Bestuurlijke rapportage Rekenkameronderzoek omgevingsparticipatie Wijchen

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

27 van 45

Weerstand bij eerste bijeenkomsten Talis had verwacht dat de buurt blij zou zijn met de toevoeging van seniorenwoningen. Toch was er tijdens de eerste bijeenkomsten veel weerstand. De input die Talis heeft opgehaald: • niet dorps genoeg, te hoog, te massaal; • de architectuur (liever schuine daken); • meer auto’s waardoor verkeersonveiligheid; • meer auto’s waardoor te weinig parkeerplekken.

Talis past plan aan, communicatie via nieuwsbrieven en bewonersavonden Het plan is naar aanleiding van de ingebrachte zorgen aangepast op drie onderdelen: • variatie in bouwhoogte: behoud van het aantal appartementen, niet in één blok maar in verspringende lagen; • de toegang tot de parkeerplaatsen anders ingedeeld: één oprit en één afrit waardoor het verkeer niet over het kruispunt gaat, i.v.m. eventuele impact op de (ervaren) verkeersveiligheid; • de wens om een bepaalde solitaire boom te behouden. Omwonenden en belangstellenden zijn geïnformeerd via een nieuwsbrief (december 2020) en in 2021 via bewonersavonden over de aanpassingen en de vervolgstappen.

Raadsbehandeling Alba Om de beoogde 28 appartementen mogelijk te maken is een aangepast bestemmingsplan gemaakt. Het ontwerp van dit bestemmingsplan heeft ter inzage gelegen voor zienswijzen van 16 september tot en met 27 oktober 2021. In deze periode is één zienswijze ontvangen. Deze zienswijze is namens een groot deel van de bewoners van de Meidoornstraat. De zienswijze heeft niet meer geleid tot aanpassing van het bestemmingsplan. De raad verwijst bij haar besluit naar de gevolgde participatie, waarin al rekening is gehouden met de wensen van omwonenden ten aanzien van de ingebrachte punten (bouwhoogte, verkeer- en parkeeroverlast, woongenot). Het bestemmingsplan is in januari 2022 ongewijzigd vastgesteld. Op 15 mei 2023 is de verhuur van de appartementen gestart.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

28 van 45

4.1.3

Casus Balgoij-West

Initiatief van een CPO en een boer komen samen, ontwikkelaar komt in beeld Balgoij is een dorp in het buitengebied van Wijchen. Er zijn weinig tot geen woningen die geschikt zijn voor jongeren en/of starters op de woningmarkt. Dit zorgt ervoor dat jongeren wegtrekken. Dat was aanleiding voor een groep jongeren (inmiddels rond de 30 jaar) om zich een aantal jaar geleden te verenigen in een CPO. Het bleek moeilijk om een geschikte locatie te vinden voor 12 woningen. Tot er een ander initiatief ontstond, van een boer ten zuiden van de Maasakkers. De boer heeft een ontwikkelaar in de arm genomen en het CPO-initiatief geïntegreerd in zijn eigen plan. Het gaat om in totaal 37 nieuwe woningen, waarvan 12 voor het CPO-initiatief. Doel van het CPO-initiatief is (naast woonruimte realiseren voor jongeren/starters op de woningmarkt) dat de jongeren behouden worden voor het dorp, dat de leefbaarheid van Balgoij op peil blijft en dat er leden zijn/blijven voor het verenigingsleven.

Pilot voor de Participatiewijzer Nadat de gemeente Wijchen een principebesluit had genomen om mee te werken aan het initiatief, is de participatie gestart. De kaders voor participatie zijn meegegeven aan de ontwikkelaar. Dit project is opgevat als een pilot voor de (nieuwe) participatiewijzer. De kaders zijn meegegeven aan de ontwikkelaar. Het niveau van participatie is raadplegen/informeren. De participatie zag er als volgt uit: • informeel vooroverleg met omwonenden: 2 zaterdagen in januari 2022 (16 huishoudens); • bijeenkomst op 13 april 2022 (70 deelnemers, de gemeente was als toehoorder aanwezig); • bijeenkomst op 10 mei 2022 (66 deelnemers, de gemeente was hierbij niet aanwezig).

De omgeving heeft een andere interpretatie van participatie en leefbaarheid De leefbaarheidsgroep Balgoij nam als vertegenwoordiger van belanghebbenden deel aan het participatieproces. De leefbaarheidsgroep had (naar de indruk van ambtelijk betrokkenen) andere verwachtingen van het participatieproces. De leefbaarheidsgroep was in het verleden betrokken bij een participatieproces, met omgekeerde participatie, waarbij sprake was van intensieve betrokkenheid van de leefbaarheidsgroep. Dat was bij de casus Balgoij-West niet het geval. Dit kan hebben geleid tot frictie. Waar het CPO wil bijdragen aan de leefbaarheid van het dorp (het woningtekort opheffen), vindt de leefbaarheidsgroep juist dat het plan te groot is en dat daardoor de leefbaarheid verslechtert. Er was dus inhoudelijk een verschil van inzicht. Tijdens de bijeenkomsten en ook op andere momenten bleek dat er weerstand was tegen de omvang van het plan. De leefbaarheidsgroep en individuele omwonenden willen geen 37 woningen (liever 12, maximaal 25). De ontwikkelaar stelde zich op het standpunt dat een kleiner plan financieel niet te realiseren is, met ook nog eens betaalbare woningen.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

29 van 45

Omwonenden vrezen bij dit plan voor verlies aan uitzicht, voor verkeers- en parkeeroverlast en andere zaken. De participatie heeft niet geleid tot concrete aanpassingen van het plan. Overigens waren er ook omwonenden en belanghebbenden die het initiatief steunden.

De rol van de gemeente tijdens de participatie Tijdens de eerste bijeenkomst was een ambtenaar van de gemeente Wijchen als toehoorder aanwezig. Bij andere gelegenheden was dit niet het geval. De gemeente heeft formeel geen actieve rol in de omgevingsdialoog, de omgevingsdialoog is de verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer. De tegenstanders van het plan hebben hun zorgen echter niet alleen geuit tijdens de bijeenkomsten maar ook tussendoor via e-mails en andere communicatie aan de gemeente, zowel ambtelijk als bestuurlijk. De gemeente Wijchen heeft betrokkenen doorverwezen naar de initiatiefnemer. De gemeente ziet toe op het proces, de inhoud ligt bij de ontwikkelaar. De gemeente moet uiteindelijk kijken of het plan voldoet aan wettelijke eisen en aan gemeentelijk beleid. Als dat het geval is, dan verleent de gemeente medewerking aan een initiatief. Daarin vertegenwoordigt de gemeente het algemeen belang en de stem van de zwijgende meerderheid. Het participatieverslag voldeed aanvankelijk niet aan de verwachtingen van de gemeente, zoals die waren meegegeven via de participatiewijzer. De gemeente Wijchen heeft de ontwikkelaar gestimuleerd om duidelijker aan te geven waaruit de participatie bestond, welke signalen zijn opgehaald en op welke wijze de plannen zijn aangepast naar aanleiding van deze input.

Raadsbehandeling Balgoij-West Na publicatie van het ontwerpbestemmingsplan was de periode van wettelijke inspraak. Er zijn negen zienswijzen ingediend, waarvan één door de leefbaarheidsgroep. De zienswijzen hebben geleid tot enkele (meer tekstuele/verduidelijkende) aanpassingen van het bestemmingsplan, het draaien van één woning en het beperken van een in eerste instantie reguliere ontsluiting tot een calamiteitenontsluiting. Participatie is onderdeel van de maatschappelijke uitvoerbaarheid, dus in de toelichting van het bestemmingsplan is kort ingegaan op de gevoerde participatie. Tijdens de raadsvergadering is de participatie geen punt van discussie geweest. Wel hebben twee fracties, namelijk GroenLinks en D66, een stemverklaring afgegeven waarin zij verwijzen naar het participatieproces dat in het dorp veel heeft teweeg gebracht. In de raadsvergadering van 20 juni 2024 is het bestemmingsplan vastgesteld door de gemeenteraad van Wijchen.

Bestemmingsplan nog niet onherroepelijk Na vaststelling van het bestemmingsplan kunnen belanghebbenden naar de Raad van State. Dit is bij de casus Balgoij-West ook gebeurd12. Er zijn vier beroepen ingediend, waarvan één deels eigenaar is van de grond waarop de ontwikkeling zou moeten plaatsvinden. De Raad van State doet op z’n vroegst in het voorjaar van 2025 uitspraak.

12

Boer Bert is vier jaar lang ‘vergeten’ en stapt nu naar de rechter om woningen voor jongeren te stoppen: ‘Ik laat me niet bestelen’ | Exclusief voor abonnees | gelderlander.nl

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

30 van 45

4.2

Leerpunten ten aanzien van participatie

Leerpunten Alba Talis heeft tijdens de participatie voor het project Alba geen gebruik gemaakt van de participatiewijzer van de gemeente Wijchen omdat die toen nog niet beschikbaar was. Talis is positief over de participatiewijzer: het is een handig hulpmiddel. De participatiewijzer geeft (extra) richting aan de communicatiemomenten, aan heldere communicatie, aan het afbakenen van wie belanghebbend is en aan het nadenken over tot welke afstand je belanghebbend bent. De participatiewijzer heeft Talis geïnspireerd om de participatie te verbeteren. Mede naar aanleiding van de participatiewijzer betrekt Talis belanghebbenden (wanneer er voor hen daadwerkelijk mogelijkheden zijn om mee te denken) nu eerder, meer aan de voorkant en laat het belanghebbenden ook meedenken over aantallen, maatvoering, afstand, doelgroepen, etc. Dit kan in de vorm van een klankbordgroep. Een voorbeeld daarvan in Wijchen is de casus Weegbree. De opgave is het realiseren van een toekomstbestendige wijk, niet het realiseren van een vooraf gespecificeerde voorziening of woningtype. De ervaring van Talis is inmiddels dat dit positieve resultaten oplevert, die gedragen worden door de buurt.

Leerpunten Balgoij-West Er ontbraken kaders voor de invulling van de ambtelijke betrokkenheid. Bij de eerste bijeenkomst was een ambtenaar als toehoorder aanwezig, later niet meer. Tijdens het proces is de lijn gevolgd dat de gemeente Wijchen geen partij is in de omgevingsdialoog maar de gemeente er wel op toeziet dat het participatieproces voldoet aan de kaders die zijn meegegeven in de participatiewijzer voor initiatiefnemers. De gemeente heeft daarom wel gestuurd op de kwaliteit van het participatieverslag. Tegenstanders van het plan hebben geprobeerd via e-mail en andere communicatiemiddelen om de gemeente inhoudelijk te betrekken in de discussie/participatie. De gemeenten heeft belanghebbenden consequent doorverwezen naar de initiatiefnemer. Formeel is dit juist. Dit kan echter het gevoel van betrokkenen versterken dat er niet geluisterd zou worden. Dit is echter niet onderzocht. Er is voor dit onderzoek niet gesproken met belanghebbenden in verband met een beperkt budget. De casus Balgoij-West is opgepakt als pilot voor de participatiewijzer. De betrokken ambtenaren geven aan dat de pilot nog niet is geëvalueerd. Dit stond tijdens de looptijd van dit rekenkameronderzoek nog niet op de planning.

De participatiewijzer voor initiatiefnemers en belanghebbenden/omwonenden is echter wel doorontwikkeld, mogelijk mede en impliciet naar aanleiding van ervaringen in deze casus en andere casussen.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

31 van 45

4.3

Normenkader

In onderstaande tabel is het normenkader opgenomen. Hierin wordt de relatie gelegd tussen de normen en de beoordeling. Norm

Beoordeling

Initiatiefnemers voeren voor ruimtelijke initiatieven een participatieproces uit dat aansluit bij het beleid.

Initiatiefnemers ontvangen de participatiewijzer. Van initiatiefnemers wordt echter niet gevraagd om een participatieplan op te stellen en af te stemmen met de gemeente. Het ontbreekt hiervoor aan beleid of een afwegingskader, bijvoorbeeld ten aanzien van complexe of controversiële projecten. Daarmee kan de gemeente niet borgen dat initiatiefnemers een participatieproces uitvoeren dat aansluit bij het beleid. De kwaliteit van de communicatie hangt sterk af van de initiatiefnemer, blijkt in de praktijk. De gemeente bevordert de communicatie door in de aangepaste participatiewijzer voor initiatiefnemers handvatten te bieden voor communicatie richting omwonenden maar kan geen waarborgen bieden ten aanzien van de kwaliteit. De processtappen voor initiatiefnemers zijn helder maar vrijblijvend en dus niet afdwingbaar. Als inwoners de participatiewijzer hebben gelezen, dan kunnen zij weten dat zij hun zorgen kunnen delen maar dat niet altijd mogelijk is dat de initiatiefnemer het plan daarop aanpast. Ook kunnen zij weten dat de initiatiefnemer een verslag opstelt en dat daarop nog reacties gegeven kunnen worden. De besluitvorming is toegelicht. Overigens is niet onderzocht of inwoners de participatiewijzer daadwerkelijk kennen en doorgronden. De mogelijkheden hiervoor zijn sterk afhankelijk van de omstandigheden van het plan.

In één casus zorgde participatie voor aanpassingen aan het plan. In de andere casus niet, maar heeft de raad naar aanleiding van de zienswijzen wel wijzigingen aangebracht in het plan. Het is op basis van dit onderzoek niet te beoordelen of deze zienswijzen voorkomen hadden kunnen worden in de participatiefase.

De communicatie is zodanig dat inwoners (kunnen) weten wat het doel is van participatie, wanneer zij betrokken (kunnen) zijn en wat het participatietraject betekent voor het te nemen besluit.

De participatietrajecten leveren nieuwe input op die wordt meegenomen in het plan.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

n.t.b.

32 van 45

Inwoners kunnen weten hoe de participatie is verlopen en wat er met de inbreng is gedaan.

In beide casussen hebben initiatiefnemers een verslag van de participatiebijeenkomsten toegestuurd aan de participanten. De kwaliteit van het verslag hangt sterk af van de initiatiefnemer, blijkt in de praktijk. De gemeente biedt wel handvatten maar stuurt niet op de kwaliteit van deze verslagen. Beide initiatiefnemers hebben een overkoepelend participatieverslag gemaakt ten behoeve van de besluitvorming. De gemeente sprak een initiatiefnemer actief aan toen uit het overkoepelende participatieverslag onvoldoende bleek hoe de participatie is verlopen.

Raadsleden kunnen weten wat het participatietraject betekent voor het te nemen besluit.

In dit onderzoek is niet gesproken met de raad. Het beleid of de participatiewijzers maken niet duidelijk wat het participatietraject betekent voor het te nemen besluit (zie paragraaf 3.1.6). Daarom is deze norm niet te beoordelen op basis van dit onderzoek.

n.t.b.

: er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

33 van 45

Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording Het rekenkameronderzoek kent vier fasen: de aankondiging, de deskresearch, de verdieping en tot slot de analyse en rapportage.

Fase 1: Aankondiging Het onderzoek startte op woensdag 4 september 2024 met een online ambtelijke kick-off met de ambtelijke contactpersoon en ambtelijk betrokkenen bij de twee casussen. Naast een toelichting op de uitgangspunten van het onderzoek werd dit gesprek benut om praktische afspraken te maken over het verkrijgen van relevante informatie, planning van de interviews en overige zaken.

Fase 2: Deskresearch Voor dit onderzoek zijn relevante landelijke onderzoeken geraadpleegd over de bedoeling van de Omgevingswet, over de representativiteit van deelnemers en over effectieve en minder effectieve vormen van participatie. Uiteraard bevat dit onderzoek een beschrijving en beoordeling van het huidige participatiebeleid van de gemeente Wijchen. De rekenkamer vergelijkt op basis van deskresearch het participatiebeleid van enkele referentiegemeenten (Eindhoven, Amersfoort en Montferland) om verbetermogelijkheden te identificeren. Een lijst met geraadpleegde bronnen is opgenomen in Bijlage 3.

Fase 3: Verdieping In week 38-40 van 2024 vonden interviews plaats met ambtelijk betrokkenen en met externe actoren bij de uitvoering van het participatiebeleid. Een lijst met geïnterviewde personen is opgenomen in Bijlage 2. De interviews vonden plaats via beeldbellen. In sommige gevallen betrof het een duo-interview. Van alle interviews zijn gespreksverslagen opgesteld, die ter accordering aan de geïnterviewden zijn voorgelegd.

Fase 4: Analyse en rapportage In deze fase zijn de uitkomsten van het onderzoek geanalyseerd om te komen tot de beantwoording van de deelvragen en centrale onderzoeksvraag. Allereerst zijn de resultaten uit de deskresearch (feitelijkheden over doelen, instrumenten, uitvoering en realisatie) gekoppeld aan de resultaten van de interviews. De informatie uit de interviews is enerzijds gebruikt om hiaten in de deskresearch op te vullen en anderzijds om het perspectief van stakeholders en betrokkenen op de doelen, uitvoering, realisatie en informatievoorziening helder te krijgen.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

34 van 45

De bevindingen zijn vervolgens getoetst aan onderstaand normenkader. De normen zijn bedoeld om te toetsen of de bevindingen in lijn zijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus. Norm

Participatiebeleid algemeen De doelen van het beleid zijn SMART geformuleerd. Het participatiebeleid sluit aan bij de Omgevingswet. De verwachtingen die de gemeente heeft zijn duidelijk verwoord richting initiatiefnemers. De raad stuurt via beleid op doelmatige en doeltreffende participatie. Uitvoering (op basis van twee casussen) Initiatiefnemers voeren voor ruimtelijke initiatieven een procedure uit die aansluit bij het beleid. De communicatie is zodanig dat inwoners (kunnen) weten wat het doel is van participatie, wanneer zij betrokken (kunnen) zijn en wat het participatietraject betekent voor het te nemen besluit. Besluitvorming en informatie aan de raad (op basis van twee casussen) De participatietrajecten leveren nieuwe input op die wordt meegenomen in het plan. Inwoners kunnen weten hoe de participatie is verlopen en wat er met de inbreng is gedaan. Raadsleden kunnen weten wat het participatietraject betekent voor het te nemen besluit. Hierbij is gebruik gemaakt van vier categorieën met een kleurcode, niet om af te rekenen maar om verbetermogelijkheden te onderscheiden: : er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen De resultaten van het onderzoek zijn beschreven in een concept-nota van bevindingen.

Fase 5: Ambtelijk wederhoor en bestuurlijke reactie De concept-nota van bevindingen is voorgelegd aan de ambtelijke organisatie in het kader van het ambtelijk wederhoor. De ambtelijke reactie is door de rekenkamer ontvangen. Na verwerking hiervan is het eindrapport, inclusief conclusies en aanbevelingen, door de rekenkamer aangeboden aan het college ten behoeve van een bestuurlijke reactie.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

35 van 45

Bijlage 2 Lijst geïnterviewde personen #

Organisatie

Functie

1

Woningcorporatie Talis

Projectmanager Valendries en Alba

2

Gemeente Wijchen

Beleidsadviseur gebiedsontwikkeling/RO, betrokken bij start Balgoij-West

3

Gemeente Wijchen

Beleidsadviseur gebiedsontwikkeling/RO, betrokken bij besluitvorming Balgoij-West

4

Gemeente Wijchen

Beleidsadviseur gebiedsontwikkeling/RO algemeen

5

Gemeente Wijchen

Beleidsadviseur participatie en co-creatie

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

36 van 45

Bijlage 3 Lijst geraadpleegde bronnen Landelijke bronnen • • • • • • • • •

Arnstein, S.R. (1967). A ladder of participation. Berenschot en VNG (2023, 1 juni). Aan de slag met participatie. Berenschot (2023): Burgerparticipatie op nationaal niveau Een juridische en empirische verkenning. Citisens (2023). De staat van Participatie: Wat gemeenten doen om participatie naar het volgende niveau te krijgen. Informatiepunt Leefomgeving (2023). Overzicht regels participatie bij de instrumenten van de Omgevingswet. Ministerie van BZK (2020, 30 september). Wet versterking participatie op decentraal niveau. Van den Bongaardt, T. (2018, mei). Monitor Burgerparticipatie 2018: Een inventarisatie van gemeentelijk beleid en activiteiten op het gebied van burgerparticipatie. ProDemos. WRR (2023, 17 november). Grip: Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle BarentsKrans (15-10-2024): Participatie onder de Omgevingswet: recente jurisprudentie

Regionale bronnen: • • • • • • •

Rekenkamer Utrecht (2022, 20 december). Een onderzoek naar de ervaringen met en resultaten van inwonersparticipatie in de gemeente Utrecht. Verloo, N. (2021, 14 april). Van Participatie tot Conflict: Reflectie en toekomstvisie van participatie in Entréegebied Gulden Winckel. Gemeente Amsterdam (2021): Beleidskader Participatie - openresearch.amsterdam Gemeente Amsterdam (2022): Handreiking Participatie - openresearch.amsterdam Gemeente Amersfoort (2019): Participatiegids ruimtelijke ontwikkelingen Rekenkamer Amersfoort (2024): Betrekken, luisteren en afwegen. Een onderzoek naar participatie in de gemeente Amersfoort Gemeente Eindhoven (10-92024) website: Participatie bij bouwplannen en initiatieven

•

Rekenkamer Montferland (2020): Participatie in Montferland, Omgevingswetbestendig?!, Van achterhoede naar koploper van achterhoede naar koploper?

•

Gemeente Montferland (2021): Participatiekader gemeente Montferland 2021 Montferland (10-9-2024) website: Participatie (montferland.info) Boer Bert is vier jaar lang ‘vergeten’ en stapt nu naar de rechter om woningen voor jongeren te stoppen: ‘Ik laat me niet bestelen’ | Exclusief voor abonnees | gelderlander.nl

• •

Gemeentelijke bronnen • • • • • • • •

Inspraakverordening 2008 gemeente Wijchen Besluit bindend adviesrecht en verplichte participatie Omgevingswet gemeente Wijchen 2022 Participatie en de Omgevingswet | Gemeente Wijchen Casus Balgoij-West: documenten uit de raadsvergadering van 20 juni 2024 Casus Alba: documenten uit de raadsvergadering van 27 januari 2021 Casus Alba: Projectwebsite Talis, https://www.talis.nl/project/valendries-alba/ Coalitieakkoord 2022-2026 Woonvisie 2024-2028

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

37 van 45

• • • • •

Strategisch kompas 2035 Folder participatiewijzer initiatiefnemers. Voor iedereen met een plan, versies april 2024 en januari 2022 Folder participatiewijzer omwonenden. Voor iedereen die te maken krijgt met een plan voor hun leefomgeving, versies april 2024 en januari 2022 Informatienota bij vaststeling nieuw participatiebeleid 4 juni 2024 Participatie- en co-creatiekader 2024

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

38 van 45

Bijlage 4: Drie referentiegemeenten Gemeenten beschikken over beleidsruimte om zelf invulling te geven aan hun participatiebeleid. Hierdoor ontstaan er verschillende varianten. Deze bijlage beschrijft het beleid in Amersfoort, Eindhoven en Montferland. Deze casussen zijn gekozen vanwege een combinatie van beschikbare rekenkameronderzoeken, beschikbare handreikingen voor initiatiefnemers en/of belanghebbenden en het betreft een combinatie van kleinere en grotere gemeenten.

Amersfoort Rekenkamer Amersfoort onderzocht in 2024 de effectiviteit van het participatiebeleid. Uit het onderzoek kwamen drie lessen naar voren: • het participatiebeleid van de gemeente Amersfoort kent geen concrete doelen, kwaliteitscriteria of een financieel kader en middelen. Daarom is niet herleidbaar of de participatie efficiënt en effectief is; • de gemeente Amersfoort maakt duidelijk werk van participatie. Ondanks intensieve participatie zijn participanten niet tevreden. De participatievorm informeren voelt voor participanten niet als echt gehoord worden. Besluiten verbeteren door participatie maar dat is niet voor iedereen duidelijk; • politieke interventies tijdens het participatieproces (tussentijdse beleidswijzigingen) geven participanten het gevoel dat hun inbreng niet nodig was. De gemeente Amersfoort heeft sinds 2009 een participatieverordening die verder gaat dan de wettelijke inspraakverordening. Participatie is in de gemeente Amersfoort van toepassing op agendavorming, planvorming, besluitvorming, uitvoering en evaluatie. Het kan naast ruimtelijke trajecten ook gaan om bijvoorbeeld de inrichting van een park of plein, verkeersbesluiten en het opknappen van speeltuinen of sportgebieden. De gemeente Amersfoort kent drie niveaus van participatie: raadplegen, adviseren en coproductie.

Daar waar inwoners geen invloed kunnen uitoefenen op de besluitvorming of uitvoering, kiest de gemeente voor informeren. Informeren is dus geen vorm van participatie in de gemeente Amersfoort. De gemeente Amersfoort heeft bij de drie niveaus van participatie uitgewerkt wat de rollen van betrokkenen en mogelijke werkvormen zijn:

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

39 van 45

Tabel: Rollen belanghebbenden en gemeente en werkvormen per niveau van participatie Niveau van

Rol

Mogelijke werkvormen

Rol college/gemeenteraad

participatie

deelnemers/inwoners

Raadpleging

Er is ruimte meningen te

Hoorzitting, enquête,

Heeft een actieve rol in het bedenken

laten horen en om

peiling, opiniewijzer,

van oplossingsrichtingen en neemt

informatie te geven over

reacties via brief of

kennis van meningen en opvattingen

ervaringen en

internet, panel,

hierover. Laat inwoners weten hoe

opvattingen.

informatiebijeenkomst,

participatieresultaten hebben

klankbordgroep,

meegewogen.

raadplegend referendum. Advisering

Bewoners en

Werken met

Stelt zich in eerste instantie

betrokkenen krijgen alle

participatiegroepen,

terughoudend op in het formuleren

gelegenheid om

burgerplatform,

van oplossingsrichtingen. Moet

problemen en

expertmeeting,

goede redenen hebben om adviezen

oplossingen aan te

burgerpanel,

niet mee te nemen of op te volgen.

dragen. Hun mening

burgerjury.

Weegt advies mee in besluit.

speelt een grote rol bij

Informeert deelnemers hoe advies

de ontwikkeling van

heeft doorgewerkt in

beleid en projecten.

beleidsvorming. Beargumenteert wat waarom wel en wat niet is overgenomen.

Coproductie

De partijen zoeken

Projectgroep,

Houdt zich bij voorkeur aan de

samen met de gemeente

werkgroep,

aangedragen oplossingen. Zorgt voor

naar oplossingen en

werkatelier, afsluiten

goede ondersteuning van de

werken op basis van

convenant.

participanten. Weegt voorstellen

gelijkwaardigheid.

zwaar mee. Wanneer voorstellen niet worden overgenomen of worden gewijzigd om (politieke) redenen, is het erg belangrijk dat zij deelnemers informeert over wat zij wel en wat zij niet van de plannen overneemt en waarom.

Voor ruimtelijke initiatieven is er sinds 2020 de Participatiegids voor ruimtelijke ontwikkelingen met daarin de spelregels voor initiatiefnemers bij initiatieven waarvoor het omgevingsplan moet worden gewijzigd. De gemeente Amersfoort volgt in de Participatiegids de definitie uit de Omgevingswet: ‘het in een vroegtijdig stadium betrekken van belanghebbenden (burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen) bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit’.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

40 van 45

De Participatiegids kent drie doelen: • goede buur zijn, prettig samenleven; • betere plannen maken; • zorgvuldig besluiten nemen. De Participatiegids van de gemeente Amersfoort maakt onderscheid in eenvoudige en complexe ontwikkelingen. De gemeente beoordeelt ieder initiatief en maakt een inschatting of het initiatief eenvoudig of complex is. Bij complexe projecten vindt participatie plaats in de verkenningsfase (op basis van door de gemeenteraad meegeven kaders), bij de uitwerking van de kaders in het Uitwerkingsvoorstel en bij de uitwerking van het Omgevingsplan. Schematisch is dat hierna weergegeven.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

41 van 45

Eindhoven De gemeente Eindhoven heeft sinds juni 2023 een Verordening Inwonersparticipatie Eindhoven13. Deze verordening gaat in op de doelen, processen en evaluatie van inwonersparticipatie bij de vaststelling of wijziging van gemeentelijk beleid. De verordening gaat (nog) niet over participatie bij ruimtelijke projecten van initiatiefnemers. Om initiatiefnemers te helpen een goed participatieproces te organiseren, heeft de gemeente Eindhoven een aantal hulpmiddelen gemaakt14 die stappenplannen en voorbeelden bevatten. Om te bepalen welke participatie passend is, onderscheidt de gemeente Eindhoven vier typen plannen, op basis van mogelijke impact voor de omgeving, bijdrage aan gemeentelijk beleid, verwachte aandacht bij politiek en/of media en verwachte hinder. Afhankelijk van de gegeven antwoorden in de quickscan krijgt de initiatiefnemer een advies over de intensiteit van de participatie en passende vormen. De gemeente Eindhoven kent daarbij drie levels, waarbij level 1 (beperkte participatie) uitgaat van uitsluitend informeren van de omgeving. In level 2 moeten de belangen van de omgeving worden meegewogen en in level 3 is sprake van het laten meewerken en breed informeren van de omgeving.

13 14

Gemeenteblad 2023, 527231 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl) Ingrediënten participatieplan (eindhoven.nl)

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

42 van 45

Montferland In 2020 heeft de rekenkamer van de gemeente Montferland een onderzoek laten uitvoeren met de titel: Participatie in Montferland Omgevingswetbestendig?! Van achterhoede naar koploper? De belangrijkste bevindingen uit dat onderzoek waren dat er nog geen beleid was maar dat de participatie in de uitvoering wel op veel punten voldoet aan de Omgevingswet. Belangrijke zaken die ontbraken zijn: • tussentijdse evaluatie; • overleg met ketenpartners; • het bepalen van toetsingscriteria van het participatietraject; • actievere rol van het college bij externe initiatiefnemers. Het college verzorgde geen actieve informatievoorziening of doorverwijzing voor informatie en participatie, ondanks verzoeken hiertoe vanuit de raad. Volgens het rekenkamerrapport is de belangrijkste afweging die de gemeenteraad moet maken hoeveel ruimte hij wil geven. Aan het college van B&W, aan inwoners, initiatiefnemers en aan overige belanghebbenden. “Hij kan hierop sturen door het opstellen van regels en kaders. Ook bepaalt hij op welke wijze en onder welke voorwaarden hij participatie wil inrichten. Zo kan hij bijvoorbeeld voor zogenoemde buitenplanse activiteiten participatie verplicht stellen en een podium bieden aan geluiden vanuit de gemeenschap.

Ook kan de gemeenteraad een budget reserveren voor participatie en zelf actieve deelname van inwoners stimuleren.” In 2021 stelde de raad van de gemeente Montferland het participatiebeleid vast met daarin onder andere het doel van participatie: Participatie is het informeren, meedenken, meewerken en/of meebeslissen van/door belanghebbenden bij de invulling en/of uitvoering van (bouw)activiteiten, projecten en beleid. De rol van de raad is ook vastgelegd: De gemeenteraad heeft bij gemeentebrede (beleids-) onderwerpen een rol als belangenafweger en verbinder. Op basis van alle opgehaalde standpunten en informatie komt de raad tot een inhoudelijke afweging in het besluit. Bij de uitvoering van werkzaamheden en projecten is de gemeenteraad koersbepaler en procesontwerper. Hierbij geeft de raad aan welke inhoudelijke en financiële kaders of uitgangspunten voor het proces belangrijk zijn. Daarna ligt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering bij het college en belanghebbenden. De raad blijft op afstand.

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

43 van 45

Ten aanzien van ruimtelijke projecten onderscheidt de gemeente drie niveaus van participatie, met bijbehorende (werk)vormen:

Voor initiatiefnemers is er een Stappenplan Participatie beschikbaar op de website die de verwachtingen richting initiatiefnemers duidelijk maakt.15

15

Participatie (montferland.info)

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

44 van 45

Contactgegevens Ipsos I&O Enschede Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede 053 - 200 52 00 KVK-nummer 08198802 nl-info-publiek@ipsos.com www.ipsos-publiek.nl

Ipsos I&O Amsterdam Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam 020 – 308 48 00 nl-info-publiek@ipsos.com www.ipsos-publiek.nl

Omgevingsparticipatie bij woningbouwprojecten in Wijchen

45 van 45