CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-2b Bijlage 1 - Werkplan Veenweideprogramma 2024 (0098582453)

Raadsvergadering 8 april 2024, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken15.608 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

WERKPLAN 2024

Inhoud 1 Inleiding .......................................................................................................................................... 3 2 Aanpak en organisatie .............................................................................................................. 5 3 Financiën ........................................................................................................................................ 7 3.1 Financiering Veenweideprogramma .............................................................................. 7 3.2 Kosten en financiering werkplan 2024 ......................................................................... 8 3.3 Personeelsinzet werkplan 2024 ...................................................................................... 8 3.4 Financiële doorkijk algemene programma uitgaven ............................................... 8 4 Programmalijn 1 Waterbeheer en klimaatadaptatie ..................................................... 9 Thema 1: Peilbeheer ................................................................................................................... 9 Thema 2: Waterberging en klimaatadaptatie ................................................................. 10 Thema 3: Veenweide en het grondwatersysteem .........................................................

10 5 Programmalijn 2 Bodem en grondgebruik ...................................................................... 11 Thema 1: Veenoxidatie afremmen door bodemmaatregelen ................................... 11 Thema 2: Bodemvruchtbaarheid/Bodem in balans....................................................... 11 Thema 3: Draagkracht en gewas ......................................................................................... 12 Thema 4: Maisteelt, chemie en biodiversiteit ................................................................. 12 6 Programmalijn 3 It Nije Buorkjen....................................................................................... 14 Thema 1: Verdiencapaciteit landbouw behouden en verbreden.............................. 14 Thema 2: Landbouw en water .............................................................................................. 15 Thema 3: Kringlooplandbouw................................................................................................ 15 7 Programmalijn 4 Natuur en biodiversiteit ....................................................................... 17 Thema 1: Natuur, biodiversiteit en landschap................................................................ 17 Thema 2: Landschap, cultuurhistorie en archeologie ..................................................

19 8 Programmalijn 5 Integrale gebiedsaanpak ..................................................................... 20 8.1 Aldeboarn–De Deelen ....................................................................................................... 21 8.2 Hegewarren .......................................................................................................................... 24 8.3 Groote Veenpolder ............................................................................................................. 26 8.4 Idzegea................................................................................................................................... 28 8.5 Akkrumer Goedland........................................................................................................... 30 8.6 Leechlân Grou-Warten ..................................................................................................... 33 9 Programmalijn 6 Onderzoek en monitoring.................................................................... 36 10 Programmalijn 7 Leefomgeving en funderingen .......................................................... 38 1

Bijlage 1 Overzicht kosten en financiering werkplan 2024 ............................................ 42 Bijlage 2 Overzicht personeelsinzet werkplan 2024 ......................................................... 43 Bijlage 3 Overzicht financiering en bestedingen Veenweideprogramma.................. 44 Bijlage 4 Overzicht financiële doorkijk Veenweideprogramma .................................... 45

2

1 Inleiding In het Veenweideprogramma 2021-2030 is als ambitie benoemd dat er op de lange termijn (2050) sprake is van een blijvend evenwicht in het Friese veenweidegebied. Een evenwicht waarin veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg zijn gestopt. De kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd, funderingen worden niet verder aangetast, de landbouw heeft een duurzaam toekomstperspectief met een solide verdienmodel en de leefbaarheid en vitaliteit staan op een hoog peil. Belangrijk onderdeel van de aanpak is het verhogen van het gemiddelde grondwaterpeil in de gebieden met dik veen tot zo’n veertig centimeter onder het maaiveld. In 2023 is het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) vastgesteld. De veenweidedoelstellingen zijn hier een onderdeel van. Momenteel is er een nauwe samenwerking tussen het FPLG en Veenweide, onder meer met betrekking tot de kennis- en innovatieagenda en de gebiedsgerichte aanpak. Uitvoering centraal Zoals aangegeven in het vorige werkplan staat ook voor het komend jaar de uitvoering centraal. Sinds 2016 is de Co2 uitstoot in het Friese Veenweidegebied met 8 % afgenomen, terwijl het in de overige veenweidegebieden in Nederland gelijk is gebleven. Dit betekent dat de eerste effecten van vernatting via pilots e.d. zich inmiddels manifesteren.

Wij gaan het komend jaar kijken of wij de gebiedsprocessen kunnen versimpelen en versnellen om zodoende met onze beperkte middelen te komen tot uitvoering. De Compensatiesystematiek Veenweide – die wij samen met de landbouw hebben ontwikkeld – speelt daarbij voor ons een belangrijke rol. Nieuwe ontwikkelingen Zowel op Rijksniveau als binnen de provincie is er veel aandacht voor de opgaven in de Friese veenweide. Naast het integrale Veenweideprogramma is er een aantal andere ontwikkelingen in het gebied waar verschillende publieke en private partijen bij betrokken zijn die raken aan de opgave van het Veenweideprogramma. Een aantal van deze ontwikkelingen zijn de ambities van het Rijk om te komen tot een Nationaal Park nieuwe stijl, de stimulans van het Rijk vanuit het Groeifonds voor het consortium NL2120 en het Europese project Nbracer. Het komend jaar wordt het van belang deze initiatieven goed op elkaar af te stemmen. Er zijn dit jaar twee belangrijke ontwikkelingen die de inhoud, voortgang en prioritering van het voorliggende werkplan kunnen bepalen. Allereerst is dat de notificatie van de Compensatiesystematiek Veenweide in Brussel. Zowel de planning van dit traject als het oordeel van de Europese Commissie bepalen in belangrijke mate hoe voortvarend wij aan de slag kunnen in gebiedsprocessen.

De tweede ontwikkeling betreft de toekenning vanuit het Rijk van de maatregelpakketten Veenweide Fryslân (€ 66 miljoen). Er ligt een positief advies vanuit het Ministerie van LNV voor dit pakket, maar het is onduidelijk wat de hoogte is van de beschikking en wanneer het geld beschikbaar is. Toekenning is niet alleen van belang voor de gebieden zelf, maar ook om een keuze te maken hoe verder de programma-organisatie Feangreide Fryslân in te richten. Funderingen In december 2022 hebben het algemeen bestuur (AB) van het Wetterskip en Provinciale Staten de aanpak Funderingen vastgesteld. Hiermee hebben zij de verantwoordelijkheid uitgesproken om actief huiseigenaren te ondersteunen bij het onderzoek naar funderingsschade en het bieden van een oplossing voor een aantal ‘urgente gevallen’. De gemeenten hebben deze actieve aanpak op hoofdlijnen ondersteund. In 2024 krijgen de eerste elementen van deze aanpak vorm, onder meer door het openen van een funderingsloket en een regeling voor het doen van onderzoek naar de staat van de fundering. Vanwege de omvang van de funderingsaanpak is ervoor gekozen om vanaf

3

2024 deze aanpak in een aparte programmalijn onder te brengen. In programmalijn 7 gaan we nader in op deze aanpak. Status werkplan Het Veenweideprogramma 2021-2030 vormt het vertrekpunt voor dit werkplan. Dit werkplan 2024 geeft weer wat er in 2024 gedaan wordt om de doelen van het Veenweideprogramma te realiseren en wat hiervoor nodig is (capaciteit en middelen). Het werkplan is bedoeld om inzicht te geven in de uitvoering van de Veenweideopgave aan alle direct betrokken bestuurders. Op advies van het Bestjoerlik Oerlis Feangreide wordt het ter vaststelling aangeboden aan het college van Gedeputeerde Staten, het dagelijks bestuur (DB) van Wetterskip Fryslân en colleges van burgemeester en wethouders van de zeven (acht1) betrokken Veenweidegemeenten.

1

Gemeente Tytsjerksteradiel treedt voor de funderingsaanpak ook toe als deelnemende overheid.

4

2 Aanpak en organisatie Voor een integrale bestuurlijke afweging is een Bestjoerlik Oerlis Feangreide (BOF) in het leven geroepen. Hierin zitten een gedeputeerde van de provincie, een dagelijks bestuurslid van het Wetterskip, een afgevaardigde van de zeven landbouwpartijen, een afgevaardigde van de natuuren milieupartijen, een wethouder namens de Veenweidegemeenten en een afgevaardigde van de recreatiesector. De programmamanager Veenweide is samen met het Regieteam Veenweide verantwoordelijk voor de programmaorganisatie en is secretaris van het BOF. Daarnaast is de programmamanager eindverantwoordelijk voor de programmaorganisatie, waarin vijf van de zes partijen uit het BOF werken aan de uitvoering. In 2022 is het Samenwerkingsplan Veenweide door de betrokken partijen vastgesteld. Dit Samenwerkingsplan is een set van proces- en werkafspraken op hoofdlijnen tussen alle betrokken partijen. Organisatie Voor de programmaorganisatie is het van belang om de financiële programmabeheersing beter op orde te krijgen. In 2023 zijn de financiële stromen richting het programma flink toegenomen, onder meer door de toekenning van de zogeheten versnellingsgelden en de ontwikkeling van het programma funderingen. Gebleken is dat er verschillen zijn in de manier waarop de verschillende projectteams de administratie voeren. In 2024 worden aanbevelingen om eenduidig te werken uitgevoerd.

Daarnaast is het van belang om de organisatie voor te bereiden op een goede vervlechting met de programmaorganisatie van het Frysk Programma Landelijk Gebied. Op dit moment zijn er korte en informele lijnen tussen beide organisaties. Komend jaar gaan we dit verder uitwerken. Gebiedsprocessen Het gebiedsgericht werken is het kloppend hart van de Friese veenweideaanpak. In programmalijn 5 gaan we daar verder op in. Belangrijke aandachtspunten daarbij zijn de realisatie van de gebiedsplannen in onder meer Aldeboarn-De Deelen en Idzegea en het werken aan – financiële – projectbeheersing. Daarnaast wordt er via pilots ook gewerkt aan de uitvoering van onderdelen van het Veenweideprogramma. Een belangrijk onderdeel van de gebiedsgerichte uitwerking van de doelstellingen is de toepassing van de zogeheten Compensatiesystematiek Veenweide (CSV). De CSV komt naar verwachting beschikbaar in het najaar van 2024 na de notificatie door Brussel. Naast het kunnen toepassen van de CSV in de gebiedsprocessen is het kunnen beschikken over voldoende compensatiegrond essentieel. Het gebied Brekkenpolder komt in dit werkplan niet terug als Kansrijk gebied. Reden hiervoor is dat er te weinig draagvlak in het gebied is om te komen tot het gezamenlijk opstellen van een plan van aanpak.

Wel spelen we een actieve rol naar de agrarisch ondernemers in het gebied bij eventuele aankoop van grond en het experimenteren met waterinfiltratie. Daarnaast is er met Akkrumer Goedland een nieuw Kansrijk gebied toegevoegd aan het programma. Akkrumer Goedland is ook pilot in het kader van het eerdergenoemde consortium NL2120. Ten slotte is ervoor gekozen om geen verdere actieve invulling te geven aan de veenweidedoelstellingen in de polder Heawei/Prikkewei, gezien de beperkingen in het budget het komend jaar.

5

Communicatie Het Veenweideprogramma kent een groot aantal stakeholders die we via verschillende kanalen bij het programma betrekken. We maken daarbij onderscheid in programmacommunicatie gericht op alle betrokken partners, medewerkers en belangstellenden, en gebieds- en projectcommunicatie gericht op het betrekken van specifieke stakeholders bij een gebiedsproces of (onderzoeks)project. In 2022 is er samen met stakeholders een geactualiseerd kernverhaal en een herkenbaar gezicht (huisstijl) voor het Veenweideprogramma ontwikkeld. Dit kernverhaal is de leidraad voor ons handelen en voor de communicatie. • De boodschap: gezamenlijke verantwoordelijkheid, we doen het samen met de Mienskip, integraal en van onderop. • Het verhaal: noodzaak laten zien, waarom doen we de dingen zoals we ze doen en eenduidige boodschappen, maar ook de knelpunten (verschillende belangen). • Randvoorwaarden: eerlijk, ruimte voor discussie, respect en begrip, open en transparant.

6

3 Financiën 3.1 Financiering Veenweideprogramma Een van de doelstellingen van het Veenweideprogramma is het binnenhalen van financiële middelen die nodig zijn om het Veenweideprogramma te realiseren. Wij richten ons daarbij op het Rijk, Europa en private en maatschappelijke instellingen. Voor 2024 zijn de belangrijkste financiële stromen het Transitiefonds Landelijk Gebied en het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). De meest recente prognose van het bedrag dat nodig is om te komen tot realisatie van het Veenweideprogramma inclusief funderingsherstel, is € 1,9 miljard. Dit is een groot bedrag, dat onder meer is gebaseerd op de integrale doelstellingen, dus ook de aanpak stikstof, biodiversiteit, natuurherstel- en inrichting, sociaal-economisch etc. De onderbouwing hiervan is terug te lezen in het FPLG en is onder meer gebaseerd op de Compensatiesystematiek Veenweide (CSV). Het Friese Veenweideprogramma wordt in de basis gefinancierd door het Wetterskip Fryslân en de provincie Fryslân en is voor de realisatie van de doelstellingen voornamelijk afhankelijk van het Rijk en Europa. In bijlage 3 is een totaaloverzicht opgenomen van de financiering van het Veenweideprogramma. Wetterskip, gemeenten en provincie Tot dusver is door het Wetterskip, Gemeenten en de Provincie samen zo’n € 66 mln. beschikbaar gesteld voor het Veenweideprogramma sinds de instelling in 2015.

Te weten: • Uitvoeringsbijdrage tot 2030 (Wetterskip en provincie) € 25 mln. • Bestuursakkoord provincie 2015–2019 € 12 mln. • Bestuursakkoord provincie 2019–2023 € 10 mln. • Funderingen (Wetterskip, gemeenten en provincie) € 14,5 mln. • Hoogwatercircuits (Wetterskip) € 4,5 mln. Rijk Tot dusver zijn financiële bijdragen ontvangen vanuit de volgende programma’s: • Klimaatenvelop; • Klimaatakkoord (Impulsgelden); • Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland; • Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw; • Versnellingsgelden Transitiefonds. Voor 2024 is het van belang dat er gebruik kan worden gemaakt van de middelen van het Transitiefonds. Fryslân heeft een aanvraag van € 66 mln. ingediend voor de veenweideaanpak voor de jaren 2024 en 2025. Medio februari wordt een nadere onderbouwing hiervan bij het Rijk aangeleverd. Het is nog niet helder op welk moment volgend jaar het bedrag wordt beschikt. In totaal is tot dusver zo’n € 60 mln. door het Rijk beschikbaar gesteld voor de uitvoering van het Veenweideprogramma in Fryslân. Europa Vanuit Europa zijn diverse fondsen beschikbaar die de doelstellingen van het Veenweideprogramma dichterbij brengen en onderdeel zijn van de huidige financiering in gebieden.

De belangrijkste hiervan zijn Life (natuur, milieu en klimaatsubsidie), Horizon (innovatie), POP (plattelandsontwikkelingsprogramma) en diverse landbouw- en natuurprogramma’s (gemeenschappelijk Landbouwbeleid, GLB).

7

Vanaf 2024 zijn specifiek middelen beschikbaar voor agrarisch ondernemers op de veenweide vanuit het GLB. Deze middelen, de ‘Samenwerkingsmaatregel Veenweide GLB’ genaamd, zijn bedoeld om landbouwbedrijven te ondersteunen met de overgang naar meer natuurinclusief boeren. In totaal is € 426 mln. beschikbaar voor de agrarische bedrijven in Nederlands veenweidegebied in de periode tot 2028. Een belangrijk deel daarvan komt beschikbaar via gebiedspilots. De openstelling is in mei 2024 en wordt voorbereid door de programma-organisatie, samen met betrokkenen in de gebieden. Naast deze middelen is ook GLB-geld beschikbaar voor de zogeheten ‘niet grondgebonden’ maatregelen GLB. In de praktijk zijn dit vooral maatregelen die zijn bedoeld om te komen tot een overgang naar duurzame vormen van landbouw. Voor Fryslân bedraagt dit € 52,3 mln. voor de periode tot 2028.

3.2 Kosten en financiering werkplan 2024 De geraamde exploitatiekosten voor uitvoering van het werkplan 2024 bedragen € 5,5 mln. exclusief personele kosten. Daarnaast wordt € 400.000 geïnvesteerd in het veenweidegebied door het Wetterskip. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de kosten en financiering van het werkplan 2024.

3.3 Personeelsinzet werkplan 2024 Voor uitvoering van het werkplan 2024 is een totale personele inzet geraamd van ca. 26 fte. Er wordt personele inzet geleverd door provincie, Wetterskip en gemeenten. Door de provincie wordt ca. 12 fte geleverd, het Wetterskip levert ca. 13 fte en door gemeenten en derden wordt ca. 2 fte geleverd. Daar bovenop is nog ca. 9 fte provinciale personele inzet geraamd op de gebiedsprojecten Aldeboarn-De Deelen, Hegewarren en Idzegea die worden gefinancierd uit de projectmiddelen. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de personele inzet en kosten per onderdeel.

3.4 Financiële doorkijk algemene programma uitgaven Met de invulling van het werkplan 2024 zijn de beschikbare provinciale middelen voor uitvoering van het programma (excl. funderingsaanpak en gebiedsprojecten) vrijwel volledig geprogrammeerd. Voor de resterende periode tot 2030 zijn nog maar beperkt middelen beschikbaar. De verplichtingen die doorlopen de komende jaren kunnen worden gefinancierd, maar zonder aanvullende financiering zal het Veenweideprogramma vanaf 2025 niet op het gewenste niveau gecontinueerd kunnen worden. Dit is onder andere afhankelijk van de toekenning van middelen door het Rijk voor het maatregelpakket Veenweide, dat in het kader van het NPLG is ingediend. Mocht er geen extra financiering beschikbaar komen, dan zal dit grote gevolgen hebben voor het vervolg. Als er geen Rijksmiddelen beschikbaar komen, betekent dit niet dat de opgave daarmee ook verdwijnt. De bodem in het veenweidegebied blijft ook dan nog dalen, met de nodige consequenties. In 2024 worden een aantal scenario’s ontwikkeld of en in welke vorm het Veenweideprogramma kan worden voortgezet. In bijlage 4 is een overzicht opgenomen van de financiële doorkijk.

8

4 Programmalijn 1 Waterbeheer en klimaatadaptatie Het toekomstige waterbeheer moet eraan bijdragen dat veenoxidatie en de nadelige effecten hiervan zo veel mogelijk worden tegengegaan. Daarbij streven we naar een watersysteem dat alle functies in het veenweidegebied zo goed mogelijk blijft bedienen, én dat klimaatbestendig is. We gaan meer waterberging creëren zodat het verlies van berging door hogere peilen gecompenseerd wordt. Daarnaast gaan we aan de slag met klimaatadaptatie, zodat we goed zijn toegerust op toenemende weersextremen (nat en droog). In juli 2023 heeft het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân de visie Fryslân Klimaatbestendig 2050+ vastgesteld. Deze is gebaseerd op een analyse van het (grond)watersysteem van Fryslân en de toekomstige klimaatontwikkelingen. Deze visie vraagt de komende tijd om nadere concretisering en de hierbij behorende besluitvorming. Daarbij worden ook besluiten verwacht die van belang zijn voor het veenweidegebied.

Thema 1: Peilbeheer Voor het beperken van de veenoxidatie is het belangrijk dat het veen natter wordt gehouden. Uit ervaringen van de recente droge zomers hebben we gemerkt dat agrarisch ondernemers in droge perioden hogere peilen wensen. Hoofdlijn van het peilbeheer in het veenweidegebied is dat we de komende jaren via maatwerk zoveel mogelijk willen proberen te komen tot een grondwaterstand van gemiddeld 40 cm onder maaiveld in de gebieden met een veenpakket dikker dan 80 cm en een kleidek dunner dan 40 cm (ca. 26.000 ha). Maatwerk houdt o.a. in dat we gedurende het jaar de peilen flexibel aanpassen. In droge tijden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te ver wegzakt en in natte perioden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te hoog wordt. We hanteren daarbij het principe ‘Hoog Als het Kan, Lager Als het Moet’ (HAKLAM). Naast peilverhoging zal waterinfiltratie een belangrijke maatregel zijn om daadwerkelijk het grondwaterpeil naar het niveau van 40 cm minus maaiveld te krijgen. Hiervoor wordt een landelijk project (VIPNL Revisit WIS) opgezet om de kennisvragen die er zijn rondom Waterinfiltratiesystemen (WIS) te beantwoorden. Specifiek voor de Friese situatie werken we in de Hegewarren aan een proef- en demolocatie waar verschillende systemen naast elkaar worden aangelegd.

Voor het beschermen van houten paalfunderingen is het belangrijk dat bij woningen met houten funderingen de grondwaterstand hoog genoeg is om de fundering nat te houden. Uit een aantal verkenningen (o.a. afgelopen jaren in de Groote Veenpolder) blijkt dat steeds meer paalfunderingen te maken kunnen krijgen met droogstand. Met andere woorden: de effectiviteit van hoogwatervoorzieningen rondom woningen wordt steeds minder. In 2023 is door het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân besloten tot een aanpak van hoogwatercircuits om hiermee het waterbeheer ten behoeve van woningen in het buitengebied te optimaliseren en te zorgen voor een robuust en kosteneffectief watersysteem. Acties 2024: • We continueren in acht proefgebieden van 70 tot 600 ha het opdoen van ervaringen met flexibel peilbeheer (HAKLAM). Met Boeren Meten Water (BMW) meetpinnen worden (grond)waterstanden en het bodemvocht gemeten. Naast het meten van grondwaterstanden zal ook de CO2-uitstoot worden gemeten. Onderdeel van de proeven is ook om te onderzoeken welke rol agrarisch ondernemers zelf kunnen spelen bij het peilbeheer. In 2023 zal gerapporteerd worden over de eerste ervaringen.

• Faciliteren van initiatieven van onderop waar groepen agrarisch ondernemers willen experimenteren met flexibel peilbeheer, gericht op hogere grondwaterstanden of andere initiatieven die bijdragen aan de doelen van het Veenweideprogramma. • Voortzetting van het project Boeren Meten Water, waarbij in een aantal gebieden meetpinnen zijn geplaatst om grondwaterstanden en bodemvocht te meten. Doel van dit

9

• •

• •

project is om samen met de betrokken agrarisch ondernemers meer inzicht te krijgen in het gedrag van het grondwater. Ondersteunen VIPNL Revisit WIS en aanleg proef- en demoveld met verschillende WISsystemen in de innovatiepolder Hegewarren. Wij doen mee met onderzoek onder de naam ‘Veenweidesloot van de toekomst’. Veranderingen van het peilbeheer kunnen consequenties hebben voor de stabiliteit van de oevers. Ook kan het een toename van de baggeraanwas tot gevolg hebben. Dit project is afhankelijk van toekenning van financiering door het ministerie van LNV. Uitgangspunten voor het peilbeheer in het veenweidegebied worden ter bestuurlijke vaststelling aangeboden, in samenhang met de compensatiesystematiek Veenweide (CSV). In 2024 wordt gestart met de aanpak hoogwatercircuits. Aanvullend aan de middelen vanuit Veenweide heeft het Wetterskip jaarlijks € 900.000 beschikbaar voor de aanpak hoogwatercircuits.

Thema 2: Waterberging en klimaatadaptatie Zowel door maaivelddaling als door peilverhoging neemt de capaciteit voor waterberging af. Het watersysteem is daardoor minder goed in staat om zware buien te verwerken. Door klimaatverandering zien we daarnaast een toenemende watervraag in droge periodes, maar ook een toename van extreem natte perioden. We schatten in dat om deze veranderingen op te kunnen vangen in het veenweidegebied met een dik veenpakket, in totaal 2% extra waterberging (1360 ha) nodig is. Maar extra waterberging (in de vorm van extra open water) is niet de enige oplossingsrichting. Ook acceptatie van een toegenomen kans op wateroverlast in sommige gebiedsdelen kan een oplossingsrichting zijn, bijvoorbeeld in combinatie met het afwaarderen van de grond. De vraag hoe invulling gegeven kan worden aan klimaatadaptatie is onderdeel van de gebiedsprocessen. Extra waterberging kan worden gerealiseerd door verbreding van sloten, het graven van nieuwe sloten of met de aanleg van waterbergingsgebieden. Een combinatie ligt voor de hand met de aanleg van meer sloten die nodig zijn om een grondwaterstand van 40 cm te realiseren. Acties 2024: • In beeld brengen van de gevolgen van peilverhoging en klimaatverandering voor de waterhuishouding ten behoeve van het gebiedsplan voor Idzegea.

Thema 3: Veenweide en het grondwatersysteem Uit de Grondwaterstudie blijkt dat het veenweidegebied een belangrijke functie heeft in het Friese grondwatersysteem. Het gebied ligt lager dan het oostelijk gelegen zandgebied en het noordwestelijk gelegen zeekleigebied. Daardoor stroomt diep grondwater naar het veenweidegebied; jaarlijks ca. 73 mln. m3 grondwater (kwel). Als de veenlaag verdwijnt ondervindt het diepe grondwater minder weerstand om naar boven te stromen. Bij de huidige veenoxidatie en een gematigd klimaatscenario zal in 2085 de toestroom van grondwater met 50% toenemen; zoute kwel komt steeds verder landinwaarts en de verdroging van de zandgronden in Fryslân neemt toe. Acties 2024: • Voor 2024 zijn geen specifieke acties met betrekking tot het grondwatersysteem voorzien.

10

5 Programmalijn 2 Bodem en grondgebruik Bodem en beheer vormen een belangrijke sleutel voor het toekomstperspectief van de melkveehouderij, maar bieden ook kansen voor het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. We onderzoeken en stimuleren maatregelen die veenafbraak verminderen én we werken aan maatregelen voor verbetering van de vruchtbaarheid en draagkracht van de bodem. In 2021 zijn we gestart met de proeftuin Bodem in samenwerking met o.a. de initiatiefgroep van de agrarisch ondernemers uit de Groote Veenpolder. Hier voeren we meerdere onderzoeken uit.

Thema 1: Veenoxidatie afremmen door bodemmaatregelen Klei in veen: De proef met klei in veen in Delfstrahuizen is één van de twee landelijke ‘meetsites’ voor VIPNL en het NOBV. Op deze locatie onderzoeken we de effecten van klei op bodemprocessen en de impact ervan op het vasthouden van koolstof en de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. In de proeftuin Bodem hebben we een demoveld aangelegd, waar voornamelijk de technische en landbouwkundige effecten gemeten worden. Het concept van een meet- en demonstratiesite vormt een integraal onderdeel van de VIPNL-aanpak. Overlagen: Het overlagen van veengronden met zand, zavel of kleigrond is in het verleden al wel veelvuldiger gebeurd, vaak om de bodemkwaliteit te verbeteren of om het perceel te verhogen en daarmee de drooglegging en draagkracht te verbeteren. Zo ook in de Groote Veenpolder, waar de aanvoer van overtollige goedkope grond uit de Noordoostpolder wordt gebruikt. Met VIPNL onderzoeken we (o.a. met de provincie Overijssel) effecten van het overlagen als methode om de veenafbraak te beperken. Dit onderzoek loopt tot en met 2026. Profielkeren: Bij profielkeren brengen we veengrond naar de diepte en de onderliggende zandlaag naar boven en onderzoeken we het beperken van bodemdaling en veenoxidatie.

Verkennend onderzoek door WENR (rapport 31034, 2021) wijst uit dat dit een effectieve maatregel kan zijn, maar mogelijkerwijs ook (negatieve) effecten kan hebben op andere beleidsdoelstellingen. Daarom doen we praktijkonderzoek. In het najaar van 2023 is het proef- en demonstratieveld aangelegd. Dit onderzoek loopt tot en met 2026. Optimum bodemleven: We onderzoeken wat het effect van bodemmaatregelen is op het microbieel bodemleven. Onderzoek naar microbieel leven in veenbodems (NOBV 2021), onthult het concept van 'snelle snackers' en 'trage veeneters'. Om meer inzicht te krijgen in deze processen gaan we in bestaande bodemproeven met referenties een nieuwe testmethode inzetten. Indicatief CO2 meten: Alle bodemmaatregelen die beproefd worden hebben uiteindelijk het doel om afbraak van veen tegen te gaan en daarmee broeikasgasemissies te voorkomen. Uiteindelijk willen we dat deze maatregelen gemeten worden door het NOBV. Om zicht te krijgen op effecten doen we indicatieve CO2-metingen van proefpercelen en vergelijken we met referentiepercelen. Acties 2024: • Begeleiden proeven VIPNL, excursies organiseren en resultaten delen. Tevens starten met indicatieve CO2-metingen (2024-2025) op ‘oude’ velden en de nieuw aangelegde. • Voorzetten van lopende projecten.

Thema 2: Bodemvruchtbaarheid/Bodem in balans Duurzaam bodembeheer: Met het verbeteren van de bodemconditie werken we aan bodemvruchtbaarheid, waterbergend vermogen en het voorkomen van scheurvorming in de toplaag. Bijvangst is het verminderen van meststoffenuitspoeling en -afspoeling, terwijl we

11

tegelijkertijd de biodiversiteit boven- en ondergronds versterken. We ondersteunen daarom twee projecten ‘Duurzaam bodembeheer in Aldeboarn-De Deelen’ en ‘Bodem in balans’. Verbeteren vochttoestand en het bewerken van mest: Met het Louis Bolk Instituut (LBI) en een groep van zes agrariërs onderzoeken we maatregelen voor het verbeteren van de capillaire werking van de bodem, het vasthouden/bufferen van vocht en het voorkomen van hydrofobie (waterafstotendheid). Mestbewerking beproeven we voor verbetering van de toplaag. Acties 2024: • Voortzetten van lopende projecten.

Thema 3: Draagkracht en gewas Demo draagkracht: Draagkracht van veenbodem bepaalt mede de mate van schade die kan optreden bij vernatting. Klei in de toplaag, maar ook type vegetatie, beworteling, bodemleven, mate van beweiding, etc. zijn van invloed. Uit een studie van de Stichting Weidegang blijkt dat weiden een essentiële rol speelt bij het behouden en verbeteren van de draagkracht. Op de innovatieboerderij in de Hegewarren gaan we een demonstratieveld aanleggen om de effecten zichtbaar te maken. Weide en Water: Dit onderzoek met o.a. Veenweiden Innovatiecentrum (VIC), Wageningen University & Research (WUR), en Louis Bolk Instituut gaat de effecten van peilverhoging op draagkracht, gewasopbrengst en kwaliteit meten. Hierdoor kunnen we schadeberekeningen beter afstemmen op de specifieke eigenschappen van elke grondsoort en tegelijkertijd 'tools' ontwikkelen om schade te voorkomen. Dit is een onderzoek van VIPNL, waar wij inhoudelijk bijdragen, maar niet financieel. De Welle: We onderzoeken ook de effecten van vernatting op de draagkracht van de bodem en de vegetatieontwikkeling in de proeftuin De Welle, gelegen nabij Woudsend. Hier werken boeren, een loonwerker en graszaadteler Barenbrug al een aantal jaren aan dit vraagstuk. Deze aanpak zetten we voort in 2024, waarbij we ook de resultaten van de afgelopen jaren breed zullen uitdragen.

Acties 2024: • Aanleggen demonstratieveld om de effecten van beweiding op draagkracht in kaart te brengen. • Voortzetten lopende projecten. • Inhoudelijk bijdragen aan het VIPNL-onderzoek ‘Weide en Water’.

Thema 4: Maisteelt, chemie en biodiversiteit Praktijknetwerk: Het Praktijknetwerk Duurzame Snijmaisteelt Veenweide is een enthousiaste groep van boeren en loonwerkers die mais telen zonder diepe grondbewerkingen en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen minimaliseren en biodiversiteit versterken. Zij testen verschillende machines, mengteelten en combigewassen. Jaarlijks legt het praktijknetwerk verspreid over het veenweidegebied verschillende demonstratievelden aan en deelt de resultaten via excursies en bijeenkomsten. Stimuleren biodiversiteit: In samenwerking met de Bond Friese VogelWachten (BFVW), LTO en melkveehouders wordt onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor het versterken van biodiversiteit en broedsucces bij maisteelt. Het aanleggen van kruidenstroken op maispercelen had een dusdanig positief effect op de overlevingskansen van de weidepullen, dat we komend jaar met de collectieven willen toewerken naar een pakket vanuit het agrarisch natuurbeheer (ANLb) gekoppeld aan maisteelt.

12

Acties 2024: • Stimuleren teelt van nieuwe energie- en eiwitgewassen passend bij de Veenweideopgaven. • Stimuleren van duurzame maisteelt voor minimale grondbewerking en een gewasbeschermingsmiddelenvrije maisteelt. • Ontwikkelen van ANLb-pakket voor kruidenranden bij maisteelt.

13

6 Programmalijn 3 It Nije Buorkjen We zetten met deze programmalijn in op een landbouw die past bij de gewijzigde omstandigheden als gevolg van o.a. peilverhoging in het gebied, en tegelijk een duurzaam toekomstperspectief houdt voor de agrarische bedrijven in het veenweidegebied.

Thema 1: Verdiencapaciteit landbouw behouden en verbreden Compensatiesystematiek Veenweide (CSV): In 2023 hebben we de CSV ontwikkeld en deze wordt in 2024 ter bestuurlijke vaststelling voorgelegd. Daarna volgt nog het voorleggen van de systematiek aan de Europese Commissie voor de staatssteuntoets. De systematiek voorziet in het compenseren van de negatieve effecten van peilverhoging op het inkomen van de agrarisch ondernemer én de waarde van de grond (vermogen). De CSV is een systematiek die beschikbaar is ter vervanging van de nadeelcompensatieregeling van het Wetterskip Fryslan. De CSV wordt ingezet als onderdeel van een integraal gebiedsproces. Voordat deze systematiek wordt toegepast wordt gezamenlijk ingezet op ‘mitigatie’; hoe kunnen wij schade als gevolg van het natter worden van de bodem zoveel mogelijk voorkomen. Ook wordt er gekeken hoe op creatieve wijze schade beperkt kan worden. De CSV is vervolgens beschikbaar als compensatie van boeren, grondeigenaren en –gebruikers. Monitoring gevolgen peilverhoging: Om de inkomensschade te berekenen zijn data over gewasopbrengst, kwaliteit en draagkracht van belang. Beschikbare data zijn verouderd en veelal afkomstig van andere typen veengronden dan de Friese. Daarom voeren we een monitoringsprogramma uit in Aldeboarn-De Deelen, Idzegea en proeftuin De Welle.

Daarnaast monitoren we de ontwikkeling van leverbot en salmonella en maken we deel uit van een landelijk PPS ‘Wijs met wormen’ ter bevordering van het handelingsperspectief bij preventie en bestrijding met een zo laag mogelijke belasting van het ecosysteem en ter bevordering van dierenwelzijn. Ook heeft het boeren onder natte condities gevolgen voor tal van parameters waarbij de melkveehouderij dient te scoren op allerlei milieucondities, bijvoorbeeld om te kunnen voldoen aan het concept van ‘planet proof’. Deze parameters komen samen in de KringloopWijzer. In 2024 starten we met het monitoren van KringloopWijzers om de effecten van vernatting op alle milieucondities te volgen en hierover in gesprek te gaan met betrokken partijen. Flankerend beleid: Er is meer nodig dan alleen een CSV. Een blijvend duurzaam toekomstperspectief vraagt om strategie. Daarom werken we bedrijfseconomische scenario’s uit met agrarisch ondernemers en de Wageningse Universiteit. Ook investeren we in de ontwikkeling van instrumenten zoals carbon credits, ook wel bekend van Valuta voor Veen. Omdat dit vraagstukken zijn die gelden voor alle veenweideregio’s in Nederland, werken regionale overheden, LNV, landbouw en maatschappelijke organisaties samen in het ontwikkelen van markt, overheids- en private instrumenten. Deze samenwerking komt voort uit de Klimaattafel veenweide.

Veentuinderij: Het onderzoeken van perspectiefvolle natte teelten voor plantaardig voedsel. In 2021 zijn we gestart met verschillende experimenten bij het Veenweide Informatiecentrum Zegveld (Zuid-Holland) met o.a. bessenstruiken, kruiden, bladgroenten, zetmeel- en eiwitgewassen. In 2024 willen we opschalen en deelnemen met locaties in Hegewarren en/of Akkrumer Goedland. Hiervoor wordt een voorstel gemaakt in het kader van VIPNL.

14

CO2-verwaarding: Er is in ons land een vrijwillige markt van verkoop van besparingen op koolstof (CO2). Hierbij gaat het om het ontwikkelen van methodieken voor het verwaarden van CO2-besparing die via certificaten op de CO2-markt verkocht kunnen worden. Het meest bekende voorbeeld is Valuta voor Veen. Inmiddels is er een projectvoorstel in het kader van VIPNL dat tot doel heeft dat er meer concepten op de markt komen. Vanuit de Friese Milieufederatie en het Veenweideprogramma wordt dit initiatief actief ondersteund. Voorloper-/praktijkbedrijven: Voor veel agrarisch ondernemers is zien ook geloven. Daarom willen we in samenwerking met Living Lab Fryslân meer doen aan het actief verspreiden van kennis en goede voorbeelden. De opzet is om voorlopers in gebieden actief te ondersteunen met uitdagingen die op hun pad komen na peilverhoging. Deze voorloperbedrijven kunnen dan kennis uitdragen aan collega-melkveehouders. Innovatiebedrijven in de Hegewarren: In 2023 is er een plan uitgewerkt voor het inrichten van twee innovatiebedrijven in de Hegewarren, een voor de natuurinclusieve melkveehouderij en een voor natte/alternatieve teelten. Er is inmiddels gestart door samenwerking met het Veenweiden Innovatiecentrum (VIC). Bij programmalijn 5 (Integrale gebiedsaanpak) gaan we bij het onderdeel Hegewarren hier verder op in.

Gebiedscoöperatie/landgoedmodel: Het toekomstperspectief van de landbouw in het veenweidegebied is mede afhankelijk van verdienmodellen die georganiseerd kunnen worden door het collectief van agrarisch ondernemers en grondeigenaren. Voorbeelden hiervan zijn onder meer zonne- en windenergie en het inzetten van Rood voor rood-regelingen voor het herbestemmen en ten gelde maken van leegstaande bedrijfsgebouwen. Bij programmalijn 5 gaan wij verder in op het verkennen van nieuwe economische dragers – onder andere bij Aldeboarn-De Deelen en Akkrumer Goedland. Landbouwadviespool: De agrarisch ondernemers waar peilverhoging aanstaande is helpen we via de zogeheten Landbouwadviespool. Hierbij ligt een nadruk op de strategische en bedrijfseconomische begeleiding, waarvoor genoemde uitwerking van bedrijfsstrategieën wordt gebruikt. Acties 2024: • Voortzetten lopende projecten.

Thema 2: Landbouw en water De technische uitwerking van het vernatten van veenbodems valt onder programmalijn 1 ‘Water’. Onder dit thema richten we ons op de ontwikkeling van een vegetatie en zode die zich duurzaam in stand kan houden bij nattere condities. We stimuleren initiatieven die werken aan een ontwikkeling van de vegetatie onder natte condities en geschikt blijvend voor melkproductie. Acties 2024: • Stimuleren van initiatieven die werken aan een passende ontwikkeling van de vegetatie onder natte condities en geschikt blijvend voor melkproductie.

Thema 3: Kringlooplandbouw Met de transitie van de landbouw in het veenweidegebied willen we inzetten op het verder stimuleren van kringlooplandbouw. We gaan deze ambitie verwerken in het innovatiebedrijf voor natuurinclusieve melkveehouderij in de Hegewarren. Overigens dragen we met deze ambitie ook bij aan het programma Natuurinclusieve Landbouw (NIL).

15

Bij kringlooplandbouw hoort ook de vraag hoe landbouwgrond het best kan worden ingezet, voor food of voor feed. Voor veenweide is dat vooralsnog feed voor graasdieren, maar de omzetting van feed naar food gaat gepaard met emissies die we moeten reduceren om ook de andere opgaven uit het FPLG in te vullen. Er is een innovatie waarin gras wordt ontsloten via persen en verhitten, waardoor suikers, eiwit en mineralen gewonnen worden voor food en feed. Het ontsloten gras kan aan melkvee worden gevoerd met veel minder emissies, zonder noemenswaardige productiedaling. We participeren in de pilot die Grassa in Fryslân wil starten door aanvullend onderzoek te doen naar de voederwaarde van het ruwvoerproduct dat overblijft na de raffinage van grasproduct van extensief gebruikt grasland. Acties 2024:

• •

Uitwerken kringlooplandbouw meenemen bij ontwikkeling innovatiebedrijf Hegewarren.

Aanvullend onderzoek naar voederwaarde van ruwvoerproduct van grasraffinage.

16

7 Programmalijn 4 Natuur en biodiversiteit Thema 1: Natuur, biodiversiteit en landschap Bij natuur draait het uiteindelijk allemaal om het herstellen van de biodiversiteit (soortenrijkdom), stelt het FPLG (juni 2023). Met biodiversiteit worden alle verschillende levensvormen op aarde bedoeld, inclusief hun onderlinge relaties en de samenhang met hun leefomgeving. Natuur en biodiversiteit zijn de thermometer van onze leefomgeving. Biodiversiteit vergt structureel meer aandacht. De biodiversiteit in het veenweidegebied is afgenomen, zowel binnen de natuurgebieden als in het agrarisch gebied. Natuurgebieden verdrogen door wegzijging van water naar omliggende laaggelegen polders. Deze verdroging neemt toe met het verder dalen van de bodem door een steeds groter hoogteverschil met de omgeving. Door deze verdroging neemt ook in natuurgebieden de oxidatie van veen toe. Te veel stikstof leidt in alle natuurgebieden tot afname van soorten; vier van de acht Natura 2000-gebieden hebben specifiek stikstofgevoelige natuurtypen. Door onder meer soortenarme vegetatie en lage grondwaterstanden, in combinatie met predatie, overleven steeds minder weidevogels. De veenweideaanpak heeft een pilotfunctie in het FPLG.

We dragen vanuit deze programmalijn bij aan de provinciale FPLG-aanpak voor natuur en biodiversiteit, die zich onder andere richt op: • Natura 2000-beheerplannen; • Het Friese Natuurnetwerk; • De groenblauwe dooradering; • De bomen- en bossenstrategie; • Het agrarisch natuurbeheer; • Het herstelprogramma biodiversiteit; • Extra weidevogelgebieden, volgens het Aanvalsplan Grutto (in 2 gebieden); • Extra kwaliteit binnen bestaande natuurgebieden via de strategie ‘Grip op Kwaliteit’. Groene beleidsdoelen in gebiedsprocessen Door de gebieden gericht te adviseren over koppelkansen van de doelen van bovenstaand beleid, willen we natuur en biodiversiteit op het juiste moment een goede plek geven in de gebiedsontwikkelingsprocessen. We sluiten aan op de Ontwikkel- en Kansrijke gebieden, omdat daar de sectorale opgaven pas echt samenkomen op inrichtings- en maatregelniveau en bijvoorbeeld bij het maken van pachtafspraken (natuurinclusief). De ‘groene inbreng’ in de gebiedsontwikkelingsprocessen ondersteunen we door jaarlijks enkele kennisbijeenkomsten te organiseren voor de vertegenwoordigers van de groene partners in afstemming met de gebiedsprojectleiders. Een natuuradviseur zorgt daarnaast samen met de gebiedsprojectleiders voor de borging van groene onderwerpen in planvorming, beeldvorming, ontwikkeling, uitvoering en beheer van veenweidegebieden.

En voor de toepassing van bestaande tools hierbij, zoals die voor Landschap, Overgangszones en Kruidenrijk grasland. Zo biedt Toolkit Landschap handvatten hoe inrichtingsmaatregelen in de Friese veenweidelandschappen met oog voor landschap en cultuurhistorie kunnen worden uitgevoerd. Bij het opstellen, beoordelen en uitvoeren van gebiedsgerichte maatregelen in de Ontwikkel- en Kansrijke gebieden wordt Toolkit toegepast, zowel bij landschapsbehoud als bij het ontwikkelen van nieuwe veenlandschappen. Hiervoor wordt een beroep gedaan op provinciale landschapskundigen. Ecologie en landschap: LESA Bij het uitwerken van gebiedsplannen en -visies is kennis van de werking van het systeem in fysisch-geografisch, hydrologisch en landschappelijk opzicht van belang. Een Landschaps- en

17

Ecologische Systeem Analyse (LESA) kan deze kennis op een integrale wijze samenbrengen. Het maakt inzichtelijk welke maatregelen passen binnen het landschaps- en ecologische systeem en welke bijdragen aan herstel. Centraal in een LESA staat het landschaps- en systeemgericht denken. Voor een LESA wordt relevante informatie uit verschillende vakgebieden, zoals geologie, historie, hydrologie, hydrochemie, bodemkunde en ecologie gebruikt. Dit zorgt voor een stapsgewijze, systeemgerichte aanpak waarmee een goed beeld wordt verkregen van de landschap ecologische relaties in een gebied. In (delen van) veenweidegebieden zijn in het verleden analyses van de biotische en abiotische factoren uitgevoerd. Nu blijkt echter dat dit niet het gehele oppervlak dekt en dat het niet (altijd) volgens de LESA-systematiek is uitgevoerd. Een voorbeeld hiervan is onderzoek Alde Feanen door Wetter & Moar (arcgis.com). In de Hegewarren loopt thans (de voorbereiding voor) een LESA. Er wordt geïnventariseerd welke analyses of onderzoeken beschikbaar zijn, en wat er nog nodig is om tot een globaal, generiek inzicht in ecologie en landschap voor het gehele veenweidegebied te komen.

Vervolgens wordt gebiedspecifiek onderzoek/analyse uitgevoerd met als resultaat een maatwerk LESA (of gelijkwaardig) per Ontwikkel- of Kansrijk gebied, die de noodzakelijke gegevens levert voor te nemen maatregelen in het kader van de gebiedsontwikkeling. Overgangszones Overgangszones in en rond droogtegevoelige natuurgebieden en landbouw kunnen een belangrijke rol spelen in de verbetering van natuur en biodiversiteit, ook in de veenweidegebieden. Ze kunnen verschillende doelen dienen en verschillende voordelen opleveren: • Droogte: bufferende werking; • Behoud van biodiversiteit: habitat, migratiecorridors en broedplaatsen voor verschillende soorten wilde dieren; • Waterkwaliteit: natuurlijke filters en de waterkwaliteit verbeteren. Dit helpt de watervoorraden voor zowel natuurreservaten als landbouw te beschermen; • Microklimaatregulering: regulatie van microklimaten, inclusief temperatuur en vochtigheid; • Bestuivers: ondersteuning van bv. bijen en vlinders, welke essentieel zijn voor de landbouw en natuurgebieden; • Recreatie en educatie: natuurgebied, wandelgebied en buitenlucht-klaslokaal; • Landschappelijke en esthetische waarde: vergroting van de visuele aantrekkingskracht van het landschap.

Het is belangrijk om huidige of in te richten overgangszones zorgvuldig te ontwerpen, aan te leggen, te beheren en te behouden, rekening houdend met de behoeften vanuit zowel natuur- als landbouwbelang. Om deze verschillende doelstellingen in evenwicht te brengen is samenwerking nodig tussen terreinbeherende organisaties (TBO’s), landbouw en beleidsmakers. Hiermee wordt de duurzaamheid en veerkracht van deze ecosystemen en landbouwpraktijken geborgd. In de Hegewarren willen we hiermee ervaring opdoen en specifieke kennis opbouwen: • Bij de beoogde proefboerderijen willen we een of meerdere overgangszones aanleggen, met toepassing van de Tool Overgangsgebieden en een monitoringsprogramma. Dit kan de basis zijn om later op te schalen elders in het veenweidegebied. • Daarnaast willen we een pilot uitvoeren voor ontwikkeling van kruidenrijk grasland. Doel is te onderzoeken of de keuze van een type infiltratietechniek bijdraagt aan bijvoorbeeld de ontwikkeling van cultuurgrasland naar een kruidenrijk grasland en welke effecten dit heeft op de biodiversiteit. CO2-vastlegging Moerassen hebben een zeer hoog potentieel om CO2 vast te leggen. We willen door een veenmospilotonderzoek meer te weten komen over het peilbeheer, de netto CO2-opslag en eisen die veenmos in deze omstandigheden stelt. De pilots worden uitgevoerd bij het veenwaterinnovatiebedrijf in de Hegewarren.

Ook zal aandacht worden besteed aan de provinciale

18

bomen- en bossenstrategie en de mogelijkheden voor de realisatie van veenbossen. Dit gebeurt in samenwerking met de terreinbeherende organisaties (TBO’s) en andere betrokkenen van de bomen- en bossenstrategie. Acties 2024: • Ontwikkel- en Kansrijke gebieden gericht adviseren over koppelkansen, bv.: - Natuur- en biodiversiteitsdoelen in plan van aanpak (alle gebieden); - Aanvalsplan Grutto in gebieden (Aldeboarn-De Deelen/Idzegea); - FMF-projecten Valuta voor Veen 2.0 en Boeren in Balans met het veen; - Inzetten van de aanpak Basiskwaliteit Natuur in minimaal een gebiedsproces (plan van aanpak Groote Veenpolder). • Kennisbijeenkomsten organiseren voor de vertegenwoordigers van de groene partners. • Borging van groene onderwerpen in planvorming, beeldvorming, ontwikkeling, uitvoering en beheer van veenweidegebieden. • Borging toepassing van bestaande tools, zoals die voor Landschap, Overgangszones en Kruidenrijk grasland. • Indien nodig en gewenst uit laten voeren globale generieke LESA (light) voor het Friese veenweidegebied en maatwerk gebiedsspecifieke LESA voor de Ontwikkel- en Kansrijke gebieden. • Aanleggen 1-2 overgangszone(s), praktijktoepassing Tool Overgangszones en monitoring (veen-waterinnovatiebedrijf Hegewarren).

• Uitvoeren pilot vegetatieontwikkeling en biodiversiteit (kruidenrijk grasland) in combinatie met een infiltratieproef, die via de programmalijn ‘Water’ in voorbereiding is (nulmeting t.b.v. monitoringsperiode). • Realisatie pilotonderzoek CO2-vastlegging door veenmosontwikkeling (veenwaterinnovatiebedrijf Hegewarren) en eventuele mogelijkheden voor veenbosontwikkeling.

Thema 2: Landschap, cultuurhistorie en archeologie Landschap, cultuurhistorie en archeologie vertellen het verhaal van de ontginningsgeschiedenis van het veenweidegebied. Diverse factoren, waaronder bodemdaling, hebben invloed op het landschap. Bovendien komen archeologische waarden op een gegeven moment aan de oppervlakte en dreigen daarmee verloren te gaan. Landschappelijke en cultuurhistorische kenmerken bieden goede aangrijpingspunten voor integraal ontwerpen en het versterken van de samenhang tussen oplossingen. In de hiervoor beschreven LESA’s worden de landschappelijke en cultuurhistorische aspecten van het gebied betrokken, in samenhang met andere systeemkennis van het gebied. Archeologie en Landschap De archeologische waarden/resten van het veenweidegebied worden in beeld gebracht. Voor elk Ontwikkel- en Kansrijk gebied wordt een quickscan uitgevoerd op het onderdeel archeologie. Per gebied worden onderzoeksvragen geformuleerd en uitgezet. De begeleiding van deze onderzoeken gebeurt door de provinciale archeologen. Na elk onderzoek vindt een evaluatie plaats en wordt gekeken of aanvullend onderzoek nodig is, in welke vorm dat dient te gebeuren en in welke (deel)gebieden. Knelpunt komend jaar: door de krapte op de arbeidsmarkt is er geen zekerheid over voldoende adviescapaciteit voor uitvoering van de quickscan.

Acties 2024: • In beeld brengen van de archeologische waarden/resten van het veenweidegebied, incl. een archeologische quickscan voor elk Ontwikkel- en Kansrijk gebied.

19

8 Programmalijn 5 Integrale gebiedsaanpak In programmalijn 5 werken we aan een gebiedsgerichte aanpak. Vanuit deze aanpak zijn de lopende gebiedsprocessen nauw verwant aan de huidige en toekomstige omgevingsprocessen, zoals het FPLG en NOVEX. In 2024 wordt verder verkend hoe de processen optimaal op elkaar kunnen aansluiten. Op dit moment werkt het Veenweideprogramma volgens de uitgangspunten van dynamisch programmeren en dynamisch financieren. Dit betekent dat er, lopende het programma, voortdurend wordt bijgesteld op basis van nieuwe inzichten of koppelkansen. Hiervoor richten we voor de Ontwikkelgebieden zelforganiserende teams in met een eigen verantwoordelijkheid voor het behalen van de doelen. Voor 2024 is het belangrijk de juiste expertise op het juiste moment in te brengen. Gezien de huidige arbeidsmarkt is dit een grote uitdaging. In 2024 wordt verder gewerkt met drie typen gebiedscategorieën: 1. Ontwikkelgebieden: Aldeboarn-De Deelen, Idzegea en Hegewarren. Deze gebieden lopen voorop in de uitvoering van de gebiedsontwikkeling (interactieve planuitwerking) en krijgen in 2024 prioriteit bij de toedeling van schaarse middelen (geld en capaciteit). 2. Kansrijke gebieden: Groote Veenpolder, Leechlân Grou-Warten en Akkrumer Goedland.

Deze gebieden bevinden zich in een gebiedsproces, waarbij de integrale aanpak van het tegengaan van de negatieve effecten van de bodemdaling centraal staat. In deze gebieden wordt ingezet op experimenten en innovatie en mogelijk ook op vormen van gebiedsontwikkeling. Zowel Groote Veenpolder als Leechlân Grou-Warten hebben inmiddels een startnotitie opgesteld (of nagenoeg gereed). Deze worden in 2024 vastgesteld. Daarmee wordt Groote Veenpolder vanaf dat moment ook als Ontwikkelgebied aangemerkt. In Brekkenpolder is het gebiedsproces vooralsnog stil gelegd, omdat er in het gebied onvoldoende draagvlak was om te komen tot afronding van de startnotitie. 3. Overige gebieden en kansrijke initiatieven In de overige gebieden wordt onder meer ingezet op ‘no regret’ maatregelen, zoals bijvoorbeeld flexibel peilbeheer en generieke maatregelen. Indien er projecten of initiatieven ontstaan vanuit deze gebieden, worden deze actief ondersteund. Eén van deze initiatieven is het geven van een bestemming aan de polder Heawei / Prikkewei, die past bij de doelstelling van het Veenweideprogramma. Door onvoldoende eigen middelen worden er het komend jaar geen initiatieven genomen om de polder Heawei / Prikkewei verder te ontwikkelen. Procesbeheersing In 2023 zijn er fors meer financiële middelen beschikbaar gekomen voor de uitwerking in onze gebieden.

Naar verwachting wordt deze ontwikkeling in 2024 voortgezet in het licht van het Transitiefonds Landelijk Gebied. We werken in 2024 nadrukkelijk toe naar een volgende fase om te komen tot uitvoering. Belangrijk daarbij zijn duidelijkere werkafspraken met de gebiedsprocessen. Wij onderscheiden zeven hoofdprocessen: • Projectbeheersing; • Publieksparticipatie en communicatie; • Conditionering; • Projectmanagement; • Bestuurlijke besluitvorming; • Ontwerp, effecten, techniek; • Markt.

20

In 2024 worden de eerste drie hoofdprocessen projectbeheersing (kostenbeheersing, capaciteiten, planning, risicobeheersing), publieksparticipatie/communicatie en conditionering (grondverwerving, vergunningen, nutsen) verder ingericht. Speerpunten van deze aanpak zijn onder meer: • Geldstromen, ramingen op orde; • Capaciteitsplanning op orde; • (Bestuurlijke) samenwerking optimaliseren; • Grondverwerving; • Kennisuitwisseling binnen Veenweideteam; • Het concreet uitwerken van de plannen van aanpak en gebiedsplannen. In dit werkplan is nog geen raming nodig van aanvullende capaciteit die nodig is bij de verschillende gebiedsteams. Een voorstel hiertoe zal in het voorjaar van 2024 separaat aan GS en DB worden aangeboden. Nieuwe ontwikkelingen Als onderdeel van de verschillende gebiedsprocessen zal het concept van ‘ontwerp en verbeelding’ worden opgepakt binnen de verschillende gebieden uit het Veenweideprogramma. Een andere belangrijke ontwikkeling wordt gevormd door de mogelijkheden die het consortium NL2120 biedt om de kennis en innovatie binnen de gebieden te versterken. In totaal is voor de uitvoering binnen Fryslân € 12,5 mln. beschikbaar. Naast deze investering is er ook de spin-off van samenwerking met andere onderdelen van NL2120. Er is inmiddels een inhoudelijk coördinator aangetrokken die deze voor de gebieden binnen Veenweide verder naar activiteiten gaat vertalen.

8.1 Aldeboarn–De Deelen

Figuur 8.1: Gebiedscontour Aldeboarn–De Deelen

Aldeboarn-De Deelen is een open agrarisch veenweidegebied van ca. 5.300 ha in het Lage Midden van Fryslân, met het middeleeuwse dorp Aldeboarn, gelegen aan de rivier de Boarn als middelpunt. Circa 4.250 ha bestaat uit landbouwgebied, 1.000 ha uit natuurgebieden (waaronder Natura 2000-gebied De Deelen) en open water, en zo’n 50 ha uit bebouwing en infrastructuur. De bodem bestaat deels uit klei op veen, deels uit puur veengrond. Het gebied, en met name het noordelijk gedeelte, is een kansrijk gebied in het kader van het Grutto Aanvalsplan.

21

In 2023 is in opdracht van de gebiedscommissie gewerkt aan het Koersdocument, dat als een soort structuurvisie voor het gebied voor de periode tot 2050 door de gebiedscommissie aan de overheden zal worden aangeboden. Daarnaast lopen diverse pilots en onderzoeken (waaronder HAKLAM, dubbeldoelgronden, een waterkwaliteitsonderzoek, Bodem in balans etc.) nog steeds door. In 2023 is in ADD Zuid ook een zogenaamde praktijksimulatie uitgevoerd aan de hand van een eerste concept peilopzetplan (het ‘Optimalisatiescenario’). Daarin is de in het kader van het Veenweideprogramma ontwikkelde rekensystematiek voor bepaling van de schade bij peilverhoging (de Compensatiesystematiek Veenweide - CSV) in concept getoetst aan de daadwerkelijke situatie in het gebied. Dit heeft waardevolle informatie opgeleverd voor zowel het gebiedsproces als de verdere ontwikkeling van de CSV. Het heeft onder andere aangetoond dat de beschikbaarheid van voldoende compensatiegrond essentieel is om het gebiedsproces goed te laten verlopen. Organisatie ADD is in het Veenweideprogramma 2021-2030 aangemerkt als één van de Kansrijke gebieden. Reeds in 2016 is er op initiatief van burgers en agrarisch ondernemers in het gebied zelf een gebiedsproces opgestart als reactie op de provinciale Veenweidevisie 2015.

In 2021 hebben Gedeputeerde Staten een breed samengestelde gebiedscommissie geïnstalleerd met de opdracht een integraal gebiedsplan te ontwikkelen. Als gevolg van de doorontwikkeling van het proces vanuit het ontwikkelstadium wordt de materie complexer en worden andere eisen gesteld aan het projectteam. Ook de sterker wordende rol van de gemeenten dient te worden vertaald. Met het concreter worden van de plannen is er ook de wenselijkheid van realisatie van een concreet projectbureau in het gebied zelf. Dit zijn onderdelen van de versterking van de uitvoering die in 2024 worden opgepakt. Agenda 2024 1. Van Koersdocument naar Gebiedsplan Het jaar 2024 zal in het teken staan van de omschakeling van visievorming naar planvorming. Het Koersdocument dat naar verwachting in december 2023 of januari 2024 door de gebiedscommissie aan de overheden (provincie, Wetterskip én gemeenten) zal worden aangeboden, vraagt om een inhoudelijke reactie. En zeer waarschijnlijk ook om bepaalde beleidskeuzes ten aanzien van de toepasbaarheid van functies als energie, wonen en recreëren. Dit vergt een nauwe bestuurlijke samenwerking rondom dit gebied, waarbij met name de rol van de gemeenten belangrijk wordt. De geleidelijke omslag van beleidsontwikkeling naar uitvoering zal ook extra eisen stellen aan de gebiedscommissie.

Voorwaardelijk voor de daadwerkelijke stap naar uitvoering is de beschikbaarheid van voldoende middelen vanuit het landelijke Transitiefonds en een juridische borging van de toe te passen CSV. Producten en acties:

• • •

Bestuurlijke reactie op Koersdocument, matchen met beleidsuitgangspunten.

•

Afhankelijk van keuzes ontwikkelen (deel-)gebiedsplannen.

Afspraken tussen provincie, Wetterskip en gemeenten over nauwere samenwerking. Nadere geïntegreerde planontwikkeling met betrekking tot de functies wonen, energie en recreatie in overleg met de gemeenten.

2. Doorontwikkeling peilopzetplan en maatregelenpakket ADD Zuid De praktijksimulatie in Zuid heeft waardevolle informatie opgeleverd over de mogelijke gevolgen van de peilverhoging. Dit wordt gebruikt voor een doorontwikkeling van het peilopzetplan.

22

Daarnaast is in 2023 het rapport ‘Mix van Maatregelen’ van adviesbureau Altenburg & Wymenga verschenen, waarin mogelijke flankerende maatregelen tegen CO2-uitstoot en maaiveldverlaging worden benoemd. Producten en acties:

• • •

Doorontwikkeling peilopzetplan ADD Zuid naar Voorkeursscenario. Inbedding resultaten waterkwaliteitsonderzoek. Uitwerking mix van maatregelen in relatie tot peilopzetplan.

3. Plan van aanpak ADD Noord Analoog aan de gevolgde procedure in ADD Zuid en gebruikmakend van de leerervaringen die daar zijn opgedaan, wordt in ADD Noord begonnen met het maken van een peilscenario en inventarisatie van de mogelijkheden. Producten en acties:

• •

Maken plan van aanpak, gebruikmakend van ervaring ADD Zuid.

•

Zo nodig: ook hier ‘droogoefenen’ (uitvoeren praktijksimulatie) met een eerste berekening van de vermogens-en inkomensschade.

Maken peilopzetplan ADD Noord inclusief de Kaderrichtlijn Water en waterbergingsmaatregelen.

4. Mogelijke aankoop van gronden Zoals gezegd: als de in 2023 uitgevoerde praktijksimulatie iets duidelijk heeft gemaakt, dan is het dat het kunnen beschikken over voldoende compensatiegronden dé sleutelfactor is voor een succesvol gebiedsproces. We zijn reeds met verschillende grondeigenaren in gesprek en zetten daar in 2024 nog sterker en gerichter op in. Uiteraard wel binnen alle regels met betrekking tot onder andere staatssteun die daarvoor gelden. 5. Globale uitwerking naar een procesbegroting en financiële beheersing Het gebiedsproces in ADD wordt gefinancierd vanuit een aantal verschillende subsidiestromen en uitkeringen, elk met zijn eigen looptijd en criteria. Met de toenemende complexiteit vergt dit een sterkere financiële projectbeheersing. Daartoe wordt een beheerssysteem ontwikkeld dat in principe ook voor andere gebiedsprocessen gebruikt zal kunnen worden. In het Ontwerpgebiedsprogramma FPLG en het flankerend maatregelenpakket 2024-2025 dat in juni 2023 aan het Rijk is aangeboden staan voor ADD een aantal concrete voorstellen, waaronder de Gebiedsofferte Aanvalsplan Grutto voor ADD Noord. Deze dienen in 2024 nader uitgewerkt te worden tot een globale procesbegroting en claim. Producten en acties:

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=d1e3d260-0c71-4cf1-97fa-b1fad11d2cf9