Bijlage VII PvE archeologische begeleiding
Tekst van het document
P r o g r a m m a va n E i se n ko pti te lt ek st
PROGRAMMA VAN EISEN RAAP -P V E 2879
Plangebied De Lymen te Batenburg Ge m e ente W ij chen Arche ol ogische opgravi ng V a ri ant a rcheologische begeleiding
R A A P- Pv E / v e rs i e
[ 1]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Loc a tie
D e L ym e n
Pr oje c tna am
Pl a n ge bied D e L ymen te Ba tenbu rg, g emeen te Wi jch en
Pla a ts binnen a rche ologisch pr oces : Arch e o lo gische o pgravi ng - va ri ant a rche ologische b eg eleid ing Ge ldighe id Pr ogr amm a va n Eis e n: H e t Prog ramma va n Ei sen i s i n p ri nci pe g el dig to t e en j a ar n a g oed ke u ri ng, te nzi j d e b e voe gde o ve rheid a n ders b eslui t. In d ien d it PvE i s ve rb onde n a an e e n ve rgun ning, d a n b e hou dt h et zi j n g eld ighei d vo o r d e d u ur va n d e g eldig heid va n d e b etre ffen de ve rgu nning .
Ops te lle rs / a uteur s
D a tu m
R AAP
1 9 -0 6-202 3
Pa ra a f
G. Zi e l man (Seni or KN A a rcheolo og) te l : 06-30431594 e m a il: g .zi elman@raap.nl Contr ole / goe dk eur ing
D a tu m
Pa ra a f
R AAP
1 9 -0 6-202 3
FW
D a tu m
Pa ra a f
D a tu m
Pa ra a f
F.P. We s tra (Sen ior KNA a rcheol oog) e m a il: f.w estra@raap.nl
Opdr a c htge ver / initia tiefnem er N a tu u rmonumenten L . Sch rö der te l : 0 6 -253 25092 e m a il: l .schreud er@natu urmonumente n.nl
Goe dk e ur ing be voegde ove rhe id Ge m e ente Wi jchen
06-07-2023
d rs . E. va n d e r L in den p o s tbus 9 000 6 6 0 0 H A Wi j che n te l : 0 8 8 4 3279 06 o f 0 6 5 5 27035 2 e m a il: e .va n.der.lind en@drutenwij che n.nl
Ke nnis ge ving de pothouder / e ige naar
Ve rze n d d atum
Arch e o lo gisch D e pot Ge lderlan d D r. S. We i ß -Köni g
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 2]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Mu s e um Kamstra at 4 5 6 5 2 2 GB N ijmeg en te l : 0 6 -460 42193 e m a il: a d g@va lkhofmuseum.n l
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 3]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Inhoud 1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied ............................................................................................................. 6 2 Aanleiding en motivering van het onderzoek............................................................................................................... 7 3 Eerder uitgevoerd onderzoek ......................................................................................................................................... 9 3.1 Eer der uitgev oer d onderz oek ..............................................................................................9 3.2 Ger aadpleegde bronnen.....................................................................................................9
4 Archeologische verwachting ......................................................................................................................................... 10 4.1 Regionale archeologische ( inclus ief bouw histor ische) en (cultuur) landschappelijke c ontex t ............ 10 4.2 Aar d en ouderdom v an de v indplaats(en) ............................................................................. 12 4.3 Begrenzing en opperv lakte van de v indplaats(en) binnen en buiten het plangebied ....................... 12 4.4 Archeologische str atigraf ie en diepte van vonds tlagen ............................................................ 12 4.5 Str ucturen en s por en ....................................................................................................... 12 4.6 Anorganische artefacten .................................................................................................. 12 4.7 Organische artefacten ..................................................................................................... 12 4.8 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antr opologisc he res ten .................................... 13 4.9 Motiv atie....................................................................................................................... 13
5 Doel- en vraagstelling .................................................................................................................................................... 14 5.1 Doelstelling ................................................................................................................... 14 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoeks kaders ................................................................ 14 5.3 Vraagstelling ................................................................................................................. 14 5.4 Onderz oeksvragen.......................................................................................................... 14
6 Methoden en technieken............................................................................................................................................... 16 6.1 Str ategie ( inc lusief motiv atie) ............................................................................................ 16 6.2 Methoden en technieken: regis tratie niet relevante en niet behoudensw aardige relic ten ................. 20 6.3 Methoden en technieken: regis tratie relevante en behoudensw aar dige r elic ten ............................ 21 6.4 Omgang met kw etsbar e v ondsten en mons ters ...................................................................... 22 6.5 Str ucturen en gronds por en, scheepsw rak of v liegtuig ............................................................. 22 6.6 Aar dw etenschappelijk onderzoek ....................................................................................... 22 6.7 Anorganische artefacten .................................................................................................. 22 6.8 Organische artefact en ..................................................................................................... 23 6.9 Archeozoölogische, fysisc h antropologische en archeobotanisc he res ten ....................................
23 6.10 Ov er ige r esten ............................................................................................................. 24 6.11 Dater ingstechnieken ...................................................................................................... 24 6.12 Beperkingen ................................................................................................................ 24
7 Uitwerking ........................................................................................................................................................................ 26 7.1 Ev aluatiefase................................................................................................................. 26 7.2 Str ucturen, gr onds por en, scheepsw rak of v liegtuig, v ondstvers preidingen ................................... 26 7.3 Analys e aar dw etenschappelijke gegev ens ............................................................................ 27 7.4 Anorganische artefacten .................................................................................................. 27 7.5 Organische artefacten ..................................................................................................... 28 7.6 Archeozoölogische, fysisc h antropologische en botanische res ten............................................. 28 7.7 Rappor tage ................................................................................................................... 28
8 Selectie en conservering ............................................................................................................................................... 29
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 4]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
8.1 Selec tie mater iaal voor uitw er king ...................................................................................... 29 8.2 Selec tie mater iaal voor deponer ing en verw ijder ing ................................................................ 29 8.3 Selec tie mater iaal voor c onserv er ing .................................................................................. 29
9 Deponering ...................................................................................................................................................................... 30 9.1 Eis en betr effende het depot .............................................................................................. 30 9.2 Te lev eren produc t.......................................................................................................... 30
10 Randvoorwaarden en aanvullende eisen................................................................................................................. 31 10.1 Personele randv oorw aar den ............................................................................................ 31 10.2 Ov er legmomenten ......................................................................................................... 31 10.3 Kw aliteitsbew aking, toezic ht, over leg en ev aluatie................................................................ 32 10.4 Ov er ige r andv oorw aarden en aanv ullende eis en .................................................................. 32
11 Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ............................................................................................... 33 11.1 Wijz igingen tijdens het v eldw er k....................................................................................... 33 11.2 Belangr ijke w ijzigingen................................................................................................... 33 11.3 Pr ocedure van w ijz iging na de ev aluatiefas e van het v eldw er k ................................................ 33 11.4 Pr ocedure van w ijz iging tijdens uitw erking en c onserver ing .................................................... 33
Literatuur............................................................................................................................................................................. 34 Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen ................................................................................................................... 35 Uitvoeringsfase .................................................................................................................................................................. 37
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 5]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied Pr ojec tnaam
Plangebied De Lymen te Batenburg
Toponiem / locatie
De Ly men
Plaats
Batenbur g
Gemeente
Wijc hen
Pr ov incie
Gelder land
Centr umc oör dinaten
170.434/426.345
Water staatkundige gegevens
Uiterw aard van de Maas
CMA / A MK s tatus
NV T
A r c his monumentnummer
NV T
Opper vlakte plangebied
69,4 ha
Opper vlakte onderzoeksgebied
47,6 ha
Huidig gr ondgebruik
w eiland en akkerland
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 6]
P r o g r a m m a va n E i se n ko pti te lt ek st
2 Aanleiding en m otivering van het onderzoek Aa nle iding e n m otiver ing D e a a n lei ding to t h et o n derzoe k w aa rop d it PvE b etrekkin g h eeft, vo rmt d e g epla nde o n tw ikkelin g va n h e t p l a ngebi ed (fi guur 1 ). Bi nnen h et p lang ebie d zi j n d ive rse b od emi ngre pen g e pland w aarvan d e h o o fdmoot b estaat u it h et g rave n va n e n g eu l, w aarvan d e d iepste d el en to t ma ximaal 3 ,2 0 m + N AP (ca . 3 ,5 m -mv) rei ken . D aarnaast zu ll en b omen w o rden a ange plant, e en kad e a ange legd e n e n ke le o phog ingen p laatsvin den.
F i guur 1. Ontwerpkaart met hoogtelijnen variant 7 ( aanlevering Natuurmonumenten d.d. 13 april 2023).
D e m o tiva tie o m d it PvE te s chrijve n ko mt vo o rt u it d e resul ta ten e erdere o nde rzo eken vo o r d i t p l a n gebi ed n ameli jk e e n b ureauon derzoe k (Wi tmer, 2 022) e n e en ve rken nend b ooronderzo ek (Wi tm er, 2 023). H o e w el o p b asis va n d eze o nde rzo eken i n h e t p lange bied g een vi n dpl aatse n i n d e vo rm va n n e d e rze ttingsterrei nen o f g rafve lden w o rde n ve rwacht, ka n met n ame a a n d e d ive rse re stg eulen i n h e t g e b ied e e n h oge a rcheol ogisch e ve rwachting w ord en to ege ken d vo o r w atergerela te erd e resten. Oo k b e sta at e r e e n kans o p h e t a antre ffe n va n kano - o f s che epsw rakke n i n h et b e dding zan d i n h et g e h e le p l angeb ied. Aa n gezi en d e rg elijke o bj ecten n iet o f n auw eli jks o p te spo ren zi jn midd els e en
R A A P- Pv E / v e rs i e
[ 7]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
b o o ron derzoek, i s i n h et ka der va n d e vo orgen ome n i ngrepen ve rvo lgond erzo ek g ead viseerd i n d e vo rm va n e e n o pg ravi ng - va ria nt a rcheol ogisch e b ege leidi ng. 1 Om d a t h et n iet m ogeli jk i s o m d eze resten d uu rza am i n d e o nd erg ron d te b ehou den, i s d oor d e g e m een te Wi jch en h et (sele ctie )beslui t g e nomen o m e en o p gra ving u it te vo e ren , zo d at d e resten b o ve n d e g ron d ( e x si tu) ku nne n w orden ve i lig geste ld (d .d. 3 a pril 2 023 ). H e t a rch eolog isch o nd erzo ek w ordt d aarom g ecombi neerd me t d e c ivi elte chnische w erkzaamhed en e n u i tg evo erd a ls e en o pg ravi ng - va ri an t a rcheolo gische b egele iding .
1
W i t m e r , 2 0 23 .
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 8]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
3 Eerder uitgevoerd onderzoek 3.1 Eerder uitgevoerd onderzoek Zo w e l i n h et p la ngebi ed a ls i n d e d i recte o mgevi ng va n h et p l angeb ied zi j n i n h et ve rlede n a rch e olog ische o n derzo eken u i tgevo erd . Binn en h et p la ngebi ed ze l f is e e n b ureauo nderzoe k e n e en ve rke n ne nd b oo ron derzo ek u itge voe rd. Uit vo erder
Uit vo eringsp e riode
Rap p o rtage ( au teur, jaartal)
V o n dsten, m o nsters, d o cum entatie o n d ergebracht b ij
Bur eauonderzoek
RA A P
januar i
Witmer , 2022
RA A P Oos t Neder land
V er kennend booronderzoek
RA A P
mei t/m augus tus 2022
Witmer , 2023
RA A P Oos t Neder land
So o rt onderzoek
T ab el 1. Overzicht van eerder uitgevoerd onderzoek.
3.2 Geraadpleegde bronnen N a a st b ove nstaand e o nderzo eke n zi j n o nde rstaande b ron nen g e raa dplee gd: • El l e nkamp, G.R . & M.D .R . Schu rmans, 2 0 23. Be treft e en recent u itge voe rd b o or- e n p ro e fsleuve non derzoek a an d e o ve rzi jde va n d e Ma as (D eme n-D ieden ). • Ja n ssens, M.P.J. & G.R . El lenkamp. Programma va n Eisen vo o r h et p roefsl euve nond erzo ek e n o p g ravi ng -va ria nt a rcheol ogisch e b ege leidi ng D emen-Died en (R AAP PvE 2 5 25). • h ttp ://w ww.exp ed itie-ove rdemaas.nl/. Ve rslag va n h et o n derzoe k i n g e bied Ove r d e Ma as. Ve rs ch il me t d e L ymen i s d at d e vo n dsten d a ar h o ofdza kel ijk w o rd en g eda an i n h e t za n d b ij d e za n d w i nning d oor e en za n dzu ige r. Za ndw innin g (en h et i nze tten va n e en za n dzu ige r) is b i j h et p ro j ect d e L ymen n iet a an d e o rd e.
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 9]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
4 Archeologische verwachting
4.1 Regionale archeologische (inclusief bouwhistorische) en (cultuur)landschappelijke context H e t p l a ngeb ied l i gt i n d e u ite rwaa rde n va n d e n oordel ijke, rechteroeve r va n d e Ma a s. To t d e l ate m i d del eeuwe n con cen treerde b e wonin g e n l an dgeb ruik zi ch m et n ame o p h og er g e lege n d elen va n h e t l a n dschap , zo als o p o e verwal len, creva ssen e n o ude s tro omrugge n. D e s ta d Ba tenburg, d ie d ire ct te n n oo rdo osten va n h e t p lang ebied l igt , is o n tstaan o p e en d e rge lijke o u d e stroomrug . Te n n oorden va n Ba tenburg zi j n te ve ns a anwi jzin gen g e von den vo o r b ewoni ng i n d e IJze rti jd e n R omeinse ti jd. 2 Va n af d e R omei nse tij d to t e n me t d e l ate m iddel eeuwe n mea nderde d e Ma a s i n h et p l angeb ied. D e h u idige l oop va n d e Ma a s is d o or d e mens g estuurd me t d e b edij king i n d e 1 2 e /1 3e e euw, e n l a ter d o or h e t a anleg gen va n kribb en e n a n dere w aterstaa tkund ige w e rkza amhed en. Si n d s d e b edi jki ng zi j n d e u i terwa ard en o ntstaan, w aa rbi j h et g ebi ed b ui te ndijks g e leid elijk o p g esl ibd ra akte met s ediment. Om l an dgebruik mo gelij k te ma ken , w e rd en ve e l sl oten d wa rs o p d e Ma a s g e graven .
Al s g evo lg va n d e d i jka anleg , d e to egenomen p iekafvo er va n d e Ma a s d oor kl i ma atve rand eri ng, e n o ntg innin gen b o venstro oms, vo n den e r stee ds va ke r o ve rstromin gen p l aats . In h e t p l a ngeb ied i s g een b ebouw ing ( d us g een b o uwhistorische co ntext) a an wezi g e n o p b asis va n h i s torisch ka artmateriaal w o rde n g een resten va n b ewo ning u i t d e p eriode va na f d e l ate m i d del eeuwe n to t e n me t d e n ieuw e ti jd ve rw acht i n d e L ymen. Vo o r h e t p l ang ebied is ti jd ens h et b ureauon derzoek e en g esp ecifi cee rde ve rw achting ska art g e m aakt, w aarop o pva ll ende za ke n, zo a ls w i elen, g e ulen, d e a andu iding va n e e n sl uize n, (vo e t)ve ren , kri bben u i t ve rschill ende p e rio den, e n h istorische w egen d oor d e u iterwaarden zi jn a a n g egeve n. In e e n g roo t d e el va n h et p la ngeb ied zi j n b od emve rstoringe n ve roorza akt b i j za n d -/kleiw innin g te n b e h o eve va n d e b akstee nindustrie. U it e en ve rg elij kin g va n N AP -h oogten va n h e t m aaive ld i n 1 897 e n h e t AH N b l ijkt d e b odem zu i deli jk va n Ba tenbu rg (‘ eerste l i jm’ ) to t ci rca 0 ,5 to t 1 m i s a fgeg raven; i n d e ‘ tw eede l ijm’ e n ‘ de rde l ijm’ circa 1 ,5 to t p laatselij k ru im 2 m .
3 Bi j h e t ve rkenne nd b oo ron derzo ek w as é én va n d e te to etsen vra g en i n h o eve rre e r rond 5 à 6 ,5 m N AP n o g e e n a rch eolog isch re leva nt n ive au a a nwezi g ko n zi j n . Aa n d e o ve rzijd e va n d e Ma as i s e e n d e rg elijk n ive au w é l i s a angetroffen b i j b ooronde rzo ek e n zi j n e r b ij p roefsl euve nond erzo ek m i d del eeuwse s poren g evo nde n. 4 Ti jdens h et b oo ron derzoe k i n o n derhavi g p lan gebie d is e r e en d e rg el ijk a rcheolo gisch re leva nt n i veau n iet w aa rge nome n.
2 3 4
H e s s e l in g , 2 0 20 . W i t m e r , 2 0 22 1 6 -1 7 . E l l e n k a m p & S c hu r ma ns , 2 02 3
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 10]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
F i guur 2. Diepte van het beddingzand ( gekleur de s tippen) geprojecteerd over de verwachtingskaart van het voor onderzoek (Witmer, 2022). Rectificatie: binnen de gele cirkel is abusievelijk een kloosterlocatie aangeduid; di t b etreft ‘s lechts’ een boer derij/gebouw met als oudst bekende vermelding in 1443 en l igt net buiten onder havig plangebied.
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 11]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Op b a s is va n h e t vo orond erzo ek e n d e vi n dp laatsen i n d e omg evin g g eld t vo o r h et p lan gebi ed d e h i e ron der b eschreve n ve rwachting . H e t kan h i erb ij sp eci fiek g a an o m resten d a te ren d u it d e l ate m i d del eeuwe n. H et g aat h ie rbi j vo o rnamel ijk om w atergerela te erd e rel icten .
4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) In d e b e d ding afze ttin gen zi j n a a n d e s chee pva art g e rela teerde resten te ve rw ach ten. D at g eld t o ok vo o r d e g e ula fzetting en, ma ar o mdat d e ze p e riod iek d roo gvi el en, zi j n e ve ntue el o ok resten te ve rw a chte n va n a ctivi teiten d ie w erden o n tplooi d i n d e n a tte p eriferi e va n n ederze tti ngen, zo a ls g ro n dstofwinn ing o f vi sva ngst, e tc. D e b asis va n d e g eu len i n h et p lang ebied zi jn g edatee rd va n af d e R o mei nse ti jd, zo d at va n af d eze p eri ode reste n te ve rwachten zi j n.
4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) binnen en buiten het plangebied On b e kend , h et g aat o ve rw egend om p u ntlocaties, w aarvan n i et ze ker is o f ze e r l i ggen e n zo j a w a a rva n d e e xa cte l igg ing o p vo o rhand n iet te b epa len i s.
4.4 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen In s i tu is h e t materiaal te ve rwachten o p d e p lekken w aar h et w ater a ctie f h eeft g estroomd (d e b e d d ing e n restgeul en). D o or d e a ctivi teit va n d e Ma a s kan e chte r o ok ve e l ma te ria al ve rs poeld zijn. D e b e d din g- e n g eulafze ttinge n komen o ve r h et a lgemee n vo o r va n af ci rca 5 m +N AP e n d i eper. Al l e e n i n h et u iterste o osten va n d e L ymen komt h e t b eddin gza nd h og er vo o r.
4.5 Structuren en sporen Er w o rd t re ken ing g eh oude n met d e a a nwezi gh eid va n w atergerelate erd e rel icten . D i e ku nnen b e s taan u i t va artuige n, steig ers, vo o rmalig e ve ren, ka des, o eve rbeschoeii ngen , e tc. Ma a r o ok kl e i nsch alige r re licten zo a ls vi sfuiken o f – netten o f sporen va n g rondstofwinn ing ku nne n ve rwacht w o rd en .
4.6 Anorganische artefact en An o rg a nisch e a rte fa cten zu l le n vo o rnamel ijk b estaa n u it a ardewe rk, n atuurstee n e n i n m inde re mate m e ta al, g las e n b o uwmateri aal. Vo n dstmateriaa l g erelatee rd a a n d e a ctivite iten d ie i n d e n atte co n te xt o n tplooi t zi jn , b estaa t s pecifiek u it b ootshaken, a f va l, resten va n l ad ing, b al last o f n e tve rzw a ring en.
4.7 Organische artefacten Org a n isch e a rtefa cten w o rde n ve rwacht i n n a tte co ntexte n. Me est ka nsrij ke l o caties vo o r i n situ m a te ri aal zi j n n ie t g eërodeerde vu l li ngen va n restge ulen . Aa n ge zie n d e a fze ttingen h oofdza ke lijk vo o rko men va n af 5 m +NAP e n d ieper, l igt h e t m erendee l o nde r h et m inimale g rond waterpeil (g e stu wd o p 4 ,9 m +NAP), zo d at i n d e b e treffend e a fze tti ngen d e ve rwachte co nse rve ri ng va n o rg a nische ma teria al g oe d is. R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 12]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
4.8 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten In n a tte co ntexte n w ordt re ken ing g eh ouden met zo w el ve rb ra nde a ls o nve rbran de a rch e ozo ölogische e n a rcheobo tanische resten. Eve ntue le fys isch a n tropo logische resten w o rde n e ve n e e ns i n zo we l ve rbrande a ls o n verbrande s taat ve rwa cht.
4.9 Motivatie Bo ve n staa nde ve rw achti ng i s g emo ti vee rd to t s ta nd g ekomen. H ierbij is g eb rui k g emaakt va n a lge m e e n b ekend e i nzi ch te n i n h et vo o rkomen va n s tructure n, spore n e n a rtefa cten p e r comp lextyp e e n d e re s ultaten va n h et e e rde r i n h e t p lange bied u itgevo erde o nde rzo ek.
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 13]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
5 Doel- en vraagstelling 5.1 Doelstelling H e t d o e l i s h et ve i ligstellen va n d e w etensch appel ijke i nformatie va n a rcheol ogische vi nd plaatsen i n g e bed i n d e b ed ding- e n/ g eu lafze tti ngen b i nnen h e t p lang ebied (vo or zo ve r d e ze b e dre igd w o rd en ), o m d aarmee i nformatie te b e houd en d ie va n b e lang i s vo o r d e ken nisvo rmin g o ve r h e t ve rl e d en (b eho ud e x s itu).
5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Ve rw a cht w o rdt d at h e t o nderzo ek e e n rel atie me t d e N OaA 2 .0 o nderzo eksthema’s h eeft zo a ls: • H o o fdstuk 3 “Geb rui k va n w ater” (Wa ar w ord en schee psw rakke n a ange troffen e n h oe ka n d e a a n w ezi ghei d e rva n w o rde n ve rklaard? “Zi jn e r d elen va n s che pen a a nwezi g?) • H o o fdstuk 4 “Occup atie e n a d aptatie i n h et ri vie reng ebie d e n l an gs d e kust” (Wa t i s d e fu n c tie e n s a men hang va n s tructuren d ie s amenhan gen m et w aterbehe er? Op w e lke w ijze w erden ri vi e rove rstromi ngsvlakten e n u iterw aarden d o or d e mens g ebruikt e n i ng eri cht? We l ke verbanden b e s taan e r i n h e t rivi erengeb ied tu ssen fys isch g eo grafische ve ran deringen , l a ndge bru ik e n b e w o ningssporen?) • H o o fdstuk 2 1 “D e d yn amiek va n h e t l a ndge bru ik” (Wann eer, w aar e n i n w el ke m ate vi n den e rosie e n s e dimentati e o nder i nvl oed va n w a ter p l aats e n i n h oe verre is e r ve rban d met (w elke?) m e nse lijke a ctivite iten?) • H o o fdstuk 2 2 “Me ns e n m ateriële cu ltuur” (Waar e n h oe zi jn scheepswrakken h e rge bru ikt?) • H o o fdstuk 2 3 “N etwerke n e n i nfrastructu ur” (Wel ke i n frastructurele e n s ociaale con omische ro l s p e eld e d e Ma as i n d e schee pva art? Tra nsport va n m ensen e n g o ederen).
N a a st d e N a ti onal e On derzoe ksagend a ka n o ok g ebruik g ema akt w orden va n d e Provi nci ale [Ge l d e rla nd] Ken nisagend a R ivi erengeb ied. 5 In p oten tie ka n h et o nde rzo ek, met u itzo nde rin g va n de vro e g e p rehistorie , e en b ij dra ge l eve re n a an ke nnisve nster 7 to t e n m et 1 2 va n d e ke nnisag enda. In h o e ve rre h et o nde rzo ek e en b ij drag e ka n l eve ren a an d e ze e n a ndere th ema's, i s a fhankelij k va n d e u i tko msten va n h e t o n derzoe k.
5.3 Vraagstelling D e vra a g ste lling d ie m et b ehul p va n h et o nderzo ek d i ent te w orden b e antwoo rd, i s g erich t o p d e o m va n g, d iepte liggi ng, a ard e n o ud erd om va n e ve ntue el i n h e t p l ange bied a a nwezi ge vi n dp laatsen .
5.4 Onderzoeksvragen 1.
We l ke a an vull ende i nformatie o ve r g eomorfo - e n l i thogen ese l eve rt h et o nd erzo ek va n d a g zo mend e l agen e n/of g eul vul linge n o p te n o p zichte va n d e re eds ve rzamel de g eg evens?
5
B r u n i n g , 2 0 12
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 14]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
2.
Zi j n e r a rche ologische s poren a anw ezi g? Zo j a, w at i s h un a a rd, d a te rin g, d ieptel iggin g, kw a l itei t (gaa fh eid e n conservering ) e n ru imtelijke ve rspreidin g?
3.
We l ke ma teria alcategorieën zi jn a anwe zig ? Wa t is d e vo n dstdichthei d/ruimteli jke ve rs p reidin g? H oe is d e co nserveringstoestand? Wa t i s d e typ o log ische d ate rin g?
4.
Wa t i s d e ruimteli jke spreidi ng va n d e a rche olog ische resten , zo we l i n h et h orizo ntale a ls ve rti ca le vl ak? In w el ke g e ologische e n b o demkun dige e e nhed en d an w e l l age n b evi nde n zi ch d e a rcheo logisch e resten? Is e r e e n ve rschi l i n d e a a rd va n a an getro ffe n resten tu sse n d e g e u l- e n b edd ingafze ttinge n?
5.
H o e d a teren d e restge ulen i n h et p lan gebie d?
6.
Wa t ze g g e n d e a ange troffen re ste n p er p eri ode o ve r d e o ntwi kkeling e n g ebruik va n h et g e b i ed?
7.
Op w e l ke w i jze w erd en ri vie r-ove rstromingsvl akten e n u iterwaa rden d oor d e me ns g e bru ikt e n i n g erich t? (NOaA 2 .0 -vraag 1 2 2).
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 15]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
6 Methoden en technieken 6.1 Strategie (inclusief motivatie) Op b a s is va n h e t vo orgaa nde b u reau onde rzo ek is d ui delij k d a t b i nnen h et p lang ebied a rch e olog ische resten kunn en vo o rkomen. Eve ntue le vi n dpl aatse n kun nen b i nnen d e p lann en n ie t d u u rza am i n si tu w ord en b eh ouden . Bi nn en h et p la ngebi ed w orden met n ame w atergerelate erd e re s ten ve rwacht. D eze b esta an o ve r h e t a l gemeen s olitai r g el egen l oka le resten , d i e n auwe lijks m i d dels e en regu lier a rcheo logisch vo orond erzo ek zi j n o p te s poren. D erhalve i s h et n iet m ogeli jk o m h e t p lan gebie d vo o rafg aand a a n d e g ep lande o ntwikke ling te o n derzoe ken. H e t a rcheolo gisch o n d e rzo ek w ordt g ecomb ineerd m et d e civi el techn ische w e rkzaamhe den e n u itgevo erd a ls e en o p g ravi ng - va rian t a rcheol ogische b egel eidin g. Een samenva tting va n o nd erstaand e strategie i s te vi n d e n i n b ijl age 2 . D e s trate gie va n h et a rche olog isch o nd erzo ek i n Proje ctgeb ied d e L ymen w ordt b ep aald d o or e e n a a n ta l ra ndvo orw aarden e n b eperkin gen. H et i n d it PvE b eschre ven o nderzo ek ri ch t zi ch o p d e te ve rw a chte n a rcheo logisch e rel icten d ie zi j n g ekopp eld a a n d e n atte co ntext.
H e t o nderzo ek d i ent d a a rna ast te l ei den to t e en g oed b e gri p va n d e a rcheo logische resten i n h un l an dschap pelij ke co n te xt. Arch e o lo gische reli cten g e rel ateerd a an d e n atte co ntext zi j n te ve rw achte n i n d e b e dding - e n g e u l afze tti ngen, d i e w orden a fge dekt d o or u i terw aardafze ttin gen. Ze l ig gen d us o p e n ige d i epte e n ko m en o ve r h et a l geme en vo o r va n af ci rca 5 m +NAP e n d iepe r (zi e fig uur 2 ). Aa n gezi en p ro j ectgebi ed d e L yme n b inn en h et g estuwde d eel va n d e Ma as va l t, i s a ltij d sprake va n e en m i n imaal g rond waterpeil va n ci rca 4 ,9 m +NAP. D i t b e teken t d us d a t d e b edd ing- e n g eu lafze ttin gen (i n cl . e ven tu eel d a ari n a anwe zig e a rcheo logisch e re licte n), zi ch h o ofdza ke lijk o nder h et g rondw ater b e vi n d en. In h et vo o rl iggen de o ntwe rp i s d it vo o r ca . 1 0,9 h e ctare va n d e i n to taa l 4 7,6 h ectare o n tg ravi ng h e t g eva l (zi e fi gu ur 3 ). D e a an wezi gheid va n g ron dwater vo rmt e e n b ela ngrijke b e p e rkend e fa ctor vo o r d e w i jze w aarop a rch eolog ische w a arnemin gen ku nne n w orden g ed aan.
Ge zi e n d e g rote d i epte (to t meerdere me ters -mv) va n d e g raafwerkza amhede n e n d e m oge lijke a a n w ezi ghei d va n a rcheol ogisch e resten, w orden i n p ri nci pe a lle g raa fwerkza amheden beneden 5 m +N AP i n te nsief b e gelei d. Een e xte nsieve b eg eleid ing (i nspecti e va n d e o ntgrave n d ele n), zo u n ie t zi n vo l zi j n , a ange zie n a lle rele van te i nformatie d an a l zo u zi j n ve rd wenen . H e t u itgangspu nt is d at er ti j d e ns d e o ntgravi ng e en tu ssenvl ak ( o pgravi ngsvl ak) w ordt a ang elegd rond 5 m + N AP o f zo ve e l h o g e r a ls b ed ding zand o f g ron dwater o f a rcheo logische re licte n w orden a a ngetroffen. Bi j a l le g raa fwerkza amheden va na f 5 ,0 m +N AP e n d ie per w a arb ij i ntacte b od eml agen (i .c. b e dding e n g e u lafze ttinge n) w o rden g evo nden zu ll en d us i n p rincipe a rch eolo gen a an wezi g zi j n. Gra a fw erkza amhede n b ove n 5 m +N AP w orden i n b egi nse l n iet a rche ologisch b ege leid t, te nzi j e r (m o ge lijk) re leva nte a rcheolo gische resten te vo orsch ijn kome n. Mo cht d aarva n sp rake zi j n, d an w o rd t h et s ta ppen plan vo o r to eva lsvo ndsten g e vol gd (b ijlag e 3 ).
D e i n i tiatiefn emer ste lt d e civi el te chn ische u i tvoerder o p d e h oogte va n h et fe it d a t d e w e rkza amhed en o nd er a rch eolog ische b e gelei ding p laatsvin den, w at b e te ken t d a t d e o n tg ravi ngswerkza amhed en g esch ieden o nder reg ie va n e en a rcheolo og. D e ci vie ltechnische w e rkza amhed en d ie nen e chter zo m in mo gelij k te w orden g ehind erd . Ind ien s pra ke i s va n p otenti eel
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 16]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
b e h o udenswa ard ige a rch eolog ische reste n w aarva n h et d ocume ntere n e n b ergen e nige ti jd za l ve rg e n , w orden d e g raa fw erkza amh eden o p d it p unt d i rect g esta akt. Me t d e i nitia ti efnemer / ci vi e l technisch u i tvoe rder zu l len o p d at moment d i rect p ra ktische w erkafspra ken g ema akt o ve r h et ve rd e re ve rl oop va n h e t w e rk.
F i guur 3. Ontgravingen onder het s tuwpeil van de Maas ( cf. ontwerp variant 7 d.d. 13 april 2023).
Ar c he ologische bege le iding bove n ge middeld gr ondwaternivea u Al g e meen Er w o rd t i n b e ginsel o p e e n w ijze o ntgrave n w aa rbi j d e a rche oloo g o p n orma le w ijze h e t vl a k kan l e ze n . Bi j h et a an treffen va n b i jzo ndere vo n dste n o f omva ng rijke comp lexe n d ien t co ntact te w orden o p g e nomen m et d e ve rgu nning houde r e n d e ve rgun ningve rlener o m te b epale n h oe h i er ve rd er mee o m te g a an e n d e strategie e ve ntueel a a n te p assen . On d e rsta ande vo o rwaarden d iene n te nmi nste i n a ch t te w o rde n g enomen : 1 . N a d e a a nle g va n e en vl a k e n b ij h e t a fw erken va n sp ore n w ordt g ebruikt g ema akt va n e en m e ta alde tector vo o r h e t vl a kdekken d o psporen va n me ta alvo ndsten. H et vo n dstmateriaal w ord t i n h e t vl a k p e r s poo r ve rzame ld. N iet s poorgerelate erde vo n dsten w ord en p er o nde rsche iden a rch e olog ische l a ag o f h orizo nt i n va kken va n 5 x5 m ve rza meld. 2 . Vo n d s tconcentraties, e ve nals b ijzo nde re vo n dsten, w orden a ls p u ntlocatie i ng eme te n. 3 . In d i e n vi n dpla atsen w ord en a ang etro ffen w orden h oo gtema ten g enomen va n h e t sporenvl ak, d e p ro fi ele n e n d e a a ngetroffen s pore n.
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 17]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
4 . In d i e n a rcheo logische sp ore n e n/of o bje cten w ord en a ang etroffen d ient d e civi ele u i tvoe rde r d e a rch e oloo g vo l doend e ti jd te g eve n o m d e a rch eolog ische w a ard en te d ocumenteren co nform d e KN A 4 .1 e n d e i n d i t PvE g e stelde e isen . 5 . D e vl a kken w ord en, ma chi naal o f h a ndmatig, (b ij)g eschaa fd i ndie n w enselij k, zo d at h et vl a k g o ed l e e sba ar i s e n o p dat e r o p tima al i nforma ti e ve rzamel d ka n w orden. 6 . In d i e n, omw ille va n ci vi el(te chn isch)e red enen (d ele n va n ) h et o n derzoe k n ie t co nform h e t PvE ku n n en w ord en u itge voe rd, o f o m a ndersoorti ge re denen va n o n derstaa nde w ordt a fgew eke n, d ient d i t s chrifteli jk g emeld te w ord en b ij d e ve rgun ningve rlene r e n i n houd elijk g efund eerd w orden a a n g egeve n i n h et d agrapp ort e n h e t o nderzo eksra pport. Bij fu nd ame ntele w i jzi ginge n te n o pzi chte va n d i t PvE w o rd t g e hand eld co nform h o ofdstuk 1 0 u i t d i t PvE. 7 . Ove r h e t “tu ssenvl ak” (zi e o nder) za l n ie t met ma terie el e n/of vo e rtuigen g ere den w o rden . Pas n a d a t h et “tusse nvl ak” is vri j gege ven d oor d e u itvo erend a rch eoloo g is d i t to egestaan e n ka n ve rd er g e g a an w o rden met d e ci vi eltechnische w erkza amhede n. 8 .
Bi j h e t a an treffen va n s che epsa rcheol ogische w aarden d i enen a rcheolo gische s ch ee psva artsp eci alisten b etrokken te w o rde n b ij h e t a rcheolo gisch o n derzoek, zo d at d eze cf. d e KN A o n d e rzocht e n b eh ande ld ku nnen w o rde n (vg l. b ij lage 1 ). Sp e ci fiek Aa n g e zi en d e vo o r n atte a rcheolo gie re leva nte a fze ttinge n , o p e nkele u i tzond eri ngen n a , va na f 5 m +N AP w o rd en a a ngesnede n d ient e e n tussenvl ak a ange legd te w o rd en o p e e n g ewenste d i epte va n 5 m +N AP o f zo ve e l h og er a ls b ed dingza nd o f g ron dwater o f a rcheo logisch e rel icten w orden a a n g etro ffe n. In d rog e p eriodes d roge p e rio des va n h e t j a ar, za l h et g rond water b ened en d it vl a k s ta a n (cir ca 5 -20 cm). In n atte p eriodes s ta at h et g rondwa te r e chter h oger e n o ok b ij re ge n za l h et n i ve a u snel te n at zi j n om w a arn emi ngen te d o en i n h e t vl a k, w aardoor – o p a a nwijzi ng va n d e a rch e oloo g – compartimentering za l d ien en p la ats te vi n den . In d e p ra ktij k komt d at n ee r o p h e t a a n l egge n o f l aten s taan va n e en ti jdeli jk d ammetje d oo r d e kra anmach inist, w a arn a d e a rch eoloo g h e t vl a k ka n l e zen e n d ocumenteren, w aarna h e t d ammetje w e er ka n w orden ve rwijd erd .
D i t i s g oed moge lijk, omda t g ewerkt w ordt me t g ps-gestuurde h yd ra ulisch e g ra afmachin e. D eze g ra a fmach ine d ie nt vo o rzi en te zi j n va n e en g ladde b ak. Me t d i t tussenvl ak w ordt d e to p va n d e re l e va nte a fze tting g e raakt. Omdat ve rvo lg ens n iet d iep er w o rdt g e gra ven i s e r g een d i recte b e d rei ging vo o r d e i n h e t s ediment i n gebed de a rche olog ische w aa rde n, w aardoor d e a rch eoloo g d i re ct n a a anl eg va n d it vl a k, h et ve rse – n i et u itgedroog de o f o nde r w a te r s ta ande – vl a k kan g aan l e ze n e n zo m ogel ijk d e a rcheo logisch e w aarden d o cumente ren e n ve i ligstellen con fo rm d e i n d e b e ro epsgroep h e ersend e n orm (KNA 4 .1 ). H et l aten o p enlig gen va n h et vl a k g eeft n amelijk e en te g ro o t risico vo o r h e t o nleesba ar ra ke n va n h et vl a k d oo r u itd rogi ng o f h et o n der w a ter ko men te s ta a n. D it creëren va n h et tu sse nvl ak ve rg t e e n g oe de a fstemmin g ti jd ens h e t startoverleg d oor d e s e n ior KN A-archeol oog o p b asis va n d e p l annin g e n w erkw ijze va n d e ci viel tech nische u i tvoe rder, o p d a t h et vl a k d o or d e a rcheol oog g el eze n kan w ord en vo o r h e t o ntdekken va n a rcheolo gische w a a rde n.
In o ve rl e g me t h et b evo egd g e zag kan w o rde n a fgesproken d at d e a rch eolog ische b e gelei ding wordt a fg e schaald . D i t is h e t g e val a ls e r l an gere p eriode n i ets g e von den w ordt.
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 18]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
In d i e n vo o r d e o ntgra vin g va n d iepe re b o demlagen w ord t a fg esp roken d a t a fw ezi gheid ve rantwoo rd i s , g e ldt h et s tappen plan to e valsvo ndsten ( zi e b i jlag e 3 ). Te ve ns za l d an o p i e dere l aatste d ag va n d e w e e k d a t e r d o or d e u itvoe rde r a fge grave n w o rdt, h et vl a k va n d ie d ag real time w orden b egel eid e n va n d i e d agen e rvo or d at e r g een a rch eolog ische b e gelei ding i s m aar d a t a fwezi ghei d ve ra n tw oord w as, za l h e t vri j g ele gde vl a k va n d i e w eek a rche ologisch g edo cumentee rd w o rde n e n zo d a n i g o nde rzo ch t d a t o ok d e metaa ldetector vl a kdekken d g een sign aal m eer a fgeeft. D aarbij w o rd t h et vl a k i ntensief g ele zen e n w orden d e a rcheol ogische vo n dsten e n fe nomenen g e d o cumen te erd conform d e KNA. R e kenin g d ient te w o rden g ehou den d a t b i j sle chte w e e rsomstandi ghed en (ve el re ge n) a fwe zig heid va n e e n a rcheo loog m inde r za l vo o rkomen . Ar c he ologische bege le iding onde r ge middeld gr ondwaternivea u Be n e de n ca. 5 m +NAP w o rdt h e t g ron dwater a ang etroffen, zo d at ve e la l o nder w ater w ordt g e g rave n.
Aa n gezi en h ier a l sn el o fwel h et l os g e pakte b edd ingza nd w o rdt g eraakt, o fwel d e sterk g e l a agde restgeul afzetting en, i s h ier p er d e finitie sprake va n e e n i nstabiel e b odemop bouw, w a arin h e t g ro nd water va n o n deren e n va n d e zi j kanten kan kome n to estromen. D at b ete ken t d a t d e kans b e s taat d at e e n vl a k h ie r vri jw el d irect n a o ntgravi ng o nd er w a te r s taat e n o nve il ige w erksitu a ti es ku n n en o ntstaa n, zo da t e r b ep erkte o f g een w aarnemingsmo gelij khe den m eer moge lijk zi j n. D oor co m pa rtimentering va n d e a fgra ving zu ll en e chter b etere w aarnemingsmo gelij khe den g ecreëerd d i e n en te w orden . In d e p ra ktijk komt d at n ee r o p h e t – o p a anw ijzi ng va n d e a rch eolo og a a n l egge n o f l aten s taan va n e en ti jdeli jk d ammetje d oo r kraa nma chin ist, w aa rna d e a rcheo loog h et vl a k ka n l e zen e n d ocume ntere n, w aarna h et d ammetje w ee r ka n w orden ve rw ijde rd. H e t l e e g pompen (b ronbemali ng c.q. d ompe lpomp) va n b i jvo orbe eld e e n compartiment is p as n o o d za kel ijk, b i j h et a antreffen h o ge a rche ologische w aa rde n, zo da t d e to estroom va n w ater g e re gu leerd ka n w orden e n d e ve i lighe idsrisico’s minimaa l zi j n.
D oordat d e b in nend ijkse (s tre ef)p eilen n ageno eg g el ijk zi jn a an h et s tu wpei l o p d e Ma a s (4,9 m +NAP), kan e r to estro om va n w a te r va n zo w el d e Ma a s a ls h et b inne ndijkse g ebie d w orden ve rw ach t. Ie d ere w e ek za l m inimaal 1 d a g ti j dens e n n a h et a fgra ven va n d e e erste 5 00 m² i n d ie w e ek w o rde n b epaa ld o f i n d i e w eek ve rd e re p e rmanen te a anwe zig heid va n e e n a rcheo loog n o odza ke lijk is. Al s d i t n i et n odi g b lijkt te zi j n , za l te ru ggeva lle n w orden o p d e o re n e n o ge n va n d e kraanmachinist . D e kra a nmachi niste n krijge n o p vo o rhand e e n d uid elijke w erki nstructi e mid dels e en ‘ to o l boxmee ti ng’, zo d at ze w e ten w a arop te l etten e n h o e te h and elen w a nnee r e r a rcheol ogisch e vo n d s ten e n/of fe nomen en i n h e t g e ding zi jn . Al s d at h et g eva l i s, d an i s e en g o ede a rche olog ische o p vo l g ing d aa rva n va n b el ang. In d ie g e val len w o rdt h et s tappen plan toe valsvo ndsten (Fout! Ve r w ijzingsbron nie t ge vonden.) d o orl open. In d e p a rag rafen 6 .2-6 .1 1 zi j n u itgan gsp unten te n a a nzi en va n re gistratie e n d ocumen tatie e n o m g ang met sp ore n, vo n dsten e n monsters u i tgewerkt.
D e s enio r-archeo loog za l e e n w aarderings A4 o p s te llen co nform d e KNA-w aarderingssystematiek. In o ve rle g met d e ve rgunn ingho uder e n ve rg u n nin gverlen er za l o p b asis va n d it w aa rderings -A4 w o rde n b esloten o ve r d e te vo l gen s tra tegi e: b ehou d i n s itu, b ehou d e x s itu o f ve rni etigin g. Aa nvu ll ingen o p d it PvE ku nn en d an n o o d za kel ijk zi j n. In d ien a rch eolog isch e rfgoed w o rdt a a ngetroffen g eld en d e h i erb ove n g e fo rmuleerde s tappen . Me ldplic ht (confor m Er fgoedwet)
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 19]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Vo o r d e zo n es b u iten h et o n derzoeksgebie d g eld t e e n me ldpli cht. D at b ete kent b i nnen d i t p roj ect d a t e e n iede r d ie a rcheol ogisch e fe nomenen e n /of o bjecten w a arne emt i n h et p lang ebied d it mel dt a a n d e ve rgun ning houde r. D e ve rg unnin ghou der s telt d irect d e u itvo ere nd a rche oloog h iervan o p d e h o o g te. D e u itvo erend a rch eolo og stel t e en d ia gnose o ve r d e rele van ti e va n d e vo n dst e n d e ve rg u n nin gverlen er w o rdt h i erva n o p d e h oog te g ebrach t. In d ien d it h e t g e val is, w ordt g ew erkt vo l g e ns d e s trate gie e n d e metho den e n techni eke n va n d it PvE. Al g emee n g e ldt: 1 . D e ve rg u nni nghou der stelt d e ci vi eltechnisch e u itvo erder o p d e h oo gte va n h et fe it d at d e w e rkza amhed en o nd er a rch eolog ische b e gelei ding p laatsvin den, w at b e te ken t d a t d e o n tg ravi ngswerkza amhed en b ove n g rondw atern ive au g esch ieden o nder re gie v a n e en a rcheolo og. U i tg a ngspunt i s d at a ls a rcheo logisch e w aarden w o rd en a ang etroffen e r g e noeg ti j d d ient te w o rden i n g e ru imd om d eze o p e e n g oed e man ier te o nderzo eke n e n te d ocumenteren. Te ve ns w o rdt er naar g e s tre efd d e ci vie ltechnische w erkza amh eden d aarbij zo m in moge lijk te h inde ren .
In d ien s pra ke i s va n p o te n ti eel b e houde nsw aard ige a rch eolog ische w a ard en w aa rva n h et d ocumenteren e n b erg en e n i g e ti jd za l ve rg en, w ordt d it d irect b esproken me t d e ve rgun ningh oude r, d e ci vi eltechnische u i tvo e rder e n ve r gu nning verlen er e n w ord en e r p raktische w erkafspraken g emaa kt o ve r h e t ve rdere ve rl o o p va n h et w erk e n d e a rche ologische m aatre gelen d ie g etroffen d ie nen te w o rden . 2 . R u i m vo o r a a nva ng w ordt d oo r d e ci vi eltechnisch e u itvo erd er e n d e a rche ologisch a ann eme r o ve rl e gd h o e h et a rche ologisch p ro ces g ebo rgd kan w o rde n i n h et ci vi ele p roces (startove rl eg). Me t n a m e o ok d e o mgan g met a rch eolog ische o b jecte n e n fe nomene n o nde r g rondw atern ive au d ien t h i e rbi j b espro ken te w o rde n. 3 . D e ve i l i gheid va n d e b etro kken m edewe rkers g aat te a l len ti jd e vo o r. Be langrijke a specten h i e rva n zu l len tij dens h et sta rtove rl eg b esproke n w orden. In die n d e ve i lig heid b e paal de w e rkza amhed en n ie t to e laat, ka n (gemotive erd) w ord en a fgew eke n va n d it PvE .. H ierva n d ien t d e b e vo e g de o ve rh eid o p d e h oogte te w ord en g esteld e n ve rsla g te w orden g e daan i n h et d agrapp ort. 4 .
D e a a n leg va n h e t vl a k d ien t te g e beuren m et e en g raafmach ine m et e en g la dde b a k, o m zo d o e n de b etere w aa rnemin gsmogel ijkheden vo or h et u itvo erend a rcheolo gisch b e dri jf te cr e ëre n. On tg ra ve n vl a kken m ogen n i et b ereden w o rde n vo o rda t d e a rcheo loog d e kans h ee ft g e kregen d eze te i n s pectere n. Pas n ada t h e t vl ak i s vri jgeg eve n d oor d e u itvo erend a rch eolo og i s d it to egestaan en ka n ve rd e r g eg aan w orden met d e ci vi eltechnisch e w erkza amhede n. 5 . Ee n o p gravi ngsvl ak w o rdt a a ngele gd ro nd 5 m + N AP o f zo ve e l h oge r a ls b edd ingza nd o f g ro n dw ater o f a rch eolo gische o b jecten e n fe nomen en w orden a a ngetroffen.
6.2 Methoden en technieken: registratie niet relevante en niet behoudenswaardige relicten Bi j g é én o f n iet re leva nte a rche ologische re licten w orden d e vo l gende , m inimale , w e rkza amh eden u i tg e voe rd: • Ove rzi ch tsfoto n emen; • In s p ecte ren va n h e t vl ak, i nclusief metaa ldetectieon derzoe k (i ndie n rel evan t); • In m e ten va n d e co ntour va n o ntgravin g va n d at i nspectiemomen t; • Be p a le n N AP-h oogte va n h et vl a k d .m.v. e e n re presenta ti eve sele ctie va n p u nten;
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 20]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
• In m e ten e n b eschri jve n, vo or zo ve r mo gelij k, va n d agzo mende l a gen H e t o n d erzoek w ordt u itgevo erd a ls e en o pgravin g, con fo rm d e Kw alitei tsnorm N e d erlandse Arch e o lo gie, ve rsie 4 .1 (Stichting In frastructuur Kwa liteitsbor ging Bo dembeh eer; SIKB).
6.3 Methoden en technieken: registratie relevante en behoudenswaardige relicten Bi j w a ardevo ll e a rcheo logisch e rel icten d ie n ie t i n situ b ehoud en ku nnen b lijven zi j n d e vo l ge nde p ro to collen e n b ijb ehorende specificaties va n d e KN A 4 .1 zi j n va n to epassing: •
Pro to col 4 0 01 – Programma va n Eise n;
•
Pro to col 4 0 04 – Op grave n;
•
Pro to col 4 0 10 – D ep otbehe er.
D a a rna ast zi j n o p d it o nderzo ek d e vo lg ende standa ard en, b ijl agen, s pec ifica ties, l e idraden e n ri ch tl ijnen va n to e passing : •
Be o o rdeli ngsrichtlijn BRL SIKB 4 000 Archeo logie e n b ijl agen ;
•
KN A 4 .1 Bi j la gen b i j p ro to col len I, III e n IV;
•
Sp e ci fica ti es PvE PS0 6 e n PS0 7;
•
Sp e ci fica ti es o p gra ven OS01 t/m OS1 7;
•
Sp e ci fica ti es d e poneren D S 01-DS03, D S05;
•
KN A-L e id raa d Ve l dhand leid ing Arch eolo gie;
•
KN A-L e id raa d Arch eozo ölog ie;
•
KN A-L e id raa d An o rga nisch Vo n dstmate ria al;
•
KN A-L e id raa d Eerste H ulp b i j Kwe tsbaa r Vo n dstmateriaa l.
In a a n vu l ling o p b ove nsta ande a l gemene ri ch tl ijnen g eldt h e t vo l ge nde: •
D e o n tg ra vingsdi epte w ordt b ep aald i n N AP -w aard en.
•
D e g ra afvl akke n w orden - i n die n rel evan t - o nde rzo ch t met e en metaal detector.
•
Va n a l l e w erkputten e n, i ndie n e r m eerdere vl a kken w o rde n a ange legd va n e l k vl a k, w o rdt e e n vl a kfo to g ema akt. Ve rvo lge ns w o rde n a lle sporen, ve rstoringen e n n atuurlij ke b o demverkl eu ri n g en i ngemeten m et b ehu lp va n e en GPS o f e en R TS e n b eschre ven i n e en d a tabase. In dien vl a kte ken ingen a naloo g w orden ve rva ardig d, g ebeu rt d it o p s ch aal 1 :50 .
•
Te r i l l ustrati e va n d e rap porta ge w orden fo to ’s g emaa kt va n d e a lg eme ne si tu atie ti jde ns h e t o n d e rzo ek (sfeerfo to’s).
•
H e t vo n d stmate riaa l w ordt p er spoo r e n p e r s poorvu lling ve rzameld . Vo ndstmateri aal d at n i et a a n a n tro pogen e spo ren kan w o rde n g ekoppe ld w ordt p er stra tigra fische e e nheid i n va kke n va n 5 b i j 5 m ve rza meld.
•
Fra g i ele e n/of b ela ngwekke nde vo n dsten d ie nen o p d e p laa ts va n a antreffen g efoto gra fe erd te w o rd en e n d irect te w o rden g eborgen . H i erb ij w ordt g ebruik g emaakt va n d e KNA -L eidraad
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 21]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
Ee rs te H ulp b ij Kw etsb aar Vo n dstma teria al. In die n n oodza kelij k w ordt (n a o ve rle g met d e b e vo e g de o ve rh eid) e en s pecialist g eraadpl eegd .
6.4 Omgang met kwetsbare vondsten en monsters C o n fo rm OS11 e n d e KN A-Leid raa d ‘ eerste h u lp b ij kwetsbaar vo n dstmateriaal ’.
6.5 Structuren en grondsporen, scheepswrak of vliegtu ig Bi j w a ardevo ll e a rcheo logisch e rel icten d ie n ie t i n situ b ehoud en ku nnen b lijve n, g el dt h et vo l gende : Al l e s p oren w orden g e cou peerd, g efotog rafee rd, g ete ken d e n a fgew erkt te nzi j to t b ehou d i n si tu w o rd t b esloten . H e t vo ndstmateri aal u it d e sporen w o rdt p e r l aa g ve rzamel d. Kansrijke spo ren m o e ten b emonsterd w orden te n b e hoeve va n a rche obotanisch o nde rzo ek. D e u itvo erd er va n h e t ci vi e l technische w erk mo et g eleg enhei d g eve n o m d e a rche ologische i nformatie te d ocumenteren. • Bi j h e t a an treffen va n s che epsresten za l d it w orden g eme ld b ij d e o pdrach tgeve r e n h et b evo egd g e za g e n za l e e n o ve rl eg (a l d an n i et te lefonisch) o ve r d e te vo l gen ve rvo lg stra tegie • Bi j h e t a an treffen va n vl i egtu igresten za l d i t w o rde n g emeld b i j d e o pd rachtgeve r e n h et b evo eg d g e za g . Er za l d ien t contact o pge nomen te w orden m et d e Sta foffi cie r Vl i egtui gberging (SOVB) va n d e Ko n inklij ke L u chtmacht om d e ze o p d e h oog te b ren gen va n d e vo n dst. D e w e rkza amhed en zu l len ti j delij k w orden g esta akt e n p as o p a anwij zin g o f n a o ve rl eg me t d e b e tro kken p artij en w orden h e rva t.
6.6 Aardwetenschappelijk onderzoek H e t fys i sch -ge ogra fisch o nd erzo ek za l zi ch d aardoo r vo o rname lijk b epe rken to t h et b estuderen va n p ro fi ele n a an d e rand va n d e o ngravi ngen e n d agzo mende l agen i n h et vl a k. •
H e t fys i sch -ge ogra fisch o nd erzo ek b esta at u it h et b estuderen va n d e p rof ie lopbo uw d oo r m i n imaal e e n KNA s p eci alist fysische g eo grafi e o f e en KN A a rcheolo og MA m e t ru ime e rvaring i n h e t b eschrijve n va n b odemprofiel en i n d e b etreffen de a rche ore gio (zi e § 1 0.1).
•
H e t m i crorelië f b i nnen d e vi n dplaa ts w ordt i n ka art g e bracht d o or m idde l va n h et va ststel len va n d e vl a kh oog te te n o pzi ch te va n N AP . D e vl a kho ogte w ordt g emeten i n e en ra ai m et e en tu ssen a fs ta nd va n 5 m o ve r d e vo l led ige l en gte va n d e w erkp ut.
•
Pro fi e len w orden b eschreve n, g efotografeerd e n d i gitaal i ngemeten o f g e teken d (sch aal 1 :20 ). Op d e p ro fiel teke ninge n w orden N AP -hoo gten a an gegeve n. D e p rofie len w orden b eschreve n e n g e te kend o p b asis va n kl eur, te xtuu r e n a rcheolo gische i n clusies.
•
R e l e va nte restgeu lvul linge n zu l len w o rde n b emonste rd d .m.v. 14 C o nd erzo ek (e vt. mid dels e en b o ri ng ).
6.7 Anorganische artefacten H e t ve rza m elen va n a n org anisch e a rtefa cten g eschied t co nform p rotocol PS06 e n OS11 . In a a n vu l ling d a aro p g eld t h e t vo lg ende:
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 22]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
•
An o rg a nisch e a rte fa cten w o rde n p er spo or e n p er s poorvu lling ve rzamel d. Vo ndsten d i e n iet a a n a n tro pogen e spo ren kunn en w orden g e ko ppeld , w o rde n ve rzame ld p er stratigrafische e e n h eid i n va kke n va n 5 x5 m .
•
Bi j d e a a nleg va n d e vl a kke n w ordt systematisch g e bru ik g emaa kt va n e en m etaald etecto r vo o r h e t o p spo ren va n m etalen a rtefacten.
•
Me n d i e n t tij dens d e a an leg b i jzon der a lert te zi j n o p kwe tsbare o rganische vo n dsten.
6.8 Organische artefacten H e t ve rza m elen va n o rgan ische a rtefacte n g eschi edt co nform p rotoco l PS06 e n OS1 1. I n a anvu ll ing d a a rop g eldt h et vo l ge nde: • Eve n tu e le vo n dsten va n o rganisch materiaal w ord en g eb org en e n d i enen zo s n el mo gelij k o n der d e h i e rvo or g esch ikte o msta ndigh eden te w o rde n o pgeslag en. In h et b ij zon der d i enen tempe ra tu u r, co n ta ctmateri alen, vo ch ti ghei dsgraad e n d e h o evee lhei d l icht w aaraan ze b l oo tg estel d te w o rd en b ewaakt. • Bi j b i jzo nd er kw etsbare vo n dsten w ord t d i re ct e en s pecialist g econsulteerd.
6.9 Archeozoölogische, fysisch antropologische en archeobotanische resten H e t ve rza m elen va n a rcheozo ölo gische e n -bo ta nische resten g esch iedt co nform p rotoco l PS06 e n OS1 1 . In a a nvu lli ng d aarop g e ldt h et vo l gen de: • In d i e n h outen structuren a a nwezi g zi j n, w orden d e ze vo ll edig g e licht vo o r h ou tsoortbepa ling e n d e n d ro chronol ogisch o nderzo ek. • In d i e n ve g etatien ivea us a a nwezi g b l ijken te zi j n, d iene n h ieruit p ol lenmonsters g enomen te w o rd en vo or l andschapsre constructie . • Arch e o zo ölo gische resten w orden ve rza meld zo a ls a no rgan ische a rtefacten. In dien e r zi ch tb aar kl e i n b o tmateriaal a anwe zig is, w orden d e ze (sp ore n) b emonsterd. • U i t re l eva nte s poren m et e en (min o f m eer) g eslo te n con text (n iet g eë rode erd e restgeul vul linge n) w o rd en vo or d e b e antwoordin g va n d e o nde rzo eksvrag en mo nste rs g enomen vo o r (macro )b o ta nisch o nderzo ek, p o lleno nderzo ek e n chronol ogisch o n derzoe k ( 14 C ). • D e m o nsters w orden ve rza meld i n l uchtdicht a fgesloten e mme rs / m onsterb uize n.
• Bi j h e t a an treffen va n i nh uma tiegrave n o f va n moge lijk recente s toffelijke resten vi nd t o verleg p l a a ts m et e en fys isch a ntrop oloog . In o ve rleg m et d e b e voeg de o ve rh eid, d e u i tvoe rde r va n h et a rch e olog isch o nd erzo ek e n d e fys isch a ntro poloo g w ordt b esloten o f i nze t va n e en s pecialist i n h e t ve l d n o odza ke lijk is o f (i ndie n recente stoffelij ke reste n zi j n b evestig d) d e p olitie g e w a arschuwd o f -i n g e val va n s toffelijke resten u it d e Tw eed e We rel doorlog- d e Be rg ings- e n Id e n ti fi catie dienst va n d e Ko ninklijke L an dma cht (BIDKL).
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 23]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
6.10 Overige resten H e t ve rza m elen va n o ve rige reste n, zo als m icromorfol ogisch e resten o f fo sfaatmo nsters g eschied t co n fo rm p rotocol PS06 e n OS11. In a an vul ling d a aro p g eld t h e t vo lg ende: On d e rzo ek va n o ve rige reste n w ordt a llee n u itgevo erd w an neer d it n ood zakelij k i s vo o r d e b e a n twoording va n d e o nde rzo eksvrag en.
6.11 Dateringstechnieken H e t i s d e ve rw achti ng d at h et o n derzoek vo l doen de b etrouwb aar d ateerbaar vo n dstmateriaal za l o p l e ve ren . In d ien d at n i et h et g eva l i s, kan h e t n oodza kelijk zi j n o m a anvu llen d n a tu u rwe tenschap pelij ke d a teri ngen te ve rkrijgen . D e vo o rkeur b ij h et n emen va n 14 C -mo nsters g aat u i t n a a r o rgan isch ma teria al a fkomstig u it e e n e endu idig e co n te xt (w aarbij ka n w orden u i tgesloten d a t h e t m ateriaal b i jvo orb eeld ve rspo eld i s). Ma te ri aal w a arva n d e h erkomst n ie t ze ke r i s komt d an o o k n i et i n a anmerking vo or d atering. In h e t ve l d za l d o or e e n sen ior KNA a rcheol oog w o rde n b e p a ald o f d e b etre ffe nde s poren / l a gen o ok d a adwe rkelijk g esch ikt zi j n vo o r d ateri ng. U i t re stg eulvu llin gen zu l le n 14 C monsters g e nomen w orden te n einde d e o pvu lli ng va n d eze geulen te d a te ren. In d i e n ti jdens h e t o n derzoe k h ou tresten w orden a angetroffen d ie zi ch mo gelij k l en en vo o r d e n d ro chronol ogisch o nderzo ek, w orden d eze g ezi en d e ze l dza amhei d e n d e n a uwkeurige d a te ringsmogel ijkh eden a ltijd b emonsterd.
Er w o rd t vo o ra lsno g g een rekenin g g eho uden m et d ateringe n d oor mid del va n OSL -an alyse, g ezi en d e l i g gin g va n d e te o nde rzo eken a fze tti ngen a a n o f o nde r h et g rond water. In d ien re leva nt e n zi n vo l ka n h i er va n w orden a fge weken. Eve n tu e le u itw erking va n ti jd ens h et ve l dwerk g e nomen mo nsters w o rdt i n h et e va luatie - e n s e l ectierapport te r g o edke uri ng vo o rg elegd a an d e b e voe gde o ve rheid e n i n a fschrift ve rzo nden a an d e i n i tiatiefn emer.
6.12 Beperkingen H e t o n d erzoek w ordt u itgevo erd i n d e vo rm va n e e n a rcheo logisch e b ege leidi ng. D it b etekent d a t e r g e e n o nde rzo ek w ord t ve rricht b uite n d ie d e len w aa r d e b o dem a ls g evo lg va n d e ci vie le w e rkza amhed en w ordt ve rsto ord (zo wel i n h et h orizo ntale a ls h et ve rti cale vl ak). D a arn aast d i enen d e ci vi e ltechnisch e w erkza amhede n zo m in m ogeli jk te w o rde n g ehi nderd. D it h eeft m ogeli jk to t g e vo l g d at n iet a ll e a rcheo logisch e w erkza amhede n kun nen w o rden u itgevo e rd zo a ls d at b ij e en re g u li er o n derzoe k w enseli jk i s . H et o nd erzo ek ken t e e n a anta l b eperkende vo o rwaarden (§ 6 .1) • Gro n d wate r. U itgan gsp unt i s om te n b e hoeve va n h et te i nspectere n vl a k n ie t d i eper te g ra ven d a n 1 0 cm b ove n h et g rond water o p (stuw)peil 4 ,9 m +N AP o f h oger (aa ngezi en h e t w aterpeil o p ve e l p l e kken h og er i s a ang etro ffen ti jdens h et b oo ron derzoe k). • D e co m binatie va n h oge g rondw aterstand en e n g e laagd e o pbou w me t l os g ep akte za nd lagen , l e i d t to t e en i nstabie le b odem. D it l eve rt e en ve rho ogd i nstortingsgeva ar, maar o ok e en g e vaar op h e t va s t kome n zi tten i n (d rijf)za nd me t kans o p ve rd rinking . D e ve i lighe id va n d e b etrokken
R A A P- Pv E 2 87 9 / v e rs ie 0 5 -0 7 - 20 2 3
[ 24]
P r o g r a m m a va n E i se n Pl a ng e b ie d De Ly me n te B ate n b ur g
m e d ewe rkers g aat te a l len ti jde vo o r. We rkza amh eden w o rd en a lle en u itge voe rd i n d ien d e ve i l i g heid d i t toe laat. • We rke n b ij d e d i jk. D e w erkza amh eden vi n de n d eels p la ats b in nen d e b uitenb eschermi ngszone . H i e rvo or is fo rmee l e en Pro jectp lan Wa terwet o f w aterve rgu nning n odig . Er w o rdt g e werkt o nde r h e t Pro j ectpl an Wa terwet e n d e w aterve rgunn ing d ie respe ctieve lijk vo o r h e t p roje ct zi j n va s tg esteld e n a fgege ven . • N GE e n ka b els &le iding en.