CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-14b Bijlage 1 - Werkplan Veenweideprogramma 2023 (0098477919).pdf

Raadsvergadering 30 januari 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken14.835 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

1

Inhoud 1 Inleiding ........................................................................................................................ 3 2 Organisatie in Fryslân ...................................................................................................... 4 3 Aanpak .......................................................................................................................... 5 4 Public affairs Rijk, Europa en private partijen ...................................................................... 7 5 Veenweide algemeen ....................................................................................................... 8 5.1 Communicatie ........................................................................................................... 8 5.2 Onderzoeken en proefprojecten ................................................................................. 10 6 Financiën ..................................................................................................................... 11 6.1 Kosten en financiering .............................................................................................. 11 6.2 Personeelsinzet ........................................................................................................ 11 7 Programmalijn 1 Waterbeheer en Klimaatadaptatie ...........................................................

12 Thema 1: Peilbeheer ...................................................................................................... 12 Thema 2: Waterberging en klimaatadaptatie ..................................................................... 12 Thema 3: Veenweide en het grondwatersysteem ............................................................... 13 8 Programmalijn 2 Bodem en Grondgebruik ........................................................................ 14 Thema 1: Veenoxidatie afremmen door bodemmaatregelen ................................................ 14 Thema 2: Bodemvruchtbaarheid/bodem in balans ............................................................. 15 Thema 3: Draagkracht en bodemverdichting ..................................................................... 16 Thema 4: Maisteelt en energiegewassen........................................................................... 17 9 Programmalijn 3 It Nije Buorkjen .................................................................................... 18 Thema 1: Verdiencapaciteit landbouw behouden en verbreden ............................................ 18 Thema 2: Landbouw en water ......................................................................................... 21 Thema 3: Kringlooplandbouw / 5 sterren landbouw............................................................

21 10 Programmalijn 4 Leefomgeving, natuur en biodiversiteit .................................................... 23 Thema 1: Natuur en biodiversiteit.................................................................................... 23 Thema 2: Landschap, cultuurhistorie en archeologie .......................................................... 24 11 Programmalijn 5 Integrale gebiedsaanpak ....................................................................... 28 11.1 Aldeboarn–De Deelen ............................................................................................. 28 11.2 Hegewarren ........................................................................................................... 30 11.3 Groote Veenpolder ................................................................................................. 32 11.4 Idzegea................................................................................................................. 33 11.5 Brekkenpolder ....................................................................................................... 34 11.6 Grouster Leechlân .................................................................................................. 35 11.7 Kansrijke initiatieven ..............................................................................................

36 12 Programmalijn 6 Onderzoek en Monitoring....................................................................... 39 Bijlage 1 Overzicht kosten en financiering ............................................................................ 40 Bijlage 2 Overzicht personeelsinzet ..................................................................................... 41

2

1 Inleiding In het Veenweideprogramma 2021-2030 is als ambitie benoemd dat er op de lange termijn (2050) sprake is van een blijvend evenwicht in het Friese veenweidegebied. Een evenwicht waarin veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot nagenoeg zijn gestopt. De kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd, funderingen worden niet verder aangetast, de landbouw heeft een duurzaam toekomstperspectief met een solide verdienmodel en de leefbaarheid en vitaliteit staan op een hoog peil. Om deze ambitie te bereiken benoemt het programma een aantal doelen, een strategie, een aanpak en een aantal activiteiten voor de periode 2021-2030. Concreet komt dit onder meer neer op het verhogen van het waterpeil in de gebieden met dik veen tot zo’n veertig centimeter onder het maaiveld. In 2023 wordt het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG) vastgesteld. De veenweidetaakstellingen zullen hier een onderdeel van zijn. Naar verwachting zal er in de gebieden worden gewerkt met aangescherpte doelstellingen en zal er meer druk komen op versnelling van de uitvoering. Dit werkplan gaat uit van de budgettering 2023 en geeft invulling aan de leidraad die ook in 2022 geldt: 1. samen met de Mienskip komen tot uitvoering en 2. hoe concreter, hoe beter. Status werkplan Het Veenweideprogramma 2021-2030 vormt het vertrekpunt voor dit werkplan.

Dit werkplan 2023 geeft weer wat er in 2023 gedaan wordt om de doelen van het Veenweideprogramma te realiseren en wat hiervoor nodig is (capaciteit en middelen). Het werkplan is bedoeld om inzicht te geven in de uitvoering van de veenweideopgave aan alle direct betrokken bestuurders. Op advies van het Bestjoerlik Oerlis Feangreide wordt het ter vaststelling aangeboden aan het college van Gedeputeerde Staten, dagelijks bestuur van Wetterskip Fryslân en colleges van burgemeester en wethouders van de zeven betrokken veenweidegemeenten.

3

2 Organisatie in Fryslân Voor een integrale bestuurlijke afweging is een Bestjoerlik Oerlis Feangreide (BOF) in het leven geroepen. Hierin zitten de gedeputeerde van de provincie, een dagelijks bestuurslid van het waterschap, een afgevaardigde van de zeven landbouwpartijen, een afgevaardigde van de natuuren milieupartijen, een wethouder namens de veenweidegemeenten en een afgevaardigde van de recreatiesector. De programmamanager Veenweide is samen met het Regieteam Veenweide verantwoordelijk voor de programmaorganisatie en is secretaris van het BOF. Daarnaast is de programmamanager eindverantwoordelijk voor de programmaorganisatie, waarin vijf van de zes partijen uit het BOF werken aan de uitvoering. De ANWB is niet vertegenwoordigd in de uitvoering. In 2022 is het Samenwerkingsplan Veenweide aan de betrokken partijen aangeboden, met uitzondering van de ANWB. Dit Samenwerkingsplan is een set van proces- en werkafspraken op hoofdlijnen tussen alle betrokken partijen. Onderdeel van dit plan is dat voor uitwerking van het Veenweideprogramma op gebiedsniveau Samenwerkingsovereenkomsten (SOK) worden afgesloten met een juridisch bindende status.

Figuur 2.1: Organisatiestructuur van het Veenweideprogramma. Het Regieteam bestaat uit medewerkers van provincie en het waterschap, de veenweidegemeenten, afvaardiging van natuurorganisaties, afvaardiging van landbouworganisaties en maatschappelijke organisaties. De programmaorganisatie is onderverdeeld in vier teams die functioneren ter ondersteuning van de gebiedsteams.

4

3 Aanpak Werkwijze De programmaorganisatie ontwikkelt zich naar een meer op uitvoering gerichte organisatie. Deze ontwikkeling wordt versneld voortgezet in 2023. Er wordt minder capaciteit ingezet op beleidsontwikkeling en meer op gebiedsontwikkeling. Ook wordt flink ingezet op (technologische) innovatie op de terreinen bodem, water en CO2-metingen. Het belangrijkste daarbij zijn de activiteiten die landelijk worden uitgevoerd door onder meer het Nationaal Onderzoeksinstituut Bodemdaling Veenweide (NOBV). Bij uitzondering heeft Fryslân ook op onderdelen een eigen onderzoekambitie, die voortkomt uit onze specifieke opgave. In programmalijn 6 – Onderzoek en Monitoring – leest u daar meer over. Het Veenweideprogramma werkt volgens de uitgangspunten van dynamisch programmeren en dynamisch financieren. Dit betekent dat er, lopende het programma, voortdurend wordt bijgesteld op basis van nieuwe inzichten of koppelkansen. De programmaorganisatie werkt volgens de Agile werkwijze. Kenmerk van deze werkwijze is een verantwoordelijkheid voor de uitvoering bij zelforganiserende teams en een intensieve kennisuitwisseling tussen alle betrokkenen. In 2023 wordt gewerkt met drie typen gebiedscategorieën: 1.

Ontwikkelgebieden: Aldeboarn-De Deelen en Hegewarren Deze gebieden staan vooraan in de uitvoering van de gebiedsontwikkeling en krijgen prioriteit bij de toedeling van schaarse middelen (geld en capaciteit). 2. Kansrijke gebieden: Idzegea, Groote Veenpolder, Grouster Leechlân en Brekkenpolder Deze gebieden bevinden zich in een gebiedsproces, waarbij de integrale aanpak van het tegengaan van de negatieve effecten van de bodemdaling centraal staat. In deze gebieden wordt ingezet op experimenten en innovatie en mogelijk ook op vormen van gebiedsontwikkeling. Idzegea heeft inmiddels een startnotitie opgesteld. Deze wordt in 2023 vastgesteld. Daarmee wordt Idzegea vanaf dat moment ook als Ontwikkelgebied aangemerkt. 3. Overige gebieden en kansrijke initiatieven In de overige gebieden wordt onder meer ingezet op ‘no regret’ maatregelen, zoals bijvoorbeeld flexibel peilbeheer en generieke maatregelen. Indien er projecten of initiatieven ontstaan vanuit deze gebieden, worden deze actief ondersteund. In het Veenweideprogramma 2021–20301 wordt meer specifiek aangegeven hoe de gebiedsontwikkeling wordt ingezet en welke kenmerken bij de verschillende gebiedscategorieën horen.

Het vastgestelde Veenweideprogramma 2021-2030 is na te lezen op onze website: www.veenweidefryslan.frl/veenweideprogramma-2021-2030/download 1

5

Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) In november 2022 heeft het Rijk de uitgangspunten voor het NPLG vastgesteld. Deze uitgangspunten bevatten de doelstellingen voor de provincies op het terrein van natuurherstel/stikstof, klimaat, waterkwaliteit en biodiversiteit. De meeste van deze doelstellingen liggen op de korte termijn, namelijk 2027 of 2030. Deze doelstellingen zijn gebaseerd op het herstel van het natuurlijk evenwicht in het Nederlands landelijk gebied vanuit de filosofie ‘water en bodem sturend’. Samen met de doelstellingen is er geld beschikbaar vanuit het Transitiefonds – € 25 miljard – en zijn er inhoudelijke kaders en spelregels meegegeven. Alles bij elkaar betekent het NPLG een ingrijpende verandering voor het Friese platteland. De provincie Fryslân stelt in juli 2023 het Fries Programma Landelijk Gebied vast. Hierin wordt aangegeven hoe de provincie in de hele regio samen met andere partijen en inwoners de doelen gaat realiseren. Een onderdeel van dit FPLG is de herijking van de doelstellingen van het beperken van CO2 als gevolg van veenoxidatie. Het Friese veenweidegebied is een belangrijk onderdeel van het FPLG, omdat veel elementen van ‘water en bodem sturend’ hier samenkomen, zoals: • • • • • • •

vermindering van bodemdaling; beperken van CO2-uitstoot uit de bodem; herstel van de grondwaterbalans; beperking uitstoot in en rondom natuurgebieden; extra opgave waterberging als gevolg van peilverhoging en klimaatverandering; tegengaan verdroging natuur; perspectief bieden aan landbouw die ‘onder druk staat’.

6

4 Public affairs Rijk, Europa en private partijen Zowel vanuit Europa als het Rijk ligt er een aantal beleidskaders die (mede) bepalend zijn voor het Friese Veenweideprogramma. Op Europees niveau zijn dit met name de duurzaamheidsvoornemens op het terrein van klimaat (Fit for 55) en landbouw (Farm to Fork). Als uitvloeisel van dit Klimaatakkoord is medio 2020 het Nationaal Veenplan door de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) aan de Tweede Kamer aangeboden. Kern van dit plan is een gefaseerde aanpak om in 2030 te komen tot vertraging van de bodemdaling in de Nederlandse veengebieden en het beperken van de uitstoot van CO2-eq met 1 megaton. Onderdeel van de Rijksbrede aanpak zijn de zogeheten Impulsgelden. Met deze middelen (€ 276 mln.) wordt ingezet op landelijk onderzoek en regionale gebiedsontwikkeling. Het Veenweideprogramma beïnvloedt actief het beleid om de financiële doelstelling van het Veenweideprogramma (€ 550 mln. in 2030) te realiseren. Wij richten ons daarbij op het Rijk, Europa en private en maatschappelijke doelstellingen. Door de komst van het eerdergenoemde NPLG wordt in 2023 de actieve lobby minder gericht op middelen en wordt meer ingezet op beleidsbeïnvloeding.

Rijk Tot dusver zijn financiële bijdragen ontvangen vanuit de volgende programma’s: • Klimaatenvelop; • Klimaatakkoord (Impulsgelden en VIPNL2); • Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland; • Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw; • Versnellingsgelden Transitiefonds. Inmiddels heeft de Friese Veenweidecoalitie ook een aanvraag ingediend voor het Veenweideprogramma voor het zogeheten Nationaal Groeifonds. Deze aanvraag is onderdeel van een bredere aanvraag die is ingediend door de coalitie NL2120, die zich richt op het herstel van de natuurbalans in ons land. De aanvraag bedraagt € 12,5 mln. en is gericht op een concrete pilot die het verdienvermogen van de natuurinclusieve landbouw versterkt. Naast de gelden die beschikbaar zijn voor gebiedsprocessen zijn er ook middelen van het Rijk voor het agrarisch natuurbeheer. Vanaf 2023 wordt dit geld (zogeheten ANLb-gelden3) in toenemende mate betrokken bij de doelstellingen van de transitie in het landelijk gebied, zoals beschreven in het NPLG. De Veenweide-organisatie ondersteunt – samen met de Friese Landbouwadviespool en de Kollektiven – agrarisch ondernemers om te komen tot succesvolle inzet van de middelen. Europa Vanuit Europa zijn diverse fondsen beschikbaar die de doelstellingen van het Veenweideprogramma dichterbij kunnen brengen.

De belangrijkste hiervan zijn Life (natuur, milieu en klimaatsubsidie), Horizon (innovatie), POP (plattelandsontwikkelingsprogramma) en diverse landbouw- en natuurprogramma’s. Vanaf 2023 zijn specifiek middelen beschikbaar voor agrarisch ondernemers op de veenweide beschikbaar vanuit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Deze middelen zijn bedoeld om landbouwbedrijven te ondersteunen met de overgang naar meer natuurinclusief boeren. In totaal is € 376 mln. beschikbaar voor de agrarische bedrijven in Nederlands veenweidegebied in de periode tot 2028. Een belangrijk deel daarvan komt beschikbaar via gebiedspilots (‘Impuls’) van elk € 5 mln. per gebied. De programmaorganisatie Veenweide gebruikt dit geld actief om de diverse gebiedsprocessen in Fryslân te ondersteunen.

2 3

Zie paragraaf 5.2 voor een toelichting op VIPNL ANLb: Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer

7

5 Veenweide algemeen 5.1 Communicatie Het Veenweideprogramma kent een groot aantal stakeholders die we via verschillende kanalen bij het programma betrekken. We maken daarbij onderscheid in programmacommunicatie gericht op alle betrokken partners, medewerkers en belangstellenden, en gebieds- en projectcommunicatie gericht op het betrekken van specifieke stakeholders bij een gebiedsproces of (onderzoeks)project. In 2022 is er samen met stakeholders een geactualiseerd kernverhaal en een herkenbaar gezicht (huisstijl) voor het Veenweideprogramma ontwikkeld.

Veenweide Fryslân: samen vooruit naar een kansrijke toekomst! Door de afbraak van veen daalt in het Friese veenweidegebied de bodem. Woningen, wegen en rioleringen verzakken. Natuurgebieden verdrogen doordat water wegtrekt naar omliggende lager gelegen gronden. En veenafbraak gaat gepaard met uitstoot van broeikasgassen, met negatieve gevolgen voor het klimaat. Ook wordt het waterbeheer steeds complexer en arbeidsintensiever. In het Veenweideprogramma ondernemen we samen, stap voor stap en op maat actie. We willen veenafbraak, bodemdaling en CO2-uitstoot beperken en uiteindelijk een halt toeroepen. De kwaliteiten van landschap en natuur verbeteren en de leefbaarheid en vitaliteit van het gebied op een hoog peil houden. Het Veenweideprogramma is een doelgerichte beweging van íedereen met hart voor het veenweidegebied. Of je nou inwoner of boer bent. Natuurbeschermer of recreatieondernemer. Het programma geeft ruimte aan ieders verhaal, standpunt en idee. Nú is het moment om de krachten te bundelen. Nú kunnen we van onderop het voortouw nemen. Dus: praat mee. Denk mee. Doe mee! De aanpak vraagt veel van de agrarische sector. In het Veenweideprogramma werken we met boeren aan oplossingen voor de ingewikkelde opgaven in het gebied. We proberen nieuwe vormen van bodembeheer uit. Doen pilots met innovatieve teelttechnieken. Ontwikkelen andere verdienmodellen.

En kijken in gebiedsprocessen naar mogelijkheden voor een andere inrichting. Boeren kunnen compensatie – in geld of grond – krijgen als hun grond in waarde daalt of minder voer opbrengt door hogere waterpeilen. Uitdagingen? Die zijn brandstof voor vooruitgang. Een kans om versneld werk te maken van klimaatadaptatie, biodiversiteit, de energietransitie en de transitie naar kringlooplandbouw. Met de stappen die we zetten, kunnen we als regio een voorbeeld zijn voor andere gebieden. En belangrijker nog: we zorgen ervoor dat het veenweidegebied ook voor onze kinderen en kleinkinderen een aantrekkelijke regio blijft om in te leven, ondernemen en recreëren. Veenweide Fryslân: samen vooruit naar een kansrijke toekomst.

8

Dit kernverhaal is de leidraad voor ons handelen en voor de communicatie. • De boodschap: gezamenlijke verantwoordelijkheid, we doen het samen met de Mienskip, integraal en van onderop. • Het verhaal: noodzaak laten zien, waarom doen we de dingen zoals we ze doen en eenduidige boodschappen, maar ook de knelpunten (verschillende belangen). • Randvoorwaarden: eerlijk, ruimte voor discussie, respect en begrip, open en transparant. Programmacommunicatie Primair doel is ervoor te zorgen dat de stakeholders in het veenweidegebied weten waar het Veenweideprogramma voor staat en wat dit voor hen betekent. De website www.veenweidefryslan.frl is daarbij een belangrijk instrument. De site is een drager voor nieuwsberichten, filmpjes, documenten, webinars, etc. De website en nieuwsbrief blijven onze belangrijkste kanalen om externe, bij het Veenweideprogramma betrokkenen te informeren over ontwikkelingen. We berichten over de programmalijnen aan de hand van concrete resultaten zoals voortgang in gebiedsprocessen, resultaten van onderzoeken, demo’s en andere activiteiten. Met de nieuwsbrief brengen we onderwerpen onder de aandacht; op de website kunnen belangstellenden terecht voor meer informatie. Gebiedsproces Ieder gebied heeft te maken met eigen problematiek, doelstellingen en stakeholders.

De communicatie in de gebiedsprocessen is primair gericht op het stimuleren van een goede dialoog tussen alle belanghebbenden. Samen werken zij aan een toekomstplan voor het gebied. Wat hiervoor nodig is, verschilt per gebied en de stand van zaken van het gebiedsproces. Variërend van co-creatie tot meer inhoudelijke kennisdeling. We sluiten in de communicatie met direct-belanghebbenden en hun achterban aan bij de wensen vanuit het gebied. Soms liggen het initiatief en de inzet van kanalen bij de projecttrekker vanuit het Veenweideprogramma, en soms bij een initiatiefgroep uit het gebied. We organiseren bijeenkomsten en excursies/demo’s rondom onderzoeken en projecten. We bieden onze kanalen aan (website, model voor basisnieuwsbrief, etc.) en stemmen de communicatie af met de gemeente waarbinnen het gebiedsproces plaatsvindt. Interne communicatie/communicatie achterban Interne communicatie is met zoveel partners ook een belangrijk onderdeel. De gezamenlijke SharePoint-omgeving (‘Dielplak’) vormt een essentieel platform voor uitwisseling en kennisdeling. De ontwikkeling van het Fries Programma Landelijk Gebied en lopende programma’s als Natuer mei de Mienskip maken dat er op veel fronten initiatieven plaatsvinden in het landelijk gebied.

Goede onderlinge afstemming in de communicatie is belangrijk om ervoor te zorgen dat we inwoners en ondernemers op een goede en eenduidige manier blijven informeren en betrekken. De communicatieadviseurs van provincie, Wetterskip Fryslân, veenweidegemeenten en betrokken partners zoeken hiertoe waar nodig afstemming met elkaar. Acties 2023: Naast de reguliere programma- en projectcommunicatie zetten we specifiek in op de volgende zaken: • Implementeren huisstijl Veenweide Fryslân. • Ontwikkelen Fries Funderingsloket en communicatie over de funderingsaanpak. • Ontwikkelen communicatiestrategie en -middelen flankerend beleid. • Verbeteren toegankelijkheid website www.veenweidefryslan.frl. • Ontwikkelen communicatiestrategie t.b.v. opstarten of doorstart diverse gebiedsprocessen.

9

5.2 Onderzoeken en proefprojecten Vanuit het Veenweideprogramma vinden diverse onderzoeken plaats die voor een brede doelgroep van belang zijn. Niet alleen binnen Fryslân, maar ook daarbuiten. We delen onderzoeksresultaten actief en organiseren excursies en veldbezoeken voor belangstellenden. Ook nemen we deel aan relevante congressen en symposia om onze bevindingen te delen.

Veenweide Innovatie Programma Nederland Met het oog op de opgaven in de Nederlandse veenweidegebieden is in 2022 het Veenweiden Innovatie Programma Nederland (VIPNL) van start gegaan. VIPNL heeft als doel te komen tot de ontwikkeling van duurzame en opschaalbare vormen van landgebruik, die toch een rendabele exploitatie mogelijk maken. Op de korte termijn richt VIPNL zich op praktische maatregelen. Op de lange termijn beoogt VIPNL innovaties in landgebruik. De combinatie van korte en lange termijndoelen moet ertoe leiden dat de perspectieven van de Regionale Veenweide Strategieën gerealiseerd worden. De financiering van VIPNL loopt middels subsidies van het ministerie van LNV, en (de Veenweideprogramma’s van) de veenweideprovincies en -waterschappen. VIPNL richt zich op een viertal innovatiesporen: bodem, integrale bedrijfsvoering, landgebruik en water. Elk van de innovatiesporen is onderverdeeld in een aantal thema’s. De uitwerking van een thema is maatwerk. Sommige thema’s resulteren in grote programma’s en andere zijn klein. De lopende thema’s worden uitgevoerd in regionale proeftuinen, waarvan Fryslân er één is. Er zijn al vier thema’s in uitvoering. Aan twee van deze thema’s (Klei in Veen en Natte Teelten) draagt het Friese Veenweideprogramma ook bij. Periodiek worden er nieuwe thema’s toegevoegd.

Vanuit Fryslân wordt in 2023 aan de volgende vier nieuwe thema’s bijgedragen: Veenweidesloot van de toekomst, Overlagen, Profielkeren en Weide en Water. In de volgende hoofdstukken wordt hier verder op ingegaan.

10

6 Financiën 6.1 Kosten en financiering De provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben ieder jaarlijks € 1,25 mln. beschikbaar voor de uitvoering van het Veenweideprogramma voor de jaren 2020–2030. Daar bovenop heeft de provincie in het bestuursakkoord 2019–2023 aanvullend € 10 mln. beschikbaar gesteld. Daarnaast zetten provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, gemeenten en LTO het nodige personeel in. De inzet van deze middelen is verdeeld over investeringen, uitvoeringsuitgaven en personeelsinzet. Onderstaand wordt aangegeven wat het investeringsbudget, uitvoeringsbudget en de personeelsinzet zijn voor 2023. De geraamde kosten voor uitvoering van het werkplan 2023 bedragen € 6,7 mln. exclusief personele kosten. De bestedingen zullen worden gedaan over de periode 2023 t/m 2026. Het werkplan 2023 wordt gefinancierd door provincie, Wetterskip en Rijk (Groeifonds). Vanuit de provinciale begroting wordt € 4,6 mln. gedekt. Het Wetterskip draagt € 0,8 mln. bij aan de uitvoering van het werkplan 2023. De verwachte bijdrage uit het Groeifonds bedraagt € 1,4 mln. In de bijlage is een overzicht opgenomen van de kosten en financiering per programmalijn.

6.2 Personeelsinzet Voor uitvoering van het werkplan 2023 is een totale personele inzet geraamd van ca. 28 fte. Er wordt personele inzet geleverd door provincie, Wetterskip, gemeenten en LTO. Door de provincie wordt ca. 13 fte geleverd, het Wetterskip levert eveneens ca. 13 fte en door gemeenten en LTO derden wordt ca. 2 fte geleverd. Daar bovenop is nog ca. 8 fte provinciale personele inzet geraamd op de gebiedsprojecten Aldeboarn-De Deelen en Hegewarren, die worden gefinancierd uit de projectmiddelen. In de bijlage is een overzicht opgenomen van de personele inzet en kosten per onderdeel.

11

7 Programmalijn 1 Waterbeheer en Klimaatadaptatie Het toekomstige waterbeheer moet eraan bijdragen dat veenoxidatie en de nadelige effecten hiervan zo veel mogelijk worden tegengegaan. Daarbij streven we naar een watersysteem dat alle functies in het veenweidegebied zo goed mogelijk blijft bedienen, én dat klimaatbestendig is. We gaan meer waterberging creëren zodat het verlies van berging door hogere peilen gecompenseerd wordt. Daarnaast gaan we aan de slag met klimaatadaptatie, zodat we goed zijn toegerust op toenemende weersextremen (nat en droog).

Thema 1: Peilbeheer Voor het beperken van de veenoxidatie is het belangrijk dat het veen natter wordt gehouden. Uit ervaringen van de recente droge zomers hebben we gemerkt dat agrarisch ondernemers in droge perioden hogere peilen wensen. Hoofdlijn van het peilbeheer in het veenweidegebied is dat we de komende jaren via maatwerk zoveel mogelijk willen proberen te komen tot een grondwaterstand van gemiddeld 40 cm onder maaiveld in de gebieden met een veenpakket dikker dan 80 cm en een kleidek dunner dan 40 cm (ca. 26.000 ha). Maatwerk houdt o.a. in dat we gedurende het jaar de peilen flexibel aanpassen. In droge tijden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te ver wegzakt en in natte perioden willen we voorkomen dat de grondwaterstand te hoog wordt. We hanteren daarbij het principe ‘Hoog Als het Kan, Lager Als het Moet’ (HAKLAM). Voor het beschermen van houten paalfunderingen is het belangrijk dat bij woningen met houten funderingen de grondwaterstand hoog genoeg is om de fundering nat te houden. Uit een aantal verkenningen (o.a. afgelopen jaren in de Groote Veenpolder) blijkt dat steeds meer paalfunderingen te maken kunnen krijgen met droogstand. Met andere woorden: de effectiviteit van hoogwatervoorzieningen rondom woningen wordt steeds minder.

Acties 2023: • We continueren in zeven proefgebieden van 70 tot 600 ha het opdoen van ervaringen met flexibel peilbeheer (HAKLAM). Met Boeren Meten Water (BMW) meetpinnen worden (grond)waterstanden en het bodemvocht gemeten. Naast het meten van grondwaterstanden zal ook de CO2-uitstoot worden gemeten. Onderdeel van de proeven is ook om te onderzoeken welke rol agrarisch ondernemers zelf kunnen spelen bij het peilbeheer. In 2023 zal gerapporteerd worden over de eerste ervaringen. • Faciliteren van initiatieven van onderop waar groepen agrarisch ondernemers willen experimenteren met flexibel peilbeheer, gericht op hogere grondwaterstanden. • Voortzetting van het project Boeren Meten Water, waarbij in een aantal gebieden meetpinnen zijn geplaatst om grondwaterstanden en bodemvocht te meten. Doel van dit project is om samen met de betrokken agrarisch ondernemers meer inzicht te krijgen in het gedrag van het grondwater. • Veranderingen van het peilbeheer kunnen consequenties hebben voor de stabiliteit van de oevers. Ook kan het een toename van de baggeraanwas tot gevolg hebben. Als onderdeel van VIPNL wordt hier onderzoek naar gedaan onder de naam ‘Veenweidesloot van de toekomst’. Dit project is afhankelijk van toekenning van financiering door het ministerie van LNV.

• In samenhang met de praktijksimulatie voor het flankerend beleid in Aldeboarn-De Deelen worden uitgangspunten voor het peilbeheer in het veenweidegebied in de praktijk getoetst. • De door het algemeen bestuur vastgestelde Aanpak Hoogwatercircuits wordt in 2023 geoperationaliseerd (onder voorbehoud van vaststelling door het AB eind 2022).

Thema 2: Waterberging en klimaatadaptatie Zowel door maaivelddaling als door peilverhoging neemt de capaciteit voor waterberging af. Het watersysteem is daardoor minder goed in staat om zware buien te verwerken. Door klimaatverandering zien we daarnaast een toenemende watervraag in droge periodes, maar ook

12

een toename van extreem natte perioden. We schatten in dat om deze veranderingen op te kunnen vangen in het veenweidegebied met een dik veenpakket, in totaal 2% extra waterberging (1360 ha) nodig is. Maar extra waterberging (in de vorm van extra open water) is niet de enige oplossingsrichting. Ook acceptatie van een toegenomen kans op wateroverlast in sommige gebiedsdelen kan een oplossingsrichting zijn, bijvoorbeeld in combinatie met het afwaarderen van de grond. De vraag hoe invulling gegeven kan worden aan klimaatadaptatie is onderdeel van de gebiedsprocessen. Extra waterberging kan worden gerealiseerd door verbreding van sloten, het graven van nieuwe sloten of met de aanleg van waterbergingsgebieden. Een combinatie ligt voor de hand met de aanleg van meer sloten die nodig zijn om een grondwaterstand van 40 cm te realiseren. Acties 2023: • In beeld brengen van de gevolgen van peilverhoging en klimaatverandering voor de waterhuishouding t.b.v. het gebiedsplan voor Idzegea, op basis van de voor Aldeboarn-De Deelen ontwikkelde werkwijze. In het gebiedsplan wordt aangegeven wat er nodig is om deze gevolgen op te vangen, bijvoorbeeld op het gebied van waterberging, waterconservering en wateraan- en afvoer (klimaatadaptatie). • Uitvoeren van een analyse voor het Friese veenweidegebied naar de toenemende watervraag, in aansluiting op landelijke studies.

Hogere waterpeilen en toename van droge perioden leiden tot een stijgende vraag naar water.

Thema 3: Veenweide en het grondwatersysteem Uit de Grondwaterstudie blijkt dat het veenweidegebied een belangrijke functie heeft in het Friese grondwatersysteem. Het gebied ligt lager dan het oostelijk gelegen zandgebied en het noordwestelijk gelegen zeekleigebied. Daardoor stroomt diep grondwater naar het veenweidegebied; jaarlijks ca. 73 mln. m3 grondwater (kwel). Als de veenlaag verdwijnt ondervindt het diepe grondwater minder weerstand om naar boven te stromen. Bij de huidige veenoxidatie en een gematigd klimaatscenario zal in 2085 de toestroom van grondwater met 50% toenemen; zoute kwel komt steeds verder landinwaarts en de verdroging van de zandgronden in Fryslân neemt toe. Acties 2023: • Betrekken resultaten van de review van de Grondwaterstudie bij het eerste ijkmoment van het Veenweideprogramma.

13

8 Programmalijn 2 Bodem en Grondgebruik De bodem en het beheer van de bodem vormen voor het veenweidegebied een belangrijke sleutel voor het toekomstperspectief van de melkveehouderij. Bodemmaatregelen bieden tevens kansen voor reductie van broeikasgassen. We onderzoeken en stimuleren bodemmaatregelen waarmee de veenoxidatie vermindert en nemen maatregelen voor verbetering van de bodemvruchtbaarheid en de bodemstructuur. Bij hogere grondwaterstanden wordt de draagkracht van de bodem steeds belangrijker. We bevorderen en stimuleren daarom ook initiatieven gericht op verbetering van de draagkracht van de bodem en het voorkomen van bodemverdichting. Tenslotte blijven we aandacht vragen voor verduurzaming van de maisteelt; mais telen zonder diepe grondbewerking om oxidatie te beperken, vermindering van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en het verbeteren van de broedresultaten van weidevogels op maispercelen ten gunste van de biodiversiteit. Ook het zoeken naar (andere) energiegewassen en eiwitgewassen dan mais en gras, die passen bij toekomstige bedrijfsomstandigheden voor melkveehouders op veenweide, is hiervan onderdeel.

Thema 1: Veenoxidatie afremmen door bodemmaatregelen Bij de landbouw is er veel draagvlak voor uiteenlopende bodemmaatregelen die bijdragen aan het beperken van veenoxidatie en/of het vasthouden van koolstof. Omdat we naast het doen van proeven ook diverse aanpakken naast elkaar willen demonstreren, legden we in 2022 de proeftuin Bodem Groote Veenpolder aan. Hierbij werken we samen met o.a. de initiatiefgroep van de agrarisch ondernemers uit de Groote Veenpolder. Al onze ambities zijn nog niet gerealiseerd, maar we zijn een goed eind op weg en onze proeftuin Bodem speelt ook meer en meer een grotere rol in het landelijke Veenweide Innovatie Programma (VIPNL). Opbouw klei-humus complex/klei in veen: De proef met klei in veen in Delfstrahuizen is één van de twee landelijke ‘meetsites’ voor VIPNL. Hier beproeven we de effecten van klei op bodemprocessen en de effecten op vasthouden van koolstof door deze bodemprocessen c.q. de reductie van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg daarvan. In de proeftuin Bodem in de Grootte Veenpolder hebben we met inzet van VIPNL een demo-site aangelegd waar vooral de techniek en landbouwkundige effecten gemeten worden en aldaar in vergelijking worden gebracht met andere bodemmaatregelen. Het concept van een meet- en demo-site komt voort uit de VIPNL aanpak.

Overlagen: Het overlagen van veengronden met zand, zavel of kleigronden is in het verleden al veel toegepast, vaak vanwege bodemverbeterende maatregelen of om het perceel op te hogen en daarmee de drooglegging te verbeteren. In de Groote Veenpolder wordt deze maatregel met enige regelmaat toegepast, vaak ook vanwege de aanvoer van overtollige goedkope grond uit de Noordoostpolder. In 2022 hebben we samen met de provincie Overijssel een onderzoeksvoorstel uitgewerkt voor het overlagen van veengronden en het beproeven van effecten op o.a. veenoxidatie. Dit voorstel heeft ook steun gekregen van de provincie Groningen waar het overlagen van veengronden met slib uit de Eems/Dollard onderzocht wordt, geïnspireerd door de Duitse aanpak. Verwacht wordt dat dit VIPNL onderzoeksvoorstel door LNV wordt gehonoreerd en dat het onderzoek kan starten in 2023. Het proefveld is al in 2022 aangelegd. Profielkeren: In het verleden is in Fryslân ook ervaring opgedaan met profielkeren, waarbij veengrond naar de diepte is gekeerd en de onderliggende zandlaag naar boven is gebracht. Destijds was het doel van profielkeren de verbetering van de bodemopbouw. De vraag is nu of en in hoeverre profielkeren bijdraagt aan het remmen van bodemdaling als veen dieper in de

14

ondergrond komt. Uit onderzoek van WENR (Effecten van keren veenprofiel voor landbouw, CO2emissie en omgeving, een veld- en literatuurstudie, 2021, rapport 31034) blijkt dat profielkeren mogelijk een zeer effectieve maatregel kan zijn voor het bereiken van CO2-reductie. Omdat het keren van profielen mogelijk negatieve effecten kan hebben voor andere beleidsdoelstellingen (cultuur, aardkundige en landschappelijke waarden), hebben we in samenwerking met de provincie Overijssel een onderzoeksvoorstel uitgewerkt in 2022. Dit voorstel is ingediend bij LNV voor het VIPNL programma. We verwachten instemming van LNV, waardoor we in 2023 kunnen starten met de proef- en demovelden in de proeftuin Bodem van de Groote Veenpolder. In 2022 hebben we de proef voorbereid en de gewenste vergunningsprocedures (omgevingsvergunning en ontgronding) opgestart, welke we afronden in 2023, waarna de proef kan starten. Verzuren: Tot slot: omdat het verzuren van veengrond nadelige effecten heeft op bodemleven en gewasontwikkeling, hebben agrarisch ondernemers geen belangstelling voor deze maatregel. Terrein beherende organisaties (TBO’s) zouden deze maatregel mogelijk wel goed kunnen inpassen. In 2022 hebben we de belangstelling bij de TBO’s onderzocht, met het Fryske Gea zijn we in gesprek over een mogelijke proeflocatie. We gaan ervan uit dat we deze proeflocatie in 2023 inrichten.

Optimum bodemleven: We willen verder onderzoeken waar een eventuele balans (optimum) ligt tussen een actief bodemleven afgezet tegen een (nog) acceptabele veenoxidatie. Actief bodemleven betekent immers afbraak van organische stof en daarmee ook deels van (fossiel) veen. Bodemleven betekent ook bodemvruchtbaarheid met directe invloed op landbouwopbrengsten. In 2023 willen we met de andere veenweideregio’s, NOBV, NIOO en WUR toewerken naar fundamenteel onderzoek en daarvoor aansluiten op de ontwikkeling van een concept NWO-call van eerder dit jaar. Acties 2023: • Begeleiden proef VIPNL Klei in veen, excursies organiseren en resultaten delen. • Begeleiden proef VIPNL Overlagen, excursies organiseren en resultaten delen. • Afronden vergunningsprocedures profielkeren (en annexe onderzoeken). • Begeleiden proef VIPNL Profielkeren, excursies organiseren en resultaten delen. • Opzetten proeflocatie van verzuren van veengrond. • Inzetten op fundamenteel onderzoek naar activiteit bodemleven in relatie tot balans/optimum bodemlevenactiviteit & landbouw en veenafbraak.

Thema 2: Bodemvruchtbaarheid/bodem in balans Duurzaam bodembeheer: De bodem in een betere conditie brengen moet er o.a. in resulteren dat de bodem water beter kan opvangen, bergen en weer afgeven en dat de bodemvruchtbaarheid verbetert, alsmede dat door verbeterde vochthuishouding scheurvorming van de toplaag vermindert en daarmee de luchttoetreding in diepere lagen wordt tegengegaan. Ook uitspoeling van meststoffen en afspoeling verminderen. De biodiversiteit boven- en ondergronds wordt hierdoor eveneens versterkt. Hiertoe ondersteunen we twee projecten, namelijk Duurzaam bodembeheer in Aldeboarn-De Deelen (pilot Bodemvruchtbaarheid ADD) van Groeibalans in samenwerking met Agreco Advies en een achttal melkveehouders, en Bodem in Balans uitgevoerd door CO2L Farming en de Milieufederatie. Beide projecten worden in 2023 voortgezet. Verder verkennen we de mogelijkheden voor een passende aanpak voor knipklei op veen zoals in de Brekkenpolder.

4

https://edepot.wur.nl/553433

15

Verbeteren vochttoestand en het bewerken van mest: Samen met het Louis Bolk Instituut (LBI) en een (zes)tal agrarisch ondernemers voeren we diverse onderzoeken uit die gericht zijn op het verbeteren van de capillaire werking van de bodem (doorbreken schalterlaag), het vasthouden van vocht en het voorkomen van hydrofobie, mestbewerking voor een betere toplaag en doorzaai van de grasmat met kruiden. In 2023 leggen we geen nieuwe proeflocaties meer aan, maar voeren we een meetcampagne uit op de bestaande locaties. Acties 2023: • Voortzetten van project Duurzaam bodembeheer in Aldeboarn-De Deelen. • Voortzetten van project Bodem in Balans. • Onderhouden toepassen OS-maatregelen en volgen van de effecten daarvan door LBI, meten bodemeffecten diverse andere doorgevoerde bodemmaatregelen LBI. • Verkennen mogelijkheden knipklei wormen-pilot Brekkenpolder door LBI.

Thema 3: Draagkracht en bodemverdichting Draagkracht: Draagkracht van de veenbodem is sterk bepalend voor de mate van schade die optreedt bij vernatting. In z’n algemeenheid geldt dat de bodem draagkrachtiger wordt met de toename van klei in de toplaag. Maar er zijn ook nog tal van andere factoren die de draagkracht beïnvloeden, zoals type vegetatie, beworteling, bodemleven, mate van beweiding, etc. Stichting Weidegang startte in 2021 een desk- en expertstudie naar de mogelijkheden voor draagkracht verbeterende maatregelen in combinatie met beweiding. De resultaten worden eind 2022 gepubliceerd. We willen de uitkomsten benutten voor een gerichte actie vanuit het Friese Veenweideprogramma. In het kader van VIPNL dragen we inhoudelijk bij aan het project Weide en Water. Met dit project onderzoeken we met verschillende partijen waaronder het Veenweiden Innovatiecentrum (VIC), Wageningen University & Research (WUR) en Louis Bolk de effecten van peilverhoging op draagkracht, gewasopbrengst en kwaliteit. Omdat elke veengrondsoort anders reageert op peilverhoging willen we de algemene rekenregels voor schade specificeren naar veengrondsoort en beter laten aansluiten bij schadeberekeningen, maar ook ‘tools’ ter voorkoming van schade.

De Welle: Wat de effecten van vernatting zijn op de draagkracht van de bodem en de ontwikkeling van de vegetatie beproeven we ook in de proeftuin De Welle nabij Woudsend. Hier werken boeren, loonwerker en graszaadteler Barenbrug aan dit vraagstuk. Deze aanpak zetten we voort in 2023, waarbij we ook de resultaten van de afgelopen jaren breed zullen uitdragen. Bodemverdichting: Het is van groot belang dat we het regenwater zoveel mogelijk weten te bergen in de bodem. Bodemverdichting als gevolg van zware machines, onevenwichtige minerale samenstelling, knipklei of storende lagen (schalterveen) is een probleem dat samenhangt met het kunnen opnemen van regenwater in de bodem. In een verdichte bodem is er minder ruimte voor berging. We laten ons graag uitdagen door andere partijen die initiatieven aandragen ter verbetering van de draagkracht c.q. het verbeteren van de benutting van regenwater in de bodem door het wegnemen van storende effecten. Acties 2023: • Omzetten uitkomsten van desk- en expertstudie van Stichting Weidegang in gerichte maatregelen voor draagkrachtverbetering ten behoeve van beweiding bij vernatting. • Voortzetten proeven in proeftuin De Welle. • Inhoudelijk bijdragen aan het VIPNL project ‘Weide en Water’.

• Uitvoeren van demo’s en proeven op initiatief van derden om inzicht te verkrijgen in effectieve maatregelen tegen bodemverdichting en het delen van de opgedane kennis.

16

Thema 4: Maisteelt en energiegewassen Energiegewassen: Teelt van mais of andere energiegewassen zoals sorghum is voor een gebalanceerd rantsoen van belang en draagt bij aan een betere fermentatie in de pens en daardoor minder uitstoot van methaan. Momenteel dienen zich diverse nieuwe landbouwgewassen aan, die dan wel voor energieteelt dan wel voor eiwitteelt interessant zijn en misschien vanuit verschillende opgaven (extensivering, duurzaam bodembeheer) ook voor veenweide een kans kunnen zijn. Initiatieven in die richting zullen wij ondersteunen en faciliteren. Geen kerende grondbewerking: Onze inzet van de afgelopen 5 jaar resulteert in steeds minder diepe grondbewerking en een toename van toepassing van de strokenteelttechniek. Er wordt nauwelijks meer geploegd en meer volvelds gefreesd of de strokenfrees wordt toegepast. Deze strokenteelt-techniek vraagt nog om doorontwikkeling waar telers en loonwerkers samen aan werken in een praktijknetwerk. We ondersteunen dit en organiseren demoactiviteiten. Duurzame teelt: Teelt van mais op een duurzame chemievrije manier op veengrond is nog niet praktijkrijp, ook al hebben we de afgelopen jaren veel geleerd en eerste stapjes gezet. Het hierboven beschreven praktijknetwerk pakt dit ook op en zoekt naar aanpakken om chemiegebruik terug te dringen, o.a. door combinatieteelt toe te passen met bijvoorbeeld veldbonen.

Met de klankbordgroep mais en het praktijknetwerk van telers en loonwerkers zetten we de activiteiten voort in 2023. Stimuleren biodiversiteit: Met de Bond Friese VogelWachten (BFVW) en LTO onderzoeken we de mogelijkheden voor het verder stimuleren van de biodiversiteit bij maisteelt, vooral gericht op het vergroten van de insectenpopulatie voor de jonge weidevogelpullen. Voorjaar 2023 zullen we de resultaten aanbieden aan het BOF en desgewenst een voorstel doen voor een vervolg. Acties 2023: • Stimuleren en faciliteren van initiatieven van derden die de teelt betreffen van nieuwe energiegewassen en eiwitteelten met positieve effecten vanuit veenweideopgaven. • Stimuleren van duurzame maisteelt door ondersteuning van de klankbordgroep voor maisteelt en het praktijknetwerk van telers en loonwerkers voor de doorontwikkeling van technieken voor minimale grondbewerking en een GBM-vrije maisteelt. • Rapporteren van de onderzoeksresultaten naar vergroting van biodiversiteit bij maisteelt en het doen van voorstellen voor een eventueel vervolg/inbedding bij de teelt.

17

9 Programmalijn 3 It Nije Buorkjen We zetten met deze programmalijn in op een landbouw die past bij de gewijzigde omstandigheden als gevolg van o.a. peilverhoging in het gebied, en tegelijk een duurzaam toekomstperspectief houdt voor de agrarische bedrijven in het veenweidegebied. Onze acties zijn gericht op het doorrekenen van bedrijfseconomische effecten van de gevolgen van het Veenweideprogramma. We stimuleren en faciliteren het opzetten van alternatieve en aanvullende verdienmodellen, zowel voor de agrarisch ondernemer met zijn bedrijf als voor het Ontwikkel- of Kansrijke gebied in zijn geheel. We werken met drie thema’s die diverse onderwerpen omvatten:

Thema 1: Verdiencapaciteit landbouw behouden en verbreden Flankerend beleid: We ontwikkelen flankerend beleid om de negatieve effecten van peilverhoging op het inkomen van de agrarisch ondernemer én de waarde van de grond (vermogen) te compenseren. Daarbij houden we ook rekening met eventuele positieve effecten van de peilmaatregel. Het ontwikkelde model gekoppeld aan de peilverhoging levert per perceel een schadebeeld op. Dit concept flankerend beleid is in 2022 aan het BOF voorgelegd ter goedkeuring voor de simulatie van het flankerend beleid in ADD Zuid begin 2023. De lessen uit de simulatie moeten leiden tot een definitief ontwerp flankerend beleid dat rond de zomer wordt voorgelegd aan het BOF. Dit ontwerp flankerend beleid zal naar Brussel moeten voor de staatssteuntoets en wordt ook aan een onafhankelijke adviescommissie voorgelegd. In 2022 is deze onafhankelijke adviescommissie ingesteld, bestaande uit disciplines die de inhoud, kwaliteit en het succesvol toepassen daarvan op minnelijke wijze kunnen beoordelen en daarover het BOF onafhankelijk van de projectorganisatie kunnen adviseren. We voorzien dat peilverhoging gaat leiden tot vermogensschade; agrarisch ondernemers kunnen kiezen voor het uitkeren daarvan via extra grond of geld, of een combinatie van grond en geld.

Daarom wordt het model ingepast in de gebiedsaanpak, waarbij de nieuwe gebiedsinrichting leidend wordt in het proces van opkoop en verplaatsing van bedrijven, grondcompensatie en verkaveling zoals we dat al kennen van WILG-processen. Hierbij verkennen we ook het realiseren van de andere opgaven in het landelijk gebied, zoals stikstof, overige klimaatmaatregelen, biodiversiteit en Kaderrichtlijn Water. Voor het goed kunnen maken van inkomensschadeberekeningen is het noodzakelijk om gewasopbrengst, kwaliteit en draagkracht (voor beweiden en oogsten) goed in te kunnen schatten. Beschikbare data voor veenweidegronden is verouderd en veelal afkomstig van andere type veengronden dan de Friese. In 2022 is er om die reden in ADD en Idzegea een monitoringsprogramma opgezet voor percelen waar de grasproductie al plaatsvindt onder de beoogde peilcondities. Resultaten van dit en komende jaren moeten de berekeningen betrouwbaarder maken. Voor de draagkracht bij de beoogde peilcondities werken we samen met een landelijk onderzoek onder de titel ‘Weide en Water’, waarbij in alle veenweideprovincies en daarmee een breed scala aan veengrondsoorten metingen gedaan worden aan o.a. draagkracht, met als doel het instrumentarium voor schadeberekeningen zoals de WaterWijzer Landbouw, te verbeteren.

Om de negatieve effecten van vernatting op maag-, darm en leveraandoeningen in beeld te brengen zijn we al gestart met een monitoringsprogramma voor leverbot en salmonella. In 2023 willen we, als de PPS ‘Wijs met wormen’ wordt goedgekeurd, hierin participeren en financieel ondersteunen. Bedrijfseconomische scenario’s: Flankerend beleid leidt tot schadecompensatie in vermogen, maar ook in inkomen. Voor inkomen geldt dat de compensatie gemaximeerd is tot 10 jaar voor een eigenaar/gebruiker, maar voor een pachter (afhankelijk van contract) korter. Voor het duurzaam toekomstperspectief van de landbouw is het noodzakelijk samen met agrarisch ondernemers te werken aan het ontwikkelen van een bedrijfsmodel, waarbij inkomsten gelijk of

18

beter zijn dan het huidige bedrijfsmodel (korte termijn). De periode waarover de inkomenscompensatie berekend wordt moet gezien worden als de maximale transitieperiode naar dit nieuwe model (lange termijn). We zetten in op kennisontwikkeling die agrarisch ondernemers helpt bij keuzes rond schadecompensatie en hoe deze middelen van geld en grond ingezet kunnen worden voor de beste, passende bedrijfsstrategie na peilverhoging en de daaraan gerelateerde schadecompensatie. In 2022 hebben we hiervoor 3 adviseurs ingehuurd die met de agrarisch ondernemers uit de klankbordgroep van Idzegea en de agrarisch ondernemers uit de gebiedscommissie van ADD deze kennis ontwikkelen met het doel deze beschikbaar te maken voor collega agrarisch ondernemers en adviseurs van de Landbouwadviespool. De resultaten komen eind 2022 beschikbaar en kunnen door agrarisch ondernemers en adviseurs gebruikt worden tijdens de simulatie in ADD Zuid. Ondanks bovengenoemde kennisontwikkeling verwachten we dat agrarisch ondernemers op basis van inkomsten uit melk en vlees onvoldoende duurzaam perspectief kunnen ontwikkelen na peilverhoging en schadecompensatie, zeker als ook de andere NPLG opgaven meegenomen worden in onze aanpak. Verkennende studies in Fryslân en Zuid-Holland onderbouwen dit.

Het is daarom noodzakelijk dat agrarisch ondernemers extra mogelijkheden krijgen voor een duurzaam verdienmodel dat er nu nog niet is. Deze is gelegen in een combinatie van markt-, overheids- en private instrumenten waarvan we de ontwikkeling initiëren en stimuleren. Omdat dit geen typisch Fries vraagstuk is, maar ook aan de orde is in andere veenweideregio’s trekken we hierin gezamenlijk op met partijen die actief zijn binnen de Klimaattafel Veenweide, waarin regionale overheden, LNV, landbouw en maatschappelijke organisaties samenwerken. Hierbij betrekken we ketenpartijen in onze aanpak en onderzoeken welke waarde onze aanpak oplevert voor de keten en voor de agrarisch ondernemer. Voor het overheidsinstrumentarium werken we aan aanpassing van instrumenten vanuit GLB specifiek voor veenweide en een bredere toepassing van het ANLb voor nattere biotopen. Maar ook het toepassen van nieuwe ontwikkelingen zoals het Gruttoplan en ‘nieuwe’ groene en blauwe diensten staan nadrukkelijk op onze ontwikkelagenda. Tot slot investeren we ook in de ontwikkeling van private instrumenten zoals carbon credits, ook wel bekend als Valuta voor Veen. In 2023 ambiëren we samen met andere provincies een carbon systeem te ontwikkelen dat gekoppeld is aan de CO2-winst van een extensief bedrijfssysteem met hoog peil, waarbij de credits gekoppeld zijn aan systeemparameters.

Naast het stimuleren en ontwikkelen van instrumenten zoals hierboven genoemd, maken we transparant wat de bedrijfseconomische effecten zijn van keuzes. Onze aanpak werken we uit in twee tijdsmomenten, direct na peilverhoging en schadecompensatie (korte termijn) en na de periode van inkomenscompensatie (lange termijn). Voor de korte termijn hebben we de resultaten eind 2022 beschikbaar en benutten we die voor de simulatie in ADD. In 2023 zullen we de lessen hieruit verwerken tot een definitief korte termijn perspectief. In 2023 zullen we voor een goede vergelijking onze benchmark op basis van de LEI-cijfers die beschikbaar zijn voor veenweidebedrijven actualiseren. Voor de lange termijn werken we samen met eerder genoemde partijen, maar ook met de WUR die samen met veenweideboeren toekomstige bedrijfsmodellen uitwerkte voor 2030. In een project geïnitieerd door vier agrarische collectieven uit de Noordelijke provincies is samen met WUR en groepen melkveehouders in 2022 een viertal natuurinclusieve bedrijfssystemen voor het Friese veenweidegebied ontworpen voor 2030 (lange termijn). In 2023 worden de ontwikkelde bedrijfssystemen voor de lange termijn omgezet naar meer concrete bedrijfsplannen en worden deze doorgerekend op de financiële en technische impact aan de hand van 8 praktijkcasussen.

Met de uitwerking wordt ook antwoord gegeven op de vraag wat nodig is voor een duurzaam verdienmodel.

19

Natte en andere teelten: Voor het ontwikkelen van perspectiefvolle natte teelten wordt landelijk samengewerkt onder de titel ‘Veentuinderij’. Het gaat hier om teelt van plantaardig voedsel onder natte omstandigheden in veenweide. In 2021 zijn we gestart met onderzoek naar welke voedselgewassen geschikt zijn en of dit een vervangend verdienmodel kan opleveren naast of in plaats van melkveehouderij. We experimenteren bij het VIC bij verschillend waterbeheer met diverse gewassen zoals allerlei bessenstruiken, kruiden, bladgroenten, zetmeel- en eiwitgewassen. Daarnaast participeren we voor het ontwikkelen van natte teelten voor vezelproductie zoals lisdodde in de landelijke VIPNL aanpak, waarbij de teelt, omgevingseffecten van de teelt, het verwaarden en vermarkten van de producten en vanzelfsprekend de broeikasgasmetingen, worden opgepakt. Voor het overgangsbeheer in de Hegewarren zijn we in gesprek met partijen die op praktijkschaal teelt willen opzetten, zoals met het bouwbedrijf Dijkstra Draisma. Landbouwadviespool: De agrarisch ondernemers in ADD die via de tussenstap van simulatie straks daadwerkelijk de eerste stap gaan maken naar een nieuwe bedrijfssituatie, helpen we met een opgezette adviespool met de nadruk op de strategische en bedrijfseconomische begeleiding. Daarvoor benutten we de eerder genoemde uitwerking van bedrijfsstrategieën op de korte termijn.

In 2023 willen we dit verder aanvullen voor de lange termijn. Gebiedscoöperatie/landgoedmodel: Het toekomstperspectief van de landbouw in het veenweidegebied is mede afhankelijk van verdienmodellen die georganiseerd kunnen worden door het collectief van agrarisch ondernemers en grondeigenaren, denk o.a. aan zonne- en windenergie, het inzetten van Rood voor rood-regelingen voor het herbestemmen en ten gelde maken van leegstaande bedrijfsgebouwen. Deze aspecten zijn onderdeel van onze integrale gebiedsontwikkeling. We faciliteren het ontwikkelen van een landgoedmodel of een gebiedscoöperatie die het verdienvermogen van het collectief en de leefbaarheid ten goede komt. Voorloper-/praktijkbedrijven: Het primaire doel van het project voorloperbedrijven is de uitvoering van de verkenning hoe hogere grondwaterstanden kunnen worden ingepast op bedrijfsniveau. Dit door op een aantal bedrijven in ADD/Idzegea het streefpeil voor de grondwaterstand van gemiddeld 40 cm onder het maaiveld te implementeren. Hierdoor brengen ze de milieukundige, technische en economische gevolgen hiervan op bedrijfsniveau in beeld. Daarnaast doen deze deelnemers ervaring op in de praktijk, die bruikbaar is voor de brede praktijk. Hierdoor kunnen maatregelen kosteneffectiever en met minder risico plaatsvinden.

Bovendien leveren deze voorloperbedrijven een bewijslast voor de effectiviteit van de aanpak en kan met de voorloperbedrijven het flankerend beleid worden geëvalueerd. We verkennen de haalbaarheid voor het inrichten van voorloperbedrijven. Proefbedrijf VIC Fryslân: We zijn er trots op dat zoveel agrarisch ondernemers meedoen aan projecten en proeven die leiden tot kennis en instrumenten voor onze veenweide ‘gereedschapskist’. Maar een echt innovatieve aanpak op bedrijfsschaal is binnen een regulier agrarisch bedrijf nog onmogelijk vanwege de hoge kosten en grote risico’s. Een proefbedrijf waar we op praktijkschaal innovatieve aanpakken kunnen uitwerken en beproeven kan enorm helpen de sprong naar de toekomst te maken. Hiervoor liggen kansen in de Hegewarren waar tot 2040 een periode van overgangsbeheer wordt gevoerd en kansen liggen voor het realiseren van een proefbedrijf VIC Fryslân, waarbij we nauw samenwerken met het VIC in Zegveld. Groeifonds: Voor de gebiedsaanpak via een coöperatie of landgoedmodel en voor het proefbedrijf dienen we eind 2022 een Groeifondsaanvraag in. Voor de voorloper- en praktijkbedrijven zoeken we nog naar financiers.

20

Acties 2023: • Inzetten concept flankerend beleid voor simulatie in ADD, lessen hieruit verwerken in het ontwerp flankerend beleid en dit voorleggen aan het BOF. • Monitoren gewasopbrengst, kwaliteit en draagkracht van de bodem, bijdragen aan Weide en Water. • Actualiseren van onze benchmark op basis van de LEI-cijfers. • Aanpassen van bedrijfseconomische scenario’s voor de korte termijn op basis van de simulatie in ADD en het uitwerken van bedrijfseconomische scenario's voor de lange termijn. • Stimuleren en ontwikkelen van markt-, overheids- en privaatinstrumentarium voor aanvullend verdienvermogen voor de melkveehouderij in het veenweidegebied. • Stimuleren en ontwikkelen van andere teelten via ‘Veentuinderij’ en natte vezelteelten voor de bouw op praktijkschaal brengen voor het overgangsbeheer in de Hegewarren. • Helpen van agrarisch ondernemers in ADD naar een nieuwe bedrijfssituatie middels voorlichting en kennisinbreng in de Landbouwadviespool. • Faciliteren van initiatieven om het collectieve verdienvermogen en leefbaarheid te vergroten via modellen zoals een landgoed of gebiedscoöperatie. • Faciliteren van een aantal voorloper-/praktijkbedrijven in de Kansrijke gebieden om op bedrijfsschaal praktijkervaring op te doen met de implementatie van een grondwaterpeil van 40 cm minus maaiveld. • Faciliteren en ontwikkelen van een proefbedrijf VIC Fryslân.

Thema 2: Landbouw en water De technische uitwerking van het vernatten van veenbodems valt onder programmalijn ‘Water’. De consequenties van nattere veenbodems voor opbrengst, kwaliteit en draagkracht zijn omschreven bij het ‘flankerend beleid’. Onder dit thema richten we ons op de ontwikkeling van een vegetatie en zode die zich duurzaam in stand kan houden bij nattere condities. We stimuleren initiatieven die werken aan een ontwikkeling van de vegetatie onder natte condities en geschikt blijvend voor melkproductie. In proeftuin De Welle doen we onderzoek naar geschikte grasmengsels voor veenbodems en grondwaterstand, bodemvocht en draagkracht. Het project ‘Ontwikkelen kruidenrijk grasland’ heeft inzicht gegeven in hoe een vegetatie te ontwikkelen van zuiver Engels Raai naar een passende vegetatie zonder overlast van witbol en pitrus. Deze kennis implementeren we in de gebiedsplannen. Het boeren onder natte condities heeft ook gevolgen voor tal van parameters waarbij de melkveehouderij dient te scoren op allerlei milieucondities, bijvoorbeeld om te kunnen voldoen aan het concept van ‘planet proof’. Deze parameters komen samen in de kringloopwijzer. We gaan ervan uit dat we in 2023 starten met het monitoren van kringloopwijzers om de effecten van vernatting op alle milieucondities te volgen en hierover in gesprek te gaan met betrokken partijen.

Actie 2023: • Stimuleren van initiatieven die werken aan een passende ontwikkeling van de vegetatie onder natte condities en geschikt blijvend voor melkproductie. • Starten met het monitoren van kringloopwijzers om de effecten van vernatting op alle milieucondities te volgen.

Thema 3: Kringlooplandbouw / 5 sterren landbouw Met de transitie van de landbouw in het veenweidegebied willen we inzetten op het verder stimuleren van kringlooplandbouw. Met het Veenweideprogramma vullen we ook een deel van de opgave van het programma Natuurinclusieve Landbouw (NIL) in, waarmee we de financiële middelen uit het NIL-programma met het Veenweideprogramma vervlochten hebben en agrarisch ondernemers een breder pakket kunnen aanbieden aan ondersteunende activiteiten.

21

We werken samen met de afdeling landbouw voor het stimuleren van een ‘5 sterren landbouw’ zoals het provinciale beleid dat beoogt. We pakken op wat specifiek veenweide is en gekoppeld kan worden aan de transitie die veenweidebedrijven doormaken als gevolg van de peilverhoging en de keuzes die daaruit voortkomen voor te volgen bedrijfsmodellen. Actie 2023:

•

Benutten kansen bij de transitie van veenweidebedrijven voor het realiseren van een 5 sterrenlandbouw.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=5752b5b2-fd94-4f05-81b0-aa7f0f8df833