CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-20b Rapportage Dementie gemeente Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf.pdf

Raadsvergadering 30 januari 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken16.346 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Behoefteonderzoek en plan van aanpak versterking aanbod dagactiviteiten voor thuiswonende mensen met dementie Opdrachtgever: gemeente Opsterland (penvoerder), gemeente Heerenveen en gemeente Weststellingwerf

Colofon Behoefteonderzoek en plan van aanpak versterking aanbod dagactiviteiten voor thuiswonende mensen met dementie. Opdrachtgevers Gemeente Opsterland Gemeente Heerenveen Gemeente Weststellingwerf Projectleiding Jitske Algra MSc Onderzoekers dr. Nienke Broeils Emma Hofman MSc Mechiel Zantema MEd Eindredactie Maaike van Dijk Uitgave Partoer, consultants en onderzoekers Leeuwarden, 1 december 2022

Inhoud Inleiding

5

1

7

Regiobeeld

2

Behoefteonderzoek dagactiviteiten 2.1 Onderzoeksopzet vragenlijst mensen met dementie en hun mantelzorgers 2.2 Achtergrondkenmerken respondenten 2.3 Resultaten huidige dagactiviteiten vragenlijst 2.4 Resultaten behoefte dagactiviteiten vragenlijst 2.5 Onderzoeksopzet semigestructureerde interviews 2.6 Resultaten gesprekken mensen met dementie 2.7 Resultaten gesprekken mantelzorgers 2.8 Resultaten gesprekken met professionals 2.9 Resultaten onderzoek activiteiten voorliggend veld

11 11 12 14 15 18 19 20 22 23

3

Activiteitenaanbod zorgaanbieders 3.1. Onderzoeksopzet 3.1 Achtergrondkenmerken 3.2 Aanbod in beeld 3.3 Totaaloverzicht

27 27 28 30 33

4 5

6

Conclusie Plan van aanpak 5.1 Ambitie 5.2 Maatschappelijk resultaat 5.3 Activiteiten en tijdpad 5.4 Input kwaliteit – randvoorwaarden 5.5 Prioritering 5.6 Communicatie 5.7 Uitvoeringsplannen Literatuur

Bijlage 1: Uitwerking werksessie 27 oktober 2022

34 36 36 37 38 44 44 45 45 46 47

Inleiding De gemeenten Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf willen graag meer zicht op de behoefte aan dagactiviteiten van mensen met dementie en hun mantelzorgers. Het onderzoek hiernaar is opgedeeld in vier onderdelen, te weten het zogenaamde regiobeeld, onderzoek onder mensen met dementie en hun mantelzorgers, het in kaart brengen van (dag)activiteiten en het schrijven van een plan van aanpak gebaseerd op de eerdergenoemde drie onderdelen. Hoofdvraag en doelgroep onderzoek Voorafgaand aan dit onderzoek is de volgende hoofdvraag opgesteld: “Welke behoeften hebben de inwoners met dementie van gemeenten Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf en hun naasten/mantelzorgers met betrekking tot dagactiviteiten?” Voor dit onderzoek zijn drie doelroepen onderscheiden: 1. Mensen met dementie zonder diagnose (thuiswonend). 2. Mensen met dementie met diagnose (thuiswonend). 3. Mantelzorgers. Onderzoeksmethode Om de hoofvraag van dit onderzoek te kunnen beantwoorden is een mixed-methods onderzoek uitgevoerd. Dat wil zeggen dat zowel door middel van een vragenlijst (kwantitatief) als door middel van gesprekken (kwalitatief) data is verzameld. Partoer heeft, in samenwerking met het betrokken Netwerk Dementie van de drie gemeenten, een vragenlijst ontwikkeld en geprogrammeerd.

Deze vragenlijst is via het Netwerk Dementie onder mensen met dementie in de drie gemeenten verspreid, dit is onder andere via casemanagers, Odensehuizen en de gemeenten gedaan. De vragenlijst stond van 9 mei 2022 tot 13 juni 2022 open. Aan het einde van de vragenlijst konden respondenten (mensen met dementie en/of hun mantelzorger) aangeven of zij verder in gesprek wilden met de onderzoekers van Partoer over dit thema. Op die manier zijn aanvullende semigestructureerde interviews afgenomen met een aantal mantelzorgers. Daarnaast hebben de onderzoekers van Partoer een aantal locaties, waar mensen met dementie komen, bezocht. Hier zijn dezelfde semigestructureerde interviews afgenomen met mensen met dementie, mantelzorgers en professionals die werkzaam zijn op die locaties. Op die manier is zowel door een vragenlijst als door aanvullende gesprekken in beeld gebracht welke behoefte mensen met dementie en hun mantelzorgers hebben op het gebied van dagactiviteiten. Procesbegeleiding Gedurende dit onderzoek is de projectgroep (gemeenten, 2mih en Partoer) tweewekelijks digitaal bij elkaar gekomen. Tijdens deze bijeenkomsten zijn ontwikkelingen omtrent het onderzoek bijgehouden. Tevens zijn er twee klankbordgroepbijeenkomsten geweest. De klankbordgroepleden zijn tevens per mail en individueel benaderd door Partoer voor input bij het plan van aanpak.

Alle betrokken partners zijn gedurende het onderzoek geïnformeerd over de voortgang door middel van nieuwsbrieven (acht in totaal).

| 5

| 6

1

Regiobeeld

In het kader van dit onderzoek hebben we data opgevraagd bij de gemeenten Weststellingwerf, Opsterland en Heerenveen. Uiteindelijk hebben we alleen data aangeleverd gekregen van de gemeente Heerenveen. De gemeente Weststellingwerf kreeg de data niet op tijd ingelezen en de gemeente Opsterland heeft (nog) geen aansluiting op Vektis, waar gemeentespecifieke data uit opgevraagd kan worden. Om data te verkrijgen voor de gehele provincie Fryslân wilden we gebruik maken van het register Dementiezorg en Ondersteuning. De factsheets afkomstig uit dit register zijn enigszins verouderd (2019) en bevatten niet de demografische uitsplitsingen op provincieniveau die wenselijk zijn voor dit onderzoek. In dit hoofdstuk zullen we eerst kort ingaan op dementiecijfers van de gemeente Weststellingwerf en Opsterland. Deze cijfers zijn afkomstig uit openbare bronnen en Vektis (2022A). Vervolgens gaan we uitgebreider in op de cijfers die we van de gemeente Heerenveen hebben ontvangen. Hierbij kijken we naar het aantal mensen (thuiswonend) met dementie op wijkniveau en Heerenveen breed. Daarnaast wordt er gekeken naar het zorggebruik onder de thuiswonende inwoners en naar de totale en gemiddelde kosten die daarbij komen kijken. Tenslotte wordt kort een algemeen (toekomst)beeld gegeven voor de hele provincie Fryslân op basis van gegevens van Alzheimer Nederland (2021).

Dementie in Weststellingwerf en Opsterland In 2020 woonden er 412 met dementie in de gemeente Opsterland (Vektis, 2022A). Van deze groep is 64% (263 inwoners) nog thuiswonend en woont 36% (149 inwoners) in een zorginstelling. Als we naar de gehele populatie in deze gemeente kijken is 1,5% van alle (verzekerde) 40-plussers met dementie nog thuiswonend. In de gemeente Weststellingwerf woonden in 2020, 434 mensen met dementie. Hiervan is 62% (267 inwoners) nog thuiswonend, 38% (167 inwoners) woont in een zorginstelling. Van de gehele populatie binnen deze gemeente is 1,7% van alle (verzekerde) 40-plussers nog thuiswonend. Dementie in Heerenveen Volgens Alzheimer Nederland waren er in 2020 ongeveer 960 personen (Alzheimer Nederland 2020) met dementie in de gemeente Heerenveen. Echter, volgens de cijfers van Vektis (2022B) waren er in dit jaar 770 mensen met dementie in Heerenveen. Dit verschil komt mogelijk doordat de cijfers op verschillende manieren tot stand zijn gekomen. Alzheimer Nederland maakt bij hun raming gebruik van voorspellingen van de toekomstige bevolkingsopbouw. Vektis daarentegen maakt bij hun schatting gebruik van registraties en declaraties die bekend zijn bij verschillende vormen van (dementie)zorg waar men gebruik van kan maken. Hierbij kun je denken aan mensen die wijkverpleging hebben, een Wlz-indicatie hebben gekregen of dementiemedicijnen gebruiken.

Omdat we later in deze paragraaf ook gebruik maken van de prognoses van Alzheimer Nederland, hebben we ervoor gekozen om de 960 personen als uitgangspunt te nemen voor de gemeente Heerenveen. Uit de aangeleverde data blijkt dat er in Heerenveen 545 thuiswonende mensen met dementie zijn. Dit zou betekenen dat ongeveer 57% (van de 960 inwoners met dementie) nog thuiswonend is en 43% (415 inwoners) in een zorginstelling woont. In Heerenveen breed woont 1,9% van alle (verzekerde) 40-plussers met dementie nog thuis. | 7

69

79

Boarnsterhim Wijk 01 Heerenveen Wijk 04 Jubbega

340

Figuur 1 Aantal thuiswonenden met dementie uitgesplitst naar wijk (Bron: Vektis Heerenveen 2022)

In de figuur hierboven is het aantal thuiswonenden met dementie uitgesplitst op wijkniveau. Volgens de verdeling van het Kadaster bestaat Heerenveen uit zeven verschillende wijken. Volgens de data zouden er in vier wijken geen (thuiswonende) mensen met dementie woonachtig zijn. Het gaat hierbij om de volgende wijken; Skarsterlân, Wijk 02 NoordHeerenveen, wijk 03 Hoornsterzwaag en wijk 06 Oranjewoud. Mogelijk gaat het hier om te kleine aantallen per leeftijdscategorie die in het kader van AVG zijn weggelaten. 2.200

2000

2.000 1700

1.800 1.600 1300

1.400 1.200 1.000

960

1135

1100 965 738

800 600

990

545

562

2020

2021

624

400 200 0 2025

Totaal aantal mensen met dementie

2030

2040

2050

Aantal thuiswonenden met dementie

Figuur 1 Aantal personen met dementie gemeente Heerenveen (Bron: Alzheimer Nederland 2021)

Op basis van de prognoses Alzheimer Nederland (2021) is de verwachting dat er in Heerenveen in 2050 2.000 mensen met dementie zijn. Ervan uitgaande dat de verhouding thuiswonend/uitwonend gelijk blijft, komt dit neer op ongeveer 1.135 thuiswonende 40plussers met dementie in 2050, zie figuur 2.

| 8

Percentage zorggebruik thuiswonenden met dementie 2020 90% 80% 70%

81% 74%

73%

64% 61%

60% 50% 40% 30%

25%24%27%23%

21%22%18%19%

20% 6%

10% 0% 0% 0%

0% % Wijkverpleging

2%

% Eerstelijnsverblijf

0% % Ziekenhuis opname

40 t/m 64 jaar (n=42)

65 t/m 74 jaar (n=114)

85 jaar en ouder (n=183)

Totaal (n=545)

0% % SEH-bezoek

18%20% 14% 0% 0% % Instroom WLZinstelling

75 t/m 84 jaar (n=206)

Figuur 3 Percentage thuiswonende inwoners met dementie dat gebruikt maakt van de verschillende vormen van zorg (Bron: Vektis Heerenveen 2022)

Thuiswonende inwoners met dementie kunnen gebruik maken van een aantal vormen van zorg (figuur 3). De meest gangbare vorm voor mensen met dementie is de wijkverpleging, hier maakt in totaal 73% gebruik van. Daarnaast hebben mensen met dementie bijvoorbeeld een verhoogd risico op vallen of infecties, in dat geval komen zij vaak bij de spoedeisende hulp terecht. In 2020 heeft 23% van de thuiswonende 40-plussers met dementie een bezoek gebracht aan de spoedeisende hulp, 19% is tijdelijk opgenomen geweest in het ziekenhuis. Voor mensen met dementie die tijdelijk niet meer thuis kunnen wonen, maar geen medischspecialistische zorg behoeven, is er een eerstelijns verblijf. In 2020 heeft 2% hier gebruik van gemaakt. Mocht thuis wonen geen optie meer zijn, stromen mensen uiteindelijk door naar een ‘Wet langdurige zorg’ instelling (Wlz-instelling). 14% van de 40-plussers met dementie in Heerenveen is uiteindelijk doorgestroomd naar zo’n instelling. Hierna volgt een uitsplitsing per leeftijdscategorie. In de categorie 40 t/m 64-jarigen kreeg in 2020 64% wijkverpleging. In de categorie 65 t/m 74-jarigen ligt dit percentage iets lager, daar kreeg 61% wijkverpleging. Daarnaast heeft in deze leeftijdscategorie een kwart (25%) de spoedeisende hulp bezocht en iets minder dan een kwart (21%) is opgenomen geweest in het ziekenhuis.

In de categorie 75 t/m 84-jarigen kreeg bijna driekwart (74%) wijkverpleging aan huis. Iets minder dan een kwart (24%) heeft de spoedeisende hulp bezocht in 2020. Daarnaast is iets meer dan een vijfde (22%) opgenomen geweest in het ziekenhuis en is iets minder dan een vijfde (18%) ingestroomd in een Wlz-instelling. Bij de categorie 85+ heeft 81% wijkverpleging aan huis. Iets meer dan een kwart (27%) heeft in 2020 een bezoek gebracht aan de spoedeisende hulp. Een vijfde (20%) is ingestroomd in een Wlz-instelling en 18 procent is opgenomen geweest in het ziekenhuis. Een klein percentage van de 85-plussers (6%) heeft tijdelijk doorgebracht in een eerstelijns verblijf. | 9

Kosten zorg thuiswonenden dementie €9.000

€8.545

€8.000

€7.000 €5.995

€6.000

€5.571

€5.000

€4.949 €4.855

€4.547

€4.420 €3.865

€4.000 €2.879

€3.000

€2.000

€1.000

€3.055

€3.757

€3.247 €2.678

€1.907

€531

€0 Gemiddelde kosten WLZ-thuis 40 t/m 64 jaar

65 t/m 74 jaar

Gemiddelde kosten Wijkverpleging 75 t/m 84 jaar

Gemiddelde kosten Medisch specialistische zorg 85 jaar en ouder

Totaal

Figuur 4 Gemiddelde kosten thuiswonende inwoners met dementie, uitgesplitst naar leeftijdsgroep (Bron: Vektis Heerenveen 2022)

De totale kosten vanuit de WLZ aan huis bedroegen in 2020 1.664.832 euro. Gemiddeld komt dit neer op ongeveer 3.055 euro per thuiswonende inwoner, zie figuur 4. voor de gemiddelde kosten per leeftijdscategorie. Uiteraard verschilt dit sterk per leeftijd, variërend van 531 euro per persoon voor de 40 t/m 64-jarigen tot 4.547 euro voor de 85-plussers. De totale kosten voor de wijkverpleging bedroegen 3.267.193 euro. Gemiddeld komt dit neer op 5.995 euro per persoon. Het minst wordt betaald per individu in de categorie 65 t/m 74jarigen en het meest voor 85-plussers. Respectievelijk komt dit neer op 3.247 euro per individu bij de 65 t/m 74-jarigen en 8.545 euro per individu voor de 85-plussers. Aan medisch specialistische zorg was de gemeente Heerenveen in totaal 2.047.660 euro kwijt in 2020. Per individu komt dit neer op 3.757 euro. Voor de leeftijdscategorie 85-plussers waren de kosten juist het laagst. Hier bedroegen de kosten per individu namelijk 2.678 euro. Voor de 40 t/m 64-jarigen waren de kosten het hoogst, 4.949 euro per individu in deze leeftijdscategorie. Dementie Friesland breed Volgens de factsheet ‘Mensen met dementie in de gemeente’ van Alzheimer Nederland (2021) waren er in 2021 12.000 inwoners met dementie in Fryslân (8% daarvan woont in de gemeente Heerenveen). In 2050 is dat aantal vermoedelijk verdubbeld tot 24.000 inwoners met Dementie.

| 10

2

Behoefteonderzoek dagactiviteiten

In dit hoofdstuk staat beschreven wat de resultaten zijn van deskresearch, de uitkomsten van de vragenlijst aan mensen met dementie en hun mantelzorgers en uitkomsten van gesprekken met mensen met beginnende dementie, mantelzorgers en professionals. Daarnaast zijn interviews gehouden met verschillende partijen in het ‘voorliggend veld’. De resultaten van deze gesprekken zijn ook beschreven in dit hoofdstuk.

2.1 Onderzoeksopzet vragenlijst mensen met dementie en hun mantelzorgers Respondenten vragenlijst De vragenlijst is in totaal door 34 respondenten volledig ingevuld. In de eerste analyse zijn zeven respondenten verwijderd uit de dataset. Deze resultaten zijn verwijderd omdat een aantal vragenlijsten was ingevuld als test door netwerkpartners en omdat respondenten aangaven in een verzorgingstehuis te wonen. Zij vallen niet onder de doelgroep van dit onderzoek. Daarom zijn deze respondenten niet meegenomen in de verdere analyse. In totaal zijn 27 respondenten meegenomen in de analyse. Van deze respondenten wonen zes mensen buiten de gemeente Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf. Zij wonen in Drachten, Goutum, Sneek en Wirdum. Zij zijn wel meegenomen omdat zij vermoedelijk wel activiteiten in de drie gemeenten ondernemen. 21 respondenten wonen thuis en in de gemeente Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf. Dementiemonitor 2022 Deels gelijktijdig met de openstelling van de vragenlijst van dit onderzoek, heeft Alzheimer Nederland ook de dementiemonitor 2022 opengesteld. Voor deze monitor zijn ook vragenlijsten afgenomen met mensen met dementie en mantelzorgers. Dit kan de respons op de vragenlijst voor dit onderzoek hebben beïnvloed.

De kans bestaat namelijk dat mensen geen tijd of zin hebben om twee vragenlijsten in te vullen (in relatief dezelfde periode of relatief hetzelfde onderwerp) en daardoor de vragenlijst voor dit onderzoek niet hebben ingevuld. De resultaten van de Dementiemonitor 2022 zijn begin november 2022 verschenen. Hierdoor is het mogelijk om, daar waar relevant, resultaten van de Dementiemonitor 2022 (in totaal in heel Fryslân door 66 mensen ingevuld) mee te nemen in deze rapportage en te vergelijken met de resultaten van de vragenlijst die voor dit onderzoek is afgenomen. Hulp bij het invullen van de vragenlijst 37% van de vragenlijsten is door de naaste van de persoon met dementie ingevuld. Een klein deel van de respondenten heeft de vragenlijst zelf ingevuld (11%). Verder heeft 22% van de respondenten de vragenlijst samen met de mantelzorger ingevuld en 15% deed dit met behulp van de hulpverlener of met iemand ander.

| 11

2.2 Achtergrondkenmerken respondenten Leeftijd Het merendeel van de respondenten is tussen de 76 en 85 jaar (52%). De jongste respondent is 56 jaar en de oudste respondent is 98 jaar. Vier respondenten (15%) zijn jongeren dan 65 jaar, zij worden aangeduid als ‘jonge mensen met dementie’ (Alzheimer Nederland, z.d.).

15%

18%

15%

52% Jonger dan 65 jaar

65 tot en met 75 jaar

76 tot en met 85 jaar

86 jaar en ouder

Figuur 2 Leeftijdsopbouw respondenten (Bron: Partoer 2022)

Geslacht respondenten Het merendeel van de respondenten is man (56%) en 44% is vrouw. Opleidingsniveau De meeste respondenten hebben een hbo-opleiding afgemaakt (29%). 22% heeft de middelbare school of huishoudschool als hoogst genoten opleiding. 11% geeft aan geen opleiding te hebben afgemaakt. Basisschool

Middelbare school (huishoudschool)

Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO)

Hoger Beroepsonderwijs (HBO)

Wetenschappelijk onderwijs

Geen van deze opleidingen 11%

19%

0%

29% 22%

19% Figuur 3 Opleidingsniveau respondenten (Bron: Partoer 2022)

| 12

Nationaliteit en talen Er is breed uitgevraagd naar diverse nationaliteiten/migratieachtergronden. In dit onderzoek hebben alle respondenten een Nederlandse nationaliteit. We kunnen niets zeggen over mensen met een migratie achtergrond omdat zij niet hebben deelgenomen. 96% spreekt Nederlands en 63% spreekt Fries. Een kleiner deel van de respondenten spreekt Engels (19%), Duits (15%), en/of Frans (7%). Twee respondenten geven aan Stellingwerfs te spreken. Woonplaats respondenten Gemeente Heerenveen • •

Woonplaats

• •

Tjalleberd (1 rsp) Oudehorne (1 rsp) Heerenveen (7 rsp) Bontebok (1 rsp)

10 respondenten

Totaal

Weststellingwerf

Opsterland

Overig

• •

• •

• • • •

Wolvega (3 rsp) Noordwolde (1 rsp)

4 respondenten

Gorredijk (5 rsp) Beetsterzwaag (2 rsp)

7 respondenten

Wirdum (1 rsp) Sneek (2 rsp) Goutum (1 rsp) Drachten (2 rsp)

6 respondenten

Jaar van diagnose De meeste respondenten (30%) kregen in 2020 de diagnose dementie. 15% kreeg de diagnose dit jaar, in 2022. 12% van de respondenten kreeg voor 2013 de diagnose dementie. 35

30

30 25 19

20

15

15

11

10 5

4

4

4

0 Voor 2012

2012

2013

0

0

0

2014

2015

2016

7

7

2017

2018

2019

2020

Voor 2012

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2021

2022

Figuur 4 Jaar van diagnose dementie respondenten in percentages (Bron: Partoer 2022)

Woonsituatie Het merendeel van de respondenten woont samen met zijn/haar partner (67%). 33% geeft aan alleen te wonen.

| 13

2.3 Resultaten huidige dagactiviteiten vragenlijst Huidige dagactiviteiten buitenshuis In de vragenlijst is een aantal vragen gesteld over hoe vaak mensen met dementie activiteiten buitenshuis ondernemen, zoals georganiseerde beweegactiviteiten, dagbesteding, vrijwilligerswerk en zelfstandig wandelen of fietsen. Aan de respondenten is gevraagd of zij dit dagelijks, één keer per week, één keer per maand, soms of nooit ondernemen. Uit de reacties blijkt dat de meeste respondenten dagelijks gaan wandelen of fietsen (52%). 30% gaat één keer per week naar de dagbesteding en 22% bezoekt wekelijks een Odensehuis. Een heel klein deel van de respondenten doet wel eens vrijwilligerswerk of beweegactiviteiten. Daarnaast geven respondenten onder andere aan dat zij regelmatig gaan zwemmen, in de tuin werken, een krantje lezen, tv kijken of een beetje in de huishouding werken. Van de jonge mensen met dementie (onder 65 jaar) valt op dat niemand een Odensehuis bezoekt. Er zijn ook geen jonge mensen met dementie onder de respondenten die vrijwilligerswerk doen. Het merendeel van de respondenten onder 65 jaar beweegt wel dagelijks/wekelijks en de helft van die invullers doet regelmatig mee aan georganiseerde beweegactiviteiten. Activiteiten in de wijk waar ik woon

85

7070

Georganiseerde beweegactiviteiten

85

4444

Dagbesteding

59

40

Bezoek Alzheimer café

11 0

70

70

Vrijwilligerswerk

22

93

Afspraken met vrienden / familieleden

19

Zelfstandig wandelen / fietsen

15 0

Soms

7

89

Bezoek Odensehuis

Nooit

30

30 15 20

Eén keer per maand

4

404 4

33

15 40

0

15 52

60

80

Eén keer per week

100

120

Dagelijks

Figuur 5 Deelname aan activiteiten buitenshuis (Bron: Partoer 2022)

In de Dementiemonitor (2022) is ook aan mensen met dementie gevraagd wat voor activiteiten zij zoal ondernemen. De activiteiten die zij het vaakst noemen, komen in grote lijnen overeen met de bevindingen van het behoefteonderzoek in gemeente Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf. Zo geeft het merendeel van de respondenten in de dementiemonitor (2022) aan minimaal één keer per week te gaan fietsen of wandelen (67%). Daarnaast ontmoet 65% van de respondenten uit de Dementiemonitor (2022) regelmatig familie, buren of vrienden. En gaat een kwart van hen minimaal één keer per week naar de een dagopvang of dagbesteding. Van de respondenten uit de Dementiemonitor (2022) gaat één op de vijf wekelijks naar een ontmoetingscentrum voor mensen met dementie. | 14

Vindbaarheid activiteiten Naast de deelname aan activiteiten buitenshuis is ook aan de respondenten gevraagd hoe zij deze activiteiten hebben gevonden. Hieruit blijkt dat de meeste respondenten via hun casemanager op activiteiten worden gewezen (51%). 19% krijgt hier informatie over via mensen uit hun omgeving en 4% via de WMO-consulent van de gemeente. Daarnaast geeft een respondent aan via een folder in het ziekenhuis bij het Odensehuis terecht te zijn gekomen. Via wijkverpleegkundige

Via casemanager dementie

Via praktijkondersteuner huisarts (POH)

Via WMO consulent van de gemeente

Via iemand uit omgeving

Anders 0% 26%

51% 19% 4% 0%

Figuur 5 Doorverwijzing activiteiten (Bron: Partoer 2022)

2.4 Resultaten behoefte dagactiviteiten vragenlijst Uitvraag Om de behoefte aan dagactiviteiten van mensen met dementie te achterhalen is in de vragenlijst gevraagd aan welke vorm van activiteiten zij op dit moment behoefte hebben. Daarnaast is een aantal stellingen voorgelegd aan de respondenten. Deze stellingen gaan over de voorwaarden om deel te nemen aan dagactiviteiten. Respondenten konden aangeven in welke mate zij het eens of oneens zijn met de stellingen. Soort activiteiten waar behoefte aan is Op de vraag aan welke vorm van activiteiten mensen behoefte hebben, blijkt dat respondenten met name behoefte hebben aan ontmoeting (52%) en emotionele steun (44%). Wat opvalt, is dat bijna geen respondenten aangeven behoefte te hebben aan activiteiten gericht op informatie over dementie (4%). Van de jonge respondenten met dementie (jonger dan 65 jaar) geeft iedereen aan behoefte te hebben aan ontmoeting. Zij geven daarnaast ook allemaal aan behoefte te hebben aan beweegactivitieiten. Geen van de jonge mensen met dementie heeft behoefte aan activiteiten gericht op informatie over dementie.

“Ik heb op dit moment geen behoefte aan verdere activiteiten. Ik moet de diagnose dementie eerst nog een plekje geven. Ik wil graag de dagelijkse dingen zelfstandig blijven doen, samen met mijn partner.” (Persoon met beginnende dementie)

| 15

60 52 50

44 37

40 33 30

30 19

20 10 0

4 Ontmoeting

Emotionele steun

Beweeg activiteiten

Culturele activiteiten

Activiteiten gericht op informatie over dementie

Dagbesteding met indicatie (zoals bij een zorgboerderij)

Anders

Ontmoeting Emotionele steun Beweeg activiteiten Culturele activiteiten Activiteiten gericht op informatie over dementie Dagbesteding met indicatie (zoals bij een zorgboerderij) Anders

Figuur 6 Type activiteiten waar behoefte aan is (Bron: Partoer 2022)

In de Dementiemonitor (2022) is aan mensen met dementie gevraagd wat zij nodig hebben om langer mee te kunnen blijven doen in de samenleving. 34% van de respondenten uit dit onderzoek hebben geen behoefte aan iets ‘extra’s’ om langer mee te blijven doen aan de samenleving. Wanneer respondenten wel aangeven iets nodig te hebben, komen deze resultaten in grote lijnen overeen met het behoefteonderzoek voor de gemeente Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf. De meeste respondenten geven in de Dementiemonitor (2022) namelijk aan dat zij onder de mensen willen blijven en sociale contacten met familie, vrienden en/of lotgenoten willen onderhouden. Daarnaast vinden respondenten het belangrijk beleiding en/of ondersteuning te krijgen van naasten of van vrijwilligers. Ten slotte geven respondenten in de Dementiemonitor (2022) aan actief te willen blijven en te willen blijven bewegen, bijvoorbeeld door te wandelen, fietsen of te sporten. Voorwaarden voor deelname aan activiteiten Om te achterhalen welke voorwaarden mensen met dementie belangrijk vinden bij het deelnemen aan dagactiviteiten, zijn een aantal stellingen aan hen voorgelegd. Bij het formuleren van de stellingen is onder andere gekeken naar een onderzoek van Movisie (2021) naar zinvolle dagactiviteiten in gemeenten voor mensen met dementie.

Uit onderzoek (Han, Radel, McDowd & Sabata, 2015) blijkt dat drie elementen erg belangrijk zijn voor mensen met dementie wanneer zij deelnemen aan dagactiviteiten, namelijk: 1. In contact blijven met jezelf. Mensen met dementie vinden het belangrijk door te gaan met activiteiten die zij ook al ondernamen voordat zij dementie kregen. | 16

2. In contact blijven met anderen. Het ondernemen van dagactiviteiten is belangrijk voor mensen met dementie om niet alleen te zijn of zich alleen te voelen. 3. Veilige en vertrouwde omgeving. Om deel te nemen aan zinvolle dagactiviteiten hebben mensen met dementie behoefte aan een vertrouwde omgeving. Deze punten zijn verwerkt in de stellingen die zijn voorgelegd aan de respondenten. Daarnaast is onder andere een vraag gesteld over vervoer en de taal die wordt gesproken. In onderstaande figuur zijn de resultaten van deze stellingen weergegeven.

Ik heb vervoer naar de locatie van de activiteit

15 4 7

48

26

Voldoende activiteiten met eerste taal als voertaal

11 7

26

41

15

Mensen zonder dementie doen ook mee aan activiteit

11 4

37

30

19

Vertrouwde omgeving is belangrijk 404

44

Activiteiten die men voor dementie deed belangrijk

19

15

Voldoende geschikte activiteiten in mijn omgeving

19

19

Spannend om activiteiten buiten de deur te doen

19

48 30

19 37

11

22

37

22

Liever activiteiten thuis dan buitenshuis

11 11

37

19

Behoefte aan activiteiten in groepsverband

30

26

19

Spannend om alleen activiteiten te ondernemen

22

Behoefte aan individuele activiteiten 0 Helemaal mee oneens

Mee oneens

19

30 20

Neutraal

19

22 22 40

Mee eens

11 22

15 22

26 60

4

11 15

19 80

4 100

120

Helemaal mee eens

Figuur 7 Voorwaarden voor deelname aan activiteiten (Bron: Partoer 2022)

Uit deze resultaten blijkt dat voor bijna alle respondenten een vertrouwde omgeving belangrijk tot zeer belangrijk is bij het ondernemen van dagactiviteiten. Ook geeft 49% van de respondenten aan het belangrijk te vinden dat ook mensen zonder dementie meedoen aan de activiteiten. 37% is neutraal over deze stelling. Het voortzetten van activiteiten die men deed voordat de diagnose dementie werd gesteld, wordt door 38% van de respondenten belangrijk tot heel belangrijk gevonden. 30% geeft aan hier neutraal in te staan. Dit sluit aan bij de elementen voor deelname aan dagactiviteiten die volgens onderzoek (Han, Radel, McDowd & Sabata, 2015) belangrijk zijn. 33% van de respondenten is het eens of helemaal eens met de stelling dat zij het spannend vinden om activiteiten buiten de deur te doen. Het merendeel is hier neutraal over (37%). 41% geeft aan het niet of helemaal niet spannend te vinden om alleen activiteiten te ondernemen, 37% vindt dit wel spannend. Het merendeel van de respondenten geeft daarnaast aan geen behoefte te hebben aan activiteiten in groepsverband (56%) of aan individuele activiteiten | 17

(52%). 41% onderneemt liever thuis activiteiten dan buitenshuis, 37% is hier neutraal over. Uit deze resultaten blijkt dat een deel van de respondenten het spannend vindt om nieuwe activiteiten te ondernemen, al dan niet alleen. En het grootste deel van de respondenten geeft daarnaast aan geen behoefte te hebben aan individuele of groepsactiviteiten. De meeste respondenten hebben vervoer naar de locatie van hun activiteit (74%). Daarnaast geeft ook het merendeel van de respondenten aan dat er voldoende activiteiten zijn waar zijn/haar voertaal wordt gesproken (56%). Al geeft daarentegen slechts 26% aan dat er voldoende activiteiten in de omgeving zijn. Activiteiten die gemist worden Naast de behoefte en voorwaarden voor dagactiviteiten is ook gevraagd of mensen met dementie op dit moment activiteiten missen in hun dorp of nabije omgeving. De meeste respondenten vinden het moeilijk om deze vraag te beantwoorden en hebben geen reactie ingevuld op deze vraag of geven aan dat zij niets missen. De respondenten die wel iets hebben ingevuld geven aan dat zij kaarten of klaverjassen en ‘koffiedrinken met huisvrouwen’ missen. Ook geven respondenten aan dat de dagbesteding goed bevalt en rust geeft.

“Ik ga wekelijks naar het Odensehuis, dat is heel prettig en vertrouwd. Mijn dochter komt regelmatig langs en is ondersteunend. En verder ben ik thuis met mijn echtgenoot of ga met hem fietsen of een beetje in de tuin werken.” (Respondent vragenlijst over bezoek aan Odensehuis).

Dagdeel activiteiten De meeste respondenten geven de voorkeur aan activiteiten in de ochtend (46%). Daarnaast onderneemt 43% het liefst activiteiten op het eerste deel van de middag. Een klein deel van de respondenten doet dit het liefst op het tweede deel van de middag (7%), 4% in de avond en nog eens 4% in het weekend. Verandering behoefte door corona In de vragenlijst is gevraagd of hun behoefte aan dagactiviteiten is veranderd als gevolg van de coronapandemie. 15% geeft aan dat dit het geval is. Van deze groep geeft de helft aan het prettiger te vinden om activiteiten in kleinere groepen te ondernemen. De andere helft vindt het fijn als de activiteiten buiten plaats kunnen vinden.

2.5 Onderzoeksopzet semigestructureerde interviews Naast de vragenlijst zijn ook semigestructureerde interviews afgenomen met mensen met dementie, mantelzorgers en professionals. Deze gesprekken zijn op verschillende locaties verspreid over de gemeenten Heerenveen, Weststellingwerf en Opsterland gevoerd. Dat zijn locaties waar mensen met dementie komen in de drie gemeenten waar dit onderzoek zich op richt. Hierdoor is het mogelijk een beter beeld te krijgen van de behoeften van mensen met dementie en hun mantelzorgers. Op sommige locaties was het gezien de situatie moeilijk om in gesprek te gaan met de mensen met dementie zelf. Daar is om die reden een gesprek gevoerd met de professionals die begeleiding bieden op die locaties. Voor de semigestructureerde interviews zijn de volgende locaties zijn bezocht: | 18

-

-

-

-

-

Alzheimer Café Heerenveen: hier is een groepsgesprek gevoerd met aanwezige mantelzorgers en mensen met dementie. Op het moment van bezoek waren veertien deelnemers aanwezig. Daarnaast is via een casemanager dementie een terugkoppeling gegeven over het Alzheimer Café in Wolvega. Dagbesteding Welzijn aan Huis in Wolvega: hier zijn gesprekken gevoerd met verschillende bezoekers van de dagbesteding. Op het moment van bezoek waren veertien deelnemers aanwezig. Met hen is door middel van individuele gesprekken en groepsgesprekken gesproken. De meeste mensen hadden vergevorderde dementie, dat maakte het voeren van een goed gesprek lastiger. Daarom is ook gesproken met de begeleiding van de dagbesteding. Dagbesteding ’t Hummelhûs in Oudehorne: hier zijn gesprekken gevoerd met verschillende bezoekers van de dagbesteding. Op het moment van bezoek waren twaalf deelnemers aanwezig. Er is met vier mensen met dementie en met een begeleider gesproken. Odensehuis Heerenveen en Beetsterzwaag: hier zijn groepsgesprekken en individuele gesprekken gevoerd met mensen met dementie en mantelzorgers. In Beetsterzwaag is een gesprek gevoerd met vijf mensen met dementie en drie mantelzorgers. In Heerenveen is met name met de begeleider van het Odensehuis gesproken. Wel waren hier twee mensen met dementie aanwezig, maar de situatie liet het op dat moment niet toe met hen in gesprek te gaan.

Naar aanleiding van de vragenlijst zijn telefoongesprekken gevoerd met twee mantelzorgers. Vier mantelzorgers wilden in gesprek, om diverse redenen zijn er geen gesprekken gevoerd met de overige twee mantelzorgers.

Tijdens de gesprekken is gekozen voor de opzet van semigestructureerde interviews. Dit betekent dat voorafgaand aan het gesprek een aantal onderwerpen en vragen zijn vastgesteld. Tijdens het gesprek was daarnaast ook de ruimte om door te vragen op bepaalde onderwerpen en aanvullende vragen te stellen. Hierdoor was het mogelijk om optimaal aan te sluiten bij de situatie en ook zo natuurlijk mogelijk in te voegen bij de activiteit die werd bezocht. De onderwerpen die in elk gesprek in ieder geval zijn besproken, gaan over hoe mensen de huidige activiteit(en) ervaren en welke behoefte aan activiteiten zij hebben. Om de anonimiteit van de deelnemers te waarborgen worden de resultaten hierna niet per locatie uitgewerkt, maar per doelgroep. Zo zijn de resultaten niet meer terug te leiden naar een specifieke persoon of locatie.

2.6 Resultaten gesprekken mensen met dementie Ervaring huidige activiteit(en) Aan de mensen met dementie met wie is gesproken, is gevraagd wat zij vinden van de activiteit die zij op dat moment bezoeken. Over de dagbesteding wordt veelal aangegeven dat mensen niet altijd zin hebben om te gaan. Een deel geeft zelfs aan met tegenzin bij de dagbesteding te zijn. Dit lijkt met name samen te hangen met het stadium van dementie waarin men zich bevindt. Mensen met beginnende dementie geven vaker aan dat zij het moeilijk vinden om naar de dagbesteding te gaan. Wel is belangrijk om aan te geven, dat zij dit ook nog beter onder woorden kunnen brengen dan mensen met gevorderde dementie. De mensen met beginnende dementie waarmee is gesproken, geven aan nog in een rouwproces te zitten of er is regelmatig sprake van irritatie tussen de persoon met dementie en de partner.

| 19

“Hoewel iedereen erg vriendelijk is, vind ik het verschrikkelijk om hiernaartoe te moeten. Mijn psycholoog heeft voorgesteld om nog een dag naar de dagbesteding te gaan. Maar dat wil ik absoluut niet, daar is het nog te vroeg voor.” (Persoon met beginnende dementie over de dagbesteding)

Een aantal van de bevraagde mensen geeft aan het wel fijn te vinden bij de dagbesteding. Bijvoorbeeld omdat zij hier andere mensen ontmoeten: “fijn dat we niet de hele dag thuis zitten”. De activiteiten bij de dagbesteding en bij de Odensehuizen worden aangepast aan de behoeften van de deelnemers. Dit vinden de meeste mensen fijn.

“Laat mij maar wat omscharrelen, ik red mij wel, beetje hier aan het werk in de tuin is prima.” (Persoon met beginnende dementie over dagbesteding)

De meeste mensen die naar een dagbestedingslocatie gaan, worden met een taxibusje opgehaald. Voor sommige mensen is dit een extra stimulans om te gaan. Wanneer zij niet opgehaald zouden worden, is de kans groter dat zij ook niet naar de dagbesteding gaan. Over het algemeen zijn mensen tevreden over de locatie waar de activiteit wordt aangeboden. Behoefte aan activiteiten De meeste mensen met dementie die zijn gesproken, vinden het moeilijk aan te geven aan wat voor activiteiten zij behoefte hebben. Wel komt duidelijk naar voren dat zij graag thuis bezig zijn of wat boodschapjes doen. Ook geven de meeste mensen aan graag te wandelen of te fietsen of creatief bezig zijn. Hieruit blijkt dat mensen met dementie vooral behoefte hebben aan het voortzetten van hun normale leven. Dit bleek eerder ook al uit de vragenlijst, waarbij mensen aangeven geen behoefte te hebben aan individuele- of groepsactiviteiten. Het rouwproces en het inleveren van de mobiliteit spelen ook een belangrijke rol bij de behoefte aan activiteiten die mensen hebben. Uit het onderzoek van Alzheimer Nederland (2022) blijkt ook dat mensen met dementie zich vrij willen voelen en onderdeel van de maatschappij willen zijn. Een ontmoetingsplek of andere vorm van activiteiten gericht op mensen met dementie valt daar voor mensen met dementie niet (meteen) onder.

2.7 Resultaten gesprekken mantelzorgers Ervaring huidige activiteit(en) De mantelzorgers die zijn gesproken voor dit onderzoek zijn over het algemeen tevreden met de activiteiten waar hun naaste met dementie aan deelneemt. Activiteiten zoals het Odensehuis en de dagbesteding zorgen ervoor dat de mantelzorgers ontlast worden en even hun handen vrij hebben. Al verschilt deze ervaring van persoon tot persoon. Tijdens een van de gesprekken gaf een mantelzorger ook aan het juist moeilijk te vinden als de partner hele dagen naar de dagbesteding was. Het voelt dan gek om niet samen thuis te zijn. Het Alzheimer Café wordt met name door mantelzorgers bezocht vanwege de informatie die daar gegeven wordt. Er worden daar diverse aspecten van het ziektebeeld en alles wat daarbij komt kijken besproken. Deze informatie is voor mantelzorgers erg waardevol. Daarnaast is het ook een mooie ontmoetingsplek om ervaringen met elkaar te delen. Wel is het voor | 20

sommige mensen een obstakel dat het betaald parkeren is bij het Alzheimer Café in Heerenveen. Ook in Wolvega is de ervaring dat de locatie van het Alzheimer Café soms moeilijk te bereiken is, doordat de wegen in het centrum in slechte staat zijn. Daardoor is het moeilijk om daar bijvoorbeeld met een rolstoel te lopen. Ook wordt in de gesprekken respijtzorg genoemd. Eén van de mantelzorgers waarmee is gesproken is wel eens op een respijtweekend geweest: “Ik ben nu twee keer mee geweest en dat vind ik heel waardevol. We kunnen tijdens zo’n weekend weer even opladen, ontspannen en tot rust komen. Er zijn leuke activiteiten.” Wel geeft deze respondent aan dat mensen soms worden uitgeloot voor zo’n weekend. Dat wordt als erg jammer ervaren. Behoefte activiteiten voor mantelzorgers Uit de gesprekken die met mantelzorgers is gevoerd, blijkt met name dat zij behoefte hebben aan activiteiten die hen even kunnen ontlasten. Veel mantelzorgers geven namelijk aan dat zij overbelast zijn. Dit blijkt ook wel uit het regiorapport van de dementiemonitor 2020 (Alzheimer Nederland, 2020). In de regio Friesland geeft 63% van de mantelzorgers aan dat zij dagelijks en/of ook ’s nachts voor hun naaste met dementie zorgen (landelijk is dit 52%). 52% voelt zich sterk belast (tamelijk zwaar, zeer zwaar of overbelast). Landelijk ligt dit percentage op 53%.

Daarom geven de mantelzorgers in de gesprekken van dit onderzoek aan dat zij behoefte hebben aan iemand die af en toe een-op-een activiteiten met hun naaste met dementie zou kunnen ondernemen. Denk bijvoorbeeld aan een maatje.

“Ik heb de wens dat er iemand is die hem (red. persoon met dementie) motiveert om iets te doen. Bijvoorbeeld 1 keer per week of 1 keer per twee weken 1 op 1 met iemand gaan fietsen. (…) Ik wil wel eens alleen zijn, even in een boekje duiken. Je houdt het altijd in de gaten, ik mis nu vrijheid.” (Mantelzorger over partner met dementie).

Een andere belangrijke behoefte van mantelzorgers die uit de gesprekken naar voren komt, is het ontmoeten van andere mantelzorgers. Eén van de mantelzorgers die aangeeft hier behoefte aan te hebben, heeft dit ook met de casemanager besproken. Die verwees de mantelzorger door naar een specialist, terwijl dat nou juist niet is waar de behoefte ligt: “Ik zou het fijn vinden om een praatgroepje te hebben met andere partners van mensen die dementie krijgen. Om herkenning te vinden bij elkaar en te zien hoe anderen ermee omgaan. Gewoon een bakje koffie drinken met iemand die mijn situatie herkent.” Het is belangrijk te benadrukken dat het voor de mantelzorgers niet gaat om vermaak, maar om het ontmoeten van elkaar en het vinden van een luisterend oor. In deze behoefte wordt volgens de respondenten die zijn gesproken (op dit moment) nog niet voorzien in de drie gemeenten. Behoefte activiteiten naaste met dementie Met de mantelzorgers is ook gesproken over de behoefte aan activiteiten die zij voor hun naaste met dementie zien. Tijdens deze gesprekken geven de mantelzorgers aan dat het vooral belangrijk is dat activiteiten op een vaste plek worden georganiseerd en een ongedwongen karakter hebben. Ook is het van belang dat er niet te veel prikkels zijn. De activiteiten moeten aansluiten bij wat de mensen met dementie leuk vinden om te doen. Verder | 21

is het van belang niet via internet te communiceren over activiteiten. Dit is niet de goede manier om mensen met dementie te bereiken.

“Het laatst geleerde, verleer je als eerste weer. Hou daar rekening mee in de activiteiten. Telefoons zijn ook moeilijk. Benaderen is heel moeilijk, dan moet het van de mantelzorger komen. Niet iedereen kan dat. Informatie in een huis-aan-huis krant is cruciaal.” (Mantelzorger over communicatie over georganiseerde activiteiten voor mensen met dementie).

2.8 Resultaten gesprekken met professionals Ervaring huidige activiteiten Op een aantal locaties zijn ook gesprekken gevoerd met professionals, zoals op de dagbestedingslocaties en bij de Odensehuizen. Uit deze gesprekken blijkt dat de professionals die betrokken zijn bij deze voorzieningen zoveel mogelijk proberen aan te sluiten bij de behoeften van de deelnemers. Daarnaast geeft een professional aan dat de locatie van de activiteit ook erg belangrijk is:

“We zitten op dit moment in een wijkcentrum, maar moeten straks naar een zorginstelling. Dat is mogelijk niet bevorderlijk voor potentiële deelnemers. Dit kan erg confronterend zijn voor deelnemers, zij zien dan hun voorland in zo’n zorginstelling. Dit geldt ook voor mensen die naar de dagbesteding of een zorgboerderij gaan. Daar zijn ook mensen die veel verder in hun dementie zijn en dat is eng en verdrietig voor de persoon die nog maar net de diagnose dementie heeft gekregen.” (Medewerker Odensehuis) Samenwerking gemeenten Voor professionals die activiteiten of andere voorzieningen aanbieden voor mensen met dementie is het belangrijk goede en duidelijke afspraken te maken met de gemeenten. Professionals geven aan dat dit op dit moment nog wel eens zoeken is. In verschillende gemeenten worden bijvoorbeeld verschillende afspraken gemaakt over vervoer. Waardoor het voor bepaalde aanbieders niet altijd mogelijk is om activiteiten aan te bieden in die betreffende gemeente. Volgens een aantal respondenten mogen gemeenten op dit moment zes weken doen over en aanvraag voor hulp. Dat is volgens de professionals in sommige gevallen best lang. Zo kan het voorkomen dat iemand na een dag proefdraaien enthousiast is over een dagbestedingslocatie, maar dat de gemeente nog moet bepalen of er een indicatie gesteld kan worden.

Tot die tijd kost het mensen zelf geld om mee te doen aan de dagbesteding of kunnen ze nog niet gaan. Hierdoor is er volgens de professionals een groter risico op afhaken. Tenslotte geven professionals aan dat er vaak wordt doorverwezen naar vrijwilligersorganisaties, bijvoorbeeld voor maatjes. Maar veel organisaties hebben te weinig of geen vrijwilligers. Er is een sterke behoefte aan maatjes, maar deze zijn niet voldoende te vinden. | 22

2.9 Resultaten onderzoek activiteiten voorliggend veld Zoals blijkt uit het behoefteonderzoek, is het voor mensen met dementie belangrijk om zo lang mogelijk mee te doen aan het maatschappelijk leven. Verenigingen en maatschappelijke organisaties zijn hier onderdeel van. Daarom is het van belang te onderzoeken hoe zij eventueel omgaan met mensen met dementie binnen hun vereniging en waar eventueel nog behoeften liggen of wat mooie voorbeelden zijn. Om hier een eerste beeld van te krijgen is voor dit deel van het onderzoek een aantal verenigingen en andere maatschappelijke organisaties benaderd. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste resultaten besproken. Semigestructureerde interviews Om een beeld te krijgen van de organisaties waar het om gaat binnen de gemeenten Heerenveen, Opsterland en Weststellingwerf is een uitvraag gedaan binnen het betrokken Dementie Netwerk van de drie gemeenten naar welke goede voorbeelden zij kennen. Uit deze uitvraag is een lijst van zeven partijen naar voren gekomen. Deze partijen zijn benaderd voor een telefonisch of digitaal semigestructureerd interview. Voor de gesprekken is een interviewleidraad opgesteld, maar er is ook ruimte gelaten voor aanvullingen vanuit de geïnterviewde persoon. De vragen zijn met name gericht op of er ook actieve leden bij de vereniging of organisatie zijn waarvan bekend is dat zij dementie hebben.

En of een lid met dementie actief kan blijven bij de vereniging of maatschappelijke organisatie. Deze vragen zijn aangepast op de organisatie waar op dat moment mee is gesproken. Benaderde partijen Vanuit de lijst van zeven partijen is het gelukt om vijf partijen te interviewen: 1. Bibliotheek Zuidoost Fryslân. 2. Openluchtmuseum It Damshûs. 3. Sportstad Heerenveen. 4. Verenigingsondersteuner Weststellingwerf en Opsterland (buurtsportcoach vanuit Sport Fryslân). 5. Overdagkoor bij Sûnenz. Hieronder staan de belangrijkste resultaten uit de gesprekken met verschillende partijen beschreven. 1. Bibliotheek Zuidoost Fryslân Bij bibliotheek Zuidoost Fryslân is gesproken met een projectleider. De bibliotheek maakt steeds meer een overgang door van klassieke bibliotheek naar een plek met een meer maatschappelijke functie. Hierdoor komt de bibliotheek steeds meer in contact met verschillende doelgroepen. In principe is iedereen welkom in de bibliotheek, men is vrij om plaats te nemen. Er is gratis koffie en mensen kunnen lezen aan de leestafel. Wel is het volgens de geïnterviewde medewerker belangrijk om ervoor te waken geen dagbestedingslocatie te worden. Op dit moment organiseert bibliotheek Zuidoost Fryslân geen activiteiten specifiek voor mensen met dementie.

Ook zijn er volgens de geïnterviewde medewerker geen mensen in dienst of actief als vrijwilliger waarvan bekend is dat zij dementie hebben: “Ik denk ook dat dat het moeilijk wordt om te werken bij de bibliotheek als je dementie hebt. Je moet veel onthouden en categoriseren tijdens het werk. Mocht de situatie zich voordoen, dan staat het management er wel voor open om hier samen naar te kijken. Wel vraag ik me af of mensen dit altijd open durven te vertellen.” | 23

Binnen de bibliotheek zijn verschillende activiteiten gericht op het verbeteren van digitale vaardigheden, zoals het omgaan met tablets en ‘digivitaler’. Ook is bij de bibliotheek een informatiepunt voor de digitale overheid. Bij de mensen die gebruik maken van deze activiteiten kunnen ook mensen met beginnende dementie zitten. De bibliotheek werkt steeds meer samen met welzijnsorganisaties en verwijst mensen door, wanneer nodig. In dit proces liggen volgens de geïnterviewde medewerker wellicht nog kansen voor mensen met zorgvragen, bijvoorbeeld mensen met dementie: “Aan de andere kant kunnen we niet van bibliotheekmedewerkers verlangen dat zij precies uitvragen wat er bij mensen speelt of aan de hand is.” Volgens de geïnterviewde medewerker ligt er voor de bibliotheek een kans om een faciliterende rol te spelen bij het organiseren van trainingen of voorlichtingen over het omgaan met dementie. Niet alleen voor de eigen medewerkers, maar ook in het beschikbaar stellen van hun accommodatie om zo’n training te organiseren. De bibliotheek is een neutrale plek en bekend bij veel inwoners. De bibliotheek kan ook een mooie plek zijn voor het organiseren van een Alzheimercafé, dit gebeurt ook al in Heerenveen. 2. Openluchtmuseum It Damshûs Bij openluchtmuseum It Damshûs is gesproken met een gids en tevens bestuurslid van het museum.

It Damshûs is een openluchtmuseum in Nij Beets, gericht op de geschiedenis van de turfwinning en hoe de veenarbeiders leefden en werkten in de periode van 1863 tot 1920. Bij het museum zelf werken volgens de geïnterviewde medewerker geen mensen met dementie (voor zover dit bekend is). Wel valt het als gids op dat mensen met (beginnende) dementie regelmatig langskomen voor een rondleiding en goed reageren op onderwerpen, zoals turf en veen. Dit roept herinneringen op voor hen, hierdoor vertellen mensen veel over wat ze vroeger hebben meegemaakt: “Er was een mevrouw met dementie die kwam vijf keer per jaar naar het museum. Ze was elke keer weer vergeten dat ze was geweest, maar elke keer weer blij dat ze was geweest.” Vanuit het museum wordt rekening gehouden met mensen met dementie, maar bijvoorbeeld ook met groepen die vanuit een verzorgingshuis komen. De geïnterviewde medewerker geeft aan dat hier geen specifieke trainingen voor zijn gevolgd en dat is volgens de medewerker ook niet nodig: “Dat hoort bij het werken als gids, als er een groep kinderen komt, wordt de rondleiding hier ook op aangepast. Voor oudere mensen of mensen met dementie wordt wat langzamer gesproken en meer ingestoken op de nostalgische elementen van het museum.”.

Dit is volgens de geïnterviewde medewerker ook een belangrijke tip voor andere organisaties wanneer zij mensen met dementie willen bereiken: “Sluit in activiteiten aan bij het nostalgiegehalte, bij een maatschappijbeeld waar mensen zich nog goed in kunnen verplaatsen.” 3. Sportstad Heerenveen Bij Sportstad Heerenveen is gesproken met de coördinator van het sportcentrum. Het gesprek is met name gericht op de activiteiten die plaatsvinden in het zwembad. In het zwembad van Sportstad Heerenveen zijn een aantal zogenoemde medische groepen. Dit zijn zwemgroepen voor mensen met niet aangeboren hersenletsel, diabetes, reuma, hartpatiënten en mensen met andere aandoeningen. Binnen deze groepen zitten ook twee mensen met dementie. Deze groepen zijn vrij toegankelijk, de deelnemers betalen alleen wel een eigen bijdrage. De geïnterviewde medewerker geeft aan te merken dat mensen met | 24

dementie het heel leuk vinden om dit te doen: “Het kan hun ziekteproces ook wat vertragen, doordat ze geactiveerd, in beweging en uitgedaagd blijven.” Aan de andere kant hebben mensen met dementie wel vaak een buddy nodig om hen te ondersteunen om bij de accommodatie te komen en bij de oefeningen die tijdens de les worden gedaan. Daar kan het zwembad niet in faciliteren, zij geven alleen de lessen. Het zijn groepen van ongeveer tien mensen. De instructeur kan niet iedereen individueel helpen, hier hebben mensen dan soms ook extra hulp bij nodig: “Er is bijvoorbeeld een vrouw met dementie in de groep en haar man komt altijd mee. Zij doen samen de oefeningen en de man helpt de vrouw daarbij.” Het zwembad communiceert deze activiteit via de website en ze hebben contact met het ziekenhuis en huisartsen. Ook is er een keer iemand vanuit Alzheimer Nederland langs geweest om te kijken bij het zwembad. Deze persoon heeft gekeken wat er gedaan werd zodat hij/zij mensen met dementie (gemakkelijker) kan doorsturen naar Sportstad Heerenveen als zij interesse hebben.De meeste instructeurs hebben een opleiding Medisch Zwemmen gehad, waarbij dementie ook besproken wordt. Instructeurs staan er volgens de geïnterviewde medewerker wel voor open om echt dieper in te gaan op dementie.

Dit kan wellicht ook breder onder de aandacht gebracht worden bij alle instructeurs en bijvoorbeeld ook bij toezichthouders en receptionistes van het zwembad. Zo’n training is er nog niet eerder geweest. Hier liggen kansen om de bekendheid met dementie te vergroten. 4. Verenigingsondersteuner Weststellingwerf en Opsterland (buurtsportcoach vanuit Sport Fryslân) Bij Sport Fryslân is gesproken met de verenigingsondersteuner van de gemeenten Weststellingwerf en Opsterland.

Vanuit deze rol heeft de geïnterviewde geen zicht op sportverenigingen waar mensen met dementie actief zijn of een bepaalde rol hebben. Dit is volgens de geïnterviewde ook geen thema dat vaak besproken wordt. Veel verenigingen hebben wel een groepje met ‘oudere mannen’ die van alles doen voor de vereniging. Wellicht dat daar soms ook iemand met dementie tussen zit. Zo’n voorbeeld is er ook van V.V. Zandhuizen (gemeente Weststellingwerf). Daar kreeg iemand die betrokken was bij de club dementie. Deze persoon kon bij de woensdagochtendploeg van de vereniging actief blijven. Volgens de geïnterviewde hebben verenigingen misschien wel behoefte aan een training voor het omgaan met mensen met dementie, met name wanneer dit wat breder wordt getrokken. Bijvoorbeeld: hoe kun je oudere mensen aan je vereniging binden? Steeds meer verenigingen krijgen te maken met de gevolgen van de vergrijzing. Daarom spreekt zo’n training wellicht meer aan dan een training alleen gericht op dementie. ‘Old stars’ en ouderensport groeit bijvoorbeeld ook steeds meer. Er is ook steeds meer interesse in ‘walking football’. 5. Overdagkoor Sûnenz Vanuit het overdagkoor bij Sûnenz in Drachten is gesproken met Meindert Bosklopper. Hij heeft samen met zijn vrouw een aantal overdagkoren opgezet. Eén van deze koren wordt georganiseerd in het zorgcentrum Sûnenz in Drachten.

| 25

Mensen van 65 jaar en ouder van buiten het zorgcentrum kunnen meedoen aan het koor. Ook voor de bewoners van het zorgcentrum is dit leuk, want een aantal van hen komt regelmatig kijken bij de repetities. Hierdoor vindt ook vermenging plaats van mensen van buiten en van binnen het zorgcentrum. Zo is iemand vanuit het koor vrijwilligerswerk gaan doen bij het zorgcentrum. Volgens Meindert zitten in het koor op dit moment wel een aantal mensen met beginnende dementie. Wanneer de dementie van mensen vordert, is het moeilijk om bij het koor te blijven, omdat het tempo dan te hoog komt te liggen. Het mooie van dit koor is dat mensen onderling veel aan elkaar hebben. “Door het koor ontstaan onderling groepjes. Er zijn een aantal mensen die soms vergeten dat ze naar het koor moeten, dan wordt onderling afgesproken dat die mensen even gebeld worden. En mensen ondernemen ook samen activiteiten.” Op die manier heeft het koor nog meer waarde dan alleen zingen met elkaar. De sterke punten van dit koor zijn dat het een persoonlijke benadering heeft en dat mensen veel steun bij elkaar vinden. Ook geeft het koor mensen een ritme in de week. “Er doen ook twee vrouwen mee in het koor die beide hun man verloren aan dementie. Zij hebben nu veel aan elkaar en doen veel samen.

Zonder het koor hadden zij elkaar niet ontmoet.” Volgens Meindert zou het mooi zijn om met de mensen waarbij de dementie verder vordert, door te gaan in een aparte groep. Daar zijn dan muziektherapeuten voor nodig. Daarbij is het ook belangrijk dat de groep begeleid wordt door iemand die de doelgroep goed kent en er ook iets mee heeft.

| 26

3

Activiteitenaanbod zorgaanbieders

In Heerenveen, Opsterland, Westellingwerf en aangrenzende gemeenten zijn allerlei activiteiten- en zorgaanbieders op het gebied van dementie actief. Het doel van dit onderzoeksdeel is om in kaart te brengen welke aanbieders in deze regio zich richten op mensen met dementie en hun mantelzorgers. Vervolgens is aan zoveel mogelijk aanbieders gevraagd wat hun aanbod is en/of welke toekomstplannen er zijn. In de volgende paragrafen staan de resultaten hiervan beschreven. Informele initiatieven ontbreken hier. Informele initiatieven zijn niet genoemd bij dit onderdeel. Tijdens gesprekken met mantelzorgers wordt de behoefte aan ‘informeel een kopje koffie in de wijk met lotgenoten’ bijvoorbeeld wel genoemd.

3.1.

Onderzoeksopzet

Om het zorgaanbod in kaart te brengen is er een online vragenlijst opgesteld. Een deel van de aanbieders was al bekend, omdat deze onderdeel uitmaken van het netwerk dementie in de gemeente Heerenveen. Om een goed beeld te krijgen van het aanbod van deze partijen is er een digitale vragenlijst verzonden. De drie afzonderlijke gemeenten hebben een brief met uitleg over dit onderzoek en de link naar dezelfde digitale vragenlijst verzonden naar alle zorgaanbieders in hun eigen gemeente. Er is twee keer een herinnering verzonden om deel te nemen. Respondenten Op de uitnodiging om de vragenlijst in te vullen zijn 148 reacties van activiteiten- en zorgaanbieders gekomen. Hiervan bood ongeveer 25% activiteiten aan voor mensen met dementie of hun mantelzorgers. De resultaten van deze groep respondenten is geanalyseerd. Er is data opgeschoond, omdat bijvoorbeeld twee medewerkers van dezelfde organisatie de vragenlijst (hetzelfde) hadden ingevuld en door middel van deskresearch zijn er gegevens aangevuld. Uiteindelijk zijn er 33 activiteiten- en zorgaanbieders die op 50 locaties activiteiten voor mensen met dementie of hun mantelzorgers aanbieden. Daarnaast zijn er nog organisaties of functionarissen van de gemeente die vooral informatie geven en/of alleen begeleiding thuis bieden. Betrouwbaarheid Ook in de zorg zijn vraag en aanbod continu in beweging.

Aanbieders kunnen hierdoor (nog) niet in beeld zijn. Bovendien zijn er aanbieders die niet hebben gereageerd op de uitnodiging om deel te nemen aan het onderzoek. Het complete en actuele aanbod voor mensen met dementie en hun mantelzorgers kan daarom niet worden getoond. Op basis van de gegevens van de gemeenten zijn er 219 uitnodigingen verzonden. Dit leidde tot een hoge respons (1481), vervolgens is de lijst met aanbieders aangevuld d.m.v. deskresearch. Hierdoor is een aanzienlijk deel van het aanbod in beeld gebracht.

1 Dit is het totaal aantal reacties. Een aantal personen heeft het onderzoek twee keer ingevuld en door sommige organisaties is er door meerdere personen meegedaan. Het aantal unieke reacties is daarom lager.

| 27

3.1 Achtergrondkenmerken In deze paragraaf staan de resultaten die van de vragenlijst bekend. Een aantal personen heeft het onderzoek niet volledig afgerond. Wanneer er informatie over het aanbod en activiteiten is ingevuld, is het meegenomen in de resultaten. Aanbod Van de 148 respondenten geven er 49 aan dat ze aanbod hebben voor mensen met dementie of hun mantelzorgers. Vervolgens is er gevraagd op welke doelgroep het aanbod zich richt. Hierbij waren meerdere opties mogelijk. Het overgrote deel richt zich op mensen met beginnende dementie (86%)

33%

67%

Ja Nee

Figuur 8 Aanbod activiteiten (Bron: Partoer 2022)

Doelgroep waarop het aanbod is gericht

Aantal

Percentage

Mensen met beginnende dementie

37

86%

Mensen met gevorderde dementie

19

44%

Mantelzorgers

14

33%

Mensen met dementie en hun mantelzorgers

18

42%

Familie en naasten van mensen met dementie

13

30%

Mensen die willen sporten/bewegen

6

14%

Mensen die behoefte hebben aan sociale/culturele activiteiten in de buurt/wijk Anders

20

47%

10

23%

Bij de tien aanbieders die ‘anders’ hebben ingevuld, viel op dat dit grotendeels om de doelgroep van personen met psychiatrische problematiek ging. Activiteiten De meeste aanbieders bieden een dagbesteding (77%), gevolgd door het bieden van (specifieke) begeleiding en ondersteuning aan mensen met dementie (48%). Er zijn zes aanbieders die ‘anders’ hebben ingevuld, het gaat dan om thuis ondersteuning (twee keer), casemanagement (twee keer) en een activiteiten anders dan dagbesteding (twee keer). Aanbod van activiteit

Aantal

Percentage

Dagbesteding voor mensen met dementie

34

77%

Begeleiding en ondersteuning (specifiek) aan mensen met dementie

21

48%

Geven van informatie en advies (algemeen) aan mensen met dementie

13

30%

Ontmoetingsplek voor mensen met dementie

12

27%

Anders

6

14%

Digitale activiteiten voor mensen met dementie

3

7%

| 28

Dagbesteding De dagbesteding wordt het meest aangeboden door zorgaanbieders. De activiteiten op deze dagbestedingen zijn divers: het verzorgen van planten en/of dieren, werkplaatsen waar hout wordt bewerkt of reparaties aan voertuigen worden uitgevoerd, helpen in de keuken en activiteiten zoals knutselen, spelletjes doen, met elkaar zingen, uitjes naar een dierentuin of gezamenlijk koffiedrinken. Ook beweegactiviteiten zoals wandelen, (aangepaste) gymnastiek en dansen worden genoemd. Andere activiteiten Naast dagbesteding biedt een aantal aanbieders een ontmoetingsplek voor mensen met dementie. Hier praat men onder het genot van een kopje koffie of thee met elkaar, wordt er algemene informatie verstrekt en vinden er naar behoefte activiteiten, zoals het doen van spelletjes of met elkaar zingen, plaats. Er zijn een aantal aanbieders die activiteiten voor mantelzorgers organiseren waar er informatie en begeleiding wordt aangeboden. Ook is er een aanbieder actief die specialistische zorg thuis biedt. Andere kenmerken van de aangeboden activiteiten Het meeste aanbod richt zich op mensen die ouder zijn dan 70 jaar (92%), gevolgd door de leeftijdscategorie 51 tot 70 jaar (88%). Voor mensen tot 30 jaar (31%) en van 30 t/m 50 jaar (32%) is er aanmerkelijk minder aanbod.

In twee derde van de gevallen is de activiteit toegankelijk wanneer de persoon beschikt over een indicatie en is er sprake van een maatwerkvoorziening. 21% van de activiteiten is vrij toegankelijk en bij 14% wordt er om een vergoeding gevraagd. De aangeboden activiteiten dienen vooral als doel om: het bijdragen aan de kwaliteit van leven voor mensen met dementie (89%) en het bijdragen aan algemene gezondheid (84%). In 51% van de gevallen richt het aanbod zich op het helpen aanpassen aan de gevolgen van dementie. Activiteiten voor mantelzorgers Bij 37 aanbieders zijn er een of meerdere activiteiten voor mantelzorgers. In de tabel hieronder is weergegeven welke activiteiten dit zijn. Activiteit voor mantelzorgers Aantal Percentage Ontmoetingsplek voor mantelzorgers

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=6424a53f-c6d2-48b6-bfb6-5cc5f5296656