CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-13c Bijlage 2 Achtergronddocument.pdf

Raadsvergadering 8 mei 2023, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken18.408 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

In de hoger gelegen delen zijn de oppervlaktewaterpeilen hoger, waardoor een dikkere zoetwaterlens kan ontstaan.

Figuur 27: Zout grondwater stroomt Fryslân binnen

In grote delen van het noordelijk zeekleigebied is het oppervlaktewater te zout voor bijvoorbeeld beregening. Om beregening van vollegronds tuinbouwgewassen en bloembollen mogelijk te maken is dan ook aanvoer van zoet oppervlaktewater nodig. Het zoete water om de sloten door te spoelen voert Wetterskip Fryslân aan vanuit de Friese boezem. Voor het grootste deel van het gebied wordt voor het doorspoelen gebruik gemaakt van dezelfde voorzieningen als voor water aan- en afvoer voor peilhandhaving nodig zijn. Het meeste water kan middels inlaten onder vrij verval worden ingelaten en wordt met de afvoergemalen weer uitgemalen. Alleen in de hoger gelegen zone langs de zeedijk zijn op een aantal plaatsen opvoergemalen geplaatst om het water naar deze hogere gebieden te pompen. Het is met het doorspoelen niet mogelijk om het zoutgehalte in elke sloot te beïnvloeden. Alleen in doorlopende hoofdwatergangen is voldoende stroming om het zout weg te spoelen. In alle andere watergangen is het zoutgehalte vaak te hoog om het water te gebruiken voor beregening. In een aantal akkerbouwgebieden zijn dan ook extra maatregelen getroffen om de doorspoeling te verbeteren. In deze gebieden wordt met behulp van extra gemalen, stuwen en inlaten het zoete water beter over het gebied verdeeld.

Eenzijdige bemesting (zonder organische stof) heeft in de afgelopen decennia in combinatie met intensieve grondbewerking geleid tot dusdanige verandering van de verhouding koolstof/stikstof (C/N quotiënt) dat vaker en over grotere oppervlakte “slemp” optreedt. Daarmee infiltreert minder zoet water in de grond, en door oppervlakkige afspoeling van kleideeltjes, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen verslechterd de oppervlaktewaterkwaliteit. De achtergrondbelasting 29

van oppervlaktewateren met nutriënten vanuit de bodem is op kleibodems ook hoger, omdat deze bodems van nature rijk zijn aan nutriënten. In de Greidhoeke waren over aanzienlijke oppervlakten oude graslanden met dikke “cultuurdekken” aanwezig. Door uitvoering van ruilverkavelingswerken en intensivering van het grondgebruik zijn die dikke organische cultuurdekken geoxideerd en daarmee verdwenen.

Figuur 28: kleigronden van Fryslân (Bron: Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021)

Het zeekleigebied van Fryslân kunnen we opdelen in de Noordelijke kleischil en de Greidhoeke in het westen (zie figuur 28).

De Greidhoeke De Greidhoeke ligt in de driehoek tussen Harlingen, Leeuwarden en Workum. Het gebied bestaat uit (zware) kleigronden. Het gebied watert grotendeels via de boezem af op de Waddenzee. Het noordelijk deel van de Greidhoeke ligt iets boven NAP (zie figuur 29), het zuidelijk deel net daaronder. In het zuidwesten ligt een aantal diepe droogmakerijen. Aan de westkant ligt tussen Harlingen en Stavoren een noord-zuid verlopende kwelderwal. Tussen Harlingen en Bolsward is de Marneslenk nog duidelijk herkenbaar in het landschap. Deze oude zeeslenk wordt begrensd door een duidelijk herkenbare kwelderwal. Doordat de Marneslenk veel langer onder invloed van de zee is geweest dan het omliggende gebied ligt het land in de Marneslenk nu relatief hoog. De bodem bestaat hier uit lichte en zware kalkhoudende zavelgronden. Deze gronden zijn voor een groot deel in gebruik voor akkerbouw. Dit gebied wordt ook wel de Lytse Bouhoeke genoemd. Aan de oostkant van het gebied is de oude Middelzee nog goed herkenbaar. Het deel van de voormalige Middelzee bestaat uit zware kalkhoudende kleigronden, terwijl het “oude” land bestaat uit zware kalkarme kleigronden. Het gebied wordt gekenmerkt door een groot aantal afwateringseenheden en peilgebieden (resp. ca. 200 en ca. 1700). Het boezemstelsel ligt als een fijn vertakt netwerk van vaarten door het gebied.

De Greidhoeke bestaat vooral uit graslanden die in gebruik zijn bij de (melk)veehouderij. Een dijkzone (met dijk en buitendijkse gronden) deels langs IJsselmeer- en deels langs Waddenkust beschermt de Greidhoeke tegen overstroming.

30

Figuur 29: Hoogtekaart van de Greidhoeke (blauw en groen is laag, geel en oranje is hoog)

De noordelijke kleischil De Noordelijke kleischil is een gebied met een dik kleidek dat in een boog tussen Harlingen en het Lauwersmeer ligt. Het gebied wordt gekenmerkt door kwelderwallen, kweldervlakten, oude dichtgeslibde slenken en terpen achter de Waddendijk. Het gebied bestaat uit het ‘oude’ land, de gebieden Oostergo en Westergo en het ‘nieuwe’ land, de voormalige Middelzee. Het ‘oude’ land bestaat voor een groot deel uit lichte en zware kalkarme zavelgronden en kent een grote variatie in hoogteligging door de kwelderwallen en kweldervlakten. Het gebied van de voormalige Middelzee bestaat uit lichte en zware kalkrijke zavelgronden. Verder het binnenland in liggen de zwaardere kleigronden. Het gebied ligt grotendeels op en boven NAP, waarbij de voormalige Middelzee gemiddeld iets hoger ligt dan het ‘oude’ land. De hoogteverschillen in de voormalige Middelzee zijn over het algemeen ook iets kleiner. Het gebied wordt gekenmerkt door grote afwateringsgebieden met grote peilvakken, waardoor dit gebied veel minder versnipperd is dan de Greidhoeke. Drie afwateringsgebieden, de zogenaamde afgekoppelde gebieden, wateren via een gemalen rechtstreeks af op de Waddenzee. Deze gebieden zijn voor de wateraanvoer in de zomer wel afhankelijk van het boezemstelsel en het IJsselmeer. De rest van de noordelijke kleischil watert middels gemalen af op de boezem.

Door de grote afwateringsgebieden zijn relatief weinig boezemkanalen in het gebied aanwezig. Veel historische boezemvaarten maken nu onderdeel uit van de poldersystemen. Door de vruchtbare zavel- en lichte kleigronden, is de noordelijke kleischil een belangrijk gebied voor de Friese landbouw. Het landgebruik in de noordelijke schil van het kleigebied is vooral akkerbouw en vollegrondstuinbouw. In het algemeen zijn de droogleggingen in het zeekleigebied relatief groot. De noordelijke kleischil wordt beschermd door een dijkzone (dijk, kwelders) langs de Waddenzee. Langs een groot gedeelte van de kleischil is een primaire kering aanwezig. Naast de waterkerende functie, vormt de dijk ook een belangrijk leefgebied voor allerlei soorten. Voor sommige soorten is de dijk zelfs heel specifiek leefgebied. De dijk is dus belangrijk voor de Friese biodiversiteit. 31

2.5 Friese Waddeneilanden De Friese Waddeneilanden Schiermonnikoog, Ameland en Terschelling kenmerken zich met de opbouw van strand en duin aan de Noordzeezijde. De duinen gaan via de zogeheten binnenduinrand over in het poldergebied. Aan de Waddenzeezijde worden de polders beschermd door Waddendijk. Vlieland bestaat vrijwel alleen uit strand en duinen. Aan de zuidkant van de eilanden liggen op diverse plekken nog kwelders. Bij hoogwater staan deze kwelders onder water. De duinen, strand en zandplaten bestaan uit kalkrijke zandgronden, de binnenduinrand uit humusrijke zandgronden en de polders uit zandige en kleiige gronden, die door de zee zijn afgezet. De vier Waddeneilanden zijn erg belangrijk voor de natuur. Van het totale landoppervlak heeft 80% een natuurbestemming. In totaal gaat het om 18.000 hectare natuur, Waddenzee en Noordzee niet meegerekend. Verder zijn de Waddeneilanden van grote betekenis voor recreatie en toerisme. Jaarlijks bezoeken ruim 1,5 miljoen toeristen de Waddeneilanden. De neerslag die op zandgronden van de duinen valt trekt de grond in (infiltratie). Hierdoor wordt het grondwater onder de duinen aangevuld met zoet water. Het zoete grondwater drukt het zoute grondwater weg naar de diepte, waardoor er onder de eilanden een zoetwaterbel is ontstaan (zie figuur 30).

Door de aanwezigheid van dit zoete grondwater is er op de Waddeneilanden drinkwater beschikbaar en landbouw mogelijk. Dit grondwater is ook van belang voor de natuur. Op diverse plekken op de Waddeneilanden komen duinvalleien voor met een grondwaterafhankelijke vegetatie. Ook langs de binnenduinrand komen op sommige plekken grondwaterafhankelijke vegetaties voor. De Waddeneilanden worden beschermd tegen de zee door de duinwaterkering langs de Noordzee en de Waddendijk langs de Waddenzee.

Figuur 30: Schematische doorsnede Waddeneiland

De wateraanvoer op de eilanden bestaat alleen uit het regenwater. Het water in de poldersloten is deels hemelwater, deels kwelwater vanuit de duinen en deels zout kwelwater. Kenmerkend voor de eilanden is de trage afvoer uit de duinen, die belangrijk is voor de agrarische functie van de polder. Door de trage afvoer van water uit de duinen is er een groot deel van de zomer zoet water beschikbaar voor peilhandhaving en veedrenking. Beschikbaarheid van dit zoete water is geen garantie. Gedurende droge jaren kan deze aanvoer volledig wegvallen. Dit is per eiland verschillend. 32

Ook op de eilanden is in de loop van de vorige eeuw een openbare drinkwatervoorziening tot stand gebracht. Op zich wonen er niet zo veel mensen op de eilanden, maar er komen wel veel toeristen. De drinkwatervraag kent hierdoor in het toeristisch hoogseizoen een veel grotere piekfactor dan op het vasteland. Soms is de vraag naar drinkwater in de zomer op de eilanden drie keer zo hoog dan in de winter, terwijl dat op het vasteland 1,5 keer zo hoog is. Het drinkwater wordt gewonnen uit de zoetwaterbel onder de duinen. Omdat in vergelijking met het vasteland het zoute grondwater nog dichterbij is, is verzilting van het drinkwater op de eilanden een reëel risico. Terschelling en Ameland krijgen via de wadleiding ook drinkwater vanaf het vaste land (zie figuur 31).

Figuur 31: Drinkwater op de Waddeneilanden (Bron: Sander Peters, H2O, nr. 11 2013)

Het watersysteem op de eilanden is, net als op het vaste land, in de loop der tijd veranderd door menselijk ingrijpen. De drinkwaterwinningen in de duinen hebben invloed op de zoetwaterbel onder de eilanden. Daarnaast is in de duinen ontwatering aangelegd om de natte duinvalleien geschikt te maken voor landbouw. Tegenwoordig is de ontwatering van de duinvalleien vooral nodig voor infrastructuur en recreatie. Hierdoor is de grondwaterstand in de duinen verlaagd. Dit heeft ook een negatieve invloed op de dikte van de zoetwaterbel. Door het dichtheidsverschil tussen zoet en zout water drijft de zoetwaterbel op het zoute water. De dikte van de zoetwaterbel wordt bepaald door de opbolling van de grondwaterstand boven het zeeniveau (h). Op de Waddeneilanden is de verhouding H/h (zie figuur 32) ongeveer een factor 15 tot 25. Dit betekent dat bij een opbolling van 1 m een zoetwaterbel van 15 tot 25 m voorkomt.

Figuur 32: Schematische doorsnede van een zoetwaterbel (Bron: www.grondwaterformules.nl)

33

De dikte van de zoetwaterbel op de eilanden verschilt per eiland. De zoetwaterbel op Schiermonnikoog is 90 m dik, op Ameland 50-60 m, op Terschelling 50-100 m en op Vlieland 45 m (Bakker, 1981). De binnenduinrand is van nature erg nat, omdat hier de grondwaterstand bijna tot aan maaiveld komt. Tegenwoordig wordt de binnenduinrand sterk ontwaterd om het gebied geschikt te maken voor (vakantie)woningen en recreatie. Dit zorgt voor een grondwaterstandsverlaging en een afname van de grondwaterinvloed aan maaiveld. Het grondwater wordt door de ontwatering versneld afgevoerd naar de polder. Door de relatief lage peilen in de polder kan zout grondwater richting het oppervlaktewater stromen, waardoor verzilting van de sloten optreedt. De polders op de eilanden kunnen onder vrij verval afstromen naar de Waddenzee. Alleen op Terschelling zijn gemalen aanwezig om in natte perioden met hoge zeewaterstanden het water uit de polder af te voeren naar zee. In de onderstaande tabel zijn de verschillen tussen de polders per Waddeneiland weergegeven. Vlieland Terschelling

Ameland Schiermonnikoog

Bijzonderheden Inpoldering voor landbouwdoeleinden nooit gelukt, is nu natuurgebied met peilvakken (Kroonspolders) Vrijafstromende polder met bemalen voor natte perioden met hoge zeewaterstanden, relatief lage peilen ten opzichte van zeeniveau Vrij afstromende polder met relatief hoge peilen ten opzichte van zeeniveau Vrij afstromende polder met relatief hoge peilen ten opzichte van zeeniveau

34

3. Impact autonome ontwikkeling en klimaatverandering 3.1. Autonome ontwikkelingen Onder de autonome ontwikkeling worden alle verwachte ontwikkelingen bij uitvoeren of voortzetten van het huidig beleid beschreven. Als een besluit formeel bestuurlijk is genomen, wordt aangenomen dat het ook daadwerkelijk gaat gebeuren. Dit geldt onder meer voor het peilbeleid volgens het Veenweideprogramma en de reductie van de drinkwaterwinning Terwisscha. Een aantal van deze besluiten moet echter nog wel worden uitgevoerd. Klimaatverandering is ook een autonome ontwikkeling, maar wordt in de volgende paragraaf beschreven.

Bodemdaling Als gevolg van delfstoffenwinning (aardgas en zout) treedt er bodemdaling op in verschillende deelgebieden van Fryslân. De nog te verwachte bodemdaling in de bestaande winningen en reeds vergunde winningen is over het algemeen beperkt tot maximaal 10 cm. In de grote gasvelden en bij de zoutwinning is de totale bodemdaling door de winning wel veel groter, maar deze daling is grotendeels al opgetreden.

Veenoxidatie en maaivelddaling Door het huidige peilbeheer, ontwatering en kerende grondbewerking treedt oxidatie van veengronden op. Door de veenoxidatie daalt het maaiveld. Als het huidige peilbeheer, ontwatering en gebruik van de veengronden wordt voortgezet is in 2100 nauwelijks nog veengrond over (zie figuur 33). Als de veenbodem is verdwenen blijft de onderliggende zandgrond over. Net als op de hoge zandgronden is hier ondiep vaak keileem aanwezig. De diepe ligging en de kweldruk zullen structureel natte omstandigheden opleveren.

Figuur 33: Veendikte in 2100 bij ongewijzigd beleid (peil volgt maaivelddaling) (Bron: Veenweideprogramma 2021-2030, Achtergronddocument)

35

Om de veenoxidatie en de CO2-uitstoot te beperken zijn in het Veenweideprogramma ’21-’30 maatregelen opgenomen om de oxidatie van veen te beperken. De belangrijkste maatregel is het verhogen van de grondwaterstand tot 40 cm onder maaiveld. Met het verhogen van de grondwaterstand wordt de veenoxidatie vertraagd en de CO2-uitstoot beperkt. De veenoxidatie wordt niet gestopt waardoor telkens nieuwe peilverlagingen nodig zijn om het huidige grondgebruik in stand te houden. Hierdoor verdwijnt het veen op lange termijn toch. Het proces wordt wel vertraagd door de hogere peilen.

Zoetwaterbalans Door het huidige beheer van het grond- en oppervlaktewatersysteem en het gebruik van water is de waterbalans voor Fryslân niet in evenwicht. De totale vraag naar zoet water is groter dan de beschikbare hoeveelheid grond- en oppervlaktewater binnen Fryslân. Het tekort wordt aangevuld met water uit het IJsselmeer (zie figuur34). Door klimaatverandering neemt de temperatuur en de verdamping toe, waardoor de watervraag in de zomer toeneemt. Het gaat hierbij niet alleen om watervraag door landbouwgewassen, maar ook de drinkwatervraag neemt toe. Dit betekent dat de balans steeds schever wordt. Om dit op te lossen is steeds meer IJsselmeerwater nodig. Door de klimaatverandering en de afname van de rivierafvoeren neemt de kans op watertekort in het IJsselmeer toe. Dit betekent dat het IJsselmeer niet altijd voldoende water kan leveren, waardoor schade aan landbouwgewassen en natuur ontstaat. Er is geen balans in het huidige systeem en die balans wordt door klimaatverandering steeds schever, waardoor de roofbouw op het grondwatersysteem toeneemt.

Figuur 34: Zoetwaterbalans

Ruimtelijke ontwikkelingen in de pijplijn De mens zal de komende 50 tot 100 jaar verder zijn stempel op het beheersgebied van Wetterskip Fryslân drukken. Er zullen vanuit de Nationale Omgevingsvisie (Extra) meer woningen gebouwd worden en er wordt nagedacht over de aanleg van de Lelylijn (treinverbinding tussen Lelystad en Groningen via Drachten). Ook de energietransitie en het nastreven van meer biodiversiteit zullen hun invloed hebben op de ruimtelijke inrichting van Fryslân. Al deze ontwikkelingen hebben ook invloed op het watersysteem van Fryslân.

Assets van Wetterskip Fryslân Ook de inrichting van het watersysteem met gemalen, kaden en watergangen vraagt om een continue zorg. Fryslân heeft veel gemalen, stuwen, peilgebieden en waterkeringen. Dit maakt dat de 36

onderhouds- en vervangingsopgave ook fors is. De komende jaren moeten veel gemalen en stuwen worden vervangen. Veel van de huidige gemalen zijn om niet verkregen in de ruilverkaveling. Dit betekent dat pas vanaf het moment van vervangen de afschrijving of vervangingskosten voor rekening van het waterschap komen. Dit betekent dat jaarlijks de kosten voor de vervanging van de huidige assets fors toenemen. De kosten voor de vervanging van de assets ligt in het jaar 2050 rond de 43 miljoen per jaar (nu 17,7 miljoen per jaar) (DB-presentatie 5 oktober 2021). Verder is het nodig om bij de vervanging van de huidige assets rekening te houden met de (toekomstige) klimaatverandering. De mate waarin rekening gehouden moet worden met klimaatverandering bij vervanging is afhankelijk van de welke extreme weersituaties het waterschap wil kunnen beheersen. Hierover moeten nog keuzes gemaakt worden.

3.2. Klimaatverandering Voor de beschrijving van de effecten van klimaatverandering op het water- en bodemsysteem van Fryslân wordt gebruik gemaakt van het KNMI Klimaatsignaal’21 en de KNMI klimaatscenario’s 2014 (WL en WH) (zie bijlage 2). De belangrijkste klimaatontwikkelingen die invloed hebben op het watersysteem zijn: • Zeespiegelstijging (45-80 cm in 2085 (KNMI, 2014) en 1,2 m in 2100 (KNMI klimaatsignaal’21)); • Meer neerslag in de winter; • Meer extreme buien in de zomer; • Vaker langdurige droogte in voorjaar en zomer; • Afnemende rijnafvoer en daardoor tekorten op het IJsselmeer.

3.3. Fryslân De autonome ontwikkelingen en klimaatverandering hebben invloed op het beheergebied van Wetterskip Fryslân. In deze paragraaf worden de effecten hiervan op Fryslân beschreven.

Toekomstige veranderingen van het grondwatersysteem De klimaatverandering en andere autonome ontwikkelingen hebben ook invloed op het grondwater. In hoofdstuk 2.1 is een beschrijving gegeven van het huidige grondwatersysteem. Hieruit blijkt dat het lage midden van Fryslân grote invloed heeft op het grondwatersysteem. Vooral het verdwijnen van het veen heeft grote effecten op het functioneren van het grondwatersysteem. Om de te laten zien hoe belangrijk het veengebied is in het functioneren van het watersysteem is een doorsnede gemaakt (figuur 35) van het grondwatersysteem op lange termijn (2150-2200). Deze doorsnede is “geen keuzes maken” genoemd, omdat dit de lange termijngevolgen zijn van het voortzetten van het huidige beleid en de uitvoering van het huidige veenweideprogramma. Ook in deze doorsnede is de hoogte op schaal en de lengte schaal in elkaar gedrukt. Door de uitvoering van het Friese veenweideprogramma wordt de oxidatie van veen in de ‘kansrijke’ gebieden (met een dik veenpakket) vertraagd door peilverhoging, terwijl in de andere delen de maaivelddaling ongeremd doorgaat. Doordat er slechts sprake is van het vertragen van de veenoxidatie is op lange termijn (ca. 2200) in Fryslân vrijwel al het veen verdwenen.

37

Figuur 35: Effecten op het grondwatersysteem bij voortzetten huidige beleid (ca. 2200)

Door het verdwijnen van het veen daalt het maaiveld in het huidige veengebied naar een nieuwe maaiveldhoogte die varieert van -1 tot -3,5 meter NAP (zie figuur 35). Door het diepe gedeelte dat in het veenweidegebied ontstaat, wordt de grondwaterstroom vanuit de zandgronden (blauwe pijlen) nog harder aangetrokken door het lage midden van Fryslân. Op de zandgronden daalt daardoor de grondwaterstand. Dit effect wordt nog versterkt door de steeds drogere zomers en de toenemende watervraag. Vanuit het westen neemt de zoute grondwaterstroom ook toe door het ontstane lage deel. Dit effect wordt versterkt door de zeespiegelstijging. Het huidige veenweidegebied verandert op lange termijn in een ‘golvend’ zandlandschap met veel kwel vanuit de ondergrond. De afdekkende veenlaag, die kwel tegenhield, is door veenoxidatie verdwenen. Een deel van deze kwel is afkomstig van de hoge zandgronden en is zoet en een deel van deze kwel is zout grondwater dat door de druk van het zeewater richting het lage gebied kan stromen. Als het peil van de Friese boezem niet wordt aangepast aan het dalende maaiveld betekent dit dat de Friese boezem steeds verder boven het maaiveld komt te liggen. Als al het veen verdwenen is komt het boezempeil op veel plaatsen meer dan 2 m hoger dan het omliggende maaiveld te liggen.

Door de hoge ligging van de boezem ten opzichte van het maaiveld zijn steeds bredere en sterkere waterkeringen nodig. Dit geldt niet alleen voor de kanalen, maar ook voor de Friese meren. Een andere effect van het hoge boezempeil ten opzichte van het omliggende gebied is de toenemende wegzijging uit de boezem naar de omliggende polders. Deze stroming van de boezem naar de polders heeft negatieve effecten op de stabiliteit van de keringen. Verder moet er steeds meer water vanuit 38

de polders naar de boezem gepompt worden. Hiervoor zijn grotere gemalen met een grotere opvoerhoogte nodig.

Figuur 36: Maaiveldhoogte in Fryslân 20?? En 2100 (Bron: Alterra)

Niet alleen het veen in het veenweidegebied verdwijnt op lange termijn, maar ook het veen in de beekdalen. Dit is ook goed te zien in figuur 36. Door het verdwijnen van het veen in de beekdalen gaan de beken dieper gaan insnijden, met name de Tsjonger. Dit zorgt voor fors lagere beekwaterstanden, waardoor het gehele systeem dieper ontwatert wordt. Ook dit draagt bij aan de verlaging van de grondwaterstand op de hogere zandgronden en de flanken van de beekdalen. Door de toename van de kwelstroom richting het lage midden en de zeespiegelstijging neemt de verzilting in Fryslân toe (zie figuur 37). In de grondwaterstudie is de toename van de verzilting berekend. De herberekeningen (RHDHV, 2022) naar aanleiding van de peer review van de grondwaterstudie (Deltares, 2022) hebben dit beeld bevestigd (zie bijlage 3).

Figuur 37: Verdeling van zoet en zout grondwater op ca. 100 meter diepte in de jaren 2015, 2100 en 2500 (Bron: Grondwateratlas Fryslân)

Voor het noordelijk kleigebied, waar veel akkerbouw voorkomt betekent dit dat steeds meer water nodig is voor de doorspoeling van de watergangen. Verder neemt de zoetwaterlens in de percelen af, waardoor het risico op zoutschade flink toeneemt. Door de steeds grotere zoetwatervraag door de toenemende droogte en de toenemende kans op watertekorten in het IJsselmeer nemen de mogelijkheden om de watergangen door te spoelen af, zeker in droge zomers. De verzilting in de percelen kan alleen worden beperkt door het goed beheren van de percelen door bijvoorbeeld 39

aangepaste drainage of zoetwateropslag. De laagste delen in het kleigebied worden door de toenemende verzilting ongeschikt voor de huidige akkerbouwgewassen. In de grondwaterstudie Fryslân is berekend wat de grondwaterstanden zijn in 2085, waarbij alle autonome ontwikkelingen zijn meegenomen. Er is uitgegaan van een gematigd klimaatscenario (GH), gemiddelde zeespiegelstijging, drogere zomers, nattere winters, zie bijlage 2). In figuur 38 is te zien dat de wintergrondwaterstanden (GHG) in 2085 in sommige delen van het veengebied met meer dan een meter dalen ten opzichte van NAP, ondanks de hogere neerslag. Deze daling van het grondwater wordt vooral veroorzaakt door de maaivelddaling als gevolg van veenafbraak. In het noorden (kleigebied) en het zuidoosten (zandgebied) van Fryslân wordt een lichte stijging van de grondwaterstand berekend. Dit komt door de toename van neerslag in de herfst/winter. Verder is in het uiterste zuidoosten op de kaart een groene vlek te zien. Dit is de grondwaterstijging die het gevolg is van het reduceren van de drinkwaterwinning Terwisscha. In de rest van Fryslân verandert de GHG amper of stijgt licht.

Figuur 38: De verandering van de wintergrondwaterstand (GHG) in 2085 bij het huidige beleid (en autonome ontwikkelingen) en het GH klimaatscenario (Bron: Grondwateratlas Fryslân)

De grondwaterstanden kunnen ten opzichte van NAP dus behoorlijk dalen, maar als de toekomstige grondwaterstand wordt vergelijken met de toekomstige (gedaalde) bodemhoogte in 2085 is het beeld anders (zie figuur 39). In het veenweidegebied wordt het zelfs natter dan in de huidige situatie. Wat opvalt is dat ook de beekdalen, vooral De Tsjonger, natter worden. Dit komt doordat het veen in deze gebieden in de toekomst door de afbraak van veen gaat verdwijnen. Hierdoor stroomt er vanuit de omliggende hogere zandgronden meer grondwater naar de beekdalen. De zandgebieden worden daardoor juist droger, ondanks de grotere neerslag die in de herfst/winter valt.

40

Figuur 39: De verandering van de wintergrondwaterstand (GHG) in 2085 bij het huidige beleid en autonome ontwikkelingen en het GH klimaatscenario ten opzichte van maaiveld (blauw en groen = natter en geel = droger)(Bron: Grondwateratlas Fryslân)

Uit dezelfde berekeningen blijkt dat voor grondwaterstanden in de zomer (GLG) in 2085, met als kader het klimaatscenario GH, in bijna heel Fryslân sprake is van een daling van de grondwaterstand (zie figuur 40). In veel gevallen gaat het om een daling van 5 tot 25 cm. De grotere dalingen (van 50 cm tot ruim 100 cm) zijn het gevolg van de maaivelddaling in het Friese veenweidegebied. De groene rand (stijging GLG) langs de Waddenzee wordt veroorzaakt door de zeespiegelstijging. In Gaasterland ligt eveneens een smalle groene strook als gevolg van de verhoging van het IJsselmeer-zomerpeil. Verder is er alleen nog een stijging van de grondwaterstand rond Terwisscha als gevolg van de beperking van de drinkwateronttrekking. De grondwaterstanden in de zomer gaan dus in bijna heel Fryslân flink lager worden.

Figuur 40: Verandering van de GLG (einde zomer) ten opzichte van NAP als gevolg van de autonome ontwikkeling bij het GH-scenario in 2085 (Bron: Grondwateratlas Fryslân)

Omdat het verdwijnen van het veen grote invloed heeft op het grondwatersysteem is ook een denklijn ontwikkeld waarin de uitgangspunten van water en bodem sturend maximaal zijn toegepast.

41

In figuur 41 staat weer dezelfde dwarsdoorsnede van Fryslân. In deze doorsnee zijn de effecten weergegeven als maatregelen genomen worden waarbij water en bodem volledig sturend zijn. De veenoxidatie is als gevolg van vernatting door peilverhoging tot aan maaiveld zo rond 2035 helemaal gestopt, zodat veen behouden blijft en het maaiveld niet verder daalt. De diepe zoute grondwaterstroom vanaf de kust wordt daardoor niet versterkt. Ook de grondwaterstroom vanaf de hoge zandgronden neemt niet toe. Doordat de diepe veenpolders permanent onder water zijn gezet wordt tegendruk geleverd. Hier neemt de kwel naar het lage midden af en wordt er minder “getrokken” aan de grondwaterstroom vanaf de zandgronden. In combinatie met waterconservering op de zandgronden op grote schaal, stijgt de grondwaterstand op de zandgrond weer, waardoor de droogteschade voor landbouw en de verdroging van natuur afneemt en de voorraad zoet grondwater toeneemt.

Figuur 41: Effecten op het grondwatersysteem bij water en bodem sturend

In het noordelijk kleigebied neemt de verzilting nog steeds toe door de zeespiegelstijging. Door het permanent onder water zetten van de diepe veenpolders ontstaat een eigen zoetwatervoorraad, die kan worden gebruikt voor het doorspoelen van de watergangen. De verzilting in de percelen kan worden beperkt door het goed beheren van de percelen door bijvoorbeeld aangepast drainage of zoetwateropslag. De denklijn “water en bodem sturend” heeft grote impact op de inrichting van Fryslân en vraagt veel ruimte en aanpassing van de huidige functies. Vanwege deze grote impact is de kans groot dat er wordt gekozen voor minder vergaande maatregelen, ofwel “halve maatregelen”.

42

Figuur 42: Effecten grondwatersysteem als “halve maatregelen” worden genomen

In figuur 42 staat een doorsnee waarin “halve” maatregelen zijn genomen. Slechts een deel van de diepe veenpolders wordt ingericht voor waterberging bij extreme neerslag, het peil in het hele veengebied wordt verhoogd tot 20 – 40 cm onder maaiveld Op de hoge zandgronden worden alleen waterconserveringsmaatregelen uitgevoerd rondom natuurgebieden en op vrijwillige basis door agrariërs. In de doorsnede is de situatie over ongeveer 30 jaar (2050) weergegeven. De veenoxidatie wordt wel vertraagd, maar is niet gestopt door de verhoging van de peilen tot 20-40 cm onder maaiveld. Door de daling van het maaiveld worden de peilen in het veengebied telkens weer verder verlaagd om voldoende drooglegging te houden voor de melkveehouderij. Door de maaivelddaling moeten de keringen langs de boezem wordt verbreedt en versterkt. De kwel vanuit de boezem (inclusief de Friese meren) neemt steeds verder toe, omdat het waterpeil steeds verder boven het dalende maaiveld komt te liggen. Door het dalende maaiveld en de toegenomen kwel moet er geïnvesteerd worden in nieuwe, grotere poldergemalen. Doordat niet in alle diepe veenpolders de peilen worden verhoogd en slecht een deel wordt ingezet als tijdelijke berging van water bij extreme neerslag wordt er nog steeds flink aan de grondwaterstroming vanuit de hoge zandgronden getrokken.

Het effect van de waterconserveringsmaatregelen rondom natuurgebieden heeft alleen lokaal invloed op de grondwaterstand. Met deze “halve” maatregelen kan niet worden voorkomen dat de grondwaterstand op de zandgronden daalt en dat de kwel naar de lage delen van Fryslân toeneemt. Door het steeds verder dalende maaiveld en de steeds lagere peilen neemt ook de toestroom van zout grondwater richting het lage midden toe. Bij doorzetting van deze “halve” maatregelen op de lange termijn is het effect op het watersysteem gelijk aan het effect van de denklijn “geen keuzes maken” (figuur 35). Het duurt alleen langer voor dit eindbeeld bereikt wordt, omdat de veenoxidatie wel wordt vertraagd. 43

De gevolgen van het verdwijnen van het veen worden door klimaatverandering versterkt. Door de zeespiegelstijging neemt de stroom van zoutwater richting het lage midden toe en kan verder Fryslân binnen dringen. Door langere droge perioden dalen de grondwaterstanden op de hogere zandgronden nog verder, waardoor de waterbehoefte op de zandgronden toeneemt. Dit zou kunnen leiden tot extra grondwateronttrekkingen ten behoeve van beregening, waardoor het effect van de dalende grondwaterstanden wordt versterkt.

Toekomstige veranderingen in het oppervlaktewatersysteem Zeespiegelstijging Klimaatverandering en autonome ontwikkelingen hebben ook invloed op het oppervlaktewatersysteem in Fryslân. Op dit moment is Fryslân nog voor een groot deel afhankelijk van de vrije afvoer naar de Waddenzee en het Lauwersmeer. Het Lauwersmeer voert het te veel aan water via de R.J. Cleveringsluizen op Lauwersoog onder vrij verval af richting de Waddenzee. Er kan alleen tijdens laag water gespuid worden via de sluizen. Door zeespiegelstijging wordt de afvoer onder vrij verval steeds kleiner, omdat het waterstandsverschil tussen de zee en de boezem of het Lauwersmeer steeds kleiner wordt. Ook de periode (het spuivenster) waarin gespuid kan worden, wordt steeds korter. In figuur 43 wordt het effect van de zeespiegelstijging op de spuimogelijkheden op het Lauwersmeer geïllustreerd. De zwarte lijn is het huidige getij, de blauwe lijn is het huidige peil op het Lauwersmeer. Als de zeewaterstand lager wordt dan de waterstand op het Lauwersmeer kan water worden afgevoerd (de groene vlakjes). Met de rode stippellijn is de zeewaterstand bij 20 cm zeespiegelstijging weergegeven. Onder normale omstandigheden kan niet meer onder vrij verval gespuid worden bij Lauwersoog. Het peil van de Friese boezem ligt hoger dan het peil op het Lauwersmeer, maar het laagwater bij Harlingen is hoger dan bij Lauwersoog.

Dit betekent dat ook de afvoer bij Harlingen sterk afneemt door de zeespiegelstijging.

Figuur 43. Effect van zeespiegelstijging op de spuimogelijkheden

44

Extreme neerslag Door de klimaatverandering neemt de hoeveelheid regen die er valt toe (zie bijlage 2). Dit geldt zowel voor de winter als voor de zomer. In de zomer komt dit vooral door buien die langdurig op één locatie blijven hangen en daar uitregenen. In de zomer van 2022 was dit de oorzaak van de wateroverlast in Limburg, België en Duitsland. Ook in Fryslân zijn er verschillende voorbeelden van wateroverlast door extreme buien. Als er veel regen valt dan komt dit het eerst in de sloten van de polders en de zandgronden. Vanaf de zandgronden stroomt dit regenwater via de greppels en sloten naar de beken, die het water snel naar de Friese Boezem afvoeren. Vanuit de polders pompen gemalen het water ook naar de Friese Boezem. Door de beperkte afvoercapaciteit van de gemalen (ca. 12 mm per dag) moet een deel van het water in de polders worden geborgen. Omdat er niet voldoende ruimte voor het water is kunnen de laagste delen van de polders onder water lopen. Gemalen en beken voeren de regen af de Friese Boezem. De beken en gemalen voeren ook nu al meer water af naar de boezem dan de boezem af kan voeren naar het Lauwersmeer, de Waddenzee en het IJsselmeer, waardoor de boezemwaterstand stijgt. Als de boezemwaterstand te hoog wordt en het water over de regionale keringen dreigt te stromen, worden eerst de bergingsgebieden ingezet.

Dit zijn gebieden die speciaal zijn ingericht om water tijdelijk op te slaan. Als de inzet van bergingsgebieden niet voldoende is om de waterstandstijging te beperken wordt een maalstop ingesteld. Dit betekent dat de poldergemalen worden uitgezet en geen water meer naar de boezem wordt afgevoerd vanuit polders. Het overtollige regenwater moet dan in de polder worden vastgehouden. Dit leidt tot wateroverlast in de polders, doordat de laagste delen van de polder onder water komen te staan. Ook de afvoer van de beken wordt door de hoge boezemwaterstanden beperkt, waardoor de laagste delen langs de beek onder water lopen en hier wateroverlast ontstaat. Door zeespiegelstijging kan het boezemsysteem minder water afvoeren(zie bij zeespiegelstijging) . Hierdoor lopen de waterstanden op de Friese Boezem vaker en sneller op bij overvloedige neerslag. Zonder aanpassingen in het huidige systeem neemt de wateroverlast door klimaatverandering en zeespiegelstijging toe. Extreme neerslag zorgt ook lokaal voor problemen. In de zandgronden stroomt de neerslag naar de lokale laagtes. Deze laagtes hebben vaak een kleine bemaling om voldoende drooglegging voor landbouw te realiseren. De capaciteit van deze bemalingen is niet afgestemd op toestromen regenwater van buiten het bemalen systeem, waardoor in deze laagtes wateroverlast optreedt.

In andere gebieden ontstaat door de geringe berging in het oppervlaktewatersysteem ook overlast door hoge polderpeilen en inundatie van de laagste delen. Ook beken kunnen buiten hun oevers treden, doordat de afvoercapaciteit bij extreme neerslag niet voldoende is. Extreme droogte In de zomer is Fryslân afhankelijk van de aanvoer van zoet water uit het IJsselmeer. Door de klimaatverandering verandert de Rijn steeds meer van een smeltwater rivier naar een regenwater rivier, waardoor de afvoer van de Rijn grilliger wordt. In droge perioden voert de Rijn minder zoet water naar het IJsselmeer, terwijl de watervraag vanuit de gebieden rondom het IJsselmeer juist toeneemt. Uit de stresstest voor het IJsselmeer blijkt dat bij extreme droogte het IJsselmeer niet voldoende water kan leveren aan de omliggende gebieden. Tegelijkertijd neemt door de toenemende warmte de verdamping van water uit zowel de Friese Boezem als de polders toe. Er is dus meer water nodig om de polderwaterstanden op peil te houden. Bij een tekort op het IJsselmeer, kan niet genoeg water worden inlaten om alle polders en de Friese boezem op peil te houden. Een lage boezemwaterstand levert beperkingen op voor de scheepvaart. 45

Door de dalende waterstand op de Friese Boezem en de droogte neemt de waterstand in de veenkaden langs de Friese Boezem af. Hierdoor droogt de (veen)grond in de polderkade uit en kan de polderkade afschuiven (zoals in Wilnis in de zomer van 2003). Over de ontstane laagte stroomt er vervolgens boezemwater de achterliggende veenpolder in en veroorzaakt daar wateroverlast. Verder leidt watertekort tot schade aan landbouwgewassen en natuur. Ook ontstaat er door hitte en droogte een grotere watervraag voor het doorspoelen van de boezem en de polder ten behoeve van de waterkwaliteit en de verziltingsbestrijding in het noordelijk kleigebied. Door extreme droogte dalen de grondwaterstanden in de polders en op de zandgronden, waardoor de vraag naar water voor beregening vanuit de landbouw toeneemt. Bij verminderde aanvoer vanuit het IJsselmeer is er niet voldoende water beschikbaar om aan deze vraag te voldoen. Om het uitzakken van de waterstanden in de polder zo lang mogelijk uit te stellen wordt een beregeningsverbod vanuit het oppervlaktewater ingesteld. Ook de aanvoer van water naar de hoge zandgronden wordt dan beperkt. Hierdoor zal er schade voor landbouw en natuur ontstaan. In de veenweidegebieden zal door het lagere slootpeil en dalende grondwaterstanden een toename van de oxidatie van veen plaatsvinden.

Dit leidt tot extra uitstoot van broeikasgassen en een snellere maaiveldaling. Ook kan in veen- en kleigebieden schade aan infrastructuur en bebouwing optreden. Doordat tijdens extreme droogte niet voldoende water beschikbaar om door te spoelen neemt de watertemperatuur toe en neemt de waterkwaliteit af, waardoor vaker blauwalgen en vissterfte optreden. Tijdens droge perioden neemt de watervraag voor de verziltingsbestrijding in het noorden van Fryslân toe. De zoetwaterlens in de percelen wordt dunner en de zoute kwel van onderaf neemt door zeespiegelstijging toe. Wanneer er tekorten optreden op het IJsselmeer kunnen de sloten niet meer worden doorgespoeld. Zeespiegelstijging en droogte leiden dus tot een toename van de verzilting in de noordelijke kleischil. De zandgronden krijgen vaker te maken met extreem lage grondwaterstanden met schade voor landbouw en natuur. De kwelstroom van de hoger gelegen flanken richting de beekdalen neemt verder af en daarmee neemt de biodiversiteit in de beekdalen ook verder af. Door de lage grondwaterstanden op de zandgronden neemt in de landbouw de vraag naar beregening toe. Zeker door de toename van akkerbouw en tuinbouw op de zandgronden. Dit blijkt ook uit de toename van het aantal grondwateronttrekkingen voor beregening. Na de droge zomer van 2018 is het aantal grondwaterputten, voornamelijk op de zandgronden verdubbeld (zie figuur 44).

Het effect op de grondwaterstand in de omgeving van de putten is nog redelijk beperkt en de grondwatervoorraad kan gedurende de winter weer worden aangevuld. Bij nog een verdubbeling van grondwateronttrekkingen worden de invloedsafstanden groter, dus is effect in een groter gebied rondom de onttrekking merkbaar. Het duurt dan ook langer dat de grondwatervoorraad weer is aangevuld en in een relatief droge winter kan de grondwatervoorraad zich niet meer herstellen voor de volgende zomer, waardoor er roofbouw geplaagd wordt op de grondwatervoorraad.

46

Figuur 44: Ontwikkeling van het aantal grondwateronttrekkingen t.b.v. beregening in Fryslân (bron Wetterskip Fryslân)

Ontwikkeling van de waterveiligheid De buitengrenzen van het vaste land van Fryslân worden gevormd door onze dijken. Als de zeespiegel stijgt en onze dijken, duinen en sluizen niet worden aangepast dan neemt de kans op overstroming toe en de grootte van het overstroomde gebied toe. Dit betekent dat er met een zeespiegelstijging van ongeveer 1 m in 2100 er één meter meer water komt te staan in Fryslân ten opzichte van het huidige overstromingsbeeld (zie figuur 45, bron: LIWO).

Figuur 45: Maximale waterdiepte in Fryslân bij een dijkdoorbraak (Bron: LIWO)

In essentie betekent dit dat dan alleen de hoge delen van de duingebieden op de Waddeneilanden, de Noordelijke Fryske Walden, Gaasterland en de zandgronden in het Zuidoosten hoger dan het overstroomde gebied zullen liggen. Door zeespiegelstijging neemt de waterdiepte en daarmee de golfenergie die vanaf de Noordzee de Waddeneilanden bereikt toe. Dit betekent meer duinafslag langs de kusten van de Waddeneilanden bij storm. Hierdoor zullen de smalle delen van de duinwaterkeringen niet voldoende zand bevatten. De Noordzeekust van de Waddeneilanden en de platen in de Waddenzee absorberen voor een deel de golfenergie vanaf de Noordzee. Als de zeespiegel fors stijgt en er niet genoeg zand en slib voor de 47

Waddenzee beschikbaar is, kan een deel van de platen in de Waddenzee niet neer meegroeien. Dan neemt de golfenergie waar onze dijken op het vaste land en eilanden tegen moeten kunnen toe en zullen onze dijken niet stevig genoeg blijken te zijn.

Drinkwaterwinning De drinkwaterwinning zal door droge en hete zomers hoge pieken kennen, juist op het moment dat de grondwaterstanden ver uitzakken. Dit hebben we al gezien in de droge zomers van de afgelopen jaren. Dit heeft vooral bij de winningen op de zandgronden een negatief effect. Daarnaast lopen een aantal drinkwaterwinningen in Fryslân een risico op verzilting in de toekomst. De Strategische grondwaterstudie Fryslân (2019) heeft inzicht gegeven in verziltingsrisico’s van drinkwaterbronnen. Voor de concrete winningen op de vaste wal gaat het daarbij om drie winningen waar op de lange termijn verziltingsrisico’s spelen (Garyp, Noardburgum, Oudega). Daarnaast komen er uit metingen in de pompputten signalen dat de winning Nij Beets ook wel eens met oplopende chlorideconcentraties te maken kan krijgen. De totale wincapaciteit waar tot het jaar 2100 enig risico op verzilting speelt, is maximaal ruim 24 mln. m3 per jaar (exclusief de Waddeneilanden). Om voor de toekomst de drinkwatervoorziening veilig te stellen, worden door de provincie Aanvullende Strategische Voorraden (ASV’s) aangewezen en beschermd conform de landelijke afspraak voortvloeiend uit het STRONG. Belangrijke redenen hiervoor zijn de toenemende druk op de ondergrond, de langdurige trajecten voor het realiseren van een winning en de stijgende drinkwatervraag.

In de Drinkwaterstrategie Fryslân 2050 zijn deze ASV’s aangewezen. De omvang van de ASV’s anticipeert op een potentiële sterke stijging van het drinkwaterverbruik enerzijds en de risico’s van verziltingsdruk voor bestaande drinkwaterwinningen anderzijds. Het gaat voor Fryslân om 12,5 miljoen m3 per jaar voor de stijging van de drinkwatervraag tot 2050. Daarnaast is 24 miljoen m3 per jaar bij huidige winningen als risicovol voor verzilting aangemerkt tot het jaar 2100. In totaal wordt door de provincie voor de periode tot 2050 een ASV-zoekgebied vastgelegd en beschermd dat voldoende groot is voor ongeveer 30 miljoen m3 per jaar aan potentiële drinkwaterbronnen. De Strategische Grondwaterstudie Fryslân (2019) en de Bronnenstudie van Vitens (2008) vormen de basis voor positionering van ASV’s op de best mogelijke plekken in het grondwatersysteem met de minste invloed op de grondwaterstand en vrij van verzilting tot in lengte van jaren. Deze plekken zijn in figuur 46 groen gekleurd.

Natuurgebieden en stedelijke gebieden zijn als zoekgebied buiten beschouwing gelaten. Ook zandgronden zijn in eerste instantie buiten het zoekgebied van de grondwaterstudie gelaten. Dit omdat in algemene zin de invloed van een winning op de omgeving in zandgebieden groter is dan in veengebieden. Een nieuwe drinkwaterwinning mag niet leiden tot een toename van de verdroging van waardevolle, grondwaterafhankelijke natuurgebieden (laagveenmoerassen) en mag geen significante toename van droogte veroorzaken in het betreffende gebied. Door het toepassen van mitigerende maatregelen kan dit grotendeels worden voorkomen. Uit de grondwaterstudie is daarnaast gebleken dat een grondwateronttrekking in de omgeving van een boezemsysteem (Friese meren), in combinatie met een bepaalde opbouw van de ondergrond, de effecten van een onttrekking sterk kunnen verkleinen. Het realiseren van een nieuwe drinkwaterwinning in combinatie met uitbreiding van de Friese boezem lijkt daarom vanuit hydrologisch perspectief kansrijk.

48

Figuur 46: Globaal zoekgebied ASV (bron: Strategische grondwaterstudie Fryslân)

Waterkwaliteit De voorziene ontwikkelingen zelf en de wijze waarop het waterbeheer hier op wordt aangepast kunnen grote impact hebben op de ecologische waterkwaliteit. Effecten van klimaatverandering kunnen directe en indirecte effecten hebben. Een direct effect is bijvoorbeeld dat de watertemperatuur stijgt. Hierdoor komen koudeminnende soorten meer onder druk te staan en hebben warmteminnende soorten voordeel. Ook kunnen er nieuwe soorten een plek in Fryslân vinden. Een hogere watertemperatuur zorgt er voor dat fysisch-chemische processen in het water en in de waterbodem anders kunnen verlopen. Dit zal effect hebben op de ecologische kwaliteit. Mogelijk moeten de doelen van de Kaderrichtlijn Water hierop worden aangepast. Een indirect effect is bijvoorbeeld dat door een ander neerslagpatroon de belasting van het water met voedingsstoffen periodiek hoog kan zijn. Als het langere tijd niet regent, droogt de bodem uit. De bodem neemt vervolgens slecht water op. Als het vervolgens gaat regenen en zeker bij piekbuien, zal er relatief veel water afstromen over het oppervlak en zo direct in het oppervlaktewater terechtkomen. Deze route zorgt voor extra ongewenste stoffen in het water: meer voedingsstoffen, meer milieuvreemde stoffen en meer slib (meegespoelde bodemdeeltjes). De verhoogde inlaat van IJsselmeerwater om de waterkwaliteit te verbeteren is een tijdelijke maatregel.

Op termijn moet de inlaat, door lagere belasting vanuit Fryslân zelf, niet meer nodig zijn. We verwachten dat in de toekomst de hoeveelheid water vanuit het IJsselmeer sterk minder wordt. Dan is inlaat voor waterkwaliteit waarschijnlijk niet meer mogelijk. Het is dus zaak om de belasting van het oppervlaktewater in Fryslân zelf te verminderen.

Bebouwd gebied In bebouwd gebied leidt klimaatverandering tot een toename van het risico op overlast en schade. 49

Door een hoosbui kunnen (lokaal) in bebouwd gebied straten en tuinen onderlopen en kan zelfs neerslagwater in huizen komen. Dit komt omdat in bebouwd gebied veel stenen liggen en weinig slootjes. Niet zelden zijn sloten en greppels in bebouwd gebied bij stedelijke (her)ontwikkelingen gedempt, waardoor de afwatering en bergingscapaciteit in het watersysteem negatief beïnvloed en ontoereikend is bij extreme buien. Het rioleringsstelsel kan ook maar een deel van het regenwater afvoeren. De rest stroomt over het maaiveld naar de lagere delen in bebouwd gebied. Hoe groot de schade is na een hoosbui hangt af van wat zich in die lagere delen bevindt. Tijdelijk water op straat en een plas water op een grasveldje is misschien wel hinderlijk maar leidt niet direct tot schade. Het wordt anders als er op die lage plek een elektriciteitskastje staat. Door het water kan kortsluiting ontstaan en kan de stroom in een hele wijk uitvallen. Ook tunnels en aquaducten kunnen vollopen en zorgen voor verkeersopstoppingen. Hierdoor kunnen hulpdiensten niet snel op een locatie komen. In figuur 47 staat een voorbeeld van de berekende wateroverlast in Leeuwarden bij een extreme bui (60 mm in 1 uur).

Figuur 47: Wateroverlast bij een bui van 60 mm in een uur (Leeuwarden) – bron: Friese klimaatatlas

Ook droogte kan leiden tot schade door verzakkingen van gebouwen en infrastructuur en aantasting van houten paalfunderingen. Door klimaatverandering wordt het warmer. Niet alleen de gemiddelde temperatuur stijgt, ook de extremen nemen toe. Extreme hitte brengt gezondheidsrisico’s met zich mee. Blootstelling aan hoge temperaturen kan zorgen voor gezondheidsrisico's. Hittestress is een serieus probleem dat vaak onderschat wordt. Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn. Er bestaat ook risico op uitdroging en oververhitting van het lichaam. In het ergste geval kunnen mensen hieraan overlijden. In Nederland stijgt tijdens hittegolven de sterfte met 12 procent. In de stad is het vaak warmer dan in het omringende landelijk gebied. Dit wordt het stadseffect of stedelijk hitte-eiland effect genoemd (zie figuur 48). Dit effect is 's nachts het sterkst omdat de stad de warmte langer vasthoudt.

50

Figuur 48: Temperatuurverschil tussen stedelijk gebied en platteland

Hogere luchttemperaturen leiden tot hogere watertemperaturen. En dat kan negatieve gevolgen hebben voor de waterkwaliteit. En als het al lang droog is, kan het door de hitte extra droog worden omdat er meer water verdampt.

51

Bronnenlijst De wereld van het Friese landschap door M. Schroor, 1993 Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021 Veenweideprogramma 2021-2030, Achtergronddocument, maart 2021, Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân o+bnNatuurkennis, https://www.natuurkennis.nl/landschappen/beekdallandschap/beekdallandschap/landschapsecologie/

Sander Peters, Drinkwater op een eiland: van vér halen of zelf maken, H2O, nr. 11 2013 Bakker, T.W.M. (1981). Nederlandse kustduinen. Geohydrologie. Proefschrift Landbouwhogeschool Wageningen. Pudoc, Wageningen. www.grondwaterformules.nl

RHDHV, 2022 Deltares, 2022 Grondwateratlas van Fryslân, Provincie Fryslân. Wetterskip Fryslân en Vitens, 2019 LIWO Strategische grondwaterstudie Fryslân

52

Bijlage 1: Drinkwaterwinningen en leidingnetwerk

53

Bijlage 2: Klimaatverandering In het zesde rapport van het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties, dat in augustus 2021 is verschenen, geeft het IPCC aan dat dat de opwarming van de aarde door de mens is veroorzaakt. Ook concludeerde het klimaatpanel dat elke 0,5°C extra opwarming leidt tot een merkbare toename in extreem weer. Omdat minder dan 1,5°C opwarming inmiddels buiten bereik is, zullen deze risico’s de komende decennia verder toenemen. Op basis van het zesde rapport van het IPCC aangevuld met waarnemingen en onderzoek van het KNMI (Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut) is in het Klimaatsignaal’21 een tussentijdse stand van zaken voor Nederland beschreven. Onderstaande beschrijving van de klimaatverandering is op het Klimaatsignaal’21 gebaseerd. Het KNMI brengt om de circa zeven jaar nieuwe klimaatscenario’s uit. Medio 2023 wordt de volgende publicatie van klimaatscenario’s voor Nederland verwacht. Zeespiegelstijging De toekomstscenario’s laten een grotere zeespiegelstijging zien dan voorheen. Als we de uitstoot van broeikasgassen niet verminderen kan de zeespiegel voor de Nederlandse kust rond 2100 met 1,2 meter stijgen ten opzichte van begin deze eeuw. Als het smelten van de Antarctische IJskap op de Zuidpool versnelt, komt zelfs de 2 meter zeespiegelstijging in 2100 in zicht. In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de grens 1 meter zou zijn.

De berekende zeespiegelstijging is nu dus naar boven bijgesteld. Op de lange termijn wordt het verschil in zeespiegelstijging tussen niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen en het voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs zeer groot. In 2300 kan dit verschil al oplopen tot vele meters. In deze Blauwe Omgevingsvisie zijn we in de onderstaande beschrijving van de effecten van klimaatveranderingen op het water- en bodemsysteem uitgegaan van de in 2014 berekende zeespiegelstijging. In de visie hebben we wel mee laten wegen dat de zeespiegelstijging mogelijk groter wordt. Stormen Orkanen die bij Bonaire, St Eustatius en Saba, de zogeheten BES-eilanden, voorkomen, nemen in kracht toe met gemiddeld meer neerslag. Restanten van deze tropische orkanen kunnen ook Europa en de Noordzee bereiken en gaan gepaard gaan met veel wind en neerslag. Het is niet de verwachting dat het aantal stormen op de Noordzee toeneemt. Nieuw onderzoek van het KNMI laat geen toename zien van de windsterkte op de Noordzee en de daarmee gepaard gaande stormvloeden. Lente en zomer: Langdurige droogte/hitte en extremere zomerbuien Uit nieuw onderzoek van het KNMI blijkt dat de zwaarste zomerbuien extremer worden, waarbij ook de kans op valwinden toeneemt. Naast de extreme buien kent de Nederlandse zomer ook een ander gezicht: dat van droogte. De kans op droge lentes en zomers is groter geworden.

In het binnenland komt deze toename door klimaatverandering. Ons klimaat schuift steeds meer richting het klimaat van Zuid-Europa op. De sterkere opwarming van het noordpoolgebied speelt mogelijk een rol in de grotere kans op langdurige droogte of hitte. We kunnen namelijk langer met hetzelfde weertype te maken krijgen doordat de straalstroom (baan met hoge windsnelheden op circa 10 kilometer hoogte) mogelijk 54

zwakker wordt door een afname van het temperatuurverschil tussen pool en tropen. Hoe trager de straalstroom meandert, hoe groter de kans dat hetzelfde weerbeeld langer blijft bestaan. Dit geldt zowel voor droogte/hitte als voor extreme zomerneerslag. De drie droge zomers van 2018 , 2019 en 2020 en de extreme neerslag en de overstromingen in Duitsland, België en Limburg in de zomer van 2021 zijn hier al een voorbeeld van. Stedelijk klimaat Steden zijn meestal warmer dan de landelijke omgeving. Door de opwarming van de aarde wordt het in steden nog warmer. Daarnaast vormen extreme neerslag en droogte een steeds grotere uitdaging voor de stad. Rivieren en IJsselmeer ’s Zomers neemt de kans op laagwater in de rivieren toe, terwijl in de winter juist de kans op hoogwater toeneemt. De rivier de Rijn bepaalt de hoeveelheid water in het IJsselmeer. Uit de stresstest IJsselmeer blijkt dat er door een verminderde Rijnafvoer vaker watertekorten in het IJsselmeer zullen optreden. Er zal niet meer voldoende zoet water beschikbaar zijn, waardoor er keuzes gemaakt moeten worden wie wel en wie geen water krijgt.

55

Bijlage 3: Samenvatting reactie peer review grondwaterstudie

Samenvatting reactie op de peer review en herberekeningen Brede Grondwaterstudie Fryslân 1. Inleiding 1.1. Aanleiding In 2019 is de Brede Grondwaterstudie Fryslân opgeleverd (RHDHV, 2019). Dit is een door Royal Haskoning (hierna RHDHV) uitgevoerde modelstudie voor het vasteland van Fryslân. Doel van deze studie was de effecten van klimaatverandering, zeespiegelstijging en bodemdaling op het grondwatersysteem van Fryslân te onderzoeken. Daarbij is gekeken naar grondwaterstanden, grondwaterstroming, waterbalansen en naar (de verplaatsing van) chloride (zout) via het grondwater. In oktober 2020 heeft LTO Noord aan Deltares opdracht gegeven om een peer review aan te leveren op de rapportage van de Brede Grondwaterstudie. Deze peer review is op 7 mei 2021 opgeleverd (Deltares, 2021). Naar aanleiding van de peer review heeft RHDHV in opdracht van de provincie Fryslân met de aanbevelingen uit de peer review herberekeningen uitgevoerd en een rapportage opgeleverd (BH9643-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001, 10 jan. 2022). Door Gedeputeerde Hoogland is aan Provinciale Staten toegezegd aan te geven op welke manier grondwaterstudie en de peer review doorwerkt in keuzes ten aanzien van het Friese waterbeheer, met speciale aandacht voor het Friese Veenweidegebied.

Daarvoor is een notitie geschreven die een verantwoording is van de manier waarop Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en Vitens als opdrachtgevers van de Brede Grondwaterstudie de peer review beoordelen, welke aanvullende berekeningen uitgevoerd zijn en wat het ons leert over het Friese watersysteem. 1.2. Positionering De Strategische Grondwaterstudie Fryslân bestaat uit vier studies: een verkennende studie (Artesia, 2017), een inventarisatie van bestaande kennis (Hunzebreed, 2017), een ruimtelijke interpretatie van alle chloridemetingen (Deltares, 2017) en een 3D modellering voor heel Fryslân, aangeduid met ‘de Brede Grondwaterstudie’. De bevindingen van deze vier studies zijn beschreven in de Grondwateratlas van Fryslân (2019). De peer review van Deltares gaat uitsluitend in op de rapportage van de Brede Grondwaterstudie: de modellering die door RHDHV is uitgevoerd. Deze kritische analyse kan in die zin beschouwd worden als een vijfde onderdeel van de Strategische Grondwaterstudie. De Provincie Fryslân heeft op drie onderdelen aanvullende berekeningen uit laten voeren. Tevens heeft RHDHV de gebruikte rekenmethode nog eens tegen het licht gehouden. Als we de peer review beschouwen als de vijfde bouwsteen binnen de Strategische Grondwaterstudie Fryslân, kan de notitie (de verwerking van de peer review) beschouwd worden als een zesde bouwsteen.

Daarmee is de Strategische Grondwaterstudie niet klaar. Het is een bouwwerk ‘in progress’, waaraan steeds nieuwe kennis en inzichten worden toegevoegd. Zo krijgen we steeds meer inzicht en kennis van het Friese grondwatersysteem, zodat we voor de toekomst van Fryslân de juiste beslissingen weloverwogen kunnen nemen. 56

2. Acties na peer review Na het ontvangen van de peer review zijn door de opdrachtgevers van de Grondwaterstudie Fryslân een aantal zaken onderzocht of opnieuw beschouwd. De resultaten hiervan zijn van belang om een gedegen reactie te geven op de peer review.

2.1. Beschouwing numerieke dispersie Numerieke dispersie is een modelmatige ongecontroleerde menging van zout en zoet grondwater die veroorzaakt wordt door de toegepaste rekenmethode. Voor de Grondwaterstudie Fryslân is de Stroombanenmethode als grondwaterkwaliteitsmodel gebruikt. In de begeleidingsgroep van de grondwaterstudie is het risico van numerieke dispersie aan de orde geweest, maar omdat het Stroombanenmodel op andere plaatsen scherpe contrasten berekende, is geconcludeerd dat het in de Grondwaterstudie Fryslân geen dominante rol zou spelen. Anno 2022 zien we dat toch wat anders: door de stroombanenmethode wordt voor sommige locaties te veel menging berekend. Op andere plaatsen blijft deze menging ‘beheerst’. Deltares stelt daarom dat het grondwaterkwaliteitsmodel SEAWAT gebruikt had moeten worden, waarbij een rekenmethode zonder numerieke dispersie toegepast kan worden. 2.2. Nieuwe 3D interpretatie Zoals in § 1.2 aangegeven heeft kennisinstituut Deltares in het kader van de Grondwaterstudie Fryslân en in opdracht van de provincie Fryslân in 2017 een ruimtelijke interpretatie van alle chloridemetingen uitgevoerd (Deltares, 2017).

Drie jaar later, in 2020, dus na oplevering van de Grondwaterstudie Fryslân, leverde Deltares via het Nationaal Hydrologisch Instrumentarium (NHI) een nieuwe 3D-interpretatie op van alle beschikbare metingen, maar dan voor heel Nederland (Deltares en Arcadis, 2020). Die nieuwe interpretatie ziet er voor Fryslân toch wat anders uit dan de in 2017 opgeleverde interpretatie ten behoeve van de Grondwaterstudie Fryslân (zie onderstaande kaartbeelden). Op de kaart rechts (Berekend 2018) zien we de chlorideverdeling zoals deze in 2018 is berekend in de grondwaterstudie aan de hand van het Stroombanenmodel. Met name voor noordoost Fryslân komen de berekeningen met het Stroombanenmodel meer overeen met de inventarisatie uit 2020 dan de inventarisatie van Deltares uit 2017. De begeleidingsgroep van de Grondwaterstudie Fryslân had in 2018 al twijfels bij de inventarisatie van Deltares. Daarom is er destijds voor gekozen om de rekenresultaten van de Stroombanenmethode te gebruiken als referentiesituatie en niet de inventarisatie van Deltares. Op basis van deze referentiesituatie zijn de toekomstige scenario’s (de zogenaamde Elementen) doorgerekend.

57

2.3. Aanvullende berekeningen In de peer review worden drie aspecten genoemd die aanleiding waren om aanvullende berekeningen uit te voeren. 1. aanbeveling om niet met de Stroombanenmethode te rekenen, maar met het grondwaterkwaliteitsmodel SEAWAT. Tijdens de uitvoering van de Grondwaterstudie in 2018 bleek dit tot onoverkomelijke problemen te leiden (instabiliteit van het rekenprogramma en zeer lange rekentijden). Inmiddels geven snellere rekencomputers de mogelijkheid om alsnog met SEAWAT een met de grondwaterstudie vergelijkbare berekening uit te voeren van het referentie-scenario. In mei 2021 is daarom besloten om alsnog aanvullende berekeningen met SEAWAT uit te voeren voor het referentiescenario (met klimaatscenario Gh). 2. een berekening uit te voeren waarbij vanaf 2015 niet gerekend wordt met het berekende resultaat, maar met de 3D-interpretatie van Deltares van gemeten chlorideconcentraties voor het jaar 2015 (Deltares, 2017). 3. Deltares geeft in de peer review aan dat voor het begin van de historische reconstructie van het grondwatersysteem, de zogenaamde paleo-reconstructie, te zoete aannames gedaan zijn voor het ondiepe grondwatersysteem, en te zoute aannames voor het diepe grondwatersysteem. We hebben daarom de begin-aannames aangepast volgens de aanbevelingen van Deltares.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=b7c197ff-1d4a-4f58-b9b3-5bfebb795bd4