CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-2b Plan van Aanpak GALA-Brede SPUK Weststellingwerf 2023-2026

Raadsvergadering 16 oktober 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken17.821 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Plan van Aanpak GALA/Brede SPUK Gemeente Weststellingwerf 2023-2026

Inhoudsopgave 1. Inleiding ............................................................................................................................................1 2. Huidige situatie...............................................................................................................................3 2.1. Weststellingwerf in cijfers.........................................................................................................3 2.2. Bestaand beleid en interventies rondom gezondheid en preventie...................................9 2.2. Bestaand beleid en interventies rondom sociale basis, cultuur en sport........................12 2.3. Belangrijkste opgaven voor de jaren 2023-2026................................................................14 3. Gezondheidsdoelen en aanpak 2023-2026 ............................................................................17 3A. Terugdringen van gezondheidsachterstanden ....................................................................20 3B. Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten................22 3C. Versterken van de sociale basis ...........................................................................................23 3D. Een gezonde leefstijl...............................................................................................................25 3E.

Versterken van de mentale weerbaarheid en gezondheid ................................................30 3F. Vitaal ouder worden.................................................................................................................32 4. Ondersteunende onderdelen ....................................................................................................34 4.1. Preventie-infrastructuur..........................................................................................................34 4.2. Ondersteuning vanuit de GGD..............................................................................................35 5. Voortgang ......................................................................................................................................36 Bijlage 1. Verbinding onderdelen Brede SPUK en doelen GALA en Sportakkoord II.....37

1. Inleiding In februari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) gesloten tussen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), GGD-GHOR en zorgverzekeraars. Met het GALA wordt het fundament voor lokale en regionale aanpakken op het gebied van preventie, gezondheid en sociale basis gelegd. De stip op de horizon: een gezonde generatie in 2040. Het GALA kent hierbij zes inhoudelijke doelstellingen: A. Terugdringen van gezondheidsachterstanden B. Een gezonde en fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten C. Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis D. Een gezonde leefstijl E. Het versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid F. Vitaal ouder worden Daarnaast wordt in hoofdstuk 3G uit GALA het Integraal Zorgakkoord (IZA) uitgewerkt in ketenaanpakken en afspraken over de preventie-infrastructuur. Voor de doelen die staan opgesteld in GALA staat samenwerking met organisaties en partners binnen en buiten onze gemeente namelijk centraal. In het IZA zijn afspraken gemaakt over het investeren in gezondheid en preventie breed tussen gemeenten, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en zorgverzekeraars. In Friesland werken de partijen hieraan samen onder de naam FrIZA, waarbij gemeente Smallingerland namens de Friese gemeenten gemandateerd is.

Met het GALA benaderen we gezondheid en preventie breed en integraal. Het gaat om het brede spectrum van individuele leefstijlfactoren en leef-, woon-, en werkomstandigheden die gezondheid beïnvloeden. Daarbij is bijvoorbeeld aandacht voor bestaanszekerheid, een tot beweging uitnodigende fysieke leefomgeving en sociale netwerken van inwoners. Specifieke aandacht wordt gegeven aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Inwoners met een lagere sociaaleconomische status (SES) hebben een lagere levensverwachting en leven minder jaren in goede gezondheid dan inwoners met een hogere SES. Daarmee hebben gezondheidsachterstanden een negatieve impact op de kwaliteit van leven van mensen en de mogelijkheden om te participeren. Dit kan leiden tot een negatieve cirkel en zelfs tot generatieverschillen (doorwerking van achterstanden van de ene generatie op de volgende). Om die reden is een kansrijke start voor ieder kind belangrijk. Gedurende de hele levensloop zullen we investeren in gezondheid en een gezonde leefstijl. Het terugdringen van gezondheidsachterstanden betekent ook dat we ongelijk investeren voor meer gelijke kansen. We zien een belangrijke rol voor beweging en sport in het verbeteren van de gezondheid van onze inwoners en daarmee het behalen van de doelen van GALA.

Niet alleen zorgen bewegen en sport voor verbetering van de fysieke en mentale gezondheid en een gezondere leefstijl; het heeft ook een verbindende functie tussen inwoners doordat het ontmoetingen stimuleert. Het huidige Sportakkoord I is herijkt tot Sportakkoord II, waarin lokale samenwerking een centraal thema is. SPUK-regeling Voor de uitvoering van GALA en Sportakkoord II stelt het Rijk een Brede Specifieke Uitkering (SPUK) beschikbaar. Dit is een specifieke uitkering gericht op het ontwikkelen van een lokale aanpak voor gezondheid, preventie, sociale basis, en sport en bewegen. GALA bouwt voort op een aantal bestaande regelingen en interventies, die tot nu toe deels structureel en deels incidenteel werden gefinancierd. Denk hierbij aan de subsidies voor de Brede Regeling Combinatiefunctionarissen, Kansrijke Start en Gezond in de Stad (GIDS). Daarnaast wordt met GALA beoogt nieuwe onderdelen op te pakken, zoals het versterken van de sociale basis en valpreventie voor ouderen. In de Brede SPUK zijn al deze middelen ondergebracht.

1

Gemeente Weststellingwerf heeft in maart 2023 voor alle vijftien onderdelen van SPUK middelen aangevraagd en hebben we aangegeven aan de slag te gaan met de uitvoering van de afspraken in het GALA en Sportakkoord II. Voor 2023 wordt geen verantwoording van het budget vereist; voor de jaren 2024-2026 wel. Om aanspraak te maken op de middelen voor 2024-2026 dient de gemeente uiterlijk 30 september 2023 een integraal plan van aanpak aan te leveren bij DUS-I van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). In dit plan van aanpak hebben we integrale, samenhangende plannen opgesteld over verschillende domeinen heen. Immers, zowel het sociale als fysieke domein draagt bij aan gezondheidsbevordering. Samen met organisaties en partners in onze gemeente en over de gemeentelijke grenzen heen werken we, in overeenstemming met de afspraken in GALA en IZA, samen aan preventie en gezondheid. Op die manier dragen we bij aan de gezondheid van onze inwoners en het toegankelijk, efficiënt en betaalbaar houden van ons zorgstelsel. Voor een gedeelte betreft het bestaande plannen, of een uitbreiding daarvan. Ook is er een aantal onderdelen dat we nieuw oppakken. Dit plan van aanpak is een dynamisch document, die door evaluatie en monitoring bijgesteld kan worden. Mede vanwege de beschikbare middelen zal het kunnen voorkomen dat er keuzes gemaakt moeten worden.

Daarmee kan het voorkomen dat bepaalde activiteiten worden doorgeschoven, worden aangepast of (gedeeltelijk) niet worden uitgevoerd. Leeswijzer In hoofdstuk 2 geven we een overzicht van de huidige situatie in de gemeente Weststellingwerf aan de hand van cijfers, en het lokale en regionale beleid. Hoofdstuk 3 starten we met een overzicht van de synergie en samenhang van de onderdelen van het GALA, Sportakkoord II, ons regionaal en lokaal beleid en in te zetten interventies. Vervolgens zullen we de zeven doelstellingen van het GALA individueel bij langs te gaan. Daarbij zetten we uiteen wat het specifieke ambities voor onze gemeente zijn, wat de doelgroep is, en lichten we de activiteiten en interventies voor de komende jaren toe. In hoofdstuk 4 lichten we de plannen voor regionale samenwerking toe. Ten slotte bespreken we in hoofdstuk 5 op welke manier de voortgang van dit plan van aanpak wordt bewaakt.

2

2. Huidige situatie In dit hoofdstuk wordt een beschrijving van de huidige situatie gegeven. In paragraaf 2.1. wordt een omschrijving gegeven van de gemeente Weststellingwerf. Vervolgens worden in paragraaf 2.2. en paragraaf 2.3. het bestaande beleid en ingezette interventies beschreven rondom respectievelijk gezondheid en preventie, en sociale basis en sport beschreven. Vervolgens worden de opgaven voor de komende jaren uiteengezet.

2.1. Weststellingwerf in cijfers Demografie Weststellingwerf kent 26.464 inwoners (Gemeentewebsite, 2023). De gemeente bestaat uit 26 dorpen, weergegeven in figuur 1. Het aantal inwoners in de gemeente neemt naar verwachting tot 2040 nog licht toe als het gevolg van een positief migratiesaldo. Sinds 2015 is er sprake van een sterfteoverschot (PBF, 2022). De vergrijzing in Weststellingwerf is sterker dan in Friesland en Nederland. Het aantal 65-plussers neemt toe (24,7%; FR: 22,5%) en binnen deze groep ook het aantal 80-plusers (6,6%; FR: 5,5%) (PBF, 2022). Dorpen Nijelamer en Scherpenzeel kennen het laagste percentage ouderen, terwijl in Slijkenburg een derde van de inwoners 65 jaar of ouder is. Ook grote kernen Noordwolde en Wolvega kennen een hoog percentage ouderen, bovendien ook het hoogste percentage 80+’ers. Nijetrijne kent het laagste percentage kinderen en jongeren (14,4% is onder de 20 jaar); Oldetrijne kent het hoogste percentage jongeren (26,2% onder de 20 jaar). Uitgesplitst kennen de dorpen Langelille en Nijeholtpade het hoogste percentage jonge kinderen (7,5% is 0-4 jaar); Oldeholtwolde en Oldeholtpade het hoogste percentage kinderen en jongeren (21,2% en 22,9% is 5-20 jaar). Geografie en wonen Weststellingwerf is een plattelandsgemeente in het zuiden van de provincie Friesland met veel openbaar groen, vooral een groot oppervlakte bomen (22% t.o.v.

FR: 15%) (Klimaateffectatlas 2021). Het is een gemeente met afwisselende landschappen en een groot aantal natuurgebieden, zoals de Rottige Meente en de Lendevallei. Weststellingwerf kende in 2022 11.600 huishoudens. De verwachting is dat dit tot 2040 groeit tot 12.460 huishoudens, waarna het zal stabiliseren (Primos, 2022). De woningvoorraad in de gemeente Weststellingwerf bestaat grotendeels uit grondgebonden eengezinswoningen. Daarmee is ongeveer 85% van de woningvoorraad aanpasbaar voor extramurale zorg (NL: 53%). Sociaal economische status (SES) Sociaaleconomische status (SES) is een meetinstrument voor de positie van mensen op de maatschappelijke ladder en is een combinatie van inkomen, opleidingsniveau en beroepsstatus. Over het algemeen kennen de buitengebieden van de gemeente een hogere SES dan de kernen Wolvega en Noordwolde (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). Opleidingsniveau In onze gemeente heeft 29,3% van de inwoners een laag, 49,1% midden en 21,6% een hoog opleidingsniveau (CBS, 2021). In Blesdijke, Nijeholtpade en De Hoeve-Vinkega heeft een klein deel van de beroepsbevolking een laag opleidingsniveau (<20%) en is er een hoog percentage hoger opgeleiden (>30%). Zandhuizen kent het hoogste percentage lager opgeleiden (44,4%), gevolgd door De BlessePeperga (35,7%).

Het gebied Scherpenzeel-Spanga kent het hoogste percentage met een midden opleidingsniveau (61,8%). Laag en middelbaar opgeleiden in onze gemeente hebben een hogere eenzaamheid, vaker psychische klachten, vaker één of meer langdurige ziekten of aandoeningen, en roken vaker dan hoger opgeleiden. Hoger opgeleiden ervaren meer eigen regie over het leven en vaker een (zeer) goede gezondheid dan middelbaar en lager opgeleiden.

3

Figuur 1: Geografie en demografie van de gemeente Weststellingwerf.

4

(Arbeids)participatie Van de potentiële beroepsbevolking heeft 69,6% in Weststellingwerf betaald werk (PBF 2021). Meer mannen dan vrouwen werken en we zien dat inwoners met een laag opleidingsniveau minder vaak betaald werken dan middelbaar en hoog opgeleiden. Arbeidsongeschikten/werklozen in onze gemeente ervaren minder regie over hun leven, een minder goede ervaren gezondheid, meer stress, meer langdurige ziekten of aandoeningen, meer eenzaamheid en zijn vaker rokers (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). Het aantal vrijwilligers loopt in onze gemeente terug en ligt met 25% lager dan de 31% in Friesland (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Het percentage vrijwilligers ligt hoger onder de ouderen: 31% van hen doet vrijwilligerswerk (t.o.v. 23% 18-64 jaar). Het percentage vrijwilligers is hoger in kleinere dorpen van de gemeente t.o.v. de kernen Wolvega en Noordwolde (Buurtatlas VZInfo 2020). Inkomen en bestaanszekerheid Het gemiddeld inkomen lag in 2021 in Weststellingwerf met €31.000 iets lager dan in Friesland (€31.200) en Nederland (€34.200) (PBF 2021). Van onze inwoners heeft 45% een laag inkomen, 41% een midden inkomen en 14% een hoog inkomen, vergelijkbaar met Friesland (PBF 2021).

Van de huishoudens in Weststellingwerf heeft 8% een inkomen tot 120% van het sociaal minimum, vergelijkbaar met Friesland en Nederland (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). De inkomensongelijkheid is lager dan in Friesland en Nederland (PBF 2021). Sinds 2020 hebben meer inwoners moeite met rondkomen (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Wel is dit percentage voor Weststellingwerf lager (14%) dan voor Friesland (16%) en Nederland (19%). In Weststellingwerf hebben jongeren relatief vaak moeite met rondkomen (9%) in vergelijking met Friesland (7%) (Jeugdmonitor 2019). Het percentage huishoudens met problematische schulden is in Weststellingwerf gelijk aan het percentage in Friesland (6,6%) (CBS 2021). Deze huishoudens bevinden zich voornamelijk in de kernen Wolvega en Noordwolde. Fysieke gezondheid Het percentage inwoners dat zich (zeer) gezond voelt (69%) is afnemend ten opzichte van 2020 en lager dan in Friesland (72%) en Nederland (70%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). De daling is het grootst onder inwoners die moeite hebben met rondkomen. Mensen op hogere leeftijd en met een lager opleidingsniveau beoordelen hun gezondheid lager. Ook kinderen en jongeren in Weststellingwerf ervaren een goede gezondheid (respectievelijk 98% en 88%) (Kindmonitor 2022 en Gezondheidmonitor Jeugd 2019).

Bijna een kwart van de 18 t/m 64-jarigen ervaart een beperking in het dagelijks leven vanwege een langdurige ziekte of aandoening; voor 65’ers is dit 45% (Gemeentelijk Profiel Weststellingwerf, 2023). Naar verwachting stijgt het aantal inwoners met een chronische aandoening in de komende jaren flink (Regiobeeld Friesland 2023). In vergelijking met Friesland heeft Weststellingwerf het hoogste percentage kinderen die in het dagelijks leven een beperking ervaren door een chronische aandoening (15%; FR: 11%) (Kindmonitor 2022). Mentale gezondheid en welbevinden Qua mentale gezondheid en welbevinden is 93% van de Weststellingwervers tussen de 18 en 64 jaar tevreden met het eigen leven; voor 65+’ers is dit 97% (Gemeenteprofiel Weststellingwerf 2023). Er is wel een groot verschil tussen werklozen/arbeidsongeschikten (79% tevreden) en werkenden (96% tevreden). Het percentage inwoners van 18 jaar en ouder dat psychische klachten ervaart is in Weststellingwerf vergelijkbaar met Friesland en Nederland (respectievelijk 19%, 18%, 21%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Net als landelijk hebben jongvolwassenen en vrouwen vaker psychische klachten. Jongvolwassenen en midden- en hoogopgeleiden ervaren over het algemeen ook meer

5

stress. Van onze inwoners ervaart 17% (heel) veel stress in het dagelijks leven, ook vergelijkbaar met Friesland en Nederland (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Inwoners van Weststellingwerf zijn gemiddeld iets veerkrachtiger dan inwoners van Friesland en Nederland (respectievelijk 18%, 15% en 17%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Laag opgeleiden zijn wel minder veerkrachtig dan hoger opgeleiden. Een iets hoger percentage Weststellingwervers ervaart onvoldoende eigen regie op het leven (8%) ten opzichte van Friesland (12%) (Gemeentelijk Profiel Weststellingwerf 2023). Vooral 75+’ers en lager opgeleiden in Weststellingwerf ervaren onvoldoende eigen regie op het leven. Weststellingwerf heeft in Friesland het hoogste percentage kinderen met matige en ernstige psychosociale problematiek (25% t.o.v. 18% voor FR) (Kindmonitor 2022). Ook het percentage kinderen en jongeren dat onvoldoende weerbaar is (respectievelijk 11% en 7%) ligt hoger dan in Friesland (respectievelijk 7% en 6%) (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). Eenzaamheid in onze gemeente is het hoogst in de wijk Wolvega-De Stedes, waar veel ouderen wonen (Buurtatlas VZInfo 2020). Het aantal inwoners dat zich ernstig eenzaam voelt is gestegen sinds 2020.

Wel ligt het percentage inwoners dat zich eenzaam voelt in Weststellingwerf lager (43%) dan in Friesland (47%) en Nederland (49%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Hoger opgeleiden voelen zich minder eenzaam (37%) dan midden (44%) en lager opgeleiden (47%). Leefstijl Kinderen en jongeren (tot 18 jaar) • Overgewicht: het percentage jongeren met matig en ernstig overgewicht is 10% en voor kinderen is dit 11%, ongeveer gelijk aan het percentage in Friesland (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). • Alcoholgebruik: 16% van de jongeren is wel eens dronken of aangeschoten geweest (FR: 20%) (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). De naleving van de alcoholleeftijd voor de verkoop was in de gemeente in 2022 29,4%, lager dan het provinciale gemiddelde van 36,8% (Hotspot-nalevingsonderzoek Leeftijdsgrens Veiligheidsregio Fryslân 2022). • Roken: onder jongeren in Weststellingwerf ligt het percentage lager rokers (3%) dan in Friesland (4%) (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). Volwassenen (18-65 jaar) • Overgewicht: het percentage inwoners met overgewicht is sinds 2016 gestegen en ligt met 57% hoger dan in Friesland (51%) en Nederland (50%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Van de inwoners heeft 37% matig overgewicht en 20% ernstig overgewicht.

Overgewicht komt in onze gemeente gemiddeld vaker voor bij mannen, 65+plussers en laag- en midden opgeleiden. • Alcoholgebruik: van onze inwoners drinkt 43% niet of maximaal één glas per dag (richtlijn) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Meer hoger opgeleiden overschrijden deze richtlijn (28% houdt zich aan de richtlijn) dan lager opgeleiden (53% houdt zich aan de richtlijn). Ook houden vrouwen zich vaker aan de richtlijn (56%) dan mannen (30%). Van onze inwoners is 8% een overmatige drinker en 11% een zware drinker. • Roken: ten opzichte van 2020 roken er in 2022 minder inwoners in de gemeente en het percentage rokers ligt met 14% lager dan in Friesland (18%) (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Ouderen (65+) • Overgewicht: in Weststellingwerf heeft 62% van de ouderen overgewicht (FR: 58%) (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023).

• •

Alcoholgebruik (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022): van de ouderen voldoet 58% aan de richtlijn van maximaal één glas alcohol per dag. Roken: 8% van de ouderen in onze gemeente rookt tabak (Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022).

6

Zorggebruik- en behoefte In Weststellingwerf zijn relatief veel ouderen met een Wlz-indicatie woonachtig in een instelling: in 2022 zat 525 van de cliënten in een instelling en 97 ontving zorg thuis (Primos, 2022). Van alle intramurale cliënten is circa 70% ouder dan 55 jaar en 55% ouder dan 75 jaar. Van deze cliënten heeft 35% vanwege een psychogeriatrische aandoening zorg nodig. In de komende jaren wordt een groei van het aantal mensen met Wlz-indicatie verwacht (Primos, 2022). In 2022 ontvingen ongeveer 1700 huishoudens in Weststellingwerf hulp en ondersteuning vanuit de Wmo (15% van het aantal huishoudens in de gemeente). Er wordt met name veel hulp bij het huishouden gegeven. De verwachting is dat het aantal huishoudens met Wmo-ondersteuning door toename van het aantal 75-plus huishoudens in de komende jaren zal toenemen (Primos, 2022). In 2022 waren er ruim 500 personen die jeugdhulp zonder verblijf ontvingen. Op basis van de demografische ontwikkelingen wordt een lichte afname in het aantal jeugdigen met jeugdhulp in de komende jaren verwacht (Primos, 2022). Sociale basis In Friesland kijken mensen naar elkaar om en vooral in de plattelandsgebieden zien we een hoge sociale samenhang (PFB 2021). In Zuidoost-Friesland gaf in 2021 meer dan de helft van de inwoners informele hulp aan anderen in de buurt, wijk of het dorp (2018 nog 34%).

Over de jaren heen zien we in onze gemeente een lichte afname in het aantal mantelzorgers. Het percentage mantelzorgers dat langer dan 3 maanden en meer dan 8 uur per week zorgt voor een ander ligt in de gemeente gelijk met Friesland en Nederland (12%) (PBF 2020). Het percentage is het hoogst voor inwoners met een leeftijd voor 50-64 jaar, een kwart van hen verleent mantelzorg. Van de jongeren in Weststellingwerf verleent 11% mantelzorg (Gemeentelijk Profiel Weststellingwerf 2023). Volgens MantelzorgNL hebben we in de gemeente statistisch gezien 1275 volwassen mantelzorgers die langdurig en intensief verzorgen. Van deze mantelzorgers zijn, weer statistisch gezien, 708 mantelzorgers zwaarbelast. In de gemeente zijn op dit moment ongeveer 190 mantelzorgers ingeschreven. Verenigingsleven en voorzieningen In Zuidoost-Friesland is een groot deel van de inwoners (82%) lid van een hobby- of vrijetijdsvereniging (PBF 2021). Er is een verschil in opleiding: 87% van de hoger opgeleiden is lid van een vereniging ten opzichte van 75% lager opgeleiden en 78% middelbaar opgeleiden. In Weststellingwerf is 29,6% van alle inwoners lid van één of meer sportverenigingen (NOC*NSF 2021). Vooral in de leeftijd 10-25 jaar zijn er veel sportbondleden (53,7%). Naarmate de leeftijd stijgt, neemt het aantal leden af. Van de 65+’ers is nog 17,7% lid van een sportvereniging.

Inwoners zijn vooral lid van voetbal (7,8%) en sportvissen (7,9%). Ook het aantal leden bij de paardensport (1,9%) is in vergelijking met Friesland en Nederland hoog. De gemiddelde afstand tot voorzieningen is in Friesland groter dan in Nederland en het aantal voorzieningen is vaak ook lager. Zo moeten inwoners van Weststellingwerf gemiddeld 16,7km rijden naar een ziekenhuis, 13,2km naar een bioscoop en 4,7km naar een zwembad. Twee derde van de inwoners van Zuidoost-Friesland maakt dan ook 3 keer per week of vaker gebruik van een auto. Toegang tot een huisarts dichtbij wordt als een grote waarde gezien. Figuur 2 laat de voorzieningen in Weststellingwerf zien: de basisscholen en middelbare scholen, zwembaden, sporthallen, bibliotheek, huisartsen en verzorgingstehuizen. Hieruit blijkt dat (zorg)voorzieningen vooral geclusterd zijn in Wolvega en Noordwolde.

7

Munnekeburen, Oldelamer, Oldeholtwolde, Ter Idzard, Nijeholtpade, Blesdijke, De Blesse, Peperga, Steggerda, Vinkega, Noordwolde, Oosterstreek en Boijl zijn te bereiken met een streekbus. Verder rijden er in alle dorpen Opstappers die men naar het NS treinstation in Wolvega kan brengen. Verder kennen Sonnega, Oldetrijne, Munnekeburen, Langelille en Oldelamer een buurtbus die in de ochtend twee keer rijdt tot het Linde College in Wolvega en in de middag twee keer daar start.

Figuur 2: Diverse voorzieningen in Weststellingwerf, weergegeven per dorp.

Ouders van kinderen van 4 t/m 12 jaar vinden de buurt waarin ze wonen over het algemeen speelvriendelijk, met voldoende groen om in te spelen en met vriendjes. 66% van de kinderen speelt dan ook elke dag buiten (Kindmonitor 2022). Daarentegen vindt 32% van de jongeren dat er geen of te weinig plekken in de buurt zijn om te sporten of te bewegen (Jeugdmonitor 2019). vereniging ten opzichte van 75% lager opgeleiden en 78% middelbaar opgeleiden. Ook vindt bijna twee derde van de jongeren dat er onvoldoende ontmoetingsplekken in de buurt zijn (Jeugdmonitor 2019). Sporten In Weststellingwerf sport een kwart van de inwoners 18 t/m 64 jaar minstens één keer per week (FR: 22%) (Gemeentelijk profiel Weststellingwerf 2023). Van de kinderen 4 t/m 12 jaar sport 48% (FR: 48%) en van de jongeren 12 t/m 18 42% (FR: 44%). Van de 65+’ers sport 23% (FR: 23%) minstens 1 keer per week. Voor hen is het belangrijk om balansversterkende oefeningen te doen. In Weststellingwerf voldoet 7% aan deze richtlijn (FR: 6%). Bewegen In 2022 voldeed 42% van de inwoners in onze gemeente aan de beweegrichtlijnen (Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022). Er zijn geen grote verschillen tussen wijken als het gaat om het voldoen aan de beweegrichtlijn.

Wel is het percentage jongeren dat 5 dagen of meer per week minstens één uur per dag beweegt in de omgeving Noordwolde hoger dan de omgeving Wolvega (Jeugdmonitor 2019 Gebiedscijfers). In vergelijking met Friesland gaan minder jongeren lopend of op de fiets naar school of het werk: 54% van de kinderen van 4 t/m 12 (FR: 61%) en 76% van de jongeren 12 t/m 18 (FR: 77%) (Kindmonitor 2022 en Jeugdmonitor 2019). Het percentage jongeren dat elke dag naar school, stage of werk fiets of loopt is hoger in Wolvega en omgeving dan in Noordwolde en omgeving (Jeugdmonitor 2019 Gebiedscijfers).

8

2.2. Bestaand beleid en interventies rondom gezondheid en preventie In de gemeente Weststellingwerf gebeurt er momenteel al veel rond gezondheid en preventie. De hoofdlijnen van het preventie- en gezondheidsbeleid staan beschreven in de Friese Preventieaanpak en het Lokaal Gezondheidsbeleid Weststellingwerf 2022-2025. Daarnaast werken we aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden en aan een gezonde leefomgeving vanuit de Omgevingsvisie Weststellingwerf. Friese Preventieaanpak De Friese Preventieaanpak, opgesteld naar aanleiding van het Nationaal Preventieakkoord, heeft als ambitie: een goede gezondheid en welzijn met gelijke kansen voor iedereen in Fryslân. Daarbij wordt een levensloopbenadering gehanteerd en wordt preventie breed getrokken (van ‘voorkomen dat’ tot ‘voorkomen van erger’). Bij preventie gaat het hierbij om leefstijl, opvoeding, financiën, onderwijs, werk en participatie, psychosociale gezondheid, gezondheidsvaardigheden en leefomgeving. Verschillende partijen werken samen binnen diverse programma’s, interventies, coalities en lerende netwerken vanuit de Friese Preventieaanpak. Lokaal Gezondheidsbeleid Weststellingwerf 2022-2025 De ambities van het Lokaal Gezondheidsbeleid Weststellingwerf 2022-2025 komen grotendeels overeen met de ambities van de Friese Preventieaanpak.

In Weststellingwerf richten we ons samen met interne en externe partijen op het bevorderen en beschermen van de gezondheid van onze inwoners. Daarbij zetten we in op het verkleinen van sociaaleconomische verschillen door het stimuleren van gezonde leefstijl en het realiseren van een gezonde fysieke en sociale leefomgeving. Daarbij zijn de uitgangspunten een positieve gezondheidsbenadering, inzetten op kansengelijkheid, inzet op alle levensfases in de levensloop en een integrale aanpak. Weststellingwerf heeft hierbij drie ambities opgesteld: gezonde leefstijl, gezonde leefomgeving en gezonde geest. Hieronder wordt per ambitie beschreven welke activiteiten en interventies worden ingezet. Gezonde leefstijl Gemeente Weststellingwerf zet diverse activiteiten en interventies in voor de aanpak van overgewicht en obesitas. Gemeente Weststellingwerf is een JOGG-gemeente: we kennen in de gemeente vijf sportlocaties die bezig zijn met een gezondere sportomgeving via de JOGG werkwijze (rookvrije sportterreinen, verantwoord alcoholgebruik en een gezonder voedingsaanbod). Daarnaast heeft de gemeente 5,8fte aan buurtsportcoaches onder de naam Beweegteam Weststellingwerf Team FRL.

Met de inzet van het Beweegteam organiseren we een groot doelgroepgericht aanbod aan sport- en beweegactiviteiten voor kinderen, jongeren, volwassenen/ouderen, inwoners met een lage SES en mensen met een beperking of aandoening. De inzet van Team FRL wordt jaarlijks vastgelegd in een activiteitenplan. Ook maken we gebruik van de gezonde leefstijlinterventie (GLI)-methode door inzet van leefstijlspecialisten die het CooL-programma aanbieden. De leefstijlspecialisten worden voor verschillende activiteiten ingezet; zo is er bijvoorbeeld ook binnen Kansrijke Start aandacht voor een gezonde leefstijl in samenwerking met de verloskundigen. Gezonde leefomgeving In onze gemeente zetten we in op een gezonde leefomgeving: een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. We richten ons daarbij op een wijkgerichte aanpak door de gehele gemeente heen, waardoor er in de wijk gericht aangesloten kan worden op de behoeften van inwoners. Signalen ontvangen wij onder andere vanuit het opbouwwerk en ketenpartners.

9

Voor kinderen en jongeren zetten we in op een gezonde leefstijl bij scholen, kinderopvang en sportverenigingen. Zo zijn we onder andere bezig met het rookvrij maken van kind-omgevingen en het aanbieden van een gezond voedselaanbod en het zorgen voor voldoende buitenspeelmogelijkheden. Weststellingwerf bevindt zich in fase 0, de opstartfase, van Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). Er is een ambtelijke oriëntatie uitgevoerd en de volgende stap is de bestuurlijke afstemming. Wel is in het collegeprogramma opgenomen dat we willen werken aan een kansrijke omgeving voor ieder kind. Om dit te bereiken werken wij vanuit onderwijs, cultuur en sport samen aan een passend onderwijs- en naschools aanbod. Verder proberen we middelengebruik terug te dringen door aandacht te bieden aan landelijke en regionale campagnes rondom een rookvrije generatie (zoals Stoptober), het inzetten van gekwalificeerde Stoppen met Roken (SMR) coaches en het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren. We sluiten daarbij aan op de landelijke NIX180campagne en handhaven op de naleving van de Alcoholwet. Op basis van de Alcoholwet stelt de gemeente regels op en maakt afspraken met betrokken partijen. Zo stuurt de gemeente op het terugdringen van alcoholgebruik en naleving van de regels bij evenementen. Lokaal werken we samen in drie netwerkstructuren.

In een Denktank met de burgemeester, horeca, GGD, sportverenigingen, VNN, supermarkten, VTH en de beleidsadviseur gezondheid/aanjager JOGG is er halfjaarlijks overleg om samen te kijken hoe we het alcoholgebruik onder jongeren kunnen terugdringen. Ook zetten we het horeca- en supermarktconvenant voort met het Uitvoeringsprogramma Alcoholwet 2022-2025. In de gemeente kennen we verder nog de volgende netwerkstructuren rondom middelengebruik: - Met de werkgroep Welzijn onder Jongeren wordt samengewerkt op thema’s mediawijsheid, verleidingen de baas (middelengebruik) en veerkracht bij tegenslag (weerbaarheid). Betrokken zijn middelbare scholen, jongerenwerk, schoolmaatschappelijk werk, POH Jeugd, GGD (gezondheidsbevordering en JGZ), wijkagent en VNN. - Overleg Jongeren op Straat: overleg om signalen over overlast of problematiek en een gerichte aanpak te bespreken. Betrokken zijn middelbare scholen, politie, BOA, jongerenwerker vanuit het gebiedsteam, VNN, GGD (JGZ), basisscholen, kinderopvang en peuterspeelzalen. Voor mensen met een beperking proberen we het zo makkelijk mogelijk te maken om zelfstandig deel te nemen aan de maatschappij door het beschikbaar stellen van toegankelijkheidsinformatie van openbaar toegankelijke gebouwen. Voor ouderen realiseren we beweegtuinen.

Gezonde geest Binnen de gemeente werken we samen met scholen en kinderopvanglocaties aan het thema ‘welbevinden’, onder andere door preventieve activiteiten als weerbaarheidstrainingen en Gezonde School. Met de eerder genoemde werkgroep Welzijn onder Jongeren wordt naast middelengebruik en mediawijsheid ook gewerkt aan veerkracht bij tegenslag (weerbaarheid) onder jongeren. In oktober 2022 zijn we in de gemeente gestart met een welzijnscoach Welzijn op Recept (verder: WOR) (0,1fte) bij twee huisartsenpraktijken. Na een succesvolle halfjaarlijkse evaluatie is er vanaf juni 2023 uitgebreid naar 0,9fte. Er is overleg met de betrokken huisartsenpraktijken en binnen het driehoeksoverleg wijkgericht werken, waar ook de wijkverpleegkundigen en het gebiedsteam vertegenwoordigd zijn. Binnen de ketensamenwerking Regioplan Heerenveen en omgeving, waar we als gemeente samen met zorgpartijen uit de ziekenhuisregio Heerenveen bij aangesloten zijn, wordt WOR verder uitgewerkt. Binnen de gemeente zijn we bezig met verschillende projecten die aansluiten bij het bestrijden van eenzaamheid, zoals Eén tegen Eenzaamheid, netwerkcoaches, dorpskamers en een samenwerking met de Onafhankelijke Seniorenverenigingen Wolvega (OSW). Daarnaast werken we samen vanuit de

10

lokale driehoek wijkgericht werken waar projecten worden gedeeld met deelnemers van de driehoeken (wijkverpleging, huisartsen, casemanagers dementie en het sociaal domein). Terugdringen van gezondheidsachterstanden Vanuit het Lokaal Gezondheidsbeleid, het Plan van Aanpak Gezondheidsachterstanden 2020-2021, de kadernota Armoedebeleid en het uitvoeringsplan Aanpak Armoede en Schulden werken we aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Om de gezondheidsachterstanden aan te pakken heeft de gemeente Weststellingwerf gewerkt vanuit het stimuleringsprogramma Gezond in de Stad (GIDS), wat nu is opgenomen in de brede SPUK. Met de aanpak Kansrijke Start beogen we dat zoveel mogelijk kinderen een goede start van hun leven hebben. Om die reden is het belangrijk dat (aanstaande) ouders in een kwetsbare positie vroegtijdig worden gesignaleerd en ondersteund met de inzet van passende interventies, startend vóór de geboorte met een gezonde leefstijl van de moeder en doorlopend tot het kind ongeveer twee jaar oud is (eerste 1000 dagen): • We ondersteunen kwetsbare inwoners met een kinderwens, zodat zij goed starten met hun zwangerschappen. In het najaar van 2023 startten we met het trainen van aandachtsfunctionarissen (gebiedsteammedewerkers en zorgprofessionals) voor het programma Nu niet Zwanger, gericht op minder ongeplande en onbedoelde zwangerschappen in kwetsbare gezinnen.

• Tijdens de zwangerschap proberen we kwetsbare gezinnen in beeld te krijgen en ze hulp te bieden: ▪ Samenwerking met lokale ketenpartners met warme overdracht wat er voor zorgt dat de kwetsbare zwangere de beste begeleiding tijdig ontvangt. ▪ Verloskundigen zijn getraind in het afnemen van de ALPHA-NL lijst, toegepast tijdens de verlengende intake na 10 weken controle bij de verloskundige. Dit zorgt ervoor dat er tijdig gesignaleerd kan worden zodat de warme overdracht naar samenwerkingspartners kan plaatsvinden. ▪ Leefstijlconsulten bij de verloskundige, bijvoorbeeld over het belang van een gezonde leefstijl en ondersteuning bij stoppen met roken. ▪ Prenatale huisbezoek door GGD voor tijdige signalering. ▪ Zorgpad voor professionals. ▪ We zijn aan het onderzoeken welke prenatale voorlichting effectief is voor de lage SESdoelgroep. • Na de geboorte zijn er contactmomenten met de jeugdgezondheidszorg (GGD), zodat meer kwetsbare ouders zijn toegerust voor het ouderschap en de opvoeding. Daarnaast bieden we laagdrempelige opvoedondersteuning voor kwetsbare ouders om op termijn uithuisplaatsing of onder toezicht plaatsing van kinderen te voorkomen. We ondersteunen zeer kwetsbare ouders. De coördinatie ligt bij Humanitas. Verder vinden we het belangrijk dat iedereen, ongeacht budget, mee kan doen in de maatschappij.

Daarom geeft de gemeente Weststellingwerf subsidies aan Stichting Leergeld en het Volwassenenfonds, is er een gezonde voedselbank, Kledingbank en bieden we menstruatieproducten aan bij menstruatie-uitgifte punten die door de gemeente heen te vinden zijn. Stichting Leergeld geeft sportkansen aan kinderen vanaf vier tot en met zeventien jaar, die leven in gezinnen waar niet genoeg geld aanwezig is om lid te worden van een sportvereniging. Voor die kinderen betaalt Stichting Leergeld de contributie en de benodigde sportattributen. Naast het bieden van sportmogelijkheden heeft Stichting Leergeld veel contacten met Kinderhulp om kinderen ook te helpen met financiën rondom andere zaken. Op die manier proberen we gezondheidsachterstanden door financiën te verminderen. Er is een actieve externe samenwerking met verschillende ketenpartners die zich richten op het terugdringen van de gezondheidsachterstanden in de vorm van een lokale, integrale thematafel Armoede. Betrokken zijn de voedselbank, kledingbank, bibliotheek, kerken, OSW, het burgerplatform, Humanitas, stichting Leergeld, opbouwwerk en budgetcoach (vanuit gebiedsteam), Spelotheek,

11

Taalplein, Vroegsignalering, en Sport Fryslân. Met deze Thematafel wordt kennisuitwisseling en samenwerking tussen uitvoerders van het armoedebeleid bevorderd. De partners die samenwerken bij armoedebestrijding werken hierdoor samen aan het bereiken van beleidsdoelen op het gebied van armoede en sociale uitsluiting. Bovendien hebben zij een belangrijke signaalfunctie in de maatschappij en kunnen zij adviseren over het bereiken van de doelgroep. Vanuit de Friese Preventieaanpak is er aandacht voor een brede aanpak voor een goede gezondheid met gelijke kansen voor iedereen en daarmee een verkleining van gezondheidsachterstanden. Deze aanpak is gericht op preventie op verschillende leefgebieden zodat gezondheidswinst geboekt kan worden en een levensloopbenadering zodat gelijke kansen in elke levensfase aangeboden kunnen worden. Daartoe wordt onder andere via coalities en lerende netwerken samengewerkt en kennis gedeeld over determinanten die van invloed zijn op gezondheid. In het bijzonder het Lerend netwerk gebieds-, wijk- of dorpsaanpak, Coalitie Financieel Fit Fryslân, Coalitie Gezondheidsvaardigheden, Coalitie Ouderschap/Kansrijke Start en Coalitie Participatie zijn relevant voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden.

Woonzorgvisie De gemeente stelt in 2023 een woonzorgvisie op met als ambities om voor iedereen die zorg behoeft een passende woning te hebben om zo te bereiken dat oudere inwoners zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen wonen. De ambitie om inwoners zo lang mogelijk in hun eigen vertrouwde omgeving te laten wonen, betekent dat sociale netwerken versterkt en voorzieningen in stand moeten worden gehouden (Concept Woonzorgvisie dd. 31 januari 2023). Gezondheid en preventie vanuit de Omgevingsvisie In de Omgevingsvisie Weststellingwerf 2019 wordt speciale aandacht aan gezondheid gegeven. Vanuit de Omgevingsvisie bevorderen we gezondheid door het uitnodigen van gezond gedrag. Zo stimuleren we leefomgevingen die sociale contacten en bewegen vergemakkelijken, bijvoorbeeld door de aanleg van fiets- en wandelpaden. Ook beschermen we de gezondheid door negatieve invloed van bijvoorbeeld geluid of luchtverontreiniging zo klein mogelijk te maken door toe te zien op naleving van de regels en wetten rondom milieu en welzijn.

2.2. Bestaand beleid en interventies rondom sociale basis, cultuur en sport In onze gemeente heeft het opbouwwerk en het jongerenwerk, ondergebracht in onze gebiedsteams, veel contact met inwoners, verenigingen, scholen, wijken en dorpen. Zo heeft het opbouwwerk vooral lokale contacten met inwoners, verenigingen en clubs en dorpsbelangen. Het jongerenwerk heeft contact met scholen, schoolmaatschappelijk werk, lokale verenigingen, politie, JGZ/GGD, VNN, POH Jeugd, VHT en de afdeling Veiligheid Weststellingwerf. Zij zijn deels georganiseerd in werkgroepen, zoals Welzijn onder Jongeren en de Werkgroep Jongeren op Straat. Opbouwwerkers en jongerenwerkers werken samen in de vakgroep Sociale Basis vanuit de volgende visie: “We werken samen met inwoners in buurten en dorpen om de verbinding tussen inwoners te versterken en de leefbaarheid te vergroten. Hierdoor kan iedereen meedoen aan de samenleving. Met inwoners en organisaties werken we samen aan eigen kracht, samenredzaamheid en helpen we burgerinitiatieven te laten groeien, waardoor wij bijdragen aan het welbevinden op alle leefgebieden.

We maken hierbij gebruik van formele en informele netwerken om te komen tot de meest duurzame oplossing.” Verder staat in de begroting van 2023 opgenomen dat we als gemeente inzetten op een sterke pedagogische basis voor onze kinderen en jeugd: “We zetten in op een sterke pedagogische basis, zodat kinderen waardevolle sociale relaties kunnen opbouwen met hun ouders, buurt, school en vrijetijdsverenigingen. Een sterke basis zorgt voor een passend alternatief voor jeugdhulp, dichtbij het normale leven van jeugdigen en gezinnen. Ook voor het positief opgroeien is een goede verbinding tussen de betrokkenen in het pedagogisch klimaat (gezin, school en de wijk/het dorp) belangrijk.”

12

Regio Deal Zuidoost Friesland Momenteel loopt er vanuit de Regio Deal Zuidoost Friesland een project om verbinding en ontmoeten in Wolvega te verbeteren: Bestemming Wolvega. De eerste fase van het project, waarin is onderzocht hoe inwoners van Wolvega het dorp ervaren, is afgerond. Daarin is onder andere onderzocht welke initiatieven en activiteiten er al zijn, hoe mensen met elkaar in contact komen en op welke manier dit alles versterkt of vergroot kan worden. In Noordwolde is in 2011 gestart met Bestemming Noordwolde. De eerste jaren lag de nadruk op fysieke projecten, zoals het opknappen van het Manauplein, aanpak van de verlichting en aanpak van de kruising voor het Vlechtmuseum. Sinds 2018 ligt de aandacht meer op de sociale leefbaarheid en wordt er gewerkt aan projecten met en voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, aan het versterken van de verbindingen in het dorp en aan een gezonde leefstijl (onder andere Stopcoaches, gezonde kookworkshops en beweeglessen voor peuters). In werkgroepen werken medewerkers van de gemeente, vrijwilligers en instanties die betrokken zijn bij Noordwolde samen om de sociaaleconomische positie van inwoners van het dorp en de fysieke leefbaarheid verder te verbeteren. Bestemming Noordwolde wordt eind 2023 afgerond; er wordt gezorgd dat de resultaten die behaald zijn worden geborgd.

Ook is er Bloeizone Steggerda vanuit Regio Deal Zuidoost-Friesland, een initiatief waarin wordt gestreefd naar een groen, levendig dorp waar bewoners zich prettig voelen. In de bloeizone worden inwonersinitiatieven opgepakt. Zo wordt een jeu–de-boulesbaan aangelegd voor de oudere jongeren uit het dorp, een kookgroep opgericht, sportclinics georganiseerd, gezonde voeding gepromoot en wordt groen aangelegd. De Bloeizone borduurt voort op de dorpsvisie en de brainstormsessies met bewoners. Voorzieningen vanuit Omgevingsvisie Weststellingwerf In de Omgevingsvisie Weststellingwerf 2019 stellen we dat de gemeente zich blijvend inzet op voorzieningen om de buurten ook in de toekomst leefbaar te houden. Bewoners hechten vooral aan voorzieningen op het gebied van onderwijs, ontmoeting, zorg en sport. Het huidige voorzieningenaanbod wordt algemeen gezien als toereikend. Mantelzorg In het Beleidsplan Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 Oost- en Weststellingwerf is opgenomen dat we mantelzorgers die veel zorg geven willen ondersteunen, zodat zij niet overbelast raken. Dit gebeurt op verschillende manieren. Door maatwerkvoorzieningen Wmo als respijtzorg, dagbesteding of hulp bij het huishouden. Mantelzorgers kunnen daarbij ook gebruik maken van onafhankelijke cliëntondersteuners. Daarnaast is er een opbouwwerker in dienst van de gemeente belast met de ondersteuning van mantelzorgers.

We geven een pas uit voor mantelzorgers die langdurig gedurende een bepaald aantal uren in de week zorg verlenen. Met deze pas kunnen mantelzorgers gratis of tegen een gereduceerd bedrag gebruik kunnen maken van activiteiten of diensten (o.a. gratis tuinonderhoud, maaltijden, activiteiten). Daarnaast organiseren we op de dag van de Mantelzorger een informatieve activiteit voor alle mantelzorgers. Vrijwilligerswerk Er is een projectplan Vrijwilligerswerk Weststellingwerf 2020 geschreven waarbij het vrijwilligerspunt een onderdeel is. In maart 2020 is dit vrijwilligerspunt gerealiseerd en moet er nu een verdere doorontwikkeling plaats vinden. Vrijwilligerspunt Weststellingwerf is er om vrijwilligers en hulpvragen bij elkaar te brengen: het stimuleert vrijwillige inzet en actief burgerschap vanuit de kernbegrippen verbinden, versterken en waarderen. Vanuit de gemeente is er een coördinator van het Vrijwilligerspunt aangesteld. Sport en bewegen Het Lokaal Sportakkoord I (verder: LSA 1.0) is in november 2019 gestart en had een looptijd tot 1 april 2023. FC Wolvega, KV SCO en Stichting Comprix hebben het proces samen met de gemeente in gang

13

gezet. Een formateur is aangesteld om het LSA 1.0 verder vorm te geven. De vier pijlers van LSA 1.0 waren (1) inclusief sport en bewegen, (2) vitale sport- en beweegaanbieders, (3) positieve sportcultuur en (4) van jongs af aan vaardig in bewegen. Verschillende verenigingen in de gemeente hebben in het kader van thema’s 1, 2 en 4 activiteiten georganiseerd die hebben bijgedragen aan het behalen van de doelstellingen. Thema 3, de positieve sportcultuur, heeft nog geen uitwerking gekregen. Tijdens de looptijd van LSA 1.0 is er samengewerkt met sportaanbieders (sportverenigingen), onderwijs (Comprix) en Team FRL (het beweegteam). De sportaanbieders hebben sport – en beweegactiviteiten georganiseerd voor verschillende doelgroepen; Team FRL (beweegteam) heeft ze daarbij ondersteund. De verenigingsondersteuner, lid van Team FRL, heeft de sportaanbieders geholpen bij (het vinden van) scholingsactiviteiten en/of heeft zelf cursussen gegeven. Hierbij is vraaggericht gewerkt. We zijn LSA 1.0 aan het herijken, waarbij de ervaringen van sportverenigingen die een aanvraag hebben ingediend voor een bijdrage uit het LSA-budget 2019-2023 worden opgehaald en de rol van het kernteam wordt geëvalueerd. Zo blijkt een andere samenstelling van het kernteam wenselijk en lopen er gesprekken om nieuwe leden aan te trekken.

Ook zijn we in gesprek om een onderwijs- en welzijnsinstelling aan te haken en willen we commerciële sportaanbieders gaan benaderen. Vanuit de gemeente zorgen de beleidsmedewerker Sport en een afgevaardigde van het Beweegteam voor continuïteit. In het Lokaal Sportakkoord II (verder: LSA 2.0) wordt de ambitie uitgesproken dat sporten en sportief bewegen voor iedereen vanzelfsprekend is en dat iedereen in Nederland de kans heeft om zonder belemmeringen te kunnen sporten en bewegen, en daar plezier aan te beleven, zowel actief als passief. De doelen die met dit akkoord worden nageleefd zijn dat het fundament op orde is, het bereik van sport en bewegen is vergroot en dat de betekenis van sport meer zichtbaar is geworden. De gemeente Weststellingwerf heeft deze ambitie en doelen onderschreven en gaat hier de komende jaren op inzetten. Het sportbeleid wordt in het komende half jaar herijkt. LSA 2.0 dient hiervoor als onderlegger. In september 2023 willen we starten met bijeenkomsten om input te krijgen voor het nieuwe sportbeleid. Team FRL, het beweegteam, stelt jaarlijks een activiteiten plan vast gebaseerd op de kadernota Sport en Bewegen in Zuidoost Friesland. Zij werken samen met de sociale basis en voorliggende voorzieningen, zoals diverse verenigingen, (zorg)professionals, onderwijsinstellingen en vrijwilligersorganisaties.

Zij richten zich op alle leeftijden in onze gemeente en hebben ook aandacht voor aangepast sporten. Voor ouderen hebben ze laagdrempelige activiteiten met als doel dat zij langer actief en gezond blijven op fysiek, emotioneel en sociaal niveau. Sinds 2022 kunnen inwoners boven de 60 jaar die een aanvraag doen bij het gebiedsteam voor een maatwerkvoorziening de training Powerful Ageing volgen. Deze training is gericht op het verbeteren van de fysieke zelfredzaamheid door het vergroten van de spierkracht. Op dit moment is de training specifiek bedoeld voor inwoners die een aanvraag doen voor huishoudelijke hulp of voor een traplift. Deze inwoners krijgen een intake bij de (getrainde) fysiotherapeut die beoordeelt of iemand in aanmerking komt voor de training.

2.3. Belangrijkste opgaven voor de jaren 2023-2026 In tabel 1 worden de belangrijkste opgaven voor de komende jaren uiteengezet per thema en doelgroep. Daarbij is er één algemene opgave die zowel voor de leefbaarheid als de gezondheid als de vraag naar zorg en ondersteuning gevolgen heeft: de demografische uitdaging die voortkomt uit de dubbele vergrijzing. De vergrijzing heeft diverse gevolgen, waaronder een toename van de zorgvraag, een tekort aan (geschikte) woningen, groeiende Wmo-vraag, en meer gezondheidsrisico’s voor ouderen.

14

Tabel 1: Belangrijkste opgaven voor de jaren 2023-2026 in Weststellingwerf per doelgroep en thema. Thema Gezonde geest

Doelgroep Kinderen, jongeren en jongvolwassenen

Opgave De mentale gezondheid van vooral jongvolwassenen staat in heel Nederland onder druk, ook in Weststellingwerf. Gezien het hoge percentage kinderen en jongeren met psychosociale problemen en lage weerbaarheid in onze gemeente zien we een belangrijke opgave in het verbeteren van de mentale gezondheid van kinderen en jongeren. Momenteel hebben we in de gemeente nog relatief weinig op het gebied van mentale gezondheid. Hier zullen we de komende jaren op in moeten zetten in de vorm van beleid en interventies.

Zorggebruik / Sociale basis

Alle leeftijdsgroepen

Personeelstekorten in de zorg en de (groeiende fysieke afstand) tot de zorg, oftewel de bereikbaarheid, toegankelijkheid en efficiëntie van de zorg in Weststellingwerf. Hieronder vallend en koppelend aan de voorzieningen in de sociale basis: huisartsenzorg dicht bij de inwoners laten bestaan. Bij huisartsen in de gemeente zijn er zorgen over de opvolging. Dat terwijl huisartsenzorg door de inwoners van Weststellingwerf wel als een zeer belangrijke voorziening worden beschouwd.

Gezonde leefstijl

Alle leeftijdsgroepen

Ondanks de ingezette interventies zien we onder alle leeftijden een licht stijgende lijn in het percentage overgewicht en obesitas. De komende jaren zullen we moeten kijken waarom de interventies niet het gewenste effect hebben en onderzoeken welke interventies we kunnen inzetten om het percentage inwoners met overgewicht en obesitas te verlagen.

Samenwerking

Gemeente

De verwachte toename in chronische ziekten maken lokale en regionale samenwerking op het gebied van gezondheid en preventie noodzakelijk. De komende jaren moeten we inzetten in het daadkrachtig oprichten en opzetten van deze samenwerkingen.

Gezondheid

Alle doelgroepen, met focus op lage SES

Terugdringen gezondheidsachterstanden, met een focus op de doelgroep inwoners met een lage sociaal economische status, daarbij lettend op o Het verminderen van laaggeletterdheid; o Actief betrekken van inwoners met gezondheidsachterstanden; o Wegnemen van belemmeringen tot zorg, ondersteuning en welzijn; o Inzetten op effectieve interventies voor een kansrijke start; o Bestaanszekerheid; o Meedoen in de maatschappij of bij verenigingen, ongeacht budget van de inwoner.

Gezondheid

Ouderen

In het kader van de toenemende vergrijzing zetten we bij gezondheid van ouderen in op vitaal ouder worden. Belangrijke onderdelen hierin zijn bewegen en zelfredzaamheid. In Weststellingwerf zetten we daarvoor de training Powerful Ageing in voor inwoners die een aanvraag doen voor huishoudelijk hulp of een traplift. Gezien de bewezen effectiviteit willen we dit programma graag verder uitbreiden.

Sociale basis

Alle leeftijdsgroepen, focus op ouderen

Het thema eenzaamheid is in de gemeente opgepakt als aandachtspunt in verschillende activiteiten en projecten. Dit zijn bijvoorbeeld het instellen van netwerkcoaches (vrijwilligers die inwoners ondersteunen om hun netwerk te versterken), de interventie Welzijn op Recept, het oprichten van dorpskamers, het faciliteren van de Onafhankelijke Seniorenvereniging Wolvega en het creëren van bewustwording in de Week van de Eenzaamheid. Vanwege de ernst van het probleem en de effecten van eenzaamheid op de gezondheid van mensen moet in de gemeente de aanpak van eenzaamheid meer structuur krijgen.

Sociale basis

Mantelzorgers

Door het grote verschil tussen het aantal mantelzorgers dat bekend is bij de gemeente en het aantal dat hoogstwaarschijnlijk intensief voor een ander zorgt, dient er meer aandacht te zijn voor het vinden van de mantelzorgers. Er dient ook onderzoek gedaan te worden aan welke ondersteuning mantelzorgers behoefte

15

hebben en of het huidige aanbod aan ondersteuning voldoet aan deze behoefte. In de ondersteuning aan mantelzorgers is het versterken van de verbinding in het zorgnetwerk van belang. Op basis van deze activiteiten kan de ondersteuning aan mantelzorgers zorgen voor verlichting van de belasting van mantelzorgers. Sociale basis

Vrijwilligers

In de gemeente is een Vrijwilligerspunt om vrijwilligers en hulpvragen bij elkaar te brengen. Er is een coördinator van het Vrijwilligerspunt aangesteld. In een aantal projecten wordt nadrukkelijk een beroep gedaan op vrijwillige ondersteuning. Zo zijn er netwerkcoaches aangesteld en voeren vrijwilligers taken uit in de Papierwinkel (ondersteuning bij het invullen van formulieren). Tevens wordt in het Lokaal Sportakkoord het belang van vrijwilligers voor verenigingen benadrukt. Er is echter onvoldoende verbinding van het Vrijwilligerspunt met het lokale beleid op het gebied van gezondheidszorg en sociaal domein. Om dit te bewerkstelligen is een Nota vrijwilligersbeleid, waarin uitgangspunten en uitvoering bij elkaar gebracht worden, een eerste vereiste.

Zorggebruik

Alle leeftijdsgroepen

De nog vast te stellen Woonzorgvisie heeft nauwe raakvlakken met dit plan van aanpak. De uitvoering van de Woonzorgvisie dient onder andere gestalte te krijgen in de visie op welke wijze de sociale basis in Weststellingwerf versterkt kan worden.

Sociale basis

Alle leeftijdsgroepen

Het voorzieningenniveau op peil houden en zorgen dat voorzieningen toegankelijk en (met het OV) bereikbaar blijven zodat inwoners elkaar laagdrempelig kunnen ontmoeten, ontplooien, ontspannen en elkaar kunnen helpen.

Samenwerking

Verenigingen

Verenigingen in Weststellingwerf weten elkaar nog niet goed te vinden en verbinding te maken om elkaar zo te ondersteunen. Door verbindingen te leggen tussen verbindingen kunnen nieuwe initiatieven en activiteiten ontstaan. Bovendien kunnen verenigingen elkaar helpen om op te vangen voor de terugloop in het aantal vrijwilligers.

Sport en bewegen/ Sociale basis

Alle leeftijdsgroepen

Werken aan een groter bereik van sport en bewegen, zodat meer mensen zich aangesproken en uitgenodigd voelen te gaan sporten en sport te beleven. Dit kan bijvoorbeeld door drempels te verlagen, mensen te prikkelen en succesverhalen te delen. Daarbij gaat het ook om het werken aan de betekenis van sport, oftewel de waarde van sport voor onze gemeente. Dan gaat het bijvoorbeeld om plezier en zingeving in het dagelijks leven door en van de sport zelf, maar ook de bijdrage die sport kan leveren in het tegengaan van eenzaamheid en kansenongelijkheid, en het bevorderen van gezondheid.

16

3. Gezondheidsdoelen en aanpak 2023-2026 In het GALA staan zeven doelen en resultaten beschreven, met als overkoepelende centrale doelstelling een gezonde generatie in 2040. Deze zeven doelen zijn: (A) gezondheidsachterstanden terugdringen, (B) een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten, (C) het versterken van de sociale basis, (D) een gezonde leefstijl, (E) het versterken van de mentale weerbaarheid en gezondheid, (F) vitaal ouder worden en (G) domeinoverstijgende samenwerking. Bij al deze doelen staan positieve gezondheid en preventie centraal. Kwetsbare doelgroepen en mensen met een lagere SES hebben vaker problemen op het gebied van fysieke en psychosociale gezondheid. Personen met een lager inkomen en een lagere SES leven gemiddeld 4 jaar korter en gemiddeld 14 jaar minder lang in goede gezondheid ten opzichte van personen met een hogere SES. Deze gezondheidsachterstanden gaan vaak hand in hand met achterliggende problemen, zoals armoede en/of schulden. Armoede en schulden kunnen bijvoorbeeld leiden tot sociale uitsluiting, stress, gebrekkige toegang tot onderwijs en een kortere levensverwachting. Dit kan een bron zijn voor tal van gezondheidsproblemen. Op die manier blijft een vicieuze cirkel van gezondheidsachterstanden in stand. Het verminderen van gezondheidsachterstanden is een apart doel, maar snijdt ook dwars door de andere zes doelen.

Gezondheid wordt namelijk bepaalt door een combinatie van persoonlijke kenmerken en omstandigheden waarin mensen opgroeien, wonen en leven. Denk bij persoonlijke kenmerken aan sociaaleconomische status, leefstijl en gezondheidsvaardigheden. Deze persoonlijke kenmerken kunnen in combinatie met sociale determinanten een groot deel van de gezondheidsverschillen verklaren. Denk bij sociale determinanten aan ongunstige woon- en werkomstandigheden in een minder groene omgeving die minder uitnodigt tot bewegen en sporten, beschikbaarheid van een sociaal netwerk en financiële problemen. In Weststellingwerf is er relatief veel armoede en leven er relatief meer mensen met een lage SES dan in de rest van Friesland. Mensen met een lage SES of in een kwetsbare positie hebben meer kans op gezondheidsrisico’s, mede door achterliggende problematiek als schulden, armoede en een kleiner sociaal netwerk. Het is daarom belangrijk om bestaande gezondheidsachterstanden terug te dringen en preventief te handelen om te zorgen dat kinderen geen gezondheidsachterstanden opbouwen. Hiermee wordt al een groot deel van de gezondheidswinst behaald. Gebieden/wijken met lagere SES-scores krijgen daarom prioriteit in de uitvoering van dit plan van aanpak. De gemeente vindt het bovendien belangrijk dat iedereen mee kan doen aan sport en activiteiten, ongeacht het geld dat inwoners ter beschikking hebben.

Daarom zetten we met Stichting Leergeld in op sportkansen aan kinderen vanaf vier tot en met zeventien jaar. Stichting Leergeld betaalt de contributie en benodigde sportattributen. Voor volwassenen is er het Volwassenenfonds Sport en Cultuur. Daarnaast zien wij als gemeente Weststellingwerf de inzet van sport en bewegen als een aanknopingspunt voor veel preventieve doeleinden binnen het sociale domein. Niet alleen zorgt sport en beweging voor een gezondere leefstijl en speelt het daarmee een rol bij het tegengaan van obesitas en overgewicht, ook is er een positief effect van sporten en bewegen voor de mentale gezondheid, zorgt het dat ouderen vitaler ouder kunnen worden en zorgt het voor ontmoeting tussen mensen waarmee het de sociale basis versterkt. Sport en bewegen biedt houvast voor het inzetten van interventies en activiteiten en ondersteunt alle andere doelstellingen. We zien sport en bewegen als een goede mogelijkheid voor veel preventieve doeleinden binnen het sociaal domein. Met het Lokaal Sportakkoord II werken we samen met verenigingen en andere partners aan het fundament om te kunnen sporten en daar plezier aan te beleven in onze gemeente. Daarbij investeren we in de sociale basis door kwalitatief sterke sportaanbieders die veilig en toegankelijk zijn voor iedereen. Ook werken we aan een groter bereik, zodat meer mensen zich aangesproken en uitgenodigd

17

voelen om te gaan sporten. Daarmee bevorderen we de leefstijl van onze inwoners door sport- en beweegparticipatie. Bij sportverenigingen en in de sportkantines werken we bovendien aan een sociaal veilige sport. Daarbij hoort dat we geen middelen als alcohol verstrekken in de sportkantine. Op die manier zorgen we voor een gezonde leefomgeving die een gezonde leefstijl, zonder middelengebruik, bevordert. Zoals gesteld in ons Lokaal Gezondheidsbeleid Gemeente Weststellingwerf 2022-2025 zetten wij als gemeente in op het verbeteren van gezondheid van al onze inwoners in alle levensfases, vanuit een positieve benadering van gezondheid. Dat betekent dat we als gemeente daar waar nodig ingrijpen op factoren die van invloed zijn op een goede gezondheid, zoals leefstijl, leefomgeving, opleidingsniveau, werk en inkomen. Dat betekent dat er een integrale aanpak nodig is en een samenhangend beleid, met nauwe verbindingen tussen beleidsterreinen, en een beleid waaraan iedereen een bijdrage levert. We zien daarom de zeven doelstellingen van het GALA niet als losse ambities, maar als een geheel waarbij de integraliteit van ingezet beleid en interventies bijdragen aan een gezonde generatie in 2040. Visueel kunnen we dit weergeven als een paraplu die de inwoner beschermt tegen de regen (figuur 3).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=156ee2ba-26fb-4b96-aa4d-7316fb4f4c94