Agendabundel

Bundel van de Raad Informatiebijeenkomst openbaar Wijchen van 4 maart 2021

Agenda bijlagen Agenda 2021-03-04 Informatiebijeenkomst.pdf Raadspresentatie Wijchen onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek 4 maart 2021.pdf 1 2

2.a

Opening Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen Presentatie en mogelijkheid tot het stellen van vragen Achtergrondinformatie: 45145 Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen Dossier 2309 voorblad informatienota raad Wijchen onderzoek Berenschot gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen.DOCX Bijlage 1: Eindrapportage onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen_final.pdf Bijlage 2: 19 37431 Motie 2 D66 PvdA K8W - Vergroening OZB.pdf Bijlage 3: 19 37431 Motie 3 K8W PvdA D66 - Energiewinning in eigen beheer.pdf

3

Sluiting

Agenda bijlagen 1 Agenda 2021-03-04 Informatiebijeenkomst.pdf

AGENDA INFORMATIEBIJEENKOMST Donderdag 4 maart 2021 om 19.30 uur Digitaal via MS Teams Voorzitter: Peter van ‘t Schip 19.30 uur

Opening Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen Presentatie en mogelijkheid tot het stellen van vragen Achtergronddocument: 

20.15 uur

Eindrapportage Berenschot onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen, informatienota (45145)

Sluiting

1 Raadspresentatie Wijchen onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek 4 maart 2021.pdf

Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek gemeente Wijchen Concept presentatie gemeenteraad

3 maart 2021

Openbaar 1

Gemeente Wijchen wil in 2040 energieneutraal zijn en zoekt naar financiële voordelen voor de gemeente en haar inwoners

Ambitie is in 2040 energieneutraal

De gemeente Wijchen heeft in haar coalitieakkoord afgesproken om in 2040 energieneutraal te zijn. Deze ambitie is uitgewerkt in het energieplan ‘Samen naar een duurzaam Wijchen’.

Om deze opgave te realiseren zoekt de gemeente naar

1. Financiële prikkels voor inwoners en bedrijven om bij te dragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen 2. Nieuwe verdienmogelijkheden voor gemeente en haar inwoners Volgend uit de moties 2 “vergroening OZB” en 3 “energiewinning in eigen beheer”, zoals besproken bij de begrotingsbehandeling d.d. 7 november 2019.

Openbaar 2

Er zijn kansrijke gemeentelijke instrumenten om revenuen te behalen ten gunste van de gemeente en de gemeenschap

Concept energie potentieel

Besparing

Opwek elektra

Opwek warmte

Woningen

0,7 PJ

Wind

0,67 PJ

Zonneweiden

0,67 PJ

Zon op daken

0,3-0,4 PJ

Oppervlaktewater (TEO) Biomassa

0,6 PJ

Gemeentelijke instrumenten

9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

8. Leges verhogen 9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

1. Ontwikkelbedrijf (grond), 3/4 gem. elektriciteitsbedrijf

5-6. Vastgoed voor opwek

7. Concessie marktpartijen.

0,6 PJ

Restwarmte

1,3 PJ

Geothermie <2800m

0,3-0,6 PJ

Ultradiepe geothermie >2800m

1,4 GJ/ha

2. Gem. warmtebedrijf

Openbaar 3

Instrumenten die de meeste opbrengsten kunnen generen vragen om een presenterende rol van de gemeente 1. Ontwikkelbedrijf (grond), 3/4 gem. elektriciteitsbedrijf

7. Concessie marktpartijen.

5-6. Vastgoed voor opwek

2. Gem. warmtebedrijf

9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

8. Leges verhogen 9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

Openbaar 4

Instrumenten die de meeste opbrengsten kunnen genereren vragen ook om het nemen van financiële en organisatorische risico’s Rioolheffing

Organisatorische en financiële risico’s gewaardeerd langs de volgende criteria: • Organisatorische complexiteit (benodigde governance, samenwerking) • Inhoudelijke expertise • Huidige gemeentelijke organisatie en ervaring • Gewenste financieringsbehoefte • Financiële risico’s

In het verlengde van de huidige gemeentelijke competenties

Leges verhogen

Ontwikkelbedrijf grond

Concessie dienstverlening marktpartij(en) Innovatief, maar te organiseren

Innovatief, moeilijk te organiseren en hoge fin. Risico’s Innovatief, hoge mate van complexiteit en deskundigheid vereist, hoge fin risico’s

Vastgoed overheid zelf inzetten voor energieopwek OZB Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie) Vastgoed overheid laten inzetten voor energieopwek (Esco/lease) Baatbelasting Gemeentelijke warmtebedrijf

Openbaar

5

De financiële opbrengst van de instrumenten ten opzichte van de uitvoerbaarheid van de instrumenten 8 11

1 7

Uitvoerbaarheid

9

5

Legenda:

Besparing

1.

Ontwikkelbedrijf grond

Windenergie

2.

Gemeentelijke warmtebedrijf

3.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

4.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie)

5.

Vastgoed overheid zelf inzetten voor

6.

Vastgoed overheid inzetten voor energieopwek

Zon op daken Zonneweides

energieopwek

3 6

4

2

4

3

2

Biomassa

(met ESCO-constructie of lease)

7.

Concessie dienstverlening marktpartij(en)

8.

Leges verhogen

9.

OZB

10.

Rioolheffing

11.

Baatbelasting

Aquathermie (TEO) Geothermie

Ultradiepe geothermie Restwarmte

Mogelijke financiële opbrengst voor gemeente Openbaar 6

De opbrengsten van de instrumenten zijn onzeker Door: 1. Het theoretisch en realistische potentieel 2. De verwachte investerings- en exploitatiekosten Daarom zijn we uitgegaan van - de SDE++ per techniek (vaste basisbedrag SDE++) - De beleidspotentie van energieopwek Waarbij de oprichting van gemeentelijke energiebedrijven gericht op zonneweides, ultradiepe geothermie en aquathermie met oppervlaktewater de meeste revenuen kunnen realiseren

Openbaar 7

Beantwoording deelvragen • Mag gemeente Wijchen binnen de vigerende weten regelgeving zelfstandig energie opwekken? • Welke mogelijke rollen en posities kan de gemeente hier voor innemen en welke voor- en nadelen zijn er? • Wat is het mogelijke verdienvermogen van gemeentelijke energieopwek? • Welke participatie vanuit de gemeenschap is hierin mogelijk?

Openbaar 8

Mag gemeente Wijchen binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie opwekken? Geldstroom

Geldstroom

Elektriciteitsstroom

Warmtestroom

• Elektriciteitsmarkt is sterk gereguleerd, met een scheiding tussen de infrastructuurbeheer en leverancier. • Vrije markt voor keuze van elektriciteitsleverancier • Als gemeente kan je de rol als elektriciteitsproducent, als elektriciteitsleverancier en als klant/eindgebruiker innemen. • Daarnaast kan de gemeente partijen faciliteren om een rol in de keten in te nemen

• Warmtemarkt is gereguleerd maar sterk gebiedsgebonden • Er is geen keuzevrijheid voor warmteleverancier • Als gemeente kan je daarmee elke rol innemen • Daarnaast kan de gemeente partijen faciliteren om een rol in de keten in te nemen

Openbaar 9

Welke mogelijke rollen en posities kan de gemeente hier voor innemen en welke voor- en nadelen zijn er? (1/3) 1. Instrumenten gericht op de elektriciteitsketen. 2. Instrumenten uit flankerend RO-beleid. 3. Instrumenten uit het grondbeleid. 4. Gemeentelijke belastinginstrumentarium.

Openbaar 10

Welke mogelijke rollen en posities kan de gemeente hier voor innemen en welke voor- en nadelen zijn er? (2/3) 1. Instrumenten gericht op de elektriciteitsketen. Type instrument

Categorisering

Nadere uitwerking

1. Instrumenten gebaseerd op energiebeleid

Actief energiebeleid

Passief energiebeleid

Elektriciteit produceren en/of leveren

Diverse type gemeentelijke elektriciteitsbedrijven: ❑ Gemeentelijk elektriciteitsproductiebedrijf • Zelf (voorbeeld Tegenstroom in de gemeente Haarlem) • Samenwerking met marktpartij (PPS) • Samenwerking met maatschappelijke partij (coöperatie) ❑ Gemeentelijk elektriciteitsleveringsbedrijf (geen voorbeeld van bekend) ❑ Gemeentelijk Investerings- en ontwikkelbedrijf

Faciliteren van elektriciteitsproductie en/of levering

Diverse manieren van faciliteren: ❑ Verstrekken subsidies ❑ Financiële participatie met weinig risico en geen of beperkte zeggenschap ❑ Omgevingsfonds ❑ Omgevingsmanamant ❑ Ontwikkelbedrijf (bieden van kennis, capaciteit en middelen) ❑ Gebruik van eigen vastgoed/grond voor opwek energie (door o.a. ESCO) Openbaar 11

Welke mogelijke rollen en posities kan de gemeente hier voor innemen en welke voor- en nadelen zijn er? (3/3) 1. Instrumenten gericht op de elektriciteitsketen. 2. Instrumenten gebaseerd op flankerend RO-beleid Planologische procedures, de inhoud van een Huidige WRO + WABO versus nieuwe omgevingswet bestemmingsplan en vergunningverlening 3. Instrumenten uit het grondbeleid Actief grondbeleid

Grondverwerving (voorkeursrecht/onteigening)

Gemeente kan een voorkeursrecht vestigen op gronden (met niet-agrarische bestemming) zodat zij het eerste recht van koop krijgt van gronden om ruimtelijke doeleinden te realiseren. Onteigening (als laatste redmiddel) kan door gemeente alleen ingezet worden als het algemeen belang wordt gediend.

Passief grondbeleid

Exploitatieplan, anterieur overeenkomst, etc.

De gemeente kan kosten verhalen (exploitatiebijdrage) bij bepaalde ruimtelijke besluiten.

4. Gemeentelijke belastinginstrumentarium OZB, Leges

De gemeente kan binnen wettelijke kaders ‘belastingen heffen’. Met de algemene belastingen kan een gemeente zelf bepalen waarvoor dat wordt ingezet. Openbaar 12

Wat is het mogelijke verdienvermogen van gemeentelijke energieopwek? • Theoretisch 13 mln revenu op basis van gegeven potentie • Verdienvermogen afhankelijk van kostenstructuur projecten en participatie

Openbaar 13

Welke participatie vanuit de gemeenschap is hierin mogelijk? Elektriciteitsproductie

Warmteproductie

Openbaar 14

5.4 Participatie vanuit de maatschappij

Er bestaan diverse voorbeelden van maatschappelijke participatiemodellen in de Nederlandse elektriciteitsmarkt Producent

Producent

Producent

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Leverancier

Leverancier

Leverancier

• Eneco (leverancier, 90%) en coöperatie Om (leverancier, 10%) leveren vanaf 2019 jaarlijks 57 GWh aan de gemeente Den Haag. Om werkt hiervoor samen met lokale energiecoöperatie Energiek 070. Eneco en Om willen met o.a. zonne-opwek binnen de gemeentegrenzen elektriciteit opwekken, bijvoorbeeld gericht op levering aan stadsdeelkantoren.

• De Noordhollandse Energieoöperatie werkt samen met energieleverancier Greenchoice met als doel een volledig duurzaam Noord Holland. NHEC stimuleert zonne- en windprojecten in NoordHolland (zowel bij particulieren en bedrijven, centraal en decentraal) en zijn betrokken bij Poldermolen Wieringermeer.

• Energie Coöperatie Durabel is een initiatief van een aantal bewoners uit Zuidwolde (gemeente Het Hogeland) om zowel energiebesparing als energieproductie te stimuleren. EC Durabel wil energie opwekken en is ook aangesloten bij Energie VanOns (een coöperatieve energieleverancier in de drie noordelijke provincies). Ook geeft EC Durabel voorlichting over energiebesparing en –productie. Bij opwek en levering is geen private partij betrokken. Openbaar 15

Verdieping op varianten gemeentelijke elektriciteitsbedrijf Er zijn verschillende type gemeentelijke energiebedrijven mogelijk en daarmee ook verschillende definities. De mate waarin een gemeente wil en kan ‘samenwerken met de markt’, ‘welke sturing en invloed een gemeente wil hebben’ en ‘ook het risico wil en kan dragen’ zijn bepalend voor een keuze hierin. In het onderzoek willen we drie varianten nader in kaart brengen: 1.

Een gemeentelijk investerings- en ontwikkelbedrijf (voorbeeld gemeente Haarlem met Meermaker).

2.

Een gemeentelijke energieproductiebedrijf (voorbeeld Tegenstroom in de gemeente Haarlem).

3.

Een gemeentelijke energieleveringsbedrijf (geen voorbeeld van bekend).

Tegenstroom (Energie Bedrijf Haarlemmermeer BV) is opgericht door de gemeente Haarlemmermeer. De gemeente heeft 99% van de aandelen. Het is een sociale onderneming zonder winstoogmerk. Tegenstroom wekt samen met inwoners en ondernemers elektriciteit op en zij levert deze energie ook aan inwoners en ondernemers.

Meermaker is een investeringsfonds, opgericht door de gemeente Haarlemmermeer. Doel is om duurzaamheid te versnellen en op te schalen. Meermaker doet dit door partijen bij elkaar te brengen en het verstrekken van financiële bijdragen aan duurzame innovatieve projecten, die anders niet van de grond zouden zijn gekomen.

Openbaar 16

Verdieping op varianten gemeentelijke warmtebedrijf: voorbeelden (een selectie) Volledige publiek eigendom Producent

Private warmteproducent

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Leverancier

Publieke warmteproducent, privaat net Producent

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Producent

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Netwerk-

Netbeheer-

eigenaar

der

Leverancier

Publiek net Leverancier

Producent

Leverancier

Verschillende industriële bedrijven uit Rotterdamse havengebied

Publiek eigendom

Privaat eigendom

Openbaar 17

www.berenschot.nl /berenschot

Openbaar 18

2.a 45145 Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen 1 Dossier 2309 voorblad.pdf

Raad Informatiebijeenkomst openbaar Wijchen Dossiernummer

2309

Extern Zaak ID

Z/20/045145

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

4 maart 2021

Agendapunt

2.a

Omschrijving

45145 Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen

Organisatieonderdeel

domein Fysieke leefomgeving - team Milieu

Eigenaar

Josten, Ron

Soort nota

Informatienota

Programma/Paragraaf

§2 Duurzaamheid

Portefeuillehouder(s) Wijchen

Burgers, T.T.M. (Titus)

Telefoonnummer steller

088-4327319

E-mail adres steller

r.josten@drutenwijchen.nl

Bijlagen informatienota raad Wijchen onderzoek Berenschot gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen.DOCX Bijlage 1: Eindrapportage onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen_final.pdf Bijlage 2: 19 37431 Motie 2 D66 PvdA K8W - Vergroening OZB.pdf Bijlage 3: 19 37431 Motie 3 K8W PvdA D66 - Energiewinning in eigen beheer.pdf Geagendeerd

Vergaderdatum

College BenW openbaar Wijchen

16 februari 2021

Stukken gemeenteraad Wijchen

23 februari 2021

Raad Informatiebijeenkomst

4 maart 2021

openbaar Wijchen Commissievergadering Wijchen

11 maart 2021

Raad openbaar Wijchen

25 maart 2021

Voorgesteld besluit kennis te nemen van het rapport van Berenschot "Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek gemeente Wijchen"

1 informatienota raad Wijchen onderzoek Berenschot gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen.DOCX

Openbaar

Zaaknummer: 45145

Informatienota voor de Gemeenteraad Onderwerp: Eindrapportage Berenschot onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen Kernboodschap In Wijchen zijn er geen verduurzamingsinstrumenten aan te wijzen die zowel makkelijk uitvoerbaar zijn als hoge inkomsten kunnen opleveren zonder een financieel risico aan te gaan. Een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf met zonneweides lijkt het meest kansrijke instrument. Daarnaast wordt een warmtebedrijf ook als kansrijk gezien maar tegelijkertijd risicovoller vanwege het complexe en innovatieve karakter. Er zijn beperkte mogelijkheden om de OZB-heffing te vergroenen maar overall is het niet de moeite waard. De uitvoerbaarheid is te complex. Eerdere besluiten Datum

Korte omschrijving eerder genomen besluit (vermeld zo mogelijk het zaaknummer/documentnummer)

7-11-2019

1937431: Programmabegroting 2020, motie 2: vergroenen OZB

7-11-2019

1937431: Programmabegroting 2020, motie 3: energiewinning in eigen beheer

Toelichting Op 7 november 2019 zijn tijdens de gemeenteraadsvergadering twee moties aangenomen waarin wordt gevraagd de mogelijkheden te onderzoeken als gemeente de OZB te vergroenen en opbrengsten te genereren door zelf duurzame energie op te wekken. Adviesbureau Berenschot is gevraagd naar beide aspecten onderzoek te doen. Tevens heeft Berenschot ook andere financiële instrumenten onderzocht die Wijchen kan inzetten om duurzaamheid te stimuleren. Hierbij is per instrument gekeken naar de uitvoerbaarheid en de financiële gevolgen. In het bijgevoegd rapport staan hun bevindingen. Hieronder volgen de voornaamste conclusies per motie: Welke mogelijkheden heeft gemeente Wijchen om de wijze van OZB-heffing te vergroenen? Er zijn beperkte mogelijkheden om de OZB-heffing te vergroenen:  De uitvoerbaarheid is complex door gebrek aan informatie binnen de gemeente over de aanwezigheid van duurzame technologieën in huishoudens, het effect van verduurzaming op de waarde van woningen lastig is vast te stellen en extra administratie oplevert.  De juridische houdbaarheid is discutabel doordat praktische voorbeelden ontbreken, momenteel geen jurisprudentie bekend is en het op gespannen voet staat met algemene uitgangspunten van lokale belastingheffing.

Pagina 1 van 3

Openbaar 

Zaaknummer: 45145

De verwachte opbrengst is verwaarloosbaar door bijvoorbeeld het toepassen van kortingen op de heffing voor huiseigenaren die verduurzamen. Vergeleken met opbrengst door structurele verkoop van energie door de gemeente, is de opbrengst door deze manier van heffen miniem.

Onderzoek of en hoe de gemeenten Wijchen en Druten binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie mogen/kunnen opwekken waarbij de revenu voor het grootste gedeelte ten goede komt aan Wijchen en haar gemeenschap. De gemeente Wijchen heeft binnen de vigerende wet- en regelgeving enkele instrumenten tot haar beschikking om zelfstandig energie op te wekken. Op basis van criteria als potentie in de verduurzaming van energie, uitvoerbaarheid en potentiële opbrengst lijken de meeste kansen binnen beide gemeenten te liggen bij de opwek van elektriciteit door een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf. De mate waarin de revenuen bij de gemeente of haar gemeenschap terecht komen heeft te maken met de mate en vorm van participatie. In dit onderzoek zijn enkele vormen opgenomen, met verschillende gemeentelijke rollen en posities. In Wijchen zijn er geen verduurzamingsinstrumenten aan te wijzen die zowel makkelijk uitvoerbaar zijn als hoge inkomsten kunnen opleveren zonder een financieel risico aan te gaan. De instrumenten kunnen in de volgende categorieën worden ingedeeld:  Laag revenu, hoge uitvoerbaarheid: instrumenten waar gebruik gemaakt wordt van gemeentelijke bevoegdheden, zoals de heffing van belastingen. Deze instrumenten vragen doorgaans een rechtmatige rol van de gemeente.  Hoog revenu, lage uitvoerbaarheid: het gemeentelijk warmtebedrijf valt onder deze categorie.

Het opzetten en beheren van dit type bedrijf is organisatorisch complex en gaat gepaard met (grote) financiële risico’s.  Hoog revenu, beperkte uitvoerbaarheid: het gemeentelijke elektriciteitsbedrijf is bijvoorbeeld innovatief en organisatorisch uitdagend, maar minder risicovol dan een warmtebedrijf. In combinatie met zonneweides, kan dit veel inkomsten opleveren voor de gemeente.  Beperkt revenu, beperkte uitvoerbaarheid: De overgebleven instrumenten vallen hieronder, zoals de inzet van gemeentelijke grond. Ook instrumenten uit vorige categorieën kunnen hieronder vallen als wordt gekozen voor een technologie met lager energiepotentieel, zoals zon op daken of windenergie. Een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf met zonneweides lijkt het meest kansrijke instrument in de gemeente Wijchen. Gevolgen Het rapport geeft advies om al dan niet medewerking te verlenen aan de twee moties die tijdens de bespreking van het begrotingsprogramma 2020 zijn aangenomen. Daarnaast geeft het rapport inzicht in de uitvoerbaarheid en de financiële gevolgen van 9 andere instrumenten die Wijchen kan inzetten. Hiermee is ook een naslagwerk geleverd. Met betrekking tot het vergroenen van de OZB adviseert Berenschot dit niet te doen.

Met betrekking tot de energiewinning in eigen beheer adviseert Berenschot om de gemeente te laten participeren in een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf dat energie opwekt door zelf zonneweides (te laten) ontwikkelen of daarin te participeren. B&W heeft besloten dit advies over te nemen en een vervolgonderzoek hiernaar in te stellen.

Pagina 2 van 3

Openbaar

Zaaknummer: 45145

Tevens heeft B&W besloten om gezien de potentie van TEO in Wijchen en diverse ruimtelijke ontwikkelingen een nadere verkenning te doen naar de haalbaarheid van een gemeentelijk warmtebedrijf. Mogelijkerwijs wordt hierin ook de verkenning in MARNverband naar de haalbaarheid van een warmtenet op bedrijventerrein Bijsterhuizen betrokken. Communicatie Uw raad wordt actief geïnformeerd op 4 maart door middel van een presentatie van Berenschot. Daarnaast worden de besluiten via de gemeentelijke website en social media gecommuniceerd. Uitvoering of Vervolgstappen Uw raad wordt – zoals gevraagd- actief geïnformeerd door middel van een presentatie van Berenschot op 4 maart en informatienota alsook over het besluit van B&W een vervolgonderzoek naar de oprichting van een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf en een gemeentelijk warmtebedrijf in te stellen. Na dit vervolgonderzoek worden de resultaten gepresenteerd en bij een positieve uitkomst zal toestemming worden gevraagd voor vervolgstappen (inclusief een investeringsbudget). Geheimhouding:

Nee

Niet van toepassing.

Pagina 3 van 3

1 Bijlage 1: Eindrapportage onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek Wijchen_final.pdf

Onderzoek gemeentelijke revenuen energieopwek gemeente Wijchen Definitieve eindrapportage

22 januari 2021

Openbaar 1

Inhoudsopgave Managementsamenvatting

1.

Aanleiding en achtergrond 1.1

Aanleiding onderzoek

1.2 Achtergrond: Wijchen 2.

Kansrijke instrumenten 2.1

Inhoudelijke kansen en aanleiding toepassing instrument

2.2 Wet- en regelgeving 2.3 Reflectie op toepassing gemeentelijke instrumenten als verdienmechanisme 3.

5.

Uitgelicht: Gemeentelijk elektriciteits- en warmtebedrijf 5.1 Juridisch kader 5.2 Rollen en posities 5.3 Samenwerking met de markt 5.4 Participatie vanuit de maatschappij

Bijlage A. Beschrijving instrumenten B.

Potentieelanalyse

C. Interview Energiecoöperatie Leur

Waardering kansrijke instrumenten 3.2 Rol gemeente 3.3 Schatting financiële waarde 3.4 Uitvoerbaarheid

4.

Uitgelicht: OZB-heffing 4.1 Haalbaarheid en financiële waarde van verduurzaming met OZB 4.2 Mogelijke opbrengst OZB bij ontwikkeling windpark Openbaar 2

Managementsamenvatting Beantwoording hoofdvragen en overzicht waardering kansrijke instrumenten

Openbaar 3

Managementsamenvatting

Twee Wijchense moties zijn beantwoord aan de hand van onderzoek naar de OZB-heffing en andere instrumenten die duurzaamheid bevorderen en inkomsten kunnen genereren Welke mogelijkheden heeft gemeente Wijchen om de wijze van OZB-heffing te vergroenen?

Onderzoek of en hoe gemeente Wijchen binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie mag/kan opwekken waarbij de revenu voor het grootste gedeelte ten goede komt aan Wijchen en haar gemeenschap.

Er zijn beperkte mogelijkheden om de OZB-heffing te vergroenen:

De gemeente Wijchen heeft binnen de vigerende wet- en regelgeving enkele instrumenten tot haar beschikking om zelfstandig energie op te wekken. Dit onderzoek schetst de inzet van een aantal instrumenten, waarbij de inzet van de instrumenten langs verschillende criteria zijn beoordeeld. Op basis van criteria als potentie in de verduurzaming van energie, uitvoerbaarheid en potentiële opbrengst lijken de meeste kansen te liggen bij de opwek van elektriciteit door een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf.

• De uitvoerbaarheid is complex door gebrek aan informatie binnen de gemeente over de aanwezigheid van duurzame technologieën in huishoudens, het effect van verduurzaming op de waarde van woningen lastig is vast te stellen en extra administratie oplevert. • De juridische houdbaarheid is discutabel doordat praktische voorbeelden ontbreken, momenteel geen jurisprudentie bekend is en het op gespannen voet staat met algemene uitgangspunten van lokale belastingheffing. • De verwachte opbrengst is verwaarloosbaar door bijvoorbeeld het toepassen van kortingen op de heffing voor huiseigenaren die verduurzamen. Vergeleken met opbrengst door structurele verkoop van energie door de gemeente, is de opbrengst door deze manier van heffen miniem.

De mate waarin de revenuen bij de gemeente of haar gemeenschap terecht komen heeft te maken met de mate en vorm van participatie. In dit onderzoek zijn enkele vormen opgenomen, met verschillende gemeentelijke rollen en posities.

Openbaar 4

Managementsamenvatting

In Wijchen bestaan geen gemeentelijke instrumenten die zowel verduurzamen als hoge inkomsten opleveren en makkelijk uitvoerbaar zijn In dit onderzoek zijn twaalf gemeentelijke instrumenten geselecteerd die duurzaamheid bevorderen en mogelijk ook geld op kunnen leveren voor de gemeente, dan wel haar inwoners. Deze instrumenten zijn geselecteerd op basis van inhoudelijke aanleiding, juridische (on)mogelijkheid, praktijkvoorbeelden en mogelijke financiële opbrengst. De onderstaande instrumenten zijn vervolgens gewaardeerd op en gecategoriseerd in mate van uitvoerbaarheid en mate van financiële opbrengst (zie rechts). Geselecteerde instrumenten

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ontwikkelbedrijf grond Gemeentelijke warmtebedrijf* Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf* Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie)* Vastgoed overheid zelf inzetten voor energieopwek Vastgoed overheid inzetten voor energieopwek (met ESCO-constructie of lease) 7. Concessie dienstverlening marktpartij(en) 8. Leges verhogen 9. OZB** 10. Rioolheffing 11. Baatbelasting

* Deze instrumenten worden uitgelicht in hoofdstuk 5. ** Dit instrument wordt uitgelicht in hoofdstuk 4.

In Wijchen zijn er geen verduurzamingsinstrumenten aan te wijzen die zowel makkelijk uitvoerbaar zijn als hoge inkomsten kunnen opleveren zonder een financieel risico aan te gaan. De instrumenten kunnen in de volgende categorieën worden ingedeeld: • Laag revenu, hoge uitvoerbaarheid: instrumenten waar gebruik gemaakt wordt van gemeentelijke bevoegdheden, zoals de heffing van belastingen. Deze instrumenten vragen doorgaans een rechtmatige rol van de gemeente.

• Hoog revenu, lage uitvoerbaarheid: het gemeentelijk warmtebedrijf valt onder deze categorie. Het opzetten en beheren van dit type bedrijf is organisatorisch complex en gaat gepaard met (grote) financiële risico’s. • Hoog revenu, beperkte uitvoerbaarheid: het gemeentelijke elektriciteitsbedrijf is bijvoorbeeld innovatief en organisatorisch uitdagend, maar minder risicovol dan een warmtebedrijf. In combinatie met zonneweides, kan dit veel inkomsten opleveren voor de gemeente. • Beperkt revenu, beperkte uitvoerbaarheid: De overgebleven instrumenten vallen hieronder, zoals de inzet van gemeentelijke grond. Ook instrumenten uit vorige categorieën kunnen hieronder vallen als wordt gekozen voor een technologie met lager energiepotentieel, zoals zon op daken of windenergie.

Een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf met zonneweides lijkt het meest kansrijke instrument in de gemeente Wijchen. Openbaar 5

1

Aanleiding en achtergrond

Bron afbeelding: Jansen Bouwontwikkeling.nl

Openbaar 6

1. Aanleiding en achtergrond

Gemeente Wijchen wil in 2040 energieneutraal zijn en zoekt naar financiële voordelen voor de gemeente en haar inwoners Ambitie is de gemeente Wijchen in 2040 energieneutraal

De gemeente Wijchen heeft in haar coalitieakkoord afgesproken om in 2040 energieneutraal te zijn. Deze ambitie is uitgewerkt in het energieplan ‘Samen naar een duurzaam Wijchen’. In dit energieplan kiest de gemeente om te versnellen langs drie sporen: • Besparen van energie: het beïnvloeden van het gedrag en het treffen van fysieke maatregelen die het fossiele energieverbruik voorkomen of verminderen. • Aanpassen van het systeem: het veranderen van de fossiele energiesystemen in onze directe woon- en werkomgeving en in onze infrastructuur naar een schone en duurzame infrastructuur. • Duurzaam opwekken: het realiseren van duurzame energieprojecten, waardoor via wind, zon, biomassa, water en bodemwarmte nieuwe brandstoffen kunnen worden gebruikt.

Om deze opgave te realiseren zoekt de gemeente naar 1.

Financiële prikkels voor inwoners en bedrijven om bij te dragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen - Onderzoek de mogelijkheden om de wijze van OZB heffen van inwoners en bedrijven te vergroenen. - Daarbij diverse middelen te overwegen (zoals energielabel, investeringsaftrek van duurzaamheidsmaatregelen op de WOZwaarde, netto afname van gas, water en licht, of andere criteria).

2. Nieuwe verdienmogelijkheden voor gemeente en haar inwoners - Onderzoek of en hoe de gemeente Wijchen binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie mag/kan opwekken waarbij de revenu voor het grootste gedeelte ten goede komt aan Wijchen en haar gemeenschap. - Dit onderzoek te presenteren aan de raad uiterlijk 1 juni 2020. Volgend uit de moties 2 “vergroening OZB” en 3 “energiewinning in eigen beheer”, zoals besproken bij de begrotingsbehandeling d.d. 7 november 2019.

Openbaar 7

1. Aanleiding en achtergrond

Er is behoefte aan inzicht in kansrijke gemeentelijke instrumenten om revenuen te behalen ten gunste van de gemeente en de gemeenschap Welke mogelijkheden heeft gemeente Wijchen om de wijze van OZB-heffing te vergroenen?

Onderzoek of en hoe de gemeente Wijchen binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie mag/kan opwekken waarbij de revenu voor het grootste gedeelte ten goede komt aan Wijchen en haar gemeenschap.

Overweeg daarbij diverse middelen, zoals energielabel, investeringsaftrek van duurzaamheidsmaatregelen op de WOZ-waarde, netto afname van gas, water en licht, of andere criteria).

• Mag gemeente Wijchen binnen de vigerende wet- en regelgeving zelfstandig energie opwekken? • Welke mogelijke rollen en posities kan de gemeente hier voor innemen en welke voor- en nadelen zijn er? • Wat is het mogelijke verdienvermogen van gemeentelijke energieopwek? • Welke participatie vanuit de gemeenschap is hierin mogelijk? • Ligt zelfstandige energieopwek in lijn met de uitdagingen op het gebied van duurzaamheid en de lange termijn begroting?

Openbaar 8

1. Aanleiding en achtergrond

Verschillende reeds uitgevoerde onderzoeken liggen ten grondslag aan de kansrijkheid van verduurzamingsopties in gemeente Wijchen Gedurende afgelopen jaren zijn er diverse onderzoeken gedaan naar het bereiken van energieneutrale in gemeente Wijchen. Informatie uit deze onderzoeken ligt ten grondslag aan de kansrijkheid of potentieel van verduurzamingsopties in dit rapport. Zo is bijvoorbeeld meegenomen dat Wijchen beperkt inzet op windenergie en meer op zonne-energie. De volgende onderzoeken zijn hiervoor geraadpleegd: • Roadmap Energieneutraal 2040 gemeente Wijchen (2015)

Hieronder vergelijken we de huidige en verwachte energievraag in gemeente Wijchen met buurtgemeente Druten. De huidige en verwachte energievraag in gemeente Wijchen is aanzienlijk hoger dan in gemeente Druten (zie figuur 1.1). In gemeente Wijchen wordt verwacht dat de energievraag in de gebouwde omgeving iets zal dalen, bijvoorbeeld door besparing of krimp van aantal inwoners. Aan de andere kant blijft de energievraag komende jaren gelijk of stijgt zelf enigszins in gemeente Druten. 2500

• Vergezicht gemeente Wijchen energieneutraal 2040 (2017) • Visie op zonne-energie uit (2019)

2000

• Gelderland Warmteatlas

624

TJ

1500 2112

1000 1586

263

500

494 0

777

0 Huidig

2035

Huidig

Wijchen

Druten

Aardgas

Elektriciteit

2035

Totaal

Figuur 1.1 Energievraag gebouwde omgeving Wijchen en Druten huidig en in 2035 Openbaar 9

2

Kansrijke instrumenten

Openbaar 10

2. Kansrijke instrumenten

Er zijn elf instrumenten die de gemeente kan inzetten om te verduurzamen en eventuele financiële opbrengst te genereren De gemeentelijke instrumenten die nieuwe verdienmogelijkheden voor de gemeente en haar gemeenschap kan creëren, zijn in dit hoofdstuk opgenomen. De instrumenten zijn geselecteerd op basis van: I.

Inhoudelijke kansen en/of aanleiding (is er inhoudelijke aanleiding dat een instrument in de toekomstige energievraag- en aanbod toegepast kan worden?)

II.

Mag de gemeente dit instrument (juridisch) op deze wijze gebruiken?

III.

Is het instrument bewezen en zijn er voorbeelden uit de praktijk?

IV.

Zou het de gemeente dan wel haar inwoners geld op kunnen leveren?

De gemeentelijke instrumenten die op basis van bovenstaande uitgangspunten geselecteerd zijn, staan rechts weergegeven. Op de volgende pagina wordt een overzicht weergegeven met korte beschrijving, voorbeelden uit de praktijk en mogelijke financiële waarde voor gemeente en gemeenschap. De instrumenten worden op de hieropvolgende pagina’s verder toegelicht. De complete beschrijving van de individuele instrumenten is te vinden in Bijlage A.

De volgende gemeentelijke instrumenten hebben wij geselecteerd: 1.

Ontwikkelbedrijf grond

2.

Gemeentelijke warmtebedrijf

3.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

4.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie)

5.

Vastgoed overheid zelf inzetten voor energieopwek

6.

Vastgoed overheid inzetten voor energieopwek (met ESCO-constructie of lease)

7.

Concessie dienstverlening marktpartij(en)

8.

Leges verhogen

9.

OZB

10. Rioolheffing 11. Baatbelasting

Openbaar 11

Nr. Gemeentelijk instrumenten

Beknopte beschrijving

Voorbeeld uit de praktijk1

Financiële waarde voor gemeente

Verkoopt grond van de gemeente aan partijen die Opbrengst van verkoop komt ten goede 1 Ontwikkelbedrijf grond deze willen inzetten voor het opwekken van Drenthe, Gelderland, Limburg aan de gemeente. energie. De gemeente neemt deel in een bedrijf dat grote 2 Gemeentelijke warmtebedrijf investeringen doet in warmte, zoals bij Purmerend, Hengelo, Rotterdam Over aandelen wordt dividend uitgekeerd. geothermieboringen. Aandelen kunnen later mogelijk met winst Gemeentelijk Groen Energiebedrijf worden verkocht. 3 Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf De gemeente richt een eigen energiebedrijf op. Haarlemmermeer.

Financiële waarde voor gemeenschap De opbrengsten uit dit instrument komen niet ten goede aan de inwoners. Mogelijk zorgt het gemeentelijk energieof warmtebedrijf voor een lagere energierekening van inwoners.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf Burgers richten middels een coöperatie een 4 (i.s.m. coöperatie) elektriciteitsbedrijf op.

Lokaal duurzaam energiebedrijf Betuwe

Het bedrijf wekt energie op en kan De opbrengsten uit dit initiatief komen niet zorgen voor een lagere energierekening ten goede aan de gemeente. of winstdeling als opgewekte energie wordt verkocht.

5 Vastgoed overheid zelf inzetten De gemeente zet haar daken in voor het voor energieopwek opwekken van energie.

Oss, Den Bosch, Nijmegen, Den Haag, Amsterdam, etc.

Een lagere energierekening en/of opbrengsten door energie te verkopen.

De gemeente gebruikt ESCO om vastgoed te Vastgoed overheid inzetten verduurzamen. Een ESCO is een externe partij die 6 voor energieopwek (met ESCOGemeente Gooise Meren met een abonnementsvorm investeert in constructie of lease) verduurzaming van vastgoed. Een of meerdere marktpartijen die een concessie Concessie dienstverlening krijgt om inwoners of ondernemers te benaderen 7 Zoncoalitie Amsterdam marktpartij(en) voor dienstverlening, bijvoorbeeld voor het plaatsen van zonnepanelen. De gemeente kan de leges verhogen bij 8 Leges verhogen commerciële ontwikkelaars. 9 OZB 10 Rioolheffing 11 Baatbelasting

Correctie woningwaarde bij heffing van OZB voor Onderzoek VNG investeringen in duurzame opwek. De gemeente koppelt rioolheffing aan waterverbruik / het afkoppelen van hemelwater. De gemeente introduceert baatbelasting voor aanleg warmtenetten.

Diverse gemeenten Enkele gemeenten hebben dit onderzocht, geen toepassingen

Een lagere energierekening.

De opbrengsten uit dit instrument komen niet ten goede aan de inwoners.

De opbrengsten van de verkoop komen ten Mogelijk krijgen inwoners lagere prijs goede aan de gemeente. voor diensten in concessie. De gemeente ontvangt hogere leges van commerciële ontwikkelaars.

Mogelijk worden de hogere leges doorberekend aan de inwoner. Woningeigenaren die investeren in Nihil. energiebesparing ontvangen een beperkt belastingvoordeel. Besparing op rioolkosten en inwoners Financiële stimulans voor b.v. dragen bij aan opgave voor waterberging. afkoppelen hemelwater. Dekking voor investeringen in Collectieve financiering via de gemeente warmtenetten. waardoor rentelasten lager worden.

Openbaar 12

2.1 Inhoudelijke kansen en aanleiding toepassing instrument

Inhoudelijke kansen in Wijchen zorgen voor een eerste selectie van kansrijke instrumenten De kansrijke instrumenten zijn geselecteerd op basis van de toepasbaarheid in de gebouwde omgeving (besparing) en manieren van energieopwek (elektriciteit en warmte). Voor gemeente Wijchen is een beknopte analyse gedaan van inhoudelijke kansen op basis van eerder uitgevoerd onderzoek (bladzijde 9) en aanvullende gegevens uit de Klimaatmonitor1 en de Gelderse Energieatlas. De gemeente is geanalyseerd binnen drie categorieën: 1.

Besparing: het terugbrengen van energievraag (elektriciteit en gas of warmte) in de gebouwde omgeving, landbouw of industrie.

2.

Opwek elektriciteit: het genereren van elektriciteit door middel van duurzame technologieën, zoals windenergie of waterkracht.

3.

Opwek warmte: het genereren van warmte door middel van duurzame technologieën, zoals geothermie of een WKO.

Besparing

Opwek elektra

Opwek

De inhoudelijke kansen voor de gemeente Wijchen worden op de volgende slides uitgedrukt in energiehoeveelheid (Terajoules; TJ). Hiermee wordt de omvang van de energiebesparing en energieproductie gekwantificeerd. Meer informatie over energiehoeveelheden staat omkaderd weergegeven. 1 TJ = • 1 TJe (elektriciteit) of TJth (warmte) • 0,001 Petjajoule (PJ) of 1.000 Gigajoule (GJ) • 277,777 Megawattuur (MWh) Ter vergelijking: Jaarlijks energieverbruik in de gebouwde omgeving in Wijchen is 1.368 TJ, waarvan 945 TJ in woningen.1 1 hectare met PV-zonnepanelen brengt jaarlijks gemiddeld 2 TJ op.2

warmte

3 windmolens brengen jaarlijks gemiddeld 113 TJ op.3 1 https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/

2 In veldopstelling geldt voor PV-panelen ongeveer 60 kWh/m2; op daken is dit hoger (~140 kWh/m2). Precieze opbrengst per opgesteld vermogen varieert afhankelijk van oriëntatie, type

paneel en aantal vollasturen welke kunnen verschillen per locatie in Nederland. 3 Uitgaande van een vermogen van 3 MW per molen en 3500 vollasturen per jaar (bij gemiddelde windsnelheid ≥ 7,5 en < 8,0 m/s volgens SDE++ 2020 eindadvies). Openbaar 13

2.1 Inhoudelijke kansen en aanleiding toepassing instrument

Gemeente Wijchen heeft voornamelijk inhoudelijke kansen in opwek van elektriciteit en warmte Concept energiepotentieel

De meeste inhoudelijke kansen liggen bij besparing van woningen en opwek van elektriciteit of warmte:

• Besparing: om energieneutraal te worden hebben gebouwen in Wijchen een cumulatief besparingspotentieel van 0,7 PJ tot 2040. De verwachte besparing in industrie of landbouw is laag vergeleken met die van woningen. • Besparing elektriciteit: Wijchen heeft voldoende ruimte om elektriciteit op te wekken met windenergie of zonneweiden. Omdat de bebouwingsdichtheid relatief laag is, heeft zon op daken een lagere impact. Door het lage verval van de nabije rivieren, biedt waterkracht geen kansen in de gemeente. • Opwek warmte: Wijchen heeft kansen voor verscheidene manieren van warmteopwek. Echter zijn veel van deze technieken nog onvolwassen en bieden kansen voor de langere termijn. Warmte-koudeopslag (WKO) en biomassa kunnen de grootste impact maken op kortere termijn. • Vastgoed: In de Kadernota gemeentelijk vastgoed Gemeente Wijchen 2020 – 2025 is geen energiepotentieel gekwantificeerd. Vergeleken met het potentieel van wind- of zonnevelden, verwachten wij echter dat de inhoudelijke kansen verwaarloosbaar zijn.

Besparing

Woningen

0,7 PJ 1

Industrie

0,08 PJ

Kansen Kansen korte termijn lange termijn

Publieke vastgoed Maatschappelijk vastgoed

Opwek elektra

Opwek

warmte

1 0,1 PJ = 100 TJ

Commercieel vastgoed

0,01 PJ

Landbouw

0,04 PJ

Wind2

0,67 PJ

Zonneweiden2

0,67 PJ

Zon op daken2

0,3-0,4 PJ

Waterkracht

0 PJ

WKO utiliteit / bedrijven

1,7 GJ/ha

Warmtepomp woningen

0,2 PJ

Riothermie (TEA) Oppervlaktewater (TEO) Biomassa

0,6 PJ

~0 PJ 0,6 PJ

Restwarmte

1,3 PJ

Geothermie <2800m

0,3-0,6 PJ

Ultradiepe geothermie >2800m

1,4 GJ/ha

2 Voor deze methodes van elektriciteitsopwek is gebruik gemaakt van het rapport

Vergezicht Energieneutraal Wijchen 2040 uit 2017. Dit potentieel is vermoedelijk niet het maximale potentieel maar wordt deels bepaald door onderliggend beleid.

Openbaar 14

2.2 Wet- en regelgeving

Geselecteerde kansrijke instrumenten hebben voorbeelden uit de praktijk en hebben grondslag in verscheidene wet- en regelgevingen De kansrijke instrumenten zijn onder andere geselecteerd op basis van voorbeelden uit de praktijk binnen bestaande wet- en regelgeving. Deze voorbeelden zijn de vinden in bijlage A. In het algemeen zijn de instrumenten afkomstig uit onderstaande wet- en regelgeving: • Gemeentelijke belastingen (Gemeentewet): attribueert bevoegdheden tot belastingheffing aan de gemeente en geeft kaders. Details over de kansrijkheid van de OZB-heffing wordt gegeven in hoofdstuk 4. Instrumenten die passen binnen dit juridisch kader zijn het verhogen van leges, OZB-heffing, rioolheffing en baatbelasting. • Elektriciteit en warmte (Warmtewet, Warmtewet 2.0, Elektriciteitswet): deze wetten zijn van toepassing op het leveren en produceren van elektriciteit en warmte. Instrumenten die passen binnen dit juridisch kader zijn het oprichten van een gemeentelijk warmtebedrijf of gemeentelijk elektriciteitsbedrijf. In hoofdstuk vijf zal dit in het kader van het oprichten een gemeentelijk warmte- of elektriciteitsbedrijf nader toegelicht worden.

• Publieke financiering en eerlijke concurrentie (Awb, staatsteun- en aanbestedingsrecht, BW, WMO): als de gemeente investeert, concessies verleent of economische activiteiten onderneemt, dient zij verschillende Europese of nationale regels in acht te nemen. Instrumenten die passen in dit juridisch kader zijn het ontwikkelbedrijf grond, het verlenen van een concessie voor dienstverlening van marktpartij(en) en het inzetten van vastgoed van de overheid voor energieopwek (met ESCO-constructie of lease).

• Ruimtelijke ordening (WRO, Grondexploitatiewet, Ow, Wvg): in het ruimtelijke ordeningsrecht zijn onder andere het gebruik en ontwikkeling van grond geregeld. De gemeente kan vergunningen verlenen, maar is ook gehouden aan de regels zij zelf ontwikkelt. Instrumenten die passen binnen dit juridisch kader zijn het ontwikkelbedrijf grond of het inzetten van vastgoed van de overheid voor energieopwek.

Openbaar 15

2.3 Reflectie op toepassing gemeentelijke instrumenten als verdienmechanisme

Reflectie op toepassing gemeentelijke instrumenten als verdienmechanisme In het algemeen is het doel van de geselecteerde gemeentelijke instrumenten niet om geld op te leveren voor de gemeente dan wel haar inwoners, maar juist om duurzaamheidsdoelstellingen te realiseren. Er bestaan maar weinig instrumenten die én impact hebben op de duurzaamheidsopgave én geld opleveren. Als dit het geval is, dan is dit vaak het neveneffect van een realiseren doel. Denk daarbij aan verlaagde energierekeningen, die een neveneffect zijn van besparingsmaatregelen. Een ander voorbeeld is de vermindering van kosten door eigen opwek van duurzame elektriciteit. Aan de instrumenten die beschreven staan aan het begin van dit hoofdstuk, liggen de volgende drie mechanismen ten grondslag die mogelijk geld op kunnen leveren voor de gemeente of gemeenschap: • Verkoop van diensten en (onroerend) goed (energie, grond) • Inzetten van gemeentelijk onroerend goed (vastgoed verduurzamen, grond verpachten of grond/vastgoed laten gebruiken) • Gemeentelijk bevoegdheden gebruiken (verhoging belasting of leges, concessie inrichten)

Dienst of goed

Bevoegdheid Onroerend goed

Openbaar 16

3

Waardering kansrijke instrumenten

Openbaar 17

3.1 Rol gemeente

De gemeente kan verschillende rollen innemen en diverse instrumenten gebruiken De gemeente heeft verschillende instrumenten tot haar beschikking om de besparing en opwek van warmte en elektriciteit mogelijk te maken. De instrumenten categoriseren wij in de vier perspectieven van overheidshandelen (NSOB, figuur 3.1): 1.

Rechtmatige rol met gebruik van juridische instrumenten (OZB, baatbelasting).

2.

Presterende rol: - Actief: Zelf oppakken van kansen en risicodragend projecten ontwikkelen (gemeentelijk energiebedrijf, ontwikkelbedrijf, aan de slag met verduurzaming gem. vastgoed). - Passief: Stimuleren van de maatschappij en markt door subsidies en/of leningen, en/of projectfinanciering.

3.

Netwerkende rol: creëren randvoorwaarden voor markt (faciliteren opzet ESCO’s, woningabonnement, participatie voorwaarden zon-/windopwek).

4.

Responsieve rol: hierbij laat de gemeente het initiatief bij de markt en creëert gunstige omstandigheden voor verduurzaming. Wij verwachten niet dat de responsieve rol van de gemeente zorgt voor revenu, omdat gemeente zelf niet initieert of participeert waardoor mogelijke opbrengsten naar initiatiefnemers zullen gaan.

In dit hoofdstuk zijn de geselecteerde instrumenten gekoppeld aan: 1.

De wijze van opwek of besparing.

2.

De rol die de gemeente in neemt per instrument.

Figuur 3.2 NSOB model

Openbaar 18

3.1 Rol gemeente

Gemeente Wijchen kan drie soorten rollen aannemen bij gebruik van kansrijke instrumenten

Besparing

Opwek elektra

Opwek

warmte

Concept energie potentieel

Rechtmatige rol

Woningen

0,7 PJ

9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

Wind

0,67 PJ

Zonneweiden

0,67 PJ

Zon op daken

0,3-0,4 PJ

Oppervlaktewater (TEO) Biomassa

0,6 PJ

8. Leges verhogen 9-11 OZB, baatbelasting, rioolheffing

Presterende rol

Netwerkende rol

1. Ontwikkelbedrijf (grond), 3/4 gem. elektriciteitsbedrijf

5-6. Vastgoed voor opwek

7. Concessie marktpartijen.

0,6 PJ

Restwarmte

1,3 PJ

Geothermie <2800m

0,3-0,6 PJ

Ultradiepe geothermie >2800m

1,4 GJ/ha

2. Gem. warmtebedrijf

Openbaar

19

3.1 Rol gemeente

Instrumenten die invloed hebben op kansrijke manieren van energieopwek, vragen een presterende rol van de gemeente De figuren op de vorige twee pagina’s laten de rol van de gemeente zien voor elk instrument en ingedeeld naar wijze van opwek of besparing. Drie tussenconclusies: • De instrumenten die het meeste effect kunnen hebben, wekken elektriciteit of warmte op. Besparing van woningen is ook kansrijk. - Van deze instrumenten, verwachten wij dat instrumenten vanuit een rechtmatige rol een geringe impact door verduurzaming genereren. Hieronder vallen de verschillende soorten van belastingheffing (OZB, baatbelasting). - Instrumenten die significanter kunnen bijdragen aan duurzaamheidsdoelen, vragen in het algemeen een presterende rol van de gemeente. • De verschillende soorten belastingheffingen vallen onder de rechtmatige rol en hebben relatief lage opbrengsten (zie hoofdstuk 4 en bijlage A). De uitvoering van fiscale maatregelen kent hoge risico’s, andere gemeenten die het instrumentarium onderzocht hebben (Drechtsteden) zien om die reden af van het gebruik van deze instrumenten.

• Het enige instrument dat een netwerkende rol van de gemeente vraagt, is het verlenen van een concessie aan marktpartijen om bijvoorbeeld zonnepanelen binnen een wijk aan te bieden (Zoncoalitie, Amsterdam).

Openbaar 20

3.2 Financiële waarde

De financiële waarde voor de gemeente en inwoners is afhankelijk van het energiepotentieel en de verwachte kosten en opbrengst voor de gemeente De schatting van de mogelijke opbrengst per instrument hangt af van vijf factoren: 1.

Het theoretisch potentieel: Dit geeft de maximale hoeveelheid energie weer die jaarlijks benut zou kunnen worden. Blij een laag potentieel zou de maximale financiële waarde automatisch ook lager worden. Dit theoretische potentieel is voor elke manier van opwek of besparing beschreven in de vorige hoofdstukken.

2.

Het realistische potentieel: In praktijk wordt nooit 100% van het theoretische maximale potentieel benut, doordat bijvoorbeeld rekening gehouden moet worden met afstand tussen windmolens of geothermieboringen of beschaduwing van zonnepanelen. Ook spelen financiële factoren mee, zoals het maximale investeringsbudget (van de gemeente), of draagvlak onder bewoners, die het te benutten potentieel verkleinen. Het realistische potentieel hangt af van toekomstige keuzes van de gemeente en is dus niet te bepalen in dit onderzoek.

3.

4.

De verwachte investerings- en exploitatiekosten: Veel duurzaamheidsprojecten hebben de nodige investeringskosten en jaarlijkse operationele en onderhoudskosten. Bij een sluitende business case verdient het project zichzelf terug door besparing op energierekening of verkoop van energie. Dit heet de terugverdientijd. Hoe kostbaarder het project, hoe langer de terugverdientijd.

Bijvoorbeeld: hoeveel cent per kWh genereert een zonnepaneel of een windmolen? Voor deze schatting wordt in dit onderzoek gebruik gemaakt van de SDE+ basisbedrag of het verwachte SDE++ basisbedrag. De SDE-subsidieregeling werkt namelijk zo dat het basisbedrag het maximale bedrag is dat een project kan krijgen. Als de daadwerkelijke opbrengst met de huidige energieprijs lager is, dan subsidieert de regeling het verschil. De SDE++ is nog in ontwikkeling, maar het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft aanbevelingen voor verscheidene technologieën die nog niet in de SDE+ regeling zitten voor de hoogte van het basisbedrag. 5. Het percentage dat ten goede komt aan de gemeente of haar gemeenschap: Dit is lastig te duiden voor veel instrumenten. Welk deel van de opbrengst de gemeente ontvangt, hangt namelijk af van in welke mate de gemeente participeert (investeert) in het duurzaamheidsproject. Hoe hoger de opbrengst voor de gemeente, hoe hoger het financiële risico is dat vooraf genomen moet worden. In dit onderzoek wordt dit slechts kwalitatief bepaald. Factor 1 t/m 4 worden op de volgende slide voor elke manier van opwek of besparing weergegeven. Factor 5 weergegeven op bladzijde 26.

De geschatte opbrengst per kWh of MJ: Per wijze van opwek of besparing hoort een bijbehorende verwachte opbrengst. Openbaar 21

3.2 Financiële waarde

Zonne-energie, ultradiepe geo- en aquathermie kunnen een hoog maximaal revenu in de gemeente genereren Wijchen

Opwek warmte

Opwek elektriciteit

Besparing

Wijze van energieopwek of – besparing

Geschatte Gemiddelde opbrengst terugverdientijd* EUR per kWh**

Maximaal revenu bij gebruik maken Revenu in gehele categorieën energiepotentieel (miljoen € per jaar)

3-5

0,083

Middel

9-13

varieert

0,13

Middel

9-13

Wind

7-10

0,052

Middel

9-13

Zonneweides

10-13

0,069

Hoog

> 13

Zon op daken

7

0,08

Middel

9-13

Biomassa

7

0,06

Middel

9-13

Geothermie (<2800m)

7-8

0,042

Laag

5-9

Ultradiepe geothermie (>2800m, 1 ha)

>8

0,065

Hoog

> 13

Restwarmte

0

0,036

Middel

9-13

>10?

0,115

Hoog

> 13

Warmte/aardgas Elektriciteit

Oppervlaktewater (TEO)

* Exclusief aanleg eventueel elektriciteitsnetverzwaring of aanleg warmtenet ** Op basis van SDE+ basisbedrag of advies PBL voor SDE++ basisbedrag.

In gemeente Wijchen lijken zonneweides, ultradiepe geothermie en aquathermie met oppervlaktewater het meeste revenu te kunnen realiseren: • Deze drie opwekmogelijkheden hebben een hoog maximaal energiepotentieel in de gemeente. • De verwachte opbrengst ligt aan de hoge kant voor deze technologieën (tussen de 6,5 en 11 cent per kWh, inclusief SDE+(+)subsidie). • De terugverdientijd van een typisch project is minimaal acht jaar voor deze technologieën en kan oplopen tot meer dan dertien jaar. Dit impliceert grote investeringen en bijkomende jaarlijkse kosten voordat dit potentieel gerealiseerd kan worden. Het benodigde warmte- of elektriciteitsnet is hierbij niet in acht genomen. • Op basis van de geschatte opbrengst per kWh en maximale potentieel in de gemeente, ligt het maximale revenu van deze technologieën op minimaal 13 miljoen euro per jaar. Dit moet gezien worden als een theoretische bovengrens. Openbaar 22

3.2 Financiële waarde

Het opzetten van een gemeentelijk warmte- of elektriciteitsbedrijf lijkt als enige instrument significante opbrengst voor de gemeente te kunnen opleveren

Besparing

Categorisering van geschatte inkomsten

Warmte/aardgas Elektriciteit

Opwek elektriciteit

Wind Zonneweides Zon op daken

Opwek warmte

Biomassa Geothermie (<2800m) Ultradiepe geothermie (>2800m, 1 ha) Restwarmte Oppervlaktewater (TEO)

1. 3&4 2. OntwikkelGemeentelijk Gemeentelijk bedrijf elektriciteitswarmtebedrijf grond bedrijf

5. Vastgoed 6. Vastgoed 7. Concessie inzetten inzetten ESCO

8. Leges verhogen

W

W

W

D

W

D

W

D

D

W

D

W

D

D

9. OZB

W

D

10. 11. Rioolheffing Baatbelasting

W

D

W

D

Een gemeentelijk warmtebedrijf met ultradiepe geothermie of aquathermie met oppervlaktewater (TEO) of elektriciteitsbedrijf met zonneweides lijken gunstige opties voor mogelijk revenu voor de gemeente. De overige instrumenten leveren weinig op t.o.v. verkoop van eigen energieopwek: • Afhankelijk van de verkoopprijs van de grond zou het revenu van een ontwikkelbedrijf grond kunnen oplopen. De opbrengst is echter niet jaarlijks. • Volgens Kadernota vastgoed 2020-2025, is veel van het gemeentelijk vastgoed in Wijchen al een groen energielabel. Mogelijk kan vastgoed worden ingezet voor zon op daken, maar de opbrengst hiervan is laag vergeleken met het totale revenupotentieel van zon op alle daken. • De opbrengst van een concessie lijkt verwaarloosbaar. • Fiscale instrumenten leveren geen nettoopbrengsten op. Alleen baatbelasting zou van pas kunnen komen bij de aanleg van een warmtenet (zie Bijlage A).

Openbaar 23

3.3 Uitvoerbaarheid

Kansrijke instrumenten zijn in verschillende mate uitvoerbaar, afhankelijk van de complexiteit, benodigde expertise of financiële risico’s Rioolheffing De meest kansrijke instrumenten die geld kunnen opleveren, vragen van de gemeente een presterende rol. Dit heeft impact op de organisatie. Om deze impact in te schatten en daarmee de uitvoerbaarheid van het instrument te waarderen, zijn de organisatorische consequenties en de financiële implicaties uitgewerkt. Op basis van deze uitwerking zijn de instrumenten gewaardeerd op organisatorische impact, langs de volgende criteria: • Organisatorische complexiteit (benodigde governance, samenwerking)

In het verlengde van de huidige gemeentelijke competenties

• Gewenste financieringsbehoefte • Financiële risico’s In Bijlage A is de uitvoerbaarheid voor elk instrument nader uitgewerkt.

Ontwikkelbedrijf grond

Concessie dienstverlening marktpartij(en) Innovatief, maar te organiseren

• Inhoudelijke expertise • Huidige gemeentelijke organisatie en ervaring

Leges verhogen

Innovatief, moeilijk te organiseren en hoge fin. Risico’s Innovatief, hoge mate van complexiteit en deskundigheid vereist, hoge fin risico’s

Vastgoed overheid zelf inzetten voor energieopwek

OZB Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie) Vastgoed overheid laten inzetten voor energieopwek (Esco/lease) Baatbelasting Gemeentelijke warmtebedrijf

Openbaar

24

3.3 Uitvoerbaarheid

Er bestaat trade-off tussen de uitvoerbaarheid van instrumenten en financiële opbrengst voor de gemeente 8 11

1 7

Uitvoerbaarheid

9

5

Legenda:

Besparing

1.

Ontwikkelbedrijf grond

Windenergie

2.

Gemeentelijke warmtebedrijf

3.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

4.

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (i.s.m. coöperatie)

5.

Vastgoed overheid zelf inzetten voor

6.

Vastgoed overheid inzetten voor energieopwek

Zon op daken Zonneweides

energieopwek

3 6

4

2

4

3

2

Biomassa

(met ESCO-constructie of lease) 7.

Concessie dienstverlening marktpartij(en)

8.

Leges verhogen

9.

OZB

10.

Rioolheffing

11.

Baatbelasting

Aquathermie (TEO) Geothermie

Ultradiepe geothermie Restwarmte

Mogelijke financiële opbrengst voor gemeente Openbaar 25

3.3 Uitvoerbaarheid

Instrumenten met hoge opbrengst voor de gemeente Wijchen zijn complex, risicovol en exploiteren een groot energiepotentieel Er bestaat een trade-off of afwenteling tussen de uitvoerbaarheid en het mogelijke revenu van instrumenten die de gemeente kan inzetten. In Wijchen zijn er daarom geen verdurzamingsinstrumenten aan te wijzen die zowel makkelijk uitvoerbaar zijn als hoge inkomsten kunnen opleveren zonder een financieel risico aan te gaan. De instrumenten kunnen in de volgende categorieën worden ingedeeld: • Laag revenu, hoge uitvoerbaarheid: instrumenten waar gebruik gemaakt wordt van gemeentelijke bevoegdheden, zoals de heffing van belastingen. Deze instrumenten vragen doorgaans een rechtmatige rol van de gemeente. • Hoog revenu, lage uitvoerbaarheid: het gemeentelijk warmtebedrijf valt onder deze categorie. Het opzetten en beheren van dit type bedrijf is organisatorisch complex en gaat gepaard met (grote) financiële risico’s. Er bestaan verscheidene voorbeelden waar het opzetten van een warmtebedrijf grote problemen met zich meebracht.

• Hoog revenu, beperkte uitvoerbaarheid: het opzetten van een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf valt binnen deze categorie. Dit is innovatief en organisatorisch uitdagend, maar minder risicovol dan een warmtebedrijf. In combinatie met gebruik maken van het potentieel van zonneweides, kan een elektriciteitsbedrijf veel inkomsten opleveren voor de gemeente. Als de gemeente een samenwerking aangaat met een coöperatie, worden de risico’s maar ook de inkomsten voor de gemeente lager.

• Beperkt revenu, beperkte uitvoerbaarheid: De overgebleven instrumenten vallen hieronder, zoals de inzet van gemeentelijke grond. Ook instrumenten uit vorige categorieën kunnen hieronder vallen als wordt gekozen voor een technologie met lager energiepotentieel, zoals zon op daken of windenergie. • Meest geschikte optie: gemeentelijk elektriciteitsbedrijf met zonneweides: - Deze optie exploiteert een hoog potentieel in gemeente Wijchen. In beide gemeentes is veel ruimte door lage verstedelijkingsgraad en zijn kansrijk volgens de opgestelde routekaarten en vergezichten voor beide gemeentes. Bovendien is de technologie bewezen. - De mogelijke opbrengst per kWh (advies SDE++ 2020) is 0.069 kWh. Bij volledig eigenaarschap van de gemeente komen de opbrengsten na 10-13 jaar terugverdientijd geheel ten goede van de gemeente. Lagere mate van participatie, bijvoorbeeld in samenwerking met een coöperatie, zorgt voor een lager financieel risico maar lagere opbrengst voor de gemeentekas.

Openbaar 26

3.3 Uitvoerbaarheid

Na een terugverdienperiode van elf jaar zou een zonnepark ongeveer een half miljoen euro opbrengst per jaar kunnen generen voor de gemeente Wijchen met SDE++ subsidie In een praktijkvoorbeeld zou gemeente Wijchen een zonneveld van 8 MW kunnen installeren. De gemeente kan kiezen om deze op land te installeren of op de Vormerse plas. Op het gebied van ruimtelijke inpassing, liggen de voor- en nadelen van beide opties voor de hand. De opbrengst per installatie zal echter ook variëren, door verschillende investerings- en onderhoudskosten en subsidieopbrengsten. In de tabel worden de twee opties financieel vergeleken. Volgens PBL liggen de extra investeringskosten van zon-PV op water tussen de 20 en 35% hoger dan zon-PV op land. Ook de operationele kosten kunnen een stuk hoger uitvallen. In het huidige advies van PBL voor de SDE++* ligt daarom het basisbedrag van zon-PV op water (hoger dan 1 MWp) op 8,6 cent/kWh, ten opzichte van zon-PV op land (6,9 cent/kWh). Met een rendement van ongeveer 10% (950 vollasturen) en een investering van 580 euro per kWp (land) en 730 euro per kWp (water), schatten we de investering op de Vormerse plas €1,2 miljoen euro hoger dan een vergelijkbare installatie op land. Door de compensatie van de hogere SDE++ subsidie, is de terugverdientijd voor beide opties echter gelijk (ongeveer 11 jaar).

Als de gemeente voor dit project een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf opricht, is het mogelijk dat na elf jaar de volledige opbrengst ten goede komt aan de gemeente. Als de gemeente hiervoor echter samenwerkt met een partner, is de revenuopbrengst afhankelijk van onderlinge afspraken. De kosten, risico’s en baten dalen voor de gemeente als het elektriciteitsbedrijf wordt opgericht als joint-venture.

Een neveneffect van het installeren van zon-PV op de Vormerse plas, is dat het energiepotentieel voor aquathermie uit oppervlaktewater wordt verlaagd. De energie van de zon wordt opgevangen door de panelen, waardoor het water minder opwarmt. Verder onderzoek zal gedaan moeten worden of dat betekent dat er te weinig energie overblijft in het water om (nieuwbouw)wijken mee te verwarmen (LT-warmtenet). Rekenvoorbeeld*

8 MWp op land

8 MWp op Vormerse plas

Vollasturen

950

950

Geschatte investeringskosten

€4,6 miljoen

€5,8 miljoen

Geschatte jaarlijkse O&M kosten (onderhoud en beheer)

€0,1 miljoen

€0,12 miljoen

Geschatte elektriciteitsopbrengst per jaar

7.600 MWh

7.600 MWh

Geschatte SDE++ opbrengst per jaar

€0,52 miljoen

€0,65 miljoen

*Berekeningen zijn gemaakt op basis van Eindadvies basisbedragen SDE++ 2020:

Openbaar 27

4

Uitgelicht: Mogelijkheden binnen OZBheffing

23 juli 2020

Openbaar 28

4.1 Haalbaarheid en financiële waarde van verduurzaming met OZB

Verduurzaming met behulp van de OZB-heffing is complex, juridisch discutabel en het financiële effect te verwaarlozen Dit hoofdstuk richt zich op de OZB-heffing. Er zijn twee manieren om de OZB in te zetten bij verduurzaming: 1) door een korting toe te passen voor woningeigenaren bij duurzame opwek en 2) door OZB te heffen van grootschalige duurzame projecten. Het corrigeren van de waarde van een woning bij heffing van OZB voor investeringen in duurzame opwek levert de volgende effecten op: • Uitgaand van een gemiddelde woningwaarde (Wijchen 247.000) en het OZB-eigenaren tarief 2020 (Wijchen 0,1250%) bedraagt de gemiddelde OZB in Wijchen € 308. • Indien voor investeringen in duurzame energieopwekking een korting van € 10.000 zou worden toegepast, leidt dit tot een daling van de OZB voor een gemiddelde woning van € 12,50 in Wijchen (4,1%). In relatie tot de omvang van de investeringen en de financiële opbrengst van duurzame energieopwekking schatten wij het effect van deze bedragen op de businesscase als verwaarloosbaar. Deze OZB-maatregel heeft naar verwachting geen waarneembaar effect op de beslissing van woningeigenaren om te investeren in duurzame energieopwekking. In de literatuur wordt wel gewezen op een mogelijk positief psychologisch effect (‘groene pluim’). Dit effect hebben we in het kader van dit onderzoek niet verder in beeld gebracht.