I-6b Overdrachtsdocument 2022.pdf
Tekst van het document
Fietspad langs de Linde De aanleg van het fietspad langs de Linde met als doel een kwalitatief goed fietspad langs de Linde van de Driewegsluis tot aan het Lolkema’s bruggetje heeft de nodige tegenslag gekend. Met name in fase 2 bleken door tegenvallers in de uitvoering de kosten voor de aanleg van dit deel van het fietspad veel hoger dan vooraf berekend. Inmiddels is er een akkoord met de provincie om ieder een deel van de extra kosten te betalen, waarbij de provincie zich bereid heeft getoond het grootste deel voor haar rekening te nemen. Gesprekken zijn hierover nog gaande. Met het oplossen van dit knelpunt kan binnenkort iedereen weer door het Beekdal Linde fietsen. Op dit ogenblik gaan we ervan uit dat in de voorjaarsnota een dekkingsvoorstel aan u wordt aangeboden.
21
Bijlage 1: Ontwikkelingen binnen OWO Uitgelichte majeure ontwikkelingen in de OWO-samenwerking De OWO-samenwerking is qua bestuurlijke afstemming en borging belegd bij de regiegroep, bestaande uit de drie burgemeesters en de drie gemeentesecretarissen. De drie burgemeester hebben daarbij de OWO-samenwerking in portefeuille. Deze tekst is afstemming met de twee andere gemeenten gemaakt. 1. arbeidsmarkt en personeelsopbouw Binnen de afdelingen van OWO is sprake van een onevenwichtige personeelsopbouw waar op sommige taakvelden in de nabije toekomst uitstroom van veel medewerkers tegelijkertijd wordt verwacht. Daarnaast is sprake van een krappe arbeidsmarkt waarin andere organisaties vaak meer kunnen bieden. Ook dat leidt tot verloop en verlies van kennis en talent. In deze arbeidsmarkt is het lastig om goede mensen te werven. Met name op het vlak van ICT en Financiën is het aanbod zeer schaars en zijn de looneisen hoog. Dit leidt tot risico’s in het waarborgen van kwaliteit en continuïteit. Inhuur is een kostbare oplossing. Zelfs externe expertise is vaak lastig te vinden. We zullen moeten inzetten op creatieve manieren om mensen aan ons te binden en om eigen talent te behouden.
Dit vraagt om inzet op arbeidsmarktcommunicatie, om een doorlopende inzet op recruitment, om het opleiden van starters en het onder de loep nemen van ons loongebouw en concurrentiepositie op de arbeidsmarkt. 2. ICT Het aandeel van ICT in de begroting van organisaties stijgt. Dit is het gevolg van de toenemende informatisering van dienstverlening en interne bedrijfsvoering. Van een ondersteunende taak is ICT steeds meer een integraal deel van de manier waarop wij werken geworden. Als organisaties winnen we aan kwaliteit en doelmatigheid, maar dit gaat niet zonder een stijging van de ICT kosten. De OWO gemeenten doen dit doelmatig. Sinds jaar en dag geven we fors minder uit dan de benchmark voor vergelijkbare gemeenten. Dat streven naar doelmatigheid houden we vast, maar een koerscorrectie is urgent nodig om niet door de hoeven te zakken. Daarnaast zullen we de trend van kostenstijgingen in de komende jaren onder ogen moeten zien. Hier spelen drie belangrijke ontwikkelingen. Ten eerste zijn de eisen aan informatiebeveiliging en bestrijding van cybercrime hoger geworden. Met de dreiging van Russische cyberterreur wordt dit nog urgenter. Ten tweede is er nieuwe wetgeving, zoals de wet Open Overheid en de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer, die naast de eerdere wetgeving rond privacy en gegevensbeveiliging (AVG) om extra inspanningen vraagt.
Tenslotte willen we onze uitvoering effectiever maken door slim gebruik van data, het datagedreven werken. Dit alles leidt, tezamen met de steeds verdere integratie van systemen en toename van afhankelijkheden ook tot een toegenomen complexiteit die vraagt om meer coördinatie en inhoudelijke afstemming, om inzet op architectuur en beheer van het applicatielandschap. Het managen van updates en de implementatie van nieuwe software vraagt een voortdurende inspanning. De zogenaamde ‘roadmap’ voor de komende jaren is omvangrijk en complex. Voor een uitgebreider toelichting op de opgave verwijzen we naar de algemene ICT paragraaf. 3. Documentaire InformatieVoorziening (DIV) Documentaire informatievoorziening omvat het gehele proces van documenteren vanaf het begin tot en met archivering en vernietigen. Het is een complex proces met veel haken en ogen en waar de wetgever (nieuwe Archiefwet, Wet Open Overheid (WOO) en Wet Modernisering Elektronisch Bestuurlijk verkeer (Wmebv) steeds meer eisen aan stelt. Het belang van (digitale) Informatievoorziening wordt ook door de tweede kamer gesteund door het aanstellen van een Minister Digitalisering. Ook stellen onze inwoners meer eisen aan het digitaal toegankelijk zijn van de gemeenten, zoals het digitaal inzien van milieubouwdossiers.
22
Het laatste archiefjaarverslag beoordeeld onze DIV als ‘matig’. Er is sprake van achterstanden op het gebied van archivering, die door overdracht van papieren archieven uit de drie gemeenten verder zijn opgelopen. We hebben een verbeterplan voorliggen. Om dit uit te voeren zullen we gedurende enkele jaren, jaarlijks ruim € 300.000,- moeten reserveren (in OWO-verband). Door de inhaalslag uit te smeren in de tijd, egaliseren we de kosten. In een tijdsbestek van vier tot vijf jaar kunnen we de archieven volledig digitaliseren en op orde brengen. Ook hier zullen we nog een nadere risicoanalyse op los laten, waarbij we in overleg met de archiefinspectie zullen bezien wat minimaal nodig is om aan de wetgeving te voldoen. 4. Toezicht (BOA), ondermijning en terugtreding politietoezicht Al enige tijd is merkbaar dat de politie zich meer gaat richten op haar kerntaken. Het handhaven van de openbare orde en veiligheid. Gevolg is dat leefbaarheidstaken veel of geen aandacht meer krijgen. Denk hierbij aan jeugdoverlast, assistentie ongevallen en begeleiding van protestmarsen. Daarnaast komt geregeld de vraag welke BOA’s dienst hebben bij evenementen. De politie is hierbij alleen aanwezig zodra de veiligheid in het gedrang is. Bestuurlijk is de wens uitgesproken juist meer capaciteit in te zetten op leefbaarheid, verkeersveiligheid, natuur, openbare ruimte en groen.
Deze wens is vastgelegd in een OWO-breed vastgesteld beleidsplan vergunningverlening, toezicht en handhaving voor de fysieke leefomgeving. Ondermijning, de beweging waarbij criminele activiteiten steeds meer verweven raken met onze maatschappij vraagt nadrukkelijk aandacht van onze organisaties. Er zal geïnvesteerd moeten worden in bewustwording, een scherpe blik bij vergunningverlening (BIBOB toets) en toezicht en handhaving, om zowel in capaciteit als in kwaliteit toegerust te zijn voor deze ontwikkelingen. Voor 2019 waren avond- en weekenddiensten uitzonderingen. Sinds 2019 regel. Om juist dan wanneer het nodig is zichtbaar te zijn. Dit vraag aandacht voor voldoende capaciteit en voor veiligheid van de betrokken medewerkers. Alleen op pad is uit den boze. De drie OWO-gemeenten vragen daarnaast om extra inzet bij lokale projecten. Met de huidige capaciteit en kwaliteit zijn we als OWO niet in staat deze taken op te pakken. Incidenteel benodigd: Voor extra capaciteit tbv lokale projecten die opgepakt moeten worden, naast de gevraagde inzet op de reguliere taken € 65.000 Structureel benodigd: Structureel tbv BOA-capaciteit en /administratief juridische ondersteuning
€ 275.000
Samen met dit overdrachtsdocument bieden wij ook een aantal recente OWO-documenten aan. Dit zijn achtergronddocumenten die in een vorige raadsperiode zijn opgesteld en tot besluit zijn gekomen. Het betreft de volgende documenten:
A. Oplegger overdrachtsdossier OWO (maart 2022). Met bijlagen: 1. Resultaat gesprekken OWO-visie 2. OWO-visie 3. OWO-verhaal 4. Bestuursovereenkomst OWO 5. OWO-jaarplan 2022 6. Infographic Omgevingswet
23
Bijlage 2: Project Stabiel, structureel saldo (stand van zaken) Inleiding Het financieel meerjarenperspectief liet in de Kadernota 2022 een negatief saldo zien. Het toenmalig college heeft toen nadrukkelijk benoemd dat zij uiterlijk in 2024 het meerjarenperspectief met een positief saldo wil sluiten. Om die reden is een project opgestart om tot een maatregelenpakket te komen dat het financiële tekort terugdringt. Dit is het project ‘Stabiel, structureel saldo’. Daarnaast is besloten om de ‘Grip op’ programma’s te intensiveren. Ook hiervoor is een project ingericht, genaamd ‘Grip op 2.0’. Dit project wordt in bijlage 3 toegelicht. Opdracht Het doel het project ‘Stabiel, structureel saldo’ is te komen tot een pakket aan maatregelen (verhoging van inkomsten danwel verlaging van de uitgaven) om ons financiële tekort terug te dringen zodat wij vanaf 2024 een stabiel, structureel saldo in onze begroting hebben. De opdracht van het project ‘stabiel, structureel saldo’ is te komen tot een maatregelenpakket van minimaal € 500.000 in 2023 oplopend naar € 1 miljoen in 2024. Projectorganisatie De opdracht van het project is omvangrijk. Om die reden is een projectstructuur ingericht. We werken in elk project met een stuurgroep en een projectgroep. De stuurgroep verstrekt de projectleider en de projectgroep de opdracht en bewaakt de voortgang van de opdracht.
De projectleider informeert de stuurgroep op hoofdlijnen over het proces. De stuurgroep heeft een procesgerichte rol. De projectgroep gaat inhoudelijk aan de slag met de opdracht van het project. De projectgroep wordt aangestuurd door de projectleider. Aanpak Het project is gesplitst in een aantal fases. Daarbij wordt binnen het project ‘Stabiel, structureel saldo’ gekeken naar 3 categorieën maatregelen: 1. Financieel technische maatregelen; 2. Voorstellen uit eerdere ombuigingstrajecten of op basis van voorbeelden van andere gemeenten; 3. Herijking van beleid. Het opstellen van de maatregelenpakketten wordt primair voorbereid door de organisatie en daarmee het college. Het project is er op gericht om voor de zomer van 2022 met een maatregelenpakket te komen. Stand van zaken Het project is momenteel in volle gang. Zoals we in het overdrachtsdocument bij het onderdeel financieel perspectief beschreven, zijn er de nodige ontwikkelingen gaande binnen onze financiële situatie. Daarnaast heeft de gemeenteraad een motie aangenomen over een kerntakendiscussie. Deze twee argumenten hebben er toe geleid dat wij de maatregel-categorieën uitwerken in volgorde van minst gevoelig naar meest gevoelig. Allereerst wordt naar financieel technische maatregelen gekeken.
Hierbij kan gedacht worden aan administratieve wijzigingen zoals andere toerekeningen, lucht uit de budgetten, afschrijvingstermijnen enzovoort. Vervolgens worden de voorgestelde maatregelen uit eerdere bezuinigingsrondes of voorbeelden van andere gemeenten onderzocht. Mochten de eerste twee categorieën onvoldoende maatregelen opleveren, dan wordt gekeken naar herijking van beleid. Deze laatste categorie heeft echter een nauwe relatie met de kerntakendiscussie. Op dit moment verwachten wij dat de eerste twee categorieën voldoende maatregelen opleveren om aan de taakstelling te kunnen voldoen.
24
Bijlage 3: Project Grip op Sociaal domein 2.0 (stand van zaken) Aanleiding project In de kadernota 2022-2025 werd een meerjarig negatief saldo gepresenteerd. Het college heeft daarbij kenbaar gemaakt uiterlijk in 2024 met een positief saldo te willen sluiten. Dit was aanleiding voor het college om een maatregelenpakket aan te kondigen, en een intensivering van de “Grip op” programma’s. De opdracht voor het project Grip op Sociaal domein (2.0) was tweeledig: 1: te komen tot een uitgebreid en aangescherpt pakket aan bezuinigingsmaatregelen om grip te krijgen op de kosten en kostenontwikkeling in het Sociaal domein (programma 6) 2: het (laten) uitvoeren van de eerder vastgestelde maatregelen binnen het project. Doel van project Grip 2.0 is om gemeentelijk financiële tekort terug te dringen, zodat programma 6 Sociaal domein zo spoedig mogelijk (en uiterlijk vanaf 2024) een sluitend saldo laat zien. Daarbij moet rekening worden gehouden met de wettelijke kaders waarbinnen het sociaal domein moet opereren. Ook moet oog gehouden worden voor de transformatie die we willen bereiken, een andere manier van werken, waarbij de effecten pas op de langere termijn zichtbaar worden. Wat hebben we gedaan? In beeld brengen bestaande maatregelen inclusief doorontwikkeling In juli 2021 is een plan van aanpak vastgesteld voor het project Grip 2.0.
In 2019 was reeds een start gemaakt met het project Grip op Jeugd. In 2020 kwam daar het project Grip op Wmo bij. Beide (meerjarige) projecten dragen bij aan het grip krijgen op de kostenontwikkeling in het sociaal domein. In deze projecten hebben we gezien dat er een aantal knoppen zijn, waar we aan kunnen draaien om de kosten te beheersen. In Grip 2.0 worden deze projecten verder uitgevoerd. Daarnaast wordt onderzocht welke doorontwikkeling er mogelijk is voor verdere maatregelen om grip te krijgen. Daarbij is naar geheel begrotingsprogramma 6 gekeken. Vanaf de start van het project is hernieuwd in beeld gebracht welke maatregelen in beide Grip-projecten zijn voorgenomen en wat de stand van zaken in de uitvoering was. Ook is met elkaar besproken welke ruimte we zien voor nieuwe maatregelen (binnen wettelijke kaders en beoogde transformatie). Belangrijke constatering is geweest dat de verschillende maatregelen van Grip op Jeugd en Grip op Wmo nog volop in ontwikkeling zijn. In een aantal gevallen moeten de effecten nog zichtbaar worden gemaakt. Een aantal maatregelen moet zelfs nog (deels) opgepakt worden, het ging immers om meerjarige maatregelen. We hebben gekeken welke doorontwikkelingsmogelijkheden nog gezien worden, binnen of in het verlengde van de eerdere deelmaatregelen.
Ook is duidelijk geworden hoe belangrijk het is om een goede basis voor de uitvoering neer te zetten, om maatregelen te laten landen. Voordat nieuwe maatregelen ontwikkeld kunnen worden, moeten eerst de huidige maatregelen goed ingebed worden. Er zit een grens aan het doorvoeren van veranderingen. Daarom is de keuze gemaakt om niet eerst volop in te zetten op het ontwikkelen van een nieuw palet aan maatregelen, maar prioriteit te geven aan het uitvoeren en doorontwikkelen van de bestaande maatregelen en de effecten daarvan in beeld te brengen. Het oppakken van de verschillende maatregelen heeft gaandeweg wel tot nieuwe ideeën geleid. Wanneer daar ruimte voor is, worden deze opgepakt en indien nodig aan college en/of raad voorgelegd. Daarbij is uitgangspunt dat we ons houden aan de juridische beperkingen die de landelijke wetgeving ons oplegt. Het uitvoeren van heronderzoeken in de participatiewet is een mogelijkheid die in 2022 onderzocht zal worden. Ook de verbinding tussen de participatiewet en de Wmo biedt nog aanknopingspunten. Met de implementatie van de verschillende maatregelen komen we ook tot het inzicht dat wanneer je altijd de ‘juiste’ doorverwijzing doet, je niet verder kunt besparen. Het feit dat je kunt besparen geeft aan dat je nu doorverwijzingen doet die niet nodig waren geweest of die goedkoper hadden gekund.
Op enig moment leidt dat tot een evenwicht, waarin we doen wat nodig is en waarmee de kosten die daarvoor nodig zijn ook niet verder verlaagd kunnen worden. 25
Monitor sociaal domein In het laatste kwartaal van 2021 is de monitor sociaal domein opgeleverd. Aan de hand van deze monitor kunnen we de ontwikkeling in het sociaal domein beter volgen. Dit is belangrijk om grip te krijgen op de ontwikkelingen. Deze monitor wordt 2 x per jaar opgeleverd aan de raad. Daarnaast werken we op ambtelijk niveau aan verdiepingsslagen in de data, om nog meer inzicht te krijgen. Hierbij gaat het om inzicht in (ontwikkeling van) aantallen cliënten, verwijzers, inzet van producten en de financiële vertaling daarvan. Deze monitor en de verdieping daarop helpt ons om inzicht te krijgen in de effecten van bepaalde maatregelen. Financiële situatie Ook de veranderende financiële situatie, waarin gemeenten als tegemoetkoming voor de tekorten in de jeugdzorg (uitspraak Commissie van Wijzen) extra budget hebben gekregen, hebben een rol gespeeld in de afwegingen en ontwikkeling van Grip 2.0. De extra middelen die in de begroting 2022 meerjarig aan programma 6 zijn toegevoegd geven meer financiële armslag. De regering moet nog wel een definitief besluit over deze extra middelen nemen (zie ook “ontwikkelingen financieel perspectief” elders in dit overdrachtsdocument). De jaarcijfers over 2021 geven in programma 6 “onder de streep” een flinke meevaller.
We monitoren of dit effect meerjarig is, of dat bijvoorbeeld corona hier een behoorlijke (en mogelijk tijdelijke) invloed op heeft gehad. Ook op basis daarvan zijn aanvullende maatregelen (nog) niet nodig. Potentiële besparing Programma 6 (voorjaarsnota 2022) In de tweede helft van 2021 is nogmaals met de verschillende budgethouders van heel programma 6 kritisch gekeken naar de verschillende budgetten, de ontwikkeling daarvan en de budgetuitnutting. Op basis hiervan willen we bij de voorjaarsnota 2022, als resultaat van Grip 2.0 een voorstel doen voor een structurele besparing van (ruim) twee ton. Hierin worden o.a. bepaalde overlappen in budgetten aangescherpt. Conclusie Op basis van bovenstaande kunnen we aangeven dat we steeds meer grip krijgen op de ontwikkelingen in het sociaal domein en hoe we dit financieel moeten vertalen in onze begroting. Het blijft echter een complex geheel, waarin diverse partijen en ontwikkelingen met elkaar een rol spelen in de vraag en toewijzing en tariefbepaling. Binnen Grip op Jeugd en Grip op Wmo zijn we nog niet “klaar” met de implementatie van de verschillende maatregelen. Er is nog ruimte om deze verder door te ontwikkelen en deels moet dat ook nog steeds om de beoogde en reeds ingeboekte besparingen te realiseren. Ook de inhoudelijke doorontwikkeling van deze taken vraagt tijd en afstemming met onze partners.
Gezien de financiële situatie in programma 6, mede door de extra ruimte die in de budgetten beschikbaar is gekomen maar ook de resultaten over 2021, hebben we hier tijd voor. We blijven inzetten op de uitvoering van Grip op Jeugd en Grip op Wmo. Implementatie van het huidige pakket plus de (inhoudelijke) doorontwikkeling daarvan en de verdieping in de monitoring biedt vooralsnog voldoende perspectief op grip op de kostenontwikkeling. De autonome zorggroei en kostenontwikkeling blijven daarin echter (qua omvang) een onzekere factor.
26
Bijlage 4: Klimaat en Duurzaamheid Klimaat en duurzaamheid De opgave uit het collegeprogramma ‘Werken aan een duurzaam Weststellingwerf’ heeft betrekking op klimaat en duurzaamheid. Dit is uitgewerkt in een programma gestructureerd rond 4 pijlers; energietransitie, een klimaat robuuste omgeving, circulaire economie én communicatie en samenwerking. Met beleidsbrieven (2020 en 2021) bieden we inzicht in de actuele acties/projecten binnen dit programma Het werken met beleidsbrieven sluit aan bij dit zeer dynamisch werkveld met verschillende (maatschappelijke) opgaven. Nieuwe ontwikkelingen of maatschappelijke initiatieven kunnen aanleiding zijn voor bijsturen van projecten, nieuwe acties of projecten binnen het programma. In aanvulling op de Beleidsbrief 2021, kunnen al een aantal nieuwe ontwikkelingen benoemd worden. Deels is in de end-term review al inzicht gegeven in wat we de komende tijd nog verwachten te doen, Voorbeelden zijn: .
Met de Regeling Reductie Energieverbruik Woningen (RREW) (€ 100.000) en de provinciale Subsidieregeling energiecoaches voor gemeenten in Fryslân (€ 50.000) wordt een vervolg gegeven aan het stimuleren van het treffen van energiebesparende maatregelen in woningen en het coachen van huurder of eigenaar-bewoner bij het besparen van energie. Doel is om met o.a. De Groene Bon circa 2000 woningen te bereiken (uitvoering Q1 en Q2 2022).
Het Facetbestemmingsplan Kleine windmolens Weststellingwerf wordt aangeboden voor raadsvaststelling (eind Q2 2022).
Aanvullend op de samenwerking met stichting De Duurzame Toekomst worden door een commerciële partij 150 warmtescans en energiecoachgesprekken uitgevoerd (Q1 2022).
Er wordt gewerkt aan een gemeentelijk ambitieplan voor herstel en/of versterken van de biodiversiteit.
Het voormalig streekagenda-project Ontwerp en design/Rotan 2.0 wordt eind Q2 2022 afgerond (medegefinancierd door de provincie Fryslân en in samenwerking met stichting Ambacht Noordwolde, Terra College en Technasium/Lindecollege).
De invoer van Diftar wordt onderzocht samen met bestuurlijke klankbordgroep;
Het uitvoeringsprogramma Transitievisie Warmte OWO wordt opgesteld;
Binnen de Regiodeal wordt actieplan voor duurzame lokale energie uitgewerkt.
Aanvullend daarop brengen we hierna een aantal verwachtte ontwikkelingen onder uw aandacht. Deze springen er de komende jaren uit. Extra aandacht en eventueel inzet kan hiervoor nodig zijn. De volgorde zegt niets over belangrijkheid of prioriteit. Samenwerking met de OWO-gemeenten is wenselijk, zoals in het uitvoeringsprogramma Transitievisie Warmte OWO wordt benoemd. Energietransitie 1 Regionale Energie Strategie (RES) In de RES-Fryslân 1.0 is de eerste Friese inzet gepresenteerd om in 2030 met 3.0 TWh grootschalig duurzaam opgewekte elektriciteit bij te dragen aan de klimaatafspraken van Parijs. De bij deze RES betrokken partijen, overheden en maatschappelijke organisaties (FEA), geven nu vorm aan de uitvoering. En ze bereiden de RES 2.0 voor, die wordt in 2023 ter vaststelling aangeboden. Ondertussen is vorig jaar in de EU afgesproken de ambitie met betrekking tot de reductie van de uitstoot van broeikasgassen verder aan te scherpen. Hoe dit concreet wordt uitgewerkt voor de klimaatambitie in Nederland moet nog duidelijk worden. In ieder geval is duidelijk, dat de RES 1.0 nog maar een eerste stap is. Netwerkcongestie Het voortvarend oppakken van grootschalige opwek van duurzame energie wordt geconfronteerd met 27
netwerkcongestie, zowel in de levering als teruglevering is er sprake van problemen. In Fryslân wordt niet alleen steeds meer duurzame elektriciteit opgewekt, er is ook een toename van bedrijvigheid en woningbouw. Liander kan op dit moment onvoldoende tempo maken om het netwerk mee te laten groeien. Door de hoge gasprijzen is de elektrificatie nog extra versneld en neemt dit probleem alleen maar toe.
Er zal snel een betere en flexibelere infrastructuur gerealiseerd moeten worden. Om de problemen van levering en teruglevering van elektriciteit in Fryslân en de Noordoostpolder op te lossen in de periode 2022-2025 start Liander met het investeringsprogramma NuLelie .
Met het maken van slimmere keuzes kan de infrabehoefte verminderd worden. Het vinden van een betere balans tussen levering en afname van energie. Ook slimmer opwekken en gebruiken helpt de congestie in het energienetwerk te beperken. In de Regiodeal heeft dit een prominente plek gekregen in het onderdeel duurzaamheid.
Samenwerking overheden en netbeheerder is cruciaal om het netwerk versneld uit te kunnen breiden. Er wordt al samengewerkt in een provinciale taskforce. Fryslân is in drie regio’s opgedeeld. Niet alle projecten kunnen gelijktijdig uitgevoerd worden. De wijze van prioriteren en de onderlinge afstemming daarover heeft nu de aandacht. Ook lokaal vraagt dit intensief en vooral tijdig contact tussen Liander en gemeente. Er staan zo’n 62 projecten in Fryslân op de agenda. Daarvoor zal ca 1000 km aan sleuven gegraven worden en worden transformaterhuisjes bijgeplaatst. Het project NuLelie zal veel werk in de openbare ruimte tot gevolg hebben. En daarmee impact hebben op de leefwereld van onze inwoners en bedrijven.
Ruimtelijke en maatschappelijke inpassing Draagvlak voor grootschalige opwek betekent aandacht voor maatschappelijke en landschappelijke inpassing. De in RES-verband ontwikkelde Friese energiewaaier is te gebruiken in gesprekken hierover. De ruimtelijke inpassing van de opwek van energie en de daarvoor benodigde infrastructuur zal extra inzet vergen voor het ontwikkelen van ruimtelijke plannen en het daarvoor doorlopen van procedures en de participatie van betrokkenen. In het licht van de netwerkcongestie en de noodzaak om het netwerk aan te passen, is het van belang, naast aandacht voor de techniek en processen, tijdig inwoners, bedrijven en dorpen te betrekken en te communiceren, om:
de verwachtingen te managen bij initiatiefnemers van grootschalige opwek van zonne-energie; de verwachtingen te managen bij inwoners en bedrijven rond levering en teruglevering; over tijdig in gesprek te gaan over veranderingen in de openbare ruimte; het bewustzijn te vergroten van het belang om het energieverbruik te verlagen; meer aandacht en projecten te genereren rond de opslag van energie.
Participatie en communicatie Een aanzienlijk deel van de warmtevraag zal opgevangen worden middels elektrificatie. Dit geldt met name in plattelandsgemeenten. Hier beïnvloeden de RES en de Warmtetransitie elkaar direct. De communicatie hierover, het bewustmaken, stimuleren en betrekken van dorpen, inwoners en bedrijven zal doorslaggevend zijn om resultaten te kunnen boeken. Voor grootschalige opwekprojecten wordt in RESverband gezocht naar de wijze waarop invulling gegeven kan worden aan participatie (eigendom/financieel/zeggenschap) van lokaal duurzaam opgewekte energie. Regierol gemeente Hoewel de regie in de regio’s bij gemeenten (RES) ligt, blijkt in de praktijk deze al sterk ingekaderd door provinciaal- en rijksbeleid. Daarmee ligt de regierol ook vooral op het proces, de samenwerking, het betrekken en eventueel faciliteren van verschillende belanghebbenden.
28
2 Warmtetransitie: een nieuwe structurele taak voor de gemeente Waar de RES gaat over de grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit, gaat de Warmtetransitie over het overstappen op alternatieven voor fossiele brandstof. We willen in Nederland versneld afscheid nemen van het gebruik van aardgas. De gemeenten hebben de regie hierin gevraagd en gekregen. Dit betekent in de praktijk, dat de warmtetransitie tot een gemeentelijke taak is geworden. Een taak waar we meerdere decennia mee aan de slag zullen zijn. Transitievisie Warmte (OWO) Weststellingwerf heeft een groot buitengebied met weinig grote eenduidige wijken. Er is (nog) geen collectieve warmtebron als alternatief voor aardgas. Kortom we krijgen vooral individuele, all-electric oplossingen. We willen met elkaar af van het gebruik van aardgas. Maar het is realistischer in te zetten op een tussenstap met hybride warmtepompen en ons voor 2030 te richten op de reductie van CO2-uitstoot, dan ons te richten op het aardgasvrij maken van een aantal woningen. Dit is ook meer in de geest van de doelstelling van het Klimaatakkoord. Voor hybride warmtepompen is een betrouwbaar elektriciteitsnetwerk belangrijk. Ook hierbij is de eerder benoemde netwerkcongestie een groot probleem. Daarom is dit ook het generieke spoor binnen de OWO-Transitievisie Warmte.
In de praktijk betekent het terugbrengen van het energieverbruik vooral eerst flink isoleren. Vanzelfsprekend moet dit wel haalbaar en betaalbaar zijn. We kunnen dit alleen bereiken als onze inwoners, bedrijven en andere organisaties ook hun verantwoordelijkheid pakken en in actie komen. Gemeentelijke taak Gemeenten hebben de regie gekregen om in de gebouwde omgeving de CO2-uitstoot te reduceren. Met de warmtetransitie heeft de gemeente er nu een structurele taak bij. De nieuwe warmtewet brengt ook nieuwe bevoegdheden, zoals het aanwijzen van uiteindelijk aardgasvrij te maken wijken. De participatie van inwoners en andere belanghebbenden hierbij is een voorwaarde. Op dit moment worden gemeenten via de VNG geconsulteerd over het instrumentarium behorende bij de wet. Deze nieuwe taak vraagt structureel extra capaciteit. Wel de regie, maar afhankelijk van anderen voor de uitvoering Het energieverbruik terugdringen is een eerste stap richting een fossielvrij Weststellingwerf. Hierop ligt de focus in de OWO-Transitievisie Warmte. Daarin heeft de gemeente de regie, maar resultaten worden alleen geboekt als onze inwoners, bedrijven en andere organisaties hun gedrag aanpassen en gaan investeren. De gemeente verduurzaamt niet gebouwen, dat doen woningeigenaren en andere gebouweigenaren.
De gemeentelijke werkzaamheden focussen vooral op de route richting klimaatneutraliteit: wat moeten we doen om resultaten te boeken en hoe doen we dat? Wat hebben de verschillende doelgroepen nodig? Communicatie en samenwerking is daarin cruciaal. We sluiten aan op initiatieven uit de “mienskip” en werken van buiten naar binnen aan deze maatschappelijke opgave. We staan aan het begin van een transitie die decennia gaat duren. Daarom wordt gewerkt aan een dynamische participatie- en communicatiecampagne waarin de richting waarin we bewegen centraal staat. Steeds weer zullen we zoeken wat past bij de fase waarin doelgroepen zich bevinden en ontwikkelingen die zich voordoen. Ook de rol van de gemeente kan daarin wisselen en zal om regelmatig reflecteren vragen. Communicatie en samenwerken De gemeente heeft verschillende wettelijke taken op het gebied van klimaat en duurzaamheid, denk aan de warmtetransitie, het afvoeren van huishoudelijk afval en de afvoer van water in de gebouwde omgeving. Ze voert regie, ze voert uit, doet aanbestedingen of vervult een voorbeeldrol. Gelijktijdig wordt van inwoners, ondernemers en andere organisaties verwacht, dat ze verantwoordelijkheid nemen, hun gedrag veranderen en investeren in woning of eigendom. Dit moet resulteren in het terugdringen van de CO2-uitstoot, aan de grondstofverspilling en omgaan met klimaatveranderingen.
Zorgpunt hierbij zal altijd zijn, dat niet iedereen in staat is dit op eigen kracht te doen. Structureel inzet van middelen voor deze taak binnen de gemeente(fte’s) om adequaat te informeren, faciliteren of stimuleren is onvermijdelijk.
29
3 Energieloket en ondersteuningspalet optimaliseren Op dit moment is ons verplichte gemeentelijke energieloket ingevuld met een digitaal loket via Duurzaambouwloket. Er wordt verkend hoe dit geoptimaliseerd zou kunnen worden en op onderdelen aangevuld met een “fysieke” component. Of dit een bemensd loket moet worden, een pop-up karakter moet krijgen of een rondreizend loket wordt in wijken of dorpen waar projecten lopen is nog onbekend. Helder is, dat we zullen inspelen op de (klant)reis die afgelegd wordt. Niet iedereen stapt op het zelfde station in de trein richting het verlagen van de CO2 reductie, de bagage verschilt en daarmee de behoefte. Soms staat kennisoverdracht centraal om bewustwording en gevoel voor urgentie te creëren, maar mensen kunnen ook al actiegerichter zijn en op zoek zijn naar onafhankelijk technisch of financieel advies ter voorbereiding op bijvoorbeeld de keuze voor een alternatieve warmtebron. Daarop aansluitend zal er altijd sprake zijn van een divers aanbod om passend te faciliteren tijdens die reis. Een samenhangend palet van “groene bonnen”, warmtescans, energiecoaching, maatwerkadvisering, webinars, tijdelijke acties of heel concreet om in één van de dorpen een collectief project of het opstellen van een uitvoeringsplan te begeleiden.
Op onderdelen is de samenwerking met OWO-gemeenten te overwegen, zoals in de uitvoering van de Transitievisie Warmte. 4 Participatie en communicatie Gemeenten hebben de regie over de energietransitie in de gebouwde omgeving gevraagd en kregen. Om gestelde doelen te kunnen bereiken is de route daarnaar toe doorslaggevend. En hoewel de gemeente de regie heeft, heeft ze maar een beperkte zeggenschap over de daadwerkelijke uitvoering. Er wordt veel gevraagd van inwoners en diverse bedrijven en organisaties. De toegang tot informatie, het bewustwordingsproces en de diverse behoeften op de route onder de verschillende doelgroepen om over te gaan tot actie, verantwoordelijkheid te nemen is een continu punt van aandacht. U zult er rekening mee moeten houden, dat bij de wettelijke taak in de energietransitie de gemeente ook geacht wordt hier haar inwoners en andere belanghouders in te betrekken. Ten aanzien van de invoer van Diftar hebt u hier zelf nadrukkelijk voorwaarden aan gesteld. Naast algemeen beleid voor participatie zal er voor de verschillende opgaven binnen klimaat en duurzaamheid voortdurend sprake zijn van een continue dialoog. Juist ook om aan te kunnen sluiten bij initiatieven én behoeften in de maatschappij. Soms met kennis en soms door ondersteuning, verleiding en met goede voorbeelden.
5 Monitoring Onlangs werd duidelijk, dat in Fryslân veel gemeenten niet uit de voeten kunnen met de opdracht van de rijksoverheid in 2030 20% van de woningen afgekoppeld te hebben van het aardgas. Dat geldt ook voor de OWO-gemeenten. In de Transitievisie Warmte hebben de OWO-gemeenten duidelijk gemaakt in te zetten op 20% minder CO2 uitstoot in 2030. Dezelfde richting en hetzelfde einddoel, maar met andere tussenresultaten. Dan is van belang tussentijds te weten of we op de goede weg zijn, of er bijgestuurd moet worden en of er al wat te vieren valt. Monitoring dient dan niet enkel de verantwoording, maar kan ook gebruikt worden om aan te moedigen en te vergelijken met anderen. Vanuit diverse beleidsthema’s zijn er indicatoren die duiden op het behalen van resultaten verbonden met de klimaatdoelen. Er vindt een verkenning plaats om deze gerichter in te zetten. Daarmee doelen we om het tussendoor rapporteren en eventueel bijsturen in bestuurlijke context, maar ook inzicht bieden aan extern betrokkenen, zoals onze dorpen, over de bereikte resultaten en de uitdagingen die nog voor ons liggen. 30
6 Energiearmoede Zoals gezegd er wordt veel gevraagd van onze inwoners om de eigen woning te verduurzamen en minder energie te verbruiken. Sommige huishoudens geven meer dan 10% van hun inkomsten uit aan energie. Dan wordt gesproken van energiearmoede. Vaak zijn dit huishoudens die al kwetsbaar zijn en betaalproblemen hebben. Met de stijgende gasprijzen is deze problematiek extra in het nieuws gekomen. Dit betreft een nauwe samenwerking met het sociaal domein. Ook woningcorporaties zien wij hierin als belangrijke partners. Dit verdient ook uw aandacht. 7 Palet ondersteuning energietransitie Ons streven om de klimaatdoelen te halen heeft alleen kans van slagen als op alle beleidsdomeinen de klimaat- en milieuproblemen aangegrepen worden om de transitie voor iedereen in Weststellingwerf rechtvaardig en inclusief te maken. Een samenhangend aanbod moet aansluiten op de diverse behoefte en kan variëren in de tijd. U kunt denken aan:
Een doorlopende communicatiecampagne Een loket, zowel digitaal als fysiek en eventueel op locatie voor zowel technische, praktische als financiële informatie De inzet van energiecoaching, warmtescans en maatwerkadviezen Een combi van individuele advisering en bijeenkomsten voor groepen (pop-up) showrooms met producten Samenwerking met lokale bedrijven Het delen van voorbeelden
8 Circulaire economie Bij verschillende teams is al aandacht voor maatschappelijk verantwoord inkopen. Ons streefdoel is 100% circulair inkopen. Met onze OWO-collega’s verwachten we hier gerichter aan te kunnen werken. Welke (tussen)doelen voor circulariteit en Maatschappelijk Verantwoord Inkopen hierbij horen vraagt een verdere uitwerking. Ook de vraag hoe en in welke projecten we als organisatie beter invulling kunnen geven vanuit onze voorbeeldpositie op het gebied van energietransitie, social return en circulair inkopen kan dan beantwoord worden. 9 Invoer Diftar De raad wil zelf betrokken zijn bij de voorbereiding van de invoer van Diftar. Daarbij is er specifiek aandacht gevraagd voor de bewustwording en betrokkenheid van inwoners. 10 Risico’s Het grootste probleem kan de komende jaren nog wel eens de beschikbaarheid zijn van voldoende gekwalificeerde mensen om uitvoering te geven aan energietransitie, de “handjes in het veld”. Zoals binnen de warmtetransitie het verstrekken van (maatwerk)adviezen en bij bouw- en installatiebedrijven in de verduurzaming van gebouwen. Dit geldt overigens niet exclusief voor onze gemeente. Samenwerking met bedrijfsleven en onderwijs mag daarom niet achterblijven. Het betrekken van jongeren en zijinstromers is een uitdaging, maar biedt wellicht ook koppelkansen. Aandachtspunten: 1.
Regionale Energie Strategie, met aandacht voor het opstellen van de RES 2.0, de netwerkcongestie, de aanpassing van het netwerk, de ruimtelijke inpassing van (grootschalige) duurzame opwek in Weststellingwerf en van de netwerkaanpassing
31
2. Warmtetransitie is nieuwe structurele gemeentelijke taak, met aandacht voor ingezet beleid, de structurele inzet van extra middelen voor deze taak binnen de gemeente(fte’s) en een structureler aanbod om inwoners te faciliteren (denk aan energiecoaching en maatwerkadvisering voor inwoners), de nieuwe warmtewet, de samenwerking met OWO-gemeenten in de uitvoering van de Transitievisie Warmte. 3. Energieloket en ondersteuningspalet optimaliseren, met aandacht voor digitale en fysieke bereikbaarheid, de rol van de gemeente, de “klantreis van inwoners”, samenhangend aanbod voor diverse doelgroepen, variërend van informatieoverdracht, bijeenkomsten virtueel of in dorpshuis tot financiële producten gericht op de haal- en betaalbaarheid. 4. Participatie en communicatie op het gebied van Klimaat en Duurzaamheid, met aandacht voor de rol van de gemeente in verschillende projecten, de samenwerking met andere partijen en initiatiefnemers. Participatie is in de energietransitie een voorwaarde vanuit het rijk en nodig om in de transitie resultaten te bereiken. Onze communicatie moet aansluiten op de (klant)reis die mensen aan gaan en oog en oor hebben voor de behoefte in verschillende etappes. 5. Monitoring, met aandacht voor tussenresultaten op de route naar het bereiken van klimaatdoelstellingen Weststellingwerf.
Om bij te sturen, te vieren, te verantwoorden, te stimuleren met voorbeelden, structureler aandacht geven aan klimaat en duurzaamheid binnen diverse beleidsvelden. 6. Energiearmoede, met extra aandacht voor de haalbaarheid en betaalbaarheid van de warmte transitie, voor armoede, schuldhulpverlening, inclusie, nieuwe (financiële) producten om iedereen mee te kunnen laten doen, koppelkansen. 7. Palet ondersteuning energietransitie, met aandacht voor de rol van de gemeente en de behoefte onder inwoners, bedrijven en andere partijen, de koppelkansen met onderwijs 8. Circulaire economie, met aandacht voor het bereiken van (tussen)doelen voor circulariteit en Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. Hoe willen we als organisatie presteren in onze voorbeeldpositie op het gebied van energietransitie, social return en circulair inkopen. 9. Invoer Diftar, met aandacht voor de bewustwording en betrokkenheid van inwoners. 10. Risico’s, met in het bijzonder aandacht voor het tekort aan gekwalificeerde mensen om uitvoering te geven aan de energietransitie, de handjes in het veld, aandacht om samen met bedrijfsleven en onderwijs jongeren bij klimaat en duurzaamheid te betrekken.
32
Bijlage 5: Typisch Weststellingwerf Typisch Weststellingwerf Weststellingwerf is een plattelandsgemeente met ruim 25.500 inwoners en maar liefst 26 dorpen. Noordwolde en Wolvega zijn de grootste dorpen en hebben een gevarieerd aanbod aan voorzieningen en ondernemingen. De 24 kleinere dorpen hebben elk hun eigen charme met alle belangrijke voorzieningen binnen handbereik. Kenmerkend voor Weststellingwerf is de ondernemersgeest van de inwoners. Dit blijkt uit de vele bedrijven maar ook uit de inzet voor het eigen dorp en buurt onder het mom van “Mit mekeer, veur mekeer”. Stellingwerfs /cultuurhistorie Weststellingwerf kent een rijke, bijzondere cultuurhistorie en dit is vooral nog terug te horen in de streektaal; het Stellingwerfs. Ondanks de geografische ligging in Friesland, heeft Weststellingwerf een sterke verbondenheid met de streektaal Stellingwerfs. In zowel West- als Ooststellingwerf wordt Stellingwerfs gesproken, het is een streektaal uit het Nedersaksisch. De rivier de Tjonger is de natuurlijke taalscheiding met de rest van Friesland. Er wordt in de gemeente wel Fries gesproken, maar op scholen is geen Friestalig onderwijs. Sinds de jaren 80 is de gemeente Weststellingwerf vrijgesteld van de Friese Taalwet die in de gehele provincie Friesland geldt. In plaats van een aanbod Friestalig onderwijs wordt op de scholen in Weststellingwerf het vak heemkunde aangeboden.
Het woord “heem” is te vergelijken met het Engelse woord “home”. Het doel van het vak heemkunde is dat kinderen kennis opdoen van hun eigen woonomgeving. Binnen het vak heemkunde is er daarom specifiek aandacht voor de streektaal Stellingwerfs, de geschiedenis, de natuur, het landschap, de bewoners en kunst. Een veelzijdige groene gemeente Weststellingwerf ligt op de overgang van de hooggelegen zandgronden van Drenthe en Overijssel naar de laaggelegen veengebieden van de provincie Friesland. Met name het gebied tussen Steenwijk en Heerenveen wordt gekenmerkt door een afwisseling van hoger gelegen zandruggen en lager gelegen beekdalen, die ruwweg in oostwest-richting lopen. Weststellingwerf heeft een aantal parels in het landschap; een groot aantal natuurgebieden, waaronder enkele van (inter)nationaal belang, zoals de Rottige Meente/Brandemeer en de Lendevallei. Deze natuur draagt zeer bij aan de identiteit van Weststellingwerf. Het landschap van Weststellingwerf buiten de natuurgebieden is in hoofdzaak agrarisch van karakter. Werkgelegenheid en economische positie Weststellingwerf is een zogenaamde woongemeente. Dat wil zeggen dat veel inwoners naar andere plaatsen buiten de gemeente Weststellingwerf reizen voor hun werk. Toch heeft Weststellingwerf een flink aantal ondernemers vooral in de sectoren ‘landbouw- en voedingsindustrie’ en ‘handel en reparatie’.
Ook ‘dienstverlening’ en dan met name zorg biedt veel werkgelegenheid in Weststellingwerf. Het gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen in Zuidoost Fryslân, waar Weststellingwerf deel van uitmaakt, is in 2017 € 27.100. Dit is lager dan het gemiddelde huishoudinkomen in Nederland (€ 29.400), maar vrijwel gelijk aan het gemiddelde huishoudinkomen in Friesland (€ 27.000). Van de huishoudens in Zuidoost Fryslân - en ook in Friesland en Nederland - heeft 8 procent een inkomen onder de lageinkomensgrens. Ruim 3 procent van de huishoudens (Zuidoost Fryslân en Nederland) leeft vier jaar of langer in armoede. Weststellingwerf; een vergrijzende gemeente In de afgelopen tien jaar is in Zuidoost Fryslân vooral het aantal 0- tot 15-jarigen en 25- tot 45-jarigen gedaald. Als gevolg hiervan dalen de komende jaren vooral het aantal 15- tot 25-jarigen en het aantal 45- tot 65-jarigen. Het aantal 65-plussers is in de afgelopen tien jaar het meest gestegen en deze stijging blijft naar verwachting in ieder geval doorgaan tot 2040. De trend in Zuidoost Fryslân is vergelijkbaar met de trend in geheel Fryslân. Als gevolg van deze vergrijzing en de afname van het aantal jongeren zal de beroepsbevolking in de komende jaren dalen. Verder zal het deel van de bevolking dat zorg nodig heeft toenemen, terwijl het deel dat hulp en ondersteuning kan bieden afneemt.
Omgevingsvisie: ‘ruimte voor kwaliteit’ Om de gemeente ook in de toekomst leefbaar te houden zet Weststellingwerf blijvend in op voorzieningen in de buurt. Bewoners hechten vooral aan voorzieningen op het gebied van onderwijs, ontmoeting, zorg en sport. Nog meer dan nu al het geval is zullen voorzieningen door middel van samenwerking overeind moeten worden gehouden. Bij deze benadering hoort een 33
andere rol van de gemeente dan we tot nu toe gewend zijn. De gemeente legt niet langer alles van bovenaf op, maar biedt nadrukkelijk ruimte voor maatwerk.
34