekend zijn bij de gemeente. Uit de interviews met uitvoerders en beleidsmedewerkers komt naar voren dat de gemeente sinds kort samenwerkt met het sociaal team in de wijken om opnieuw een toegankelijke inloop te creëren. Dit gebeurde in het verleden ook toen gezamenlijk gewerkt werd vanuit de Vraagwijzer. Dit lijkt drempelverlagend te werken. De focus ligt op het versterken van de samenwerking en doorverwijzing tussen inkomensconsulenten en het Sociaal Team en partners. Verder wordt volgens respondenten niet bezuinigd op regelingen en worden deze zo breed mogelijk ingezet. De gemeente heeft sinds afgelopen zomer een telefoonnummer beschikbaar gesteld voor inwoners om te bellen voor geldproblemen. Hier wordt nog weinig gebruik van gemaakt. Verbeterpunten om de doelgroep beter te bereiken ligt in ‘vertrouwen’ als uitgangspunt inpassen in de gemeentelijke werkwijze. De huidige uitvoering en inrichting is nu opgezet om ‘die ene fout’ te voorkomen. Het bereik is een knelpunt. Het is een continue zoektocht naar hoe inwoners te bereiken. Schaamte, onzekerheid, uitstelgedrag en stress zijn redenen dat inwoners niet de gemeente benaderen maar ook dat de gemeente hen niet kan bereiken.
In de groepssessie met de gemeenteraad kwam naar voren dat zij een discussie wilden voeren in de gemeenteraad over het begrip armoede en dit dan vervolgens te vertalen naar de verschillende beleidsuitgangspunten. Uit interviews met gemeente en partners kwam naar voren dat niet alle partners het als hun rol zien om inwoners te bereiken. Zo richt de Voedselbank zich niet op het actief benaderen van inwoners; de vraag is of dit wenselijk is. Inwoners komen voornamelijk in contact met de Voedselbank na een doorverwijzing via de gemeente. Bewindvoerders doen eveneens aanmeldingen bij de Voedselbank.Ook voor Vluchtelingenwerk geldt dat zij inwoners bereiken nadat deze zijn doorverwezen via de gemeente. Partners proberen wel inwoners te wijzen op de mogelijkheden van hulp via de gemeente, bijvoorbeeld tegemoetkoming bij het betalen van contributie voor de sportclub. Ook informeren zij inwoners over gemeentelijke regelingen en verwijzen zij door naar andere hulporganisaties, zoals Schuldhulpmaatje of de Kledingbank. 12. Welke knelpunten (zoals tegenstrijdig beleid) doen zich hierbij voor? Welke aanpak werkt goed?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
▪
▪ ▪
Gemeentelijke hulp biedt oplossingen voor algemene hulpvragen van inwoners. Echt effectieve ondersteuning ontstaat wanneer consulenten maatwerk leveren en de volledige context achter de hulpvraag meenemen. Over het algemeen doen consulenten dit ook. Knelpunten voor inwoners liggen in specifieke hulpvragen, zoals vergoeding voor ov-kosten, geen studietoeslag kunnen ontvangen door leeftijd of het moeten betalen van een minimum bedrag. Het betreft hier vragen/behoeften buiten de invloedsfeer van de uitvoering van de regelingen. Grenzen voor toekennen, inwoners die toeslagen uitgeven aan zaken waar ze niet voor bedoeld zijn en de taalbarriere zijn knelpunten voor consulenten van de gemeente. Partners signaleren dat inwoners voorzieningen langer gebruiken dan bedoeld, zij geven aan dat zij net buiten de gemeentelijke criteria vallen maar toch hulp nodig hebben en dat regelingen structurele problemen niet oplossen.
Onderbouwing De meerderheid van de gesproken inwoners ervaren het gemeentelijke beleid als positief. Het helpt hen hun hulpvragen op te lossen. De gemeente biedt over het algemeen snel hulp. Toch ervaren sommige inwoners knelpunten. Zo beperken de kosten voor openbaar vervoer hun mobiliteit en die van de
Bevindingen beleidswereld
39
kinderen. Een voorbeeld hiervan is een inwoner die haar kinderen niet op een uitje kon meenemen omdat het openbaar vervoer te duur is. Daarnaast biedt de gemeente onvoldoende begeleiding naar bijscholing of omscholing, waardoor inwoners in het vinden van werk worden beperkt terwijl zij juist werk willen vinden. De gemeente Wijchen werkt samen met het Werkbedrijf als het gaat om re-integratie. Hierbij wordt niet alleen gekeken of er bemiddeld kan worden bij het vinden van werk, maar wordt ook aandacht aan opleiding/cursus mits deze bijdraagt aan re-integreren. Ook wordt er onderzoek gedaan naar mogelijkheden zoals dagbesteding. Verder heeft het werkbedrijf participatiecoaches voor mensen die niet kunnen werken. Zij hebben een laagdrempelig manier van communiceren en begeleiden van inwoners richting vrijwilligerswerk tot aan wandelen met een maatje. Een ander voorbeeld hiervan is een inwoner die wil gaan studeren, alleen geen studiefinanciering kan ontvangen omdat deze ouder is dan dertig jaar. Een ander knelpunt is de Kindregeling. Inwoners moeten aan een minimumbedrag van uitgaven voldoen. Als je hier net onder zit, ontvang je geen ondersteuning. Volgens respondenten van de gemeente wordt alles vergoed mits aangetoond. Als een aanvraag wordt gedaan neemt de gemeente een besluit of het past binnen de voorwaarden van de regeling.
Indien de gemeente toekent, dan betalen zij daarvan 75% aan de inwoner uit. De gemeente controleert achteraf of het geld is uitgegeven. Als een inwoner geen of onvoldoende bonnen inlevert dan moet deze inwoner het ontvangen geldbedrag helemaal of voor een deel terugbetalen. Zodra voor het hele bedrag bonnen of rekeningen zijn ingeleverd, betaalt de gemeente de laatste 25% aan de inwoner uit. Dit bedrag mag vervolgens vrij aan de kinderen worden besteed zonder hiervoor bonnen in te leveren. De consulenten van de gemeente kijken naar het volledige plaatje en onderzoeken wat zij voor de inwoner kunnen betekenen, inclusief zaken buiten het directe hulpvraaggebied waarin de gemeente een rol kan spelen. Dit soort maatwerk is een goede aanpak en heeft effect. Knelpunten zitten hem in dat inwoners soms te veel willen, voor zichzelf of hun kinderen. Een voorbeeld is een inwoner die een kind had die op gitaarles en voetbal zat, en vervolgens vroeg om meer geld zodat het kind ook kickbokslessen kon volgen. Een ander knelpunt komt bij de Kindregeling voor. Inwoners geven het geld uit aan zaken waar de regeling niet voor bedoeld is. Consulenten moeten daardoor soms bonnetjes van inwoners afwijzen, waardoor inwoners geen geld krijgen. Verder blijft taal een knelpunt.
Hoe je bepaalde zaken beschrijft in regelingen, folders of op de website zodat het voor iedereen toegankelijk is blijft ingewikkeld. De Voedselbank loopt regelmatig tegen het probleem aan dat inwoners te lang gebruik maken van de Voedselbank. Het is voor maximaal drie jaar bedoeld, terwijl gemiddeld 40% van het bestand over de drie jaar heen gaat. 10% komt bijna zeven jaar. Een ander knelpunt is dat bepaalde huishoudens nooit uit hun situatie groeien, waardoor zij structureel van de Voedselbank gebruik moeten maken, soms met tussenperiodes. Dit roept de vraag op bij de Voedselbank of het gemeentelijk beleid wel effectief is. Zet de gemeente bijvoorbeeld voldoende in op preventie. De sportvereniging AWC ziet het oerwoud aan regelingen als een knelpunt. Dit maakt het voor inwoners lastig écht het doel te bereiken. Het huidige systeem draagt slechts bij aan verzachting van de omstandigheden in plaats van structurele oplossingen te bieden aan inwoners. Daarnaast weten deze inwoners niet altijd hulporganisaties te vinden. De gemeente kan hierin een coördinerende rol spelen om inwoners te koppelen aan organisaties. De organisatie Vluchtelingenwerk ziet hiernaast het knelpunt dat zelfs als inwoners de hulp weten te vinden, zij niet altijd in aanmerking hiervoor komen. Inwoners die net boven de criteria komen, maar eigenlijk alsnog ondersteuning nodig hebben.
Ook denken sommige inwoners dat zij dan nergens meer voor in aanmerking komen, terwijl op specifieke regelingen zij toch nog recht hebben.
Bevindingen beleidswereld
40
5.5
Bevindingen besteding extra Rijksmiddelen armoedebestrijding
13. Gemeenten krijgen sinds 2017 vanuit het Rijk extra middelen voor armoedebestrijding bij kinderen.
Waaraan zijn deze extra middelen in de periode 2019-2023 besteed? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
De middelen zijn ingezet om samenwerking met partners te verbeteren, voor extra verstrekkingen vanuit kind- en minimaregelingen. De extra middelen (Klijnsmagelden) zijn toegevoegd aan de lokale middelen die ook voor 2017 al werden besteed. Vanuit dit totaal aan middelen wordt de jaarlijkse bijdrage, de zwemlessen en de PC-regeling gefinancierd.
Onderbouwing De extra middelen (Klijnsmagelden) zijn toegevoegd aan de lokale middelen die ook voor 2017 al werden besteed. Vanuit dit totaal aan middelen wordt de jaarlijkse bijdrage, de zwemlessen en de PC-regeling gefinancierd. De Klijnsmagelden worden niet gebruikt voor samenwerking, bijeenkomsten of preventie. Andere extra middelen voor armoedebeleid zijn wel ingezet ter versteviging van preventie en subsidiëring van de Voedsel- en Kledingbank. Daarnaast is ook de samenwerking met intermediairs zoals het UWV verbeterd. Samen wordt ingezet op samenwerking en preventie naar een perspectief waarin inwoners onafhankelijk kunnen worden van regelingen. Verder zijn de extra gelden besteed aan verstrekkingen van kind- en minimaregelingen. Deze Klijnsmagelden zijn ingezet voor algemene jaarlijkse verstrekkingen zoals sport, hobby's, schoolbenodigdheden, muzieklessen, zwemlessen en pc’s. Met het oog op de budgettaire situatie in 2026 probeert de gemeente te voorkomen dat deze groep hard wordt getroffen. 14. Welke doelstellingen heeft het nieuwe college vanaf 2022 aan de inzet van deze middelen
verbonden? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪ ▪
In samenwerking met partners een perspectief bieden waar inwoners onafhankelijk worden van gemeentelijke regelingen. Het vereenvoudigen van processen zodat ruimte en tijd ontstaat voor maatwerk en nazorg richting inwoners.
Onderbouwing De gemeente streeft naar samenwerking en preventie, met als doel samen met partners een perspectief te bieden waarin inwoners onafhankelijk worden van gemeentelijke regelingen. Dit vraagt om een goede samenwerking tussen alle betrokkenen, waarbij de focus ligt op een brede benadering van de situatie achter de hulpvraag van de inwoner. De gemeente wil processen vereenvoudigen, bijvoorbeeld door inwoners slechts één aanvraag te laten indienen, waarna het systeem automatisch aangeeft op welke regelingen ze recht hebben. Ook denkt de gemeente aan het ambtshalve verstrekken van meerjarige aanvragen. Dit kan tijd besparen en consulenten de ruimte bieden voor maatwerk, nazorg en een meer integrale aanpak per inwoner.
Bevindingen beleidswereld
41
15. Hoe verloopt de realisatie van het voorgenomen beleid voor deze extra middelen?
Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
De realisatie van het voorgenomen beleid voor deze extra middelen is niet inzichtelijk te maken. Intern is de evaluatie van de realisatie op beleidsniveau voornamelijk informeel en kwalitatief van aard. Cijfermatige data over de realisatie is beperkt aanwezig. Intern vinden op uitvoerend niveau nauwelijks tot geen evaluaties plaats van aanvragen.
Onderbouwing Binnen de gemeente vindt er continu een informele evaluatie plaats, zowel intern als met partners, die vooral kwalitatief van aard is vanwege de moeilijkheid om cijfermatige data bij te houden. De gemeente kan echter wel meer kwantitatieve data gebruiken in evaluaties, zoals het regelmatig verzamelen van gegevens over het bereik, en de instroom en uitstroom uit de bijstand. Consulenten geven aan dat interne evaluaties weinig plaatsvinden, wat ze missen. Ondanks dat er nu meer maatwerk en overleg is op casuïstiekniveau, ontbreekt het aan verdieping. Ze merken op dat aanvragen niet systematisch naast elkaar worden gelegd, geanalyseerd of besproken. Respondenten van de gemeente hebben aangegeven dat zij behoefte hebben aan een kwaliteitsmedewerker waarmee dit structureel zou kunnen worden ondervangen. De gemeente kan wel aangeven hoeveel kinderen gebruik maken van welke regeling en waarvoor. Gemeentelijke respondenten geven aan dat zij het interessant zouden vinden om te zien welke gebruikers van minimaregelingen in- en uitstromen, dat dit mogelijk is maar dat dit veel werk en inspanning kost en daarom niet gebeurd. De gemeente meet het bereik éénmaal per jaar en dit lijkt hen voldoende. Verder hebben zij daarnaast de kwalitatieve indrukken van partner en eigen consulenten.
5.6
Bevindingen monitoring effecten
16. Hoe monitort de gemeente het beoogde effect (een afname van het aantal kinderen dat in armoede
opgroeit)? Bevindingen op hoofdlijnen: ▪
▪ ▪
Hoewel de gemeente CBS-cijfers, de armoedemonitor en de jaarlijkse rapportage over bijzondere bijstand gebruikt om het beoogd effect te monitoren, is de monitoring voornamelijk informeel voorhanden en kwalitatief van aard. De wens bestaat een convenant te realiseren met bewindvoerders en partners waarin doelen worden gemonitord. De raad heeft behoefte aan informatie die de uitvoering inzichtelijk maakt en het politieke verhaal vertelt, niet enkel het ambtelijke verhaal.
Onderbouwing De gemeente gebruikt CBS-cijfers en maakt schattingen voor gegevensanalyse, zoals beschreven in het beleidsplan Geldzorgen, Armoede en Schulden 2023. Verder monitort zij via de tweejaarlijkse armoedemonitor en de jaarlijkse rapportage over bijzondere bijstand. De gemeente streeft ernaar om in de toekomst via een convenant met bewindvoerders en partners te werken. Dit om inwoners die onder bewindvoering staan zo goed mogelijk te ondersteunen. Het doel is om mensen zo snel mogelijk op eigen benen te laten staan of tijdig hulp te bieden om te voorkomen dat zij in armoederegelingen of bewindvoering terechtkomen. Dit wil de gemeente realiseren door samen met sociale en maatschappelijke partners en bewindvoerders een convenant op te stellen. In dit proces neemt de gemeente de regie. Door afspraken vast te leggen in een convenant, kan er effectiever en doelgerichter worden samengewerkt.
Bevindingen beleidswereld
42
Het college rapporteert periodiek via de P&C-cyclus aan de raad over de effectiviteit van het beleid. De raadsleden aanwezig in het groepsgesprek geven aan dat zij beperkte grip op de uitvoering hebben en zich vooral richten op de sturing en aanpak. In het groepsgesprek met de raad is besproken dat er behoefte is aan duidelijke informatie die de uitvoering inzichtelijk maakt. Raadsleden ontvangen cijfers maar het is hen vaak onduidelijk wat deze betekenen. In het groepsgesprek geven de aanwezige raadsleden aan dat zij vooral ambtelijke en geen politieke informatie ontvangen. Bijvoorbeeld hoe inwoners het beleid ervaren. De raadsleden willen graag regelmatig een helder overzicht ontvangen van KPI’s en streefwaarden gekoppeld aan maatschappelijke doelen, zoals vastgesteld door de raad. De aanwezige raadsleden hebben behoefte aan een overzicht op hoofdlijnen, inclusief inkomsten en uitgaven rond het beleid. Dit kan ervoor zorgen dat zij beter samen met het college kunnen optrekken.
5.7
Toetsing normenkader
Voor de toetsing aan de norm werken we met de volgende termen in volgorde van niet voldoen tot voldoen: ▪ ▪ ▪
Voldoet niet of beperkt: dit betekent dat op geen enkele wijze of beperkt wordt voldaan aan de norm. Rode kleur Voldoet merendeels: dit betekent dat voor een groter deel ) wel dan niet wordt voldaan aan de norm. Oranje kleur Voldoet: dit betekent dat voor een zeer groot gedeelte of geheel wordt voldaan aan de norm. Groene kleur Normen
Toetsing
De gemeente meet het bereik en de
Voldoet grotendeels. De gemeente meet het bereik van
besteding van de middelen.
de regelingen in zowel aantallen huishoudens die gebruik maken van de regelingen als in financiële aantallen. Het overzicht is alleen niet 100% volledig.
Het bereik van de regelingen komt
Voldoet merendeels. De gemeente heeft als ambitie het
overeen met de gestelde ambities
gebruik en bereik te verhogen. Het gebruik is voor de
daarover in het beleid van de gemeente.
regelingen Bijzondere bijstand, Individuele studietoeslag en de Kindregeling omhoog gegaan. Voor de overige regelingen zijn de uitgaven omhoog gegaan.
De middelen zijn besteed aan
Voldoet grotendeels. De extra beschikbaar gestelde
armoedebestrijding bij kinderen.
middelen zijn op armoedebestrijding bij kinderen ingezet. De financiële middelen zijn besteed aan kind- en minimaregelingen. Extra geld om activiteiten te bekostigen is beschikbaar gesteld.
De gemeente monitort de realisatie van
Voldoet beperkt. De gemeente monitort de realisatie van
het voorgenomen beleid en de effecten
het voorgenomen beleid en de effecten daarvan
daarvan.
voornamelijk informeel en kwalitatief. Cijfers over het beleid en de effecten zijn niet tot nauwelijks beschikbaar.
De monitoring biedt inzicht in het
Voldoet niet. Uit de monitoringsdata is niet te herleiden
bereiken van het beoogde effect.
of het effect dat de gemeente wil bereiken wordt bereik. Cijfers die beschikbaar zijn zeggen voornamelijk iets over de input en output, niet over outcome (effect).
Bevindingen beleidswereld
43
Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.
BIJLAGE BIJLAGEN
Bijlage 1: deelvragen
44
Bijlage 1: deelvragen Onderzoekvragen ‘leefwereld’ 1.
Is het voor inwoners van de gemeente Wijchen en met name huishouders met kinderen in
2.
Hoe ervaren inwoners van de gemeente Wijchen en met name de huishoudens met kinderen het
(dreigende) armoede duidelijk dat en waar zij terecht kunnen voor het aanvragen van ondersteuning? proces van vinden en aanvragen van hulp? 3.
Heeft de ondersteuning bijgedragen aan het verbeteren van de bestaanszekerheid van inwoners van de gemeente Wijchen en met name huishoudens met kinderen?
4.
Stichting Leergeld 2stromenland heeft in 2022 hulp geboden aan 28 families en 35 kinderen. Wat zijn de ervaringen van deze families bij het zoeken en vinden van financiële hulp? Kennen deze families ervaringen van andere mensen die het niet lukt om hulp te zoeken/vinden?
Onderzoeksvragen ‘uitvoeringswereld’ 5.
Passen de gemeenten en de uitvoerende partners de strategieën gericht op verbeteren van bereik, het versterken van de maatschappelijke positie en het aanpassen van regels aan de leefwereld in de uitvoering toe?
6.
Hoe benut de gemeente haar regierol om maatschappelijke partners (welzijnsorganisaties, scholen, sportverenigingen en het Sociaal Team) te betrekken bij het bereiken en ondersteunen van kinderen die opgroeien in armoede? Hierbij ook kijken naar landelijke voorbeelden.
7.
Wat doen de onderstaande organisaties op eigen initiatief om kinderen die in armoede opgroeien te ondersteunen? (Bijvoorbeeld: signalerings-, voorlichtings- en doorverwijsfunctie) •
Welzijnsorganisatie Meervoormekaar
•
Voetbalvereniging AWC
•
Stichting Kans & Kleur (samenwerkingsorganisatie scholen)
•
De Voedselbank
•
Vluchtelingenwerk
Onderzoeksvragen ‘beleidswereld’ 8.
Welke inkomensondersteunende regelingen biedt de gemeente Wijchen?
9.
Wat was in de periode 2019-2023 het bereik van deze regelingen (aantal inwoners, omvang van bestede middelen)?
10. Kinderen die in armoede opgroeien leven niet altijd in een gezin dat voldoet aan de criteria van de
inkomensondersteunende regelingen. Op welke manier wil de gemeente deze kinderen bereiken? Welke ondersteuningsmogelijkheden zijn er voor deze kinderen? 11. Wat is het beleid van de gemeente Wijchen om de doelgroep van de inkomensondersteunende
regelingen te bereiken? 12. Welke knelpunten (zoals tegenstrijdig beleid) doen zich hierbij voor? Welke aanpak werkt goed? 13. Gemeenten krijgen sinds 2017 vanuit het Rijk extra middelen voor armoedebestrijding bij kinderen.
Waaraan zijn deze extra middelen in de periode 2019-2023 besteed? 14. Welke doelstellingen heeft het nieuwe college vanaf 2022 aan de inzet van deze middelen
verbonden? 15. Hoe verloopt de realisatie van het voorgenomen beleid voor deze extra middelen? 16. Hoe monitort de gemeente het beoogde effect (een afname van het aantal kinderen dat in armoede
opgroeit)?
Bijlage 1: deelvragen
45
Bijlage 2: het normenkader De Rekenkamer hanteert een normenkader aan de hand waarvan de bevindingen worden getoetst. Onderstaand is per onderzoeksvraag aangegeven welke norm is gehanteerd. Voor beschrijvende vragen is geen norm geformuleerd, voor oordelende vragen wel. Dit is onderstaand uitgewerkt. Perspectief
Vraag
Leefwereld
1.
Is het voor inwoners van de
Norm ▪
Inwoners zijn bekend met de
▪
Inwoners weten waar zij de
gemeente Wijchen en met name huishouders met
mogelijkheden van ondersteuning.
kinderen in (dreigende)
ondersteuning kunnen aanvragen.
armoede duidelijk dat en waar zij terecht kunnen voor het aanvragen van ondersteuning? 2.
Hoe ervaren inwoners van de
▪
Inwoners weten de ondersteuning te
▪
Inwoners vinden dat de menselijke
gemeente Wijchen en met name de huishoudens met
vinden.
kinderen het proces van vinden en aanvragen van
maat wordt toegepast. ▪
hulp?
Inwoners ervaren een duidelijke en makkelijk begrijpelijke mondelinge en schriftelijke communicatie door de gemeente.
▪
Inwoners ervaren geen onnodige drempels.
▪
Het proces van aanvragen van hulp verloopt binnen voor inwoners acceptabele termijnen.
3.
Heeft de ondersteuning
▪
bijgedragen aan het
ondersteuning aansluit op hun situatie
verbeteren van de bestaanszekerheid van
De inwoners ervaren dat de en behoefte.
▪
De ondersteuning heeft als effect dat
inwoners van de gemeente
inwoners meer bestaanszekerheid
Wijchen en met name
ervaren op de volgende aspecten:
huishoudens met kinderen?
voorspelbaar en voldoende inkomen, toegang tot voorzieningen als onderwijs en zorg en een buffer voor onverwachte uitgaven.
4.
Stichting Leergeld
▪
Beschrijvende vraag, bevindingen
2stromenland heeft in 2022
toetsen aan de normen van
hulp geboden aan 28 families
onderzoeksvraag 1 tot en met 3.
en 35 kinderen. Wat zijn de ervaringen van deze families bij het zoeken en vinden van financiële hulp? Kennen deze families ervaringen van andere mensen die het niet
Bijlage 2: het normenkader
46
Perspectief
Vraag
Norm
lukt om hulp te zoeken/vinden? Uitvoeringswereld
5.
Passen de gemeenten en de
▪
De gemeentelijke aanpak en die van
uitvoerende partners de
partners richt zich op het maximeren
strategieën gericht op
van het bereik van regelingen en
verbeteren van bereik, het versterken van de
ondersteuning. ▪
De gemeentelijke aanpak en die van
maatschappelijke positie en
partners hebben tot doel het versterken
het aanpassen van regels aan
van de maatschappelijke positie van de
de leefwereld in de uitvoering
inwoners.
toe?
▪
Regels, regelingen en ondersteuning passen zich aan aan de leefwereld van de bewoners.
6.
Hoe benut de gemeente haar
▪
De gemeente vult haar regierol naar
regierol om maatschappelijke
maatschappelijke partners in op
partners (welzijnsorganisaties,
verschillende niveaus:
scholen, sportverenigingen en
▪
Opdracht- of subsidieverstrekking die
het Sociaal Team) te
gericht is op het bereiken en
betrekken bij het bereiken en
ondersteunen van kinderen die
ondersteunen van kinderen die opgroeien in armoede?
opgroeien in armoede. ▪
Hierbij ook kijken naar landelijke voorbeelden.
Organiseren van leer- en verbetercycli van uitvoerders van alle partners.
▪
Leren en inspireren van goede voorbeelden binnen en buiten Wijchen.
7.
Wat doen de onderstaande
▪
Beschrijvende vraag, geen norm.
▪
Beschrijvende vraag, geen norm.
▪
De gemeente meet het bereik en de
organisaties op eigen initiatief om kinderen die in armoede opgroeien te ondersteunen? Beleidswereld
8.
Welke inkomensondersteunende regelingen biedt de gemeente Wijchen?
9.
Wat was in de periode 20192023 het bereik van deze regelingen (aantal inwoners,
besteding van de middelen. ▪
Het bereik van de regelingen komt
omvang van bestede
overeen met de gestelde ambities
middelen)?
daarover in het beleid van de
10. Kinderen die in armoede
opgroeien leven niet altijd in
gemeente. ▪
Beschrijvende vraag geen norm.
een gezin die voldoet aan de criteria van de inkomensondersteunende regelingen. Op welke manier wil de gemeente deze kinderen bereiken? Welke
Bijlage 2: het normenkader
47
Perspectief
Vraag
Norm
ondersteuningsmogelijkheden zijn er voor deze kinderen? 11. Wat is het beleid van de
▪
Beschrijvende vraag, geen norm.
▪
Beschrijvende vraag, geen norm.
▪
De middelen zijn besteed aan
gemeente Wijchen om de doelgroep van de inkomensondersteunende regelingen te bereiken? 12. Welke knelpunten (zoals
tegenstrijdig beleid) doen zich hierbij voor? Welke aanpak werkt goed? 13. Gemeenten krijgen sinds 2017
vanuit het Rijk extra middelen
armoedebestrijding bij kinderen.
voor armoedebestrijding bij kinderen. Waaraan zijn deze extra middelen in de periode 2019-2023 besteed? 14. Welke doelstellingen heeft
▪
Beschrijvende vraag, geen norm.
▪
De gemeente monitort de realisatie van
het nieuwe college vanaf 2022 aan de inzet van deze middelen verbonden? 15. Hoe verloopt de realisatie van
het voorgenomen beleid voor
het voorgenomen beleid en de effecten
deze extra middelen?
daarvan
16. Hoe monitort de gemeente
het beoogde effect (een
▪
De monitoring biedt inzicht in het bereiken van het beoogde effect.
afname van het aantal kinderen dat in armoede opgroeit)?
48
Bijlage 3: geraadpleegde bronnen Documenten ▪
202405 Samenvatting Gezinspanel bijeenkomst – Minimaregelingen
▪
20240902 Samenvatting bijeenkomst 2 - Eigen vragen
▪
2204_06_wij_coalitieakkoord_2022_2026_webversie
▪
23 105532 amendement 1 GLW PvdA afschaffen duurcriterium geldterugregeling (AANGEPAST)
▪
23 105532 amendement 3 K8W VVD PvdA CDA WL bewindvoering in gemeentelijke handen (AANGEPAST)
▪
23 105532 motie 1 K8W VVD Indexeer de regelingen
▪
23 105532 motie 4 D66 PvdA GLW CDA Verkorten duur BKR-registratie
▪
Amendement (aangenomen) Voedselbank
▪
Armoedebeleid 2017, beslisnota
▪
Armoedemonitor 2016 Wijchen
▪
Armoedemonitor Wijchen 2020
▪
Beleidsplan 2023 – Geldzorgen, armoede en schulden
▪
Beslisnota raad - Armoedemononitor 2020
▪
Beslisnota raad - beleidsplan Geldzorgen, armoede en schulden
▪
Coalitieakkoord Wijchen 2022-2026 – Samen Verschil Maken
▪
Motie (aangenomen) D66 K8W Armoedebeleid optimalisering geld-terug-regeling (gewijzigde versie)
▪
Motie (aangenomen) D66 K8W Armoedebeleid uitbreiden geld-terug-regeling
▪
Samenvatting Gezinspanel bijeenkomst – minimaregelingen 2024
▪
Sociale Kaart Armoedebestrijding en Schuldhulp 2024
▪
Verslag bijeenkomst Armoede schulden 22-09-22
▪
‘Improving Health through Reducing Stress’: Parents’ Priorities in the Participatory Development of a Multilevel Family Health Programme in a Low-Income Neighbourhood in The Netherlands, Gerda Wink et all, 2021
Regelingen ▪
Kindregeling
▪
Geldterugregeling
▪
Regeling huishoudelijke apparaten
▪
Bijstandsuitkering
▪
Bijzondere bijstand
▪
Uitkering voor oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werknemers (IOAW)
▪
Kwijtschelding gemeentelijke belasting
▪
Individuele inkomenstoeslag
▪
Zakgeldproject
▪
Bijdrage extra kosten chronisch zieken
▪
Studietoeslag
▪
Collectieve Zorgverzekering voor Minima
Voorzieningen ▪
Voedselbank
▪
Noodhulp
▪
Schuldhulpmaatje
▪
Kledingbank
Bijlage 3: geraadpleegde bronnen
49
Interviews Huishoudens ▪
15 gezinnen met kinderen in de gemeente Wijchen die gebruik maken (of hebben gemaakt) van gemeentelijke regelingen en/of toeslagen gericht op huishoudens met een minima-inkomen
Gemeente Wijchen ▪
2 beleidsmedewerkers verantwoordelijk voor het minimabeleid
▪
4 uitvoerende medewerkers betrokken bij het minimabeleid
▪
De verantwoordelijk wethouder voor het onderwerp Armoede en Schulden
▪
Meerdere vertegenwoordigers van de verschillende partijen in de gemeenteraad in 1 gezamenlijke sessie
Partners ▪
AWC
▪
Kans en Kleur
▪
Vluchtelingenwerk Wijchen
▪
Voedselbank Wijchen
▪
Meervoormekaar
Bijlage 3: geraadpleegde bronnen
50