I-5b Bijlage - Lokale Ontwikkelingsstrategie Zuidoost-Friesland
Tekst van het document
Lokale Ontwikkelingsstrategie
→NIEUWE ENERGIE→ Zuidoost-Friesland
LEADER 2023-2027
Lokale Ontwikkelingsstrategie ‘Nieuwe Energie’ is een uitgave van de LAG Zuidoost-Friesland. © juni 2023
Redactie Tineke Helmers, Siebrig Koopmans, Ben Wagenaar Vormgeving en opmaak Terwisscha & Wagenaar | Vormburo, Leeuwarden Druk Dekker Creatieve Media & Druk Disclaimer Bij de totstandkoming van deze strategie is de grootst mogelijke zorgvuldigheid betracht. Desalniettemin kunnen de opdrachtgever en -nemer geen verantwoordelijkheid nemen of aansprakelijk worden gesteld voor mogelijk foutieve informatie.
Inhoudsopgave 1
2
3
4
5
6
7
Totstandkoming en status Ontwikkelingsstrategie 1.1 Achtergrond en belang 1.2 Een betrokken gebied 1.3 Status Gebied 2.1 De begrenzing 2.2 Een gevarieerd landschap 2.3 Invloed vervening op maatschappij en landschap 2.4 Agrarisch gebied 2.5 Gebiedsanalyse 2.6 Ontwikkelperspectief 2.7 Analyse krachtenveld Strategie en doelen 3.1 Strategie 3.2 Thema’s en actielijnen 3.3 Mate van integraliteit en vernieuwing 3.4 Meetbare doelstellingen Activiteitenplan 4.1 Uitvoering van projecten 4.2 Samenwerking 4.3 Aanjaagactiviteiten en deskundigheidsbevordering in het gebied 4.4 Communicatie 4.5 Administratie 4.6 Borgen uitvoering LOS in de regio 4.7 Globale meerjarenplanning Organisatie 5.1 Positie, taken en bevoegdheden LAG 5.2 Profiel en samenstelling LAG 5.3 Organisatie van de uitvoering Financiering 6.1 Begroting 6.2 Dekkingsplan Reglement 7.1 LAG werkwijze 7.2 Openstelling en plafond 7.3 Selectiecriteria en selectieprocedure steunaanvragen 7.4 Monitoring 7.5 Effectmeting en evaluatie Bijlagen 1a: SWOT-analyse 1b: TOWS-analyse 2:
Overzicht betrokken organisaties
3:
Bronnen en eindnoten
1 1 1 2 3 3 3 3 4 5 9 10 12 12 12 14 15 16 16 17 17 17 18 18 18 19 19 20 21 22 22 23 24 24 25 26 28 28
Voorwoord: toekomstmuziek
Jubbega, woensdag 8 juni 2033, Het is 10 uur ’s ochtends, buiten regent het hard en binnen tuurt Tine rustig naar een tekst op een groot scherm als er ineens prachtige muziek uit de Planets van Gustav Holst door de kamer klinkt. O gut, wie z’n videomuziekje was dat ook al weer, denkt ze. Toch zegt ze hardop ‘akkoord’ waarna de tekst automatisch verdwijnt en Thijs in beeld verschijnt. Goedemorgen Tine, past het even? ik wilde vragen of je volgende week ook meegaat want we hebben nog geen reactie van je gehad. Wat was er dan ook al weer? vraagt ze enigszins verstrooid. Och leave, zegt Thijs, ik heb het over die uitnodiging van Tineke en Siebrig van Streekwurk voor een LEADER excursie met oud LAG leden. We gaan kijken hoe het nu met de eerste projecten gaat. Boven de brief staat: uitnodiging voor de WE MAAKTEN WAT LOS tour Zuidoost-Friesland, grappig hé? Trouwens, de nieuwe groep (LAG MAR WER) gaat ook mee. Ze zijn vast benieuwd wat hun zoal te wachten staat. Enne, de oud gedeputeerde Douwe Hoogland en de huidige Anko Postma (destijds vertegenwoordigend wethouder in de LAG) gaan ook mee!
Och jeetje wat leuk! Tuurlijk ga ik mee, maar ik was zo druk met ons nieuwe Iepenloftspul Folk sûnder Oeren dat het me even is ontschoten. Weet je dat het stuk over de veenafgravingen en arbeidersgeschiedenis in onze regio gaat en dat alle toneelverenigingen meedoen? Het wordt heel bijzonder, vooral omdat het Iepenloftspul vlakbij Jubbega tussen het natuurgebied en het zelfoogstgebied van de dorpscoöperatie wordt opgevoerd. Nou dat is ook toevallig, zegt Thijs, daar gaan we volgende week op excursie! Leo komt ook, hij gaat wat vertellen over de vogelstand en de biodiversiteit in het gebied rondom Jubbega, Oldeberkoop, Nijeholtpade en de Lendevallei. De natuur lijkt zich daar behoorlijk te hebben hersteld, mede met behulp van een LEADER project. Skitterend! zegt Tine, en waar gaan we nog meer naar toe? We gaan ook naar het water-recyclingsproject in Smallingerland. Weet je nog dat Jan en Hennie meteen enthousiast waren over dat plan? Ze hebben het Hydraloop-plan van de voetbalclub uit Opeinde als voorbeeld gebruikt en bestrijken inmiddels een
“Och jeetje wat leuk! Tuurlijk ga ik mee, maar ik was zo druk met ons nieuwe Iepenloftspul
groot gebied van Drachten tot Ureterp. Samen met het Wetterskip en Vitens hebben ze een paar grote reservoirs ontwikkeld zodat ze klimaatwisselingen veel beter op kunnen vangen. En o ja, ze zijn ook bezig met de Waterstofpilot Fryslân; energie van het zonnepark op het waterreservoir slaan ze op in de nieuwste superbatterij waarna ze deze later verwerken tot waterstof. Nijsgjirrich! Enne, gaat Henk ook mee? Hij had het laatst nog over de kunstroute van de dorpskamers in Ooststellingwerf. Staat dat ook op het programma? Jazeker, zegt Thijs, toevallig hé! Vanaf het moment dat de woningbouwcorporaties het idee in hun beleid opnamen werd het een groot succes! In elke verduurzaamde woongemeenschap kwam een dorpskamer en ze organiseren daar van alles. Henk heeft het er maar druk mee want hij organiseert de kunstroute van lokale kunstenaars, het streekbusvervoer van sponsor Arriva en hij staat ook nog bovenaan in de bridgecompetitie! Na de lunch in Appelscha rijden we naar Opsterland. Daar heb jij 10 jaar geleden toch een onderzoek gedaan voor de LTO in de tijd van dat
stikstofgedoe? Ja dat klopt, zegt Tine. Rondom het Natura 2000 gebied van Oordt’s Mersken is een samenwerkingsverband van agrariërs ontstaan. Samen met natuurorganisaties en Plaatselijke Belangen is er gewerkt aan duurzame oplossingen met onder andere mono-mestvergisters. In de overgangsgebieden hebben LEADER projecten nuttige bijdragen geleverd en zijn er mooie fiets- en wandelpaden gerealiseerd. Dat vind ik dan weer prachtig, zegt Thijs. Het laatste bezoek van de dag is op voorspraak van Annie. Het zal je niet verbazen dat we naar Akkrum gaan waar destijds veel plannen vandaan kwamen. We gaan op bezoek bij de eerste Friese boer die van de natte teelt van de lisdodde een verdienmodel wist te maken en zien ter plekke wat dit gewas in positieve zin met de biodiversiteit en waterkwaliteit heeft gedaan. Dus neem je laarzen wel even mee! Dat doe ik, zegt Tine, en ik verheug me erop! Ik ook, zegt Thijs, ik hou je nu niet langer op maar ben blij dat we er volgende week allemaal zijn. Tot gauw en alvast veel succes met It Iepenloftspul!
Bossen bij Bakkeveen
1 Totstandkoming en status Ontwikkelingsstrategie 1.1 Achtergrond en belang Deze Lokale Ontwikkelingsstrategie (LOS) omvat de regio Zuidoost-Friesland. Meer specifiek: de gemeenten Opsterland, Weststellingwerf, Ooststellingwerf, Heerenveen en Smallingerland. Een regio met een gevarieerd landschap van graslanden, beekdalen, essen, heidevelden, bossen, landgoederen en ontgonnen laag- en hoogveen. Tegelijkertijd een kwetsbaar landschap dat aan de vooravond staat van de nodige opgaven en transities. Niet alleen als het gaat om het behoud van leefbaarheid, met name in de kleine kernen, maar ook met het oog op de klimaatadaptatie, landbouwtransitie en het herstel van de biodiversiteit. Nieuwe energie is nodig om de plattelandsregio toekomstbestendig te maken. LEADER kan daar een belangrijke rol in spelen. Aanpak In de LOS worden deze opgaven in gezamenlijkheid op- en aangepakt door overheden, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, ondernemers, gebiedscommissies en plaatselijke belangen. Met als gezamenlijk doel: het versterken van het woon- en leefklimaat en de intrinsieke kwaliteiten van het even diverse als kwetsbare platteland. En met als belangrijke instrumenten: kennis delen, verbinden, innoveren en het ondersteunen van initiatieven van onderop.
Aanvullend De LOS Zuidoost-Friesland 2023-2027 sluit aan bij andere regionale subsidies, waaronder de Regiodeal Zuidoost-Friesland, die in 2024 afloopt, en het Iepen Mienskipfûns (IMF). Deze kennen over het algemeen dezelfde doelen: het versterken van kleine kernen, landschap, cultuur(historie), natuur, biodiversiteit en bodemkwaliteit. Maar waar de Regiodeal een (vaste) projectmatige aanpak kent, kunnen we met LEADER meer flexibel en ook aanvullend initiatieven van onderop ontwikkelen en steunen. En daarbij tevens inzetten op kennisoverdracht. En waar bijvoorbeeld het Iepen Mienskipfûns (IMF) maatschappelijke initiatieven van onderop steunt, waaronder steeds meer ‘groen-blauwe’ initiatieven, kan de LOS daarop anticiperen en deze initiatieven verder brengen. Hetzelfde geldt voor andere subsidieregelingen
die in het landelijk gebied opgang doen, denk aan subsidies voor het cultuurlandschap en de herbestemming van agrarische bebouwing en erven. Ook kan de LOS een belangrijke rol spelen in het lostrekken en faciliteren van gebiedsinitiatieven waar bijvoorbeeld ook het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) op inzet.
1.2 Een betrokken gebied De LOS is opgesteld in opdracht van — en in overleg met — de Local Action Group (LAG) LEADER Zuidoost-Friesland. Dit onder regie van Streekwurk Zuidoost-Friesland. De LAG bestaat uit vertegenwoordigers uit alle lagen van de gemeenschap die in het landelijk gebied actief zijn. Daarnaast kwam de LOS tot stand na een uitgebreid gebiedsproces zodat er sprake is van een breed draagvlak onder stakeholders. Zo hebben ook belangenorganisaties als ELAN en gebiedscoöperatie Zuidoost Friesland, natuur organisaties, de Friese Milieu Federatie en het Bio sintrum bijgedragen aan de totstandkoming van de LOS. De inhoud en speerpunten van de LOS zijn in het gebied opgehaald en in nauw overleg met de LAG vastgesteld. Inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, onderwijs, belangenvertegenwoordigers en overheden dachten tijdens gebiedsbijeenkomsten mee over de gewenste ontwikkeling voor de regio. Ze zijn daarbij op verschillende manieren betrokken om een zo goed en volledig mogelijk beeld te krijgen van de wensen en behoeften.
Gebiedsbijeenkomsten De afgelopen periode zijn er vier bijeenkomsten georganiseerd, op verspreid in het gebied liggende locaties. Behalve inwoners waren maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, plaatselijke belangen, agrariërs, het jongerenwerk, de cultuursector en regionale ondernemers vertegenwoordigd. Ze brachten ideeën en wensen in, droegen thema's aan en dachten mee over de sociaaleconomische ontwikkeling van het platteland en de transities die het landelijk gebied dient te ondergaan. Ook werd er gekeken op welk vlak er slimme verbindingen en samenwerkingen tot stand kunnen komen. Samen kun je meer dan alleen.
1
Breed uitgezet De mogelijkheid tot deelname aan de gebiedssessies is zo breed mogelijk via verschillende kanalen gecommuniceerd. We noemen: de regionale
regio zouden willen doen met € 1 miljoen. Ze gaven daarbij prioriteit aan zeven onderwerpen: behoud van voorzieningen, sport en zorg, natuur, duurzaamheid, landbouw, recreatie en toerisme en sociale activiteiten.
huis-aan-huis bladen, sociale media-kanalen, een radio-uitzending en via netwerkpartners als Keunstwurk, Doarpswurk, Sport Fryslân en de gemeenten.
Diepte-interviews Naast groepsbijeenkomsten zijn er verdiepende interviews gehouden met belangrijke stakeholders in het landelijk gebied. Denk aan vertegenwoordigers van de agrarische sector, belangenorganisaties en gebiedscommissies (waaronder ELAN, ZuidoostFriesland, Aldeboarn – De Deelen), terreinbeheerders, de provincie, betrokken gemeenten, de Friese Milieu Federatie, het Biosintrum en Living Lab Fryslân. Daarbij is er op een proactieve manier, los van het eigenbelang, meegedacht over de (verbindings)kansen die LEADER de regio kan bieden en de initiatieven die daarvan onderdeel kunnen zijn. Jongere doelgroep In samenwerking met de jongerenorganisatie Tienskip is aan 150 jongeren gevraagd wat zij voor de
2
Online enquête Tot slot is er nog een online enquête opgezet, die via social media en door de LAG breed is verspreid onder inwoners en organisaties. Deelnemers die niet aanwezig konden zijn bij de bijeenkomsten zijn uitgenodigd hun wensen en prioriteiten aan te geven via de enquête. Verwerkt in LOS Alle input uit de bijeenkomsten, interviews en enquêtes is tegen het licht gehouden en verwerkt in deze LOS, als uitgangspunt voor de gekozen thema’s, prioriteiten en het activiteitenoverzicht. 1.3 Status Deze ontwikkelingsstrategie is opgesteld voor en door de inwoners en organisaties in Zuidoost-Friesland. De Local Action Group fungeert daarbij als aanvragende partij. De LOS Zuidoost-Friesland is vastgesteld door de leden van de LAG. In het document staan de thema’s die de regio wil oppakken, vanuit welke visie dat gebeurt, op welke wijze en met welke partijen.
2 Gebied 2.1 De begrenzing Het werkingsgebied van LEADER in Zuidoost-Friesland betreft de gemeenten Opsterland, Weststellingwerf, Ooststellingwerf, Heerenveen en Smallingerland. De regio telt 188.763 inwoners. De grotere, regionale centra zijn Heerenveen, Drachten, Oosterwolde, Wolvega en Gorredijk. Kernen met een belangrijke (toeristische) functie en positie zijn: Akkrum, Appelscha, Bakkeveen, Beetsterzwaag, Noordwolde, Oudega en Jubbega. Het gebied telt veel kleine kernen. Van de negentig dorpen hebben er achtenzestig minder dan 1500 inwoners1. Deze LOS is toegespitst op de ontwikkeling van het landelijk gebied. De grotere plaatsen Heerenveen (31.099 inwoners) en Drachten (45.085) zijn daarom niet meegenomen. De LOS stimuleert wel de verbinding tussen stad en platteland. Figuur 1: Werkingsgebied LEADER regio Zuidoost-Friesland
2.2 Een gevarieerd landschap Het verhaal van Zuidoost-Friesland is het verhaal van de beekdalen, de arme zandgronden en van het veen en de vaarten die zo'n belangrijke rol speelden in de ontwikkeling van het gebied. Maar ook het verhaal van het cultureel erfgoed, de prominent aanwezige agrarische sector en de rijke bewoningsgeschiedenis. Het gebied werd in de ijstijden gevormd toen het landijs diepe kerven in de bodem schuurde. Dit legde de basis voor de beekdalen van de Lende, de Tsjonger en het Koningsdiep als belangrijke levensaders van deze regio. Geologisch gezien ligt het gebied op de uitlopers van het Drents Plateau dat in noordwestelijke richting afloopt en overgaat in zowel de laag gelegen veengronden als de kleigronden van Noordoost-Friesland. Deze geleidelijke overgangen maken dat de regio gekenmerkt wordt door verschillende landschappen, talen en culturen2.
Karakteristieken Zo kent Zuidoost-Friesland een bijzonder afwisselend en waardevol landschap, onder te verdelen in zeven karakteristieke landschapstypen: woudontginningen, heideontginningen, essenlandschap, landgoederenlandschap, laagveenontginningen, hoogveenontginningen en beekdalen3. Elk met hun eigen karakteristieke natuur- en
cultuurwaarden en bewoningsgeschiedenis. Zo wijken landschap en bewoningspatroon van de bovenloop van de Tsjonger en de Lende – waar we behalve bossen ook zandverstuivingen en esdorpen aantreffen – sterk af van die van de beekdalen met hun vele wegdorpen. De veenafgravingen drukten de afgelopen eeuwen hun stempel op de ontwikkeling en bevolkingssamenstelling van een groot deel van het gebied. Daarom verdienen ze, met de hieraan gerelateerde agrarische ontwikkeling, speciale aandacht. Turfwinning, ontginning en vervening vormden de voorlaatste eeuwen het landschap, de cultuur en de mindset van inwoners van Zuidoost-Friesland. De florerende economie en de rijkdom van de Gouden Eeuw en de 18e eeuw – met name in Holland – waren mede gebaseerd op de turfwinning ‘in de Wouden'. De herinrichting van het landschap kreeg daarmee even geleidelijk als ingrijpend vorm.
2.3 Invloed vervening op maatschappij en landschap De eerste, meer omvangrijke veenafgravingen dateren van de 16e eeuw4. Maar met name medio 18e en eind 19e eeuw nam de vraag naar de kostbare brandstof, ‘het bruine goud', zodanig toe dat groot-
3
schalige exploitatie op gang kwam. De ontginningen zorgden in het van oudsher arme, dunbevolkte gebied voor werkgelegenheid en een toestroom van ondernemers en arbeiders. Allen op zoek naar een betere toekomst. Het gebied kende in die tijd een enorme dynamiek. Het aantal nederzettingen, met name op kruispunten van vaarwegen, nam toe. Evenals het aantal landgoederen rond Beetsterzwaag en Oranjewoud, waar onder anderen de rijke veenbazen zich vestigden. In die jaren ontwikkelden de aan belangrijke (gegraven) waterwegen gelegen nederzettingen Heerenveen, Gorredijk, Noordwolde, Oosterwolde en Drachten zich tot de regionale centra die ze ook tegenwoordig zijn.
Maatschappelijke ontwikkeling Toen de turfwinning eind 19e eeuw door de opkomst van andere brandstoffen tot stilstand kwam, leidde dat – tezamen met de landbouwcrisis van begin 20e eeuw – tot grote werkloosheid en armoede onder de vele land- en seizoenarbeiders. Rond 1900 ontstond er een beweging vol van politieke agitatie, actie en culturele en maatschappelijke initiatieven. Het socialisme bloeide op, met aandacht voor zelfontplooiing, samenwerking, toneel en muziek. Hoewel de problemen groot waren, nam men het heft in eigen handen en streefde men vol idealisme naar een betere wereld. De arme streek ontwikkelde zich tot voortrekker in socialisme en emancipatie. De zelfredzaamheid was groot en van de overheid werd weinig verwacht. Zelfredzaamheid5 en eigen regie zijn nog steeds typerend voor de inwoners van het gebied (92% ervaart voldoende eigen regie6). Dit komt onder meer tot uiting in de strijdbare, onafhankelijke, eigenzinnige en ondernemende houding die het gros van de inwoners typeert. Evenals het ondernemerschap, de sterke gemeenschapszin en het samen de handen uit de mouwen steken. De energie en dynamiek die ten tijde van de vervening ontstond, vinden we ook nu nog terug in het gebied. Die gaan we inzetten voor de transities die komende decennia plaatsvinden. Transities waar deze LOS een belangrijke bijdrage aan kan leveren
Sporen in het landschap De vervening liet sporen na in het landschap. Voor het vervoer werden talrijke (dwars)wijken en vaarten gegraven. De ontginning van het overwegend natte veenlandschap leidde tot het in cultuur brengen van
4
agrarische gronden. Tevens ontstonden op de verveende, braakliggende zandgronden heidevelden en zandverstuivingen. Op de landgoederen werden parken aangelegd en grootgrondbezitters legden tijdens de landbouwcrisis productiebossen aan rond o.a. Beetsterzwaag, Oranjewoud en Bakkeveen. Op te natte, slecht bereikbare of te onvruchtbare gronden kreeg de natuur vrij spel en ontstonden moerassen, meertjes en natuurgebieden. We noemen De Deelen, Rottige Meente en de Alde Feanen. Tegenwoordig worden deze natte (natuur)gebieden bedreigd door verdroging. Veroorzaakt door perioden van weinig regenval en doordat het water dat wel valt onvoldoende kan worden vastgehouden.
2.4 Agrarisch gebied Het platteland van Zuidoost-Friesland is grotendeels door boeren in cultuur gebracht, ontwikkeld en onderhouden. Van de kleine keuterboertjes in de 19e eeuw op de arme zandgronden tot de over de regio verspreide grote boerenbedrijven die ontstonden in de loop van de 20e eeuw. Vandaag de dag is driekwart van het grondgebied in Zuidoost-Friesland in bezit van en/of in onderhoud bij agrariërs. Begin 20e eeuw bestond een kwart van de bodem in de Zuidoosthoek nog uit zogenaamde woeste gronden – overwegend moerassen, heidevelden en zandverstuivingen. Dat duurde niet lang. Toen begin jaren 50 de voedselprijzen stegen, de Nederlandse bevolking snel toenam en de kunstmest haar intrede deed, werden ook deze gronden gecultiveerd. Ook de werkloosheid en armoede – na het staken van de vervening (zie 2.3) – in het gebied problematisch waren. Zuidoost-Friesland werd tot na de Tweede Wereldoorlog niet zonder reden gezien als een arm en achtergebleven gebied met een overwegend laag opleidingsniveau. Er moest iets gebeuren. De overheid stimuleerde de economie door industriële kernen aan te wijzen en het vestigingsklimaat te verbeteren. Met de komst en groei van grotere bedrijven en industrieën (in Heerenveen en Drachten) en de bloei van handel en ambachten in de middelgrote plaatsen (Gorredijk, Wolvega en Oosterwolde) haalde de regio haar achterstand gestaag in.
Op het platteland zorgde met name de landbouw voor de nodige economische vooruitgang die resulteerde in een beter woon- en leefklimaat. Zo is het tegenwoordig dan ook goed wonen en werken in de regio.
spelen. Net zo goed als in de transitie van het voormalige energielandschap – gestoeld op turf – naar het nieuwe, waarin de productie van hernieuwbare energie – zowel letterlijk als figuurlijk – in Zuidoost-Friesland zal plaatsvinden.
2.5 Gebiedsanalyse Op basis van de gegevens uit gebiedsbijeenkomsten, interviews, online enquête en documentonderzoek zijn de sterke en zwakke punten benoemd alsook de kansen en bedreigingen7. → Sterk Figuur 2: Kaart van Friesland – Overzicht Friese Natura 2000-gebieden. Zeven van de elf Friese Natura 2000-gebieden liggen in de regio Zuidoost-Friesland18. Dit onderstreept de urgentie om in deze regio met de LEADER-aanpak stappen te zetten in de transitie van het landelijk gebied
Keerzijde van de economische voorspoed is de verschraling van natuur en landschap die - net als in andere landsdelen - de afgelopen decennia in Zuidoost-Friesland aan het licht trad. De intensivering van de landbouw, ruilverkavelingen en ook de normalisatie van natuurlijke waterlopen tasten de natuurlijke rijkdom van het gebied aan. Tel daar de huidige problemen met stikstof, klimaatverandering en de achteruitgang in biodiversiteit bij op en het wordt duidelijk dat het zo niet langer kan. Zo zorgt klimaatverandering er bijvoorbeeld voor dat vooral de hogere zandgronden kampen met droogte, versterkt door de afspoeling naar het lage midden waar de grondwaterstand kunstmatig laag wordt gehouden. De opgaven waar het landelijk gebied mee kampt, worden inmiddels alom erkend en komend decennium met o.m. het FPLG gebiedsgericht aangepakt. Daarbij moet men rekening houden met de agrarische sector als grootste bezitter en beheerder van het landschap. Een gezonde toekomst zonder deze sector is in Zuidoost-Friesland ondenkbaar. Daarvoor is het wel nodig dat er anders, meer duurzaam, landbouw wordt bedreven en volhoudbare verdienmodellen worden ontwikkeld. Hierin kan LEADER de komende jaren een sleutelrol
Woon- en leefklimaat De kwaliteit van het woon- en leefklimaat wordt in de regio als goed ervaren. Dit dankzij een verscheidenheid aan factoren. Variërend van de grote gemeenschapszin, de aantrekkelijkheid van het landschap en het gevoel van veiligheid tot de rijke cultuurhistorie en de strategische ligging, met goede bereikbaarheid over weg, water en spoor. Onderzoek van het Fries Planbureau laat zien dat de meeste inwoners tevreden zijn met hun leven (87%) en de mate waarin ze dat zelf kunnen vormgeven (97%)8. Zeker in de kleine(re) dorpen is er nog sprake van grote onderlinge verbondenheid – ook door de familieverbanden – en een gevoel van veiligheid. De onderlinge betrokkenheid – en de eerder gememoreerde grote mate van zelfredzaamheid – zien we terug in talrijke initiatieven van onderop, waaronder de regionale gebiedsprocessen zoals die plaatsvinden rond het Koningsdiep, Aldeboarn – De Deelen en Van Oordt's Mersken. Ook de centrale ligging en de over het algemeen uitstekende verbindingen (A7, A32, N381, treinspoor*) met de grotere kernen en hun zorgvoorzieningen (Heerenveen, Drachten), dragen bij aan het prettige woon- en leefklimaat. Hetzelfde geldt voor de rijke cultuur(historie) die onder meer wordt verbeeld en beleefd in talrijke, lokaal georganiseerde muziek- en theatervoorstellingen.
Bovendien telt Zuidoost-Friesland maar liefst dertien musea, waaronder grotere in Oranjewoud (Belvédère) en Museum Drachten (Dr888). Maar bijvoorbeeld ook het Vlechtmuseum, It Damshûs, Museum Opsterland en Museum Heerenveen
* Als mogelijke toekomstige ontwikkelingen noemen we de Lelylijn. De beoogde, nieuwe spoorverbinding tussen het Noorden (Groningen en Leeuwarden) en Lelystad. Met de Lelylijn komt er voor reizigers een betere verbinding tussen het Noorden en de Randstad, maar ook met het Noorden van Duitsland en Scandinavië. De precieze route ligt nog niet vast, maar loopt voor een groot deel door de regio Zuidoost. Op de route komen tussenstations, wat mogelijkheden biedt voor ontsluiting van de regio.
5
zijn belangrijke, regionale cultuurdragers.
Landschap Het zal ook niemand verwonderen dat de aantrekkelijkheid en diversiteit van het landschap een belangrijke bron is van het positief ervaren woon- en leefklimaat9. Zoals eerder genoemd, herbergt de regio een grote diversiteit aan landschappen. Variërend van bossen, heidevelden, zandverstuivingen en moerassen tot meren, boerenland, polders, beekdalen en landgoederen. Zonder uitputtend te willen zijn noemen we Nationaal Park Drents-Friese Wold, Nationaal Park De Alde Feanen, het Fochteloërveen, de Rottige Meente en de beekdalen van het Koningsdiep en de Lendevallei. De aantrekkelijkheid van het gebied wordt niet alleen gewaardeerd door de inwoners, maar ook door bezoekers. Toeristen roemen de rust, de ruimte en de natuur in de regio. Er ligt ook een uitgebreid netwerk van wandel- en fietspaden die door initiatieven van onderop (bijv. door initiatieven gericht op natuur en cultuur) een kwaliteitsslag kan maken. Niet zonder reden liggen er grote kansen voor de gastvrijheidssector om zich, in kwalitatieve zin, de komende jaren verder te ontwikkelen. Werkgelegenheid De werkgelegenheid in de regio wordt voor een belangrijk deel bepaald door de sectoren Zorg, Handel en Industrie (zie figuur 3). Daarbij dragen sociale werkplaatsen bij aan een inclusieve arbeidsmarkt.
Wat opvalt is dat het aandeel van de industrie in de regionale werkgelegenheid (15%) ver boven het provinciale en landelijke gemiddelde ligt. Bovendien groeit de werkgelegenheid in deze sector sinds 2005 sneller dan in de rest van Nederland10.
Uit onderzoek van het Planbureau Fryslân (2022) blijkt een relatief groot aandeel van de landbouwsector in de werkgelegenheid vergeleken met het Nederlands gemiddelde (zie ook figuur 3). Een beeld dat past bij het landelijk karakter van de regio waar maar liefst 75% van het grondoppervlak in agrarisch gebruik is11. Ter vergelijking: landelijk wordt 54% van het grondoppervlak voor landbouw benut. Het belang van deze sector mag dan ook niet worden onderschat. Zowel economisch, maatschappelijk als qua beheer van het landschap.
→ Zwak
Demografische ontwikkeling Is dan alles koek en ei? Nee, net als veel plattelandsgebieden kampt ook Zuidoost-Friesland met een onevenredige demografische ontwikkeling. De regio staat te boek als een anticipeerregio voor bevolkingskrimp12. Het aantal inwoners neemt af en jongeren trekken weg, onder meer door een gebrek aan passende woonruimte en een afkalvend voorzieningenniveau. Bovendien is er sprake van zogenaamde dubbele vergrijzing: het aantal ouderen neemt toe, evenals de gemiddelde leeftijd. Inwoners van Zuidoost-Friesland hebben gemiddeld ook een lager opleidingsniveau en inkomen dan in Fryslân en Nederland. Met name de demografische ontwikkeling baart de regio zorgen. Het wegtrekken van jongeren – die elders gaan studeren of werken – zorgt voor onbalans in de bevolkingssamenstelling. Waardoor bijvoorbeeld het voorzieningenniveau – zeker in de kleinere kernen – onder druk komt te staan. Hetzelfde geldt voor het aanbod van vrijwilligers, waaronder mantelzorgers waar meer en meer een beroep op wordt gedaan vanuit zowel de overheid als de vergrijzende populatie. De problematiek van het teruglopende voorzieningenniveau treft met name de
Nederland Zuidoost-Friesland
Gezondheids- en welzijnszorg Handel en reparatie Industrie en delfstofwinning Zakelijke dienstverlening Onderwijs Bouwnijverheid Vervoer en opslag Landbouw en visserij Overige dienstverlening Horeca Openbaar bestuur en overheid Informatie en communicatie Financiële instellingen Nutsbedrijven 0%
5%
10%
Figuur 3: Aandeel banen per sector in Nederland en Zuidoost-Friesland
6
15%
20%
25%
dorpen tot 500 inwoners. Hoewel de bereikbaarheid van bovenregionale (zorg)voorzieningen goed is, is dat de belangrijkste verhuisreden in de dorpen.
regio toch al groter is dan in de rest van Friesland15. Ook biedt het OV een gebrekkige ontsluiting waardoor de bereikbaarheid van voorzieningen daalt.
Eenzaamheid Zorgwekkend is ook de hoge mate van eenzaamheid onder de bevolking. Zo voelt maar liefst veertig procent zich in wisselende mate eenzaam. En dan hebben we het niet alleen over ouderen, maar ook over jongeren in de leeftijdscategorie 18-35 jaar13. Het contact met familie, vrienden en buren is verminderd. Terwijl inwoners graag deel uitmaken van een groep, ervaringen willen delen en bij anderen willen kunnen aankloppen voor steun14.
Natuur en landbouw Natuur en landbouw staan voor belangrijke uitdagingen, waaronder de stikstofproblematiek, klimaatverandering, bodemdaling en het herstel van bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit. Opgaven die ook elders spelen, maar in sterke mate in deze regio, met zijn prominent aanwezige agrarische sector en vele kwetsbare natuurgebieden. Een en ander wordt versterkt door onduidelijke regelgeving die leidt tot minder vertrouwen in de overheid en onzekerheid over de volhoudbaarheid van zowel het natuurbeheer als de agrarische bedrijfsvoering.
Voorzieningenniveau Behoud van het voorzieningenniveau (zorg, sport, winkels, scholen, culturele en maatschappelijke voorzieningen, etc.) is dan ook een belangrijke opgave voor de komende jaren. Om jongeren en jonge gezinnen vast te houden en de bevolkingsdaling een halt toe te roepen.
Stichting Sociaal en Vitaal, Nieuwehorne
Dit geldt overigens niet alleen voor de kleine kernen, maar ook voor de grotere, waar faillissementen en leegstand – mede door de coronacrisis en gemeentelijke bezuinigingen – een bedreiging vormen voor zowel het voorzieningenniveau als de werkgelegenheid. Tel daarbij op dat de gemiddelde afstand tot voorzieningen in de
Driekwart van het oppervlak van de regio is in agrarisch gebruik. Daarnaast kent de regio, zoals eerder beschreven, tal van kwetsbare landschappen en natuurgebieden. Om een en ander in goede banen te leiden zal de agrarische bedrijfsvoering hoe dan ook meer afgestemd moeten worden op natuur- en landschapsherstel, het verbeteren van de bodem- en waterkwaliteit en de beschikbaarheid van water. Net zo goed als op het herstel van de biodiversiteit, die ook belangrijk is voor de voedselvoorziening.
7
Profiel Waar de noordelijke klei, het lage midden en het merengebied een duidelijk profiel hebben, ontbreekt dat in Zuidoost-Friesland. De uitgestrekte regio geeft allerlei verschillen te zien, ook op het gebied van (ontstaans) geschiedenis en culturele bagage. Denk alleen al aan de Stellingwerven die een eigen streektaal hebben. Maar ook aan het verschil in beleving en gebruik tussen de beekdalen en de polders, de bossen en de landgoederen. Dat maakt het lastig om van een duidelijk profiel te spreken en Zuidoost-Friesland ook onder één noemer toeristisch te vermarkten. → Kansen
Natuur en landbouw De transities in het landelijk gebied, zoals hiervoor benoemd, bieden ook kansen. Bijvoorbeeld voor het integreren van natuur, landbouw en landschapsbeheer binnen regeneratieve landbouwmethoden. Daarvoor is het nodig om nieuwe verdienmodellen te ontwikkelen waarin duurzaam bodem- en watergebruik samengaat met bijvoorbeeld innovatie, digitalisering en betaalde groen-blauwe diensten. Op een aantal plekken in de regio wordt er, binnen gebiedsopgaven en -collectieven, al intensief samengewerkt aan het zoveel mogelijk integreren en gezamenlijk aanpakken van de verschillende opgaven. Dat gebeurt bijvoorbeeld in de Hegewarren, de Lendevallei en het Koningsdiep. Zo wordt er onder meer proefgedraaid met verhoogde grondwaterstanden, natte teelten, natuur inclusieve landbouw en bijvoorbeeld het hermeanderen van rivieren om water langer vast te kunnen houden. In het kader van het FPLG zullen er komende decennia meer gebiedsgerichte activiteiten van onderop plaatsvinden. Leader kan hierin een belangrijke, stimulerende en initiërende rol spelen. Gericht op het behoud van zowel de agrarische sector als het waardevolle landschap en met inzet van zowel innovatie als initiatieven vanuit de Mienskip. De agrarische sector kan op verschillende manieren anticiperen op de transitie-opgaven.
Bijvoorbeeld door bij te dragen aan de winning van duurzame energie (zonnedaken, mono-vergisting, groen gas), door de aanleg van (voedsel)bos en door te voorzien in waterberging. Bij voorkeur in samenwerkingsverbanden als gebiedscoöperaties en met behoud van een rendabele bedrijfsvoering, waarin nieuwe, volhoudbare verdienmodellen een
8
plek moeten vinden en krijgen. Ook hierin kan LEADER een rol gaan spelen, met als inzet dat overheden, kennisinstellingen, agrariërs en maatschappelijke organisaties integraal samenwerken aan een nieuwe en betere toekomst van het gebied. De verwachting is dat er agrarische bedrijfsgebouwen vrijkomen. Dat biedt kansen voor herbestemming van cultureel erfgoed, nieuwe woon- en zorgvormen en activiteiten op het gebied van recreatie en toerisme. Het verbinden van de rijke cultuurhistorie en het landschap van Zuidoost-Friesland, met aangrenzend het Drentse landschap en de Friese Meren, biedt ook de gastvrijheidssector volop kansen om zich verder te ontwikkelen. Wat niet alleen zorgt voor werkgelegenheid, maar ook bijdraagt aan de instandhouding van het voorzieningenniveau.
Biobased economie Kansen op extra werkgelegenheid liggen er ook in de biobased economie. Denk aan de toepassing van bosbouw en (natte) teelten als uitgangsmateriaal voor circulair bouwen. Zuidoost-Friesland kent in het Ecomunitypark een uniek bedrijventerrein, met bedrijven en kenniscentra die de overgang naar een circulaire economie stimuleren. Zorg en ontmoeten Dubbele vergrijzing in de dorpen, in combinatie met een afnemend mantelzorgpotentieel, levert een nieuwe maatschappelijke opgave op. Dit biedt kansen voor het ontplooien van zorginitiatieven. De jongere doelgroep (zie gebiedsbijeenkomst, H1) ziet meer in een preventieve aanpak met gezonde voeding, sporten en bewegen. Ook een ruimer aanbod van gemeenschappelijke ruimten en het stimuleren van ontmoetingen draagt bij aan het voorkomen van problemen met, en eenzaamheid onder, jongeren. Er is draagvlak voor een inclusieve regio waarin iedereen mee mag en kan doen. → Bedreigingen
Transities De regio heeft, zoals eerder benoemd, te maken met een aantal bedreigingen die van invloed (kunnen) zijn op de economische en maatschappelijke ontwikkeling. Denk daarbij niet alleen aan eerder benoemde transitieopgaven (landbouw, water, stikstof, bodem, CO2, biodiversiteit), maar ook aan de toekomstige positie van de landbouw en de achteruitgang van het landelijk gebied en het woon- en leefklimaat.
In het licht van de klimaatverandering is het op termijn nodig om meer ruimte voor water te creëren. Ruimte om water te kunnen bergen in natte tijden, maar ook ruimte om water in droge perioden beschikbaar te hebben. Een hogere grondwaterstand in de veenweiden is nodig om CO2-uitstoot en het verzakken van infrastructuur en gebouwen tegen te gaan. Niet zonder reden zijn water en bodem inmiddels sturend bij ruimtelijke opgaven16.
Openbare ruimte Ook de achteruitgang van het landelijk gebied en de openbare ruimte wordt in Zuidoost-Friesland als bedreigend ervaren. Daarbij neemt het gevoel van onveiligheid toe. Ondermijnende criminaliteit speelt in toenemende mate een rol in leegstaande bedrijfsgebouwen, stallen en loodsen. Energiearmoede Ook is er in toenemende mate sprake van energiearmoede. De regio telt relatief veel oudere, slecht geïsoleerde woningen en weinig mogelijkheden om in verduurzaming te investeren. Er is veel particulier woningbezit, inkomens zijn relatief laag en investeringen in energiebesparende maatregelen blijven achterwege.
2.6 Ontwikkelperspectief De prioritering van thema’s weerspiegelt de uitkomsten van de gebiedsbijeenkomsten, diepte-interviews, de online enquête en de LAGbijeenkomsten. → Wat wil de regio met inzet van LEADER bereiken?
Toekomstbestendig inrichten van het landelijk gebied De regio toekomstbestendig inrichten vraagt een bijdrage van alle partijen. Samenwerken is een voorwaarde voor de transitie naar een natuurinclusieve/ duurzame vorm van landschapsbeheer en -gebruik. Er is behoefte aan structurele verandering van de agrarische sector. Door nieuwe verdienmodellen en technologische innovatie. Ook is er behoefte aan kennis en middelen om innovaties in te bedden in de bedrijfsvoering. Dit kan de transitie versnellen. Er lopen op dit moment in Zuidoost-Friesland meerdere pilots waarbij mono-mestvergisters worden verbonden met een biogasleiding. Zestien boeren doen mee. Dit zorgt voor stikstofreductie en productie van duurzaam
Werkgelegenheid Als we kijken naar de arbeidsmarkt, dan is er veel werkgelegenheid in de maakindustrie, die vooral gebruik maakt van praktisch geschoold personeel17.
gas voor het verwarmen van woningen. Door samenwerking en kennis delen kan deze innovatie doorontwikkeld en breder toegepast worden. Schaalgrootte is nodig om voldoende te produceren, een gezamenlijke aanpak en
Vitaliteit De vitaliteit en aantrekkelijkheid van met name de kleinere dorpen gaat achteruit. Het aantal voorzieningen en de afstand tot voorzieningen nemen toe. Er is sprake van leegstand en er zijn geen of bijna geen ontmoetingsplekken, banken en scholen. Dit verstoort een gelijkmatige bevolkingsontwikkeling en het doet afbreuk aan de sociale cohesie binnen gemeenschappen die meer dan in grotere kernen en steden op elkaar aangewezen zijn. Ook kan het de horizontale polarisatie versterken. Zorgelijk zijn ook de vervoersarmoede en de toenemende zorgvraag die maken dat men niet zonder bezorgdiensten, zorg aan huis en mobiele en digitale voorzieningen kan. Naast de toenemende horizontale polarisatie tussen groepen in de samenleving is er ook de dreiging van verticale polarisatie tussen de overheid en de burger. LEADER kan een belangrijke bijdrage leveren aan het bestrijden van deze polarisatie, door integrale samenwerking te stimuleren.
afstemming helpen daarbij.
Sociale cohesie stimuleren en voorzieningen niveau op peil brengen De toenemende zorgvraag, eenzaamheid en daling van het aantal jongeren en vrijwilligers vereisen inspanningen om de leefbaarheid en sociale cohesie in met name de kleine(re) kernen in stand te houden. Temeer daar de bereikbaarheid met het OV te wensen overlaat. Behoud van het voorzieningenniveau speelt hierbij een belangrijke rol. Denk daarbij niet alleen aan fysieke voorzieningen als winkels en sportfaciliteiten, maar ook aan behoud van zorg- en welzijnsvoorzieningen, het vrijwilligerswerk en het verenigingsleven. Ook activiteiten op het gebied van kunst en cultuur vergroten de leefbaarheid, binding en sociale samenhang. LEADER kan dergelijke initiatieven, die meestal van onderop komen, initiëren en ondersteunen. Niet alleen met financiële middelen, maar ook door initiatieven te begeleiden en verbinden.
9
Het Nij Talint Orkest is een initiatief van muziekverenigingen om inwoners (jong, oud, ervaren, niet ervaren) kennis te laten maken met muziek in combinatie met sociale verbinding. Samen spelen, leren, ontspannen en genieten. Dit initiatief is een waardevolle toevoeging op het gebied van
trekkelijker ondernemers- en werkklimaat. Uit de SWOT, de gebiedsbijeenkomsten, interviews en de online enquête blijkt dat de meeste onbenutte kansen liggen binnen de ’groen-blauwe’ thema’s (‘Overige Needs’). We herkennen specifiek de needs (in volgorde van prioritering):
sociale cohesie, inclusie en het tegengaan van eenzaamheid. Door LEADER zouden meer van dit soort initiatieven vanuit een kunst- en cultuur-perspectief van start kunnen gaan.
Vanuit de gebiedssessies komt een sterke wens tot (meer) verbinding naar voren: ieder dorp een ontmoetingsruimte! Men signaleert veel losstaande eilandjes. Net zo goed als een beperkte opkomst tijdens burendagen. Men zoekt initiatieven die de onderlinge betrokkenheid (kunnen) vergroten. Er moet een netwerk ontstaan dat het gesprek op gang brengt. Want, zo blijkt uit de gebiedsbijeenkomsten, het bevorderen van activiteiten en eigenaarschap begint bij persoonlijk contact. De LAG wil dit ondersteunen door structureel (thema)bijeenkomsten te organiseren en partijen (inwoners, ondernemers en overheid) bij elkaar te brengen. Voorbeelden die vanuit de gebiedsbijeenkomsten zijn aangedragen: (jeugd)burgerberaden en dialoogsessies. LEADER biedt perspectief voor de plattelandsontwikkeling in Zuidoost-Friesland. De hoogste urgentie ligt bij Doel H (S08): Ontwikkeling in plattelandsgebieden. LEADER kan bijdragen aan de sociaaleconomische ontwikkeling van het gebied en een toekomstbestendige ontwikkeling van de landbouwsector.
→ Doelen LEADER 2023-2027 – Nationaal Strategisch Plan (NSP) → Doel H (S08): Ontwikkeling in plattelands gebieden → Doel J (XCO): Bevorderen van kennis, innovatie en digitalisering in de landbouw en in plattelandsgebieden → Doel F (S06): Bescherming van de biodiversiteit → Doel E (S05): Efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen → Doel D (S04): Bevorderen duurzame energie, lucht-, bodem- en waterkwaliteit De onderwerpen die uit de gebiedsanalyse naar voren komen sluiten aan bij need 23: Aantrekkelijker platteland voor wonen en recreëren en need 24: Aan-
10
→ N.18: Toename en herstel van biodiversiteit → N.19: Behoud en herstel van (cultuur) landschappen → N.14: Opwekken duurzame energie en energiebesparing → N.12: Klimaatmitigatie: lagere broeikasgasemissies en grotere koolstofvastlegging → N.16: Versterkte natuurlijke weerbaarheid en waterbergend vermogen landbouwbodems → N.13: Klimaatadaptatie: lagere ecologische en economische schade en waterkwantiteit → N.17: Betere luchtkwaliteit: minder emissies van broeikasgassen, geurstoffen en fijnstof → N.25: Versterkte bio-economie
2.7 Analyse krachtenveld In Zuidoost-Friesland zijn verschillende organisaties en samenwerkingsverbanden actief die de leefbaarheid en brede welvaart in de regio willen versterken. Provincie, Wetterskip Fryslân en gemeenten dragen vanuit coalitieakkoorden bij aan de doelen van LEADER gericht op het versterken van brede welvaart en een toekomstbestendige ontwikkeling van het platteland. De waarde van het bundelen van krachten wordt daarbij onderkend, wat terugkomt in de huidige samenwerking. In de Regiodeal Zuidoost-Friesland werken de gemeenten, Wetterskip Fryslân en de provincie Fryslân samen aan ‘een sterke en unieke regio met toekomstkracht’. Samen met het Rijk investeren ze in de periode 2020-2024 meer dan € 30 miljoen in de regio. De Regiodeal kent een programma met twee pijlers: vitale kernen en een veerkrachtig landschap. De inhoud van de Regiodeal ligt voor de komende jaren vast in de uitvoering van vijfentwintig vooraf vastgestelde projecten. Het LEADER-programma biedt de mogelijkheid om vraag gericht projecten van onderop te steunen om daarmee de zelfredzaamheid van het gebied als kracht maximaal te benutten. Bovendien loopt de Regiodeal in 2024 af. Regionale overheden verkennen of — en op welke thema’s — ze de samenwerking willen voortzetten. Eerste gedachte is om
prioriteit te geven aan de sociaaleconomische ontwikkeling van de regio. Mede daarom legt de LAG, in deze ontwikkelingsstrategie, meer nadruk op het stimuleren van initiatieven op het gebied van toekomstbestendige landbouw en landschap- en natuurbeheer. In 2021 is de Gebiedscoöperatie Zuidoost Friesland vanuit het gebied opgericht. Dit brede samenwerkingsverband van (op dit moment) natuur- en landschapsorganisaties zet zich in voor de leefbaarheid van de regio, de versterking van natuur en landschap, duurzame landbouw en een gezonde regionale economie. Versterking van de sociale cohesie, de biodiversiteit en het ondernemerschap staan centraal in de activiteiten die de gebiedscoöperatie ontplooit. De coöperatie is nog in ontwikkeling. Het LEADER-programma biedt kansen om daarbij projecten te financieren en (verdere) samenwerking te faciliteren. Naast samenwerkingsverbanden met een integraal regionaal programma, zijn diverse organisaties sectoraal actief:
→ Toerisme en recreatie: Regiomarketing Zuidoost-Friesland met o.a. de campagne ‘Het andere Friesland’ → Landbouw: o.a. afdelingen van LTO, ELAN, Agrarische Natuurverenigingen ZuidoostFriesland → Natuur en landschap: o.a. It Fryske Gea, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Landschapsbeheer Friesland, NP De Alde Feanen, Nationaal Park Drents Friese Wold. → Kunst en Cultuur: Keunstwurk, Arcadia → Bedrijfsleven: diverse ondernemersverenigingen → Kennisinstellingen: onder meer onderwijsinstellingen, Living Lab en Biosintrum
ke kaders en doelstellingen om de verschillende opgaven, zo veel mogelijk integraal en gebiedsgericht, aan te pakken. De provincie Fryslân is als gebiedsautoriteit verantwoordelijk voor de provinciale uitwerking. In het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) legt de provincie, samen met de Mienskip, vast hoe ze de doelen voor natuur, stikstof, water en klimaat gaat halen. In de Alde Feanen, Aldeboarn - De Deelen, Van Oordt’s Mersken, het Koningsdiep en Beekdal de Lende zijn al gebiedscommissies actief. Elders wordt een gebiedsgerichte aanpak opgezet. Het FPLG is vooral een van bovenaf opgelegd programma. De LAG wil het LEADER-programma inzetten om juist lokale initiatieven van onderop te stimuleren en eigen regie mogelijk te maken. Het programma biedt ook de mogelijkheid om belangrijke verbindingen te leggen en (gevoelde) tegenstellingen op te heffen. Samenvattend: Via LEADER wil de LAG samenwerking tussen o.a. genoemde partijen stimuleren, partijen verbinden en concrete projecten van onderop (mede) financieren en mogelijk maken.
Toekomstmuziek In 2033 maakt de LAG een tour langs de vele LEADER-projecten. Onderweg roemen ze het nog steeds gevarieerde landschap, maar noemen het nu niet meer kwetsbaar, maar duurzaam en klaar voor de toekomst.
Veel van deze organisaties en samenwerkingsverbanden zijn betrokken bij het opstellen van deze LOS. Een lijst van alle organisaties is opgenomen in bijlage 2. Zoals eerder aan de orde kwam, ligt er in Zuidoost-Friesland een grote opgave in het aanpakken van de klimaatverandering, stikstofproblematiek en het herstel van natuur, biodiversiteit en waterkwaliteit. In de regio ligt het merendeel van de stikstofgevoelige natuurgebieden van Fryslân. In het veenweidegebied speelt de reductie van broeikasgassen, met name van CO2. Het Nationaal Programma Landelijk Gebied biedt de landelij-
11
3 Strategie en doelen De regio Zuidoost-Friesland staat de komende jaren voor urgente opgaven in het aanpakken van de klimaatverandering, stikstofproblematiek en herstel van natuur, biodiversiteit en waterkwaliteit. Ook liggen er uitdagingen in het leefbaar houden van het platteland. Tegelijkertijd heeft de LAG, op basis van de gevoerde gesprekken met stakeholders en de opbrengsten van de gebiedsbijeenkomsten, genoeg munitie vergaard om deze opgaven te lijf te gaan. LEADER is bij uitstek geschikt om deze initiatieven te ondersteunen en verder te brengen.
3.1 Strategie Zoals uit onder meer de krachtenveldanalyse uit paragraaf 2.7 blijkt, werken de verschillende overheden en andere stakeholders in verschillende programma’s en samenwerkingsverbanden aan het behouden en bevorderen van de Brede Welvaart in de regio Zuidoost-Friesland. Deze opgaven sluiten aan bij de doelstellingen uit het LEADER-programma. De LAG wil met deze LOS initiatieven van onderop op gang helpen en ziet de meerwaarde van de LEADER-aanpak ook in de mogelijkheden om kennis te delen, samenhang te creëren en samenwerking te realiseren. Onderstaand beschrijven we hoe. Lokale Ontwikkelingsstrategie regio Zuidoost-Friesland: Het versnellen van de transitie van het landelijk gebied naar een toekomstbestendig platteland door het versterken van sociale verbindingen en het stimuleren van innovatie en kennisdeling.
Stimuleren van innovatie en kennisdeling De strategie draagt bij aan doel XCO: de agrarische sector moderniseren door kennis, innovatie en digitalisering in de landbouw en plattelandsgebieden te stimuleren en te delen, en het benutten daarvan te bevorderen. De LAG wil actief bijdragen aan het versterken van kennis en stimuleren van nieuwe verbindingen. Niet alleen door bijeenkomsten te organiseren, maar ook door een projectmatige aanpak van onderop. Actielijn 3 richt zich daar met name op. Er zijn diverse projecten voorbereid die direct kunnen starten. Denk aan de teelt van nieuwe gewassen voor toepassing in biobased producten, het opwekken
12
van duurzame energie via o.a. mono-mestvergisting en het opzetten van (digitale) platformen die de sociale cohesie in dorpen versterken. LEADER kan dergelijke initiatieven versneld laten starten en/of doorontwikkelen. Wat tevens de nodige kennis oplevert - en als inspiratiebron dient - voor soortgelijke initiatieven. Door bottom-up te experimenteren met vernieuwing, en kennis en ervaring te delen, kan de benodigde systeemverandering op gang/verder worden gebracht. De bijeenkomsten zijn o.a. gericht op het delen van kennis en nieuwe ideeën/technieken ten behoeve van de werving van vrijwilligers, het versterken van de sociale inclusie en de waarde van kunst en cultuur voor gemeenschappen.
Versterken van sociale verbindingen De regio kent veel initiatieven, maar vaak ontbreekt het aan onderlinge samenwerking en samenhang. Het onderling verbinden daarvan – en van ondernemers, overheid en kennisinstellingen – is dan ook een belangrijk punt van aandacht. De LAG wil hiermee bereiken dat initiatieven in samenhang – en vanuit een breed draagvlak – worden uitgevoerd. 3.2 Thema’s en actielijnen Vanuit het LEADER-perspectief is er met diverse organisaties en inwoners gesproken. Verkend zijn de kansen voor verdere ontwikkeling van onderop (toegelicht in H2). Op grond hiervan zijn - verdeeld over drie thema’s - negen actielijnen opgesteld (zie fig.4). De drie thema’s liggen in elkaars verlengde, ondersteunen elkaar en pakken doelen thema-overstijgend op. Voor ieder thema zijn doelen en beoogde effecten beschreven. De bijbehorende actielijnen benoemen acties die deze doelen en effecten naderbij kunnen brengen.
Thema I: Nieuwe energie van en voor de landbouwsector Doel: Ondersteunen van samenwerking en innovatie op en rondom het boerenbedrijf. Het ondersteunen van ondernemers en inwoners in een transitie naar een toekomstbestendige en duurzame landbouwsector.
Figuur 4: Schematisch overzicht thema’s en actielijnen
Effecten: Concrete projecten als stimulans voor een brede groep agrariërs in de regio. Versterken en doorontwikkeling van in gang gezette innovaties. Kennis delen binnen zichtbare samenwerkingsverbanden. Afstemmen van heldere kaders door integrale werkwijze met meerdere partijen. Betere aansluiting agrarische bedrijfsvoering bij het erf. Dit alles heeft een positieve uitwerking op landschap, natuur en klimaat. Actielijn 1 – Experimenteerruimte/innovatie Ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen, nieuwe teelten (zoals eiwitteelt of natte teelten), technische innovaties op het gebied van bijvoorbeeld digitalisering, nieuwe technieken, precisielandbouw, kringlooplandbouw, eiwittransitie, duurzame energie (opwekking) voor en vanaf het boerenbedrijf, hergebruik van vrijkomende agrarische bebouwing voor bijv. nieuwe woonvormen, recreatie en natuurontwikkeling. Met deze actielijn stimuleren we ook nadrukkelijk de doorontwikkeling van innovaties naar een bredere doelgroep. Actielijn 2 - Landschapsinclusief boeren De transitie of verandering van het huidige agrarische verdienmodel naar een model waarbij de boer actief bijdraagt aan bodem- en waterbeheer, landschapsen/of natuurbeheer en ontwikkeling. Bijvoorbeeld met behulp van agroforestry, waterberging, voederhagen, voedselbossen of nieuwe teelten. Verbreden agrarische bedrijfsvoering met behulp van individueel advies.
Circulaire landbouw met aandacht voor de bodem. Initiatieven gericht op lokale voedselproductie en korte voedselketens. Actielijn 3 - Kennisuitwisseling Initiatieven die kennis vergroten, netwerken stimuleren, collectieven versterken, nieuwe samenwerkingen (binnen en buiten de regio) initiëren, maatschappelijke
activiteiten stimuleren, educatieprogramma's opleveren en kunst en cultuur op en rondom het boerenerf bevorderen. Sluit aan op NSP doelen: S05, S06, S08 en XCO. Sluit aan op NSP needs: N19, N12, N13, N16, N17, N18, N24 (nieuwe verdienmodellen).
Thema II: Nieuwe energie voor elkaar Doel: Het verhogen van de vitaliteit en aantrekkelijkheid van dorpen, door bevordering van sociale cohesie en kwalitatief goed en passend wonen. Behoud van bestaande voorzieningen en creëren van nieuwe. Effecten: Toegankelijke (nieuwe) woonvormen geïnitieerd van onderop. Stimuleren van nieuwe verbindingen tussen partijen en inwoners en daarmee creëren breder draagvlak voor sociale initiatieven. Stimuleren van fysieke verbindingen voor het op peil houden van het voorzieningenniveau. Actielijn 4 - Op peil houden voorzieningenniveau en voorzieningen bereikbaar houden Initiatieven gericht op betere bereikbaarheid van voorzieningen, bezorgdiensten, mobiele en digitale voorzieningen, belbus/auto, automaatje, deelauto’s, behoud van sport- en cultuurvoorzieningen. Actielijn 5 - Zorgen voor elkaar Initiatieven die eenzaamheid en polarisatie tegengaan, sociale ontmoetingen stimuleren, lokale zorginitiatieven initiëren, gezond ouder worden bevorderen, sociale inclusie en kunst in de zorg stimuleren. Actielijn 6 - Passende woonvormen Herbestemming van vrijkomende agrarische bebouwing, woongemeenschappen, knarrenhofjes, tiny houses, ontwikkeling nieuwe zorgvormen op het platteland. Bevorderen woonkwaliteit.
13
Sluit aan op NSP doelen: S08. Sluit aan op NSP needs: N23.
Thema III: Nieuwe energie voor het landschap Doel: Verder brengen biobased economie. Behoud landschappelijke diversiteit en (beter) benutten cultuurhistorie en erfgoed. Hiermee indirect het profiel van de regio versterken. Effecten: Ontwikkeling en toepassing van biobased producten in de regio. Hernieuwde aandacht van zowel inwoners als bezoekers voor het verhaal van de regio. Bescherming bestaande natuurgebieden. Actielijn 7 – Biobased economie Bevorderen en (beter) benutten ontwikkeling en toepassing van biobased producten. Stimuleren nieuwe kringlopen en (teelt voor) biobased bouwen. Actielijn 8 - Behoud landschappelijke diversiteit Versterken en behouden van natuur, landschap en biodiversiteit. Versterken en behouden van kwaliteit van bodem, water en lucht. Versterken klimaatbestendigheid, natuurlijke waterzuivering door rietkragen, dorpsbossen, natte natuur, tegengaan hittestress, CO2 vastleggen in de bodem, water robuust bouwen in laaggelegen gebieden. Actielijn 9 - Cultuurhistorie en erfgoed Vergroten toegankelijkheid en beleefbaarheid van cultureel erfgoed. Meer tonen van het verleden in kunst en cultuur, gericht op recreatie en toerisme, met aandacht voor oude dorpsgezichten en vrijkomende agrarische bebouwing. Sluit aan op NSP doelen: S05, S06, S08. Sluit aan op NSP needs: N14, N23 en N24.
3.3 Mate van integraliteit en vernieuwing In de Regiodeal Zuidoost-Friesland werken gemeenten, provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en het Rijk samen aan de brede welvaart in de regio. Er zijn een aantal subsidieregelingen en programma’s die een bijdrage leveren aan het leefbaar houden van de kleine dorpen in Zuidoost-Friesland. Tegelijkertijd ontbreekt er een regeling die ook processen, innovatie en grotere initiatieven op het gebied van leefbaarheid los kan maken. LEADER is nodig voor de regio om juist dit soort initiatieven te kunnen bedienen. Ook de bottom-up werkwijze versterkt en verbindt in de regio om samen aan de slag te gaan.
14
→ Dorpsontwikkelingsmaatschappij (DOM): toekomstbestendige dorpsontwikkeling waarbij de kwaliteit van de ruimtelijke en sociale omgeving de leefbaarheid stimuleert. Methodiek die wordt gebruikt om de Mienskip te ondersteunen bij het ontwikkelen van leefbaarheidsinitiatieven. → Regiofonds biedt de mogelijkheid subsidie aan te vragen voor leefbaarheidsinitiatieven die een regionale uitstraling hebben. Draagt tot maximaal 50.000 euro bij, hier gaat het om kleinere initiatieven. De regeling loopt in 2023 af. → Iepen Mienskipsfûns biedt mogelijkheid subsidie aan te vragen voor lokale leefbaarheidsinitiatieven. Het gaat hier om kleinere initiatieven. De regeling loopt in 2023 af. → Fries Programma Landelijk Gebied stimuleert gebiedsinitiatieven en is met name van bovenaf gestuurd. → Ruimte voor ruimte regeling voor herbestemming agrarische bebouwing. LEADER is een nodige aanvulling voor het gebied om grotere leefbaarheidsinitiatieven mogelijk te maken en experimentele en innovatieve processen te stimuleren om echt wat los te maken in de regio. Om echt een transitie mogelijk te maken. En daarbij ruimte te laten voor eigen regie. Bij de keuze van de actielijnen in de LOS is met bovenstaande regelingen rekening gehouden. Het accent ligt meer op het stimuleren van projecten op het terrein van nieuwe energie voor de landbouw en het landschap.
Nieuw in de regio is het via 'Maak wat LOS-cafés' inspireren van de Mienskip en stimuleren van nieuwe samenwerkingen. De LAG wil hiermee een integrale werkwijze stimuleren, kennis verbreden en nieuwe regionale initiatieven ontplooien. Ze hanteert daarbij de LEADER principes als belangrijk uitgangspunt.
Samenwerking Andere LEADER-regio’s Zuidoost-Friesland grenst aan andere LEADER-regio's in zowel Fryslân, Drenthe als Groningen. Daar liggen al relaties op het terrein van recreatie en toerisme. In de nabije toekomst wil de LAG de samenwerking verstevigen, onder meer door kennis te delen en nadere samenwerking te verkennen. Met Europese landen In de voorbereiding op deze LOS is er samenwerking gezocht met het GOCORE project (GOverning COmmuni-
ty REsilience) dat internationale kennisuitwisseling bevordert. Er wordt vooral kennis gedeeld over het betrekken van de Mienskip en het stimuleren van bottom-up projecten. De LAG wil actief en structureel bijdragen aan het brengen en ophalen van deze kennis, om de LEADER-subsidie de komende jaren nog beter te laten aansluiten op de Mienskip. GOCORE komt twee keer per jaar samen om kennis te delen op dit gebied. Naast deze structurele samenwerking zoekt de LAG mogelijkheden voor samenwerking met andere internationale partners.
3.4 Meetbare doelstellingen De uitvoering van de LOS beoogt diverse resultaten en effecten. Onderscheid kan worden gemaakt tussen de beoogde doelen (outcome) en de meetbare prestaties die leiden tot deze doelen (de output). De LAG streeft met de uitvoering van de LOS de doelen en resultaten uit tabel 1 na.
Aansluiting NSP-indicatoren Deze LEADER-periode wordt daarbij extra gelet op resultaatindicatoren R.38, R.41 en R.42 die vanuit het NSP zijn meegeven. Aangezien deze resultaatindicatoren nog in ontwikkeling zijn, worden ze meer concreet meegenomen in samenhang met de feedback uit de beoordelingsronde in juni 2023.
Toekomstmuziek Door de inzet en werkwijze van LEADER krijgt de toekomst van Thijs en Tine daadwerkelijk handen en voeten. LEADER maakt het voor de regio mogelijk om nieuwe processen op gang te brengen, biedt ruimte voor innovatie en experimenteren en nieuwe samenwerkingen. De landbouwsector krijgt op deze manier echt de nodige een steun in de rug, van onderop. Door LEADER is er een zonnig toekomstperspectief voor het platteland, de Mienskip, de natuur en de landbouw.
Thema
Doel (Outcome)
Resultaat (Output)
LOS-breed
Het aanjagen van initiatieven voor een toekomstbestendig platteland met robuuste natuur, duurzame landbouw en sterke sociale verbindingen.
*Minimaal 30 initiatieven zijn ondersteund met subsidie, onderverdeeld in de diverse thema’s, waaronder minimaal 3 bovenregionale initiatieven.
LOS-breed
Het stimuleren van kennisuitwisseling, samenwerking en ontmoeting.
* Minimaal 3 bovenregionale uitwisselingen (excursies naar/ ontvangen van andere LAG’s) * Minimaal 8 regionale bijeenkomsten bestaande uit tenminste: Themabijeenkomsten gericht op doorontwikkeling van innovaties en op gang brengen van structurele verandering. Themabijeenkomsten gericht op het versterken van sociale verbinding in dorpen. * Bij alle initiatieven actief aandacht voor NSP-indicatoren en doelen en LEADER-basisprincipes.