I-13c Bijlage 2 Achtergronddocument.pdf
Tekst van het document
Achtergronddocument Blauwe Omgevingsvisie Behorend bij de visie “Klimaatbestendig Fryslân 2050+”
Wetterskip Fryslân
Februari 2023
Inhoud 1.
Inleiding ........................................................................................................................................... 3
2.
Systeemanalyse ............................................................................................................................... 5 2.1.
Fryslân ..................................................................................................................................... 5
Ontwikkeling van het watersysteem ............................................................................................... 7 Ontwikkeling van de waterkwaliteit en waterkwaliteit ................................................................ 11 Het functioneren van het grondwatersysteem ............................................................................. 13 De bodem van Fryslân ................................................................................................................... 17 De waterbalans van Fryslân........................................................................................................... 17 Drinkwaterwinning in Fryslân ........................................................................................................ 19 Bebouwd gebied ............................................................................................................................ 20 2.2.
Zand ....................................................................................................................................... 20
Hoge Zandgronden ........................................................................................................................ 22 Noardlike Fryske Walden .............................................................................................................. 23 Gaasterland ................................................................................................................................... 24 2.3.
Veen....................................................................................................................................... 24
Diepe veenpolders......................................................................................................................... 26 Puur (dik) veen .............................................................................................................................. 26 Klei op veen ................................................................................................................................... 27 2.4.
Klei ......................................................................................................................................... 28
De Greidhoeke ............................................................................................................................... 30 De noordelijke kleischil.................................................................................................................. 31 2.5 Friese Waddeneilanden............................................................................................................... 32 3.
Impact autonome ontwikkeling en klimaatverandering ............................................................... 35 3.1.
Autonome ontwikkelingen .................................................................................................... 35
Bodemdaling.................................................................................................................................. 35 Veenoxidatie en maaivelddaling ................................................................................................... 35 Zoetwaterbalans ............................................................................................................................ 36 Ruimtelijke ontwikkelingen in de pijplijn ...................................................................................... 36 Assets van Wetterskip Fryslân ....................................................................................................... 36 3.2.
Klimaatverandering ............................................................................................................... 37
3.3.
Fryslân ................................................................................................................................... 37
Toekomstige veranderingen van het grondwatersysteem ........................................................... 37 Toekomstige veranderingen in het oppervlaktewatersysteem .................................................... 44 Ontwikkeling van de waterveiligheid ............................................................................................ 47
Drinkwaterwinning ........................................................................................................................ 48 Waterkwaliteit ............................................................................................................................... 49 Bebouwd gebied ............................................................................................................................ 49 Bronnenlijst ........................................................................................................................................... 52 Bijlage 1: Drinkwaterwinningen en leidingnetwerk .......................................................................... 53 Bijlage 2: Klimaatverandering............................................................................................................ 54 Bijlage 3: Samenvatting reactie peer review grondwaterstudie ....................................................... 56
2
1. Inleiding Dit is het achtergronddocument, behorend bij de Friese Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) en Blauwe drager voor het jaar 2050 en verder. In deze visie “Fryslân klimaatbestendig 2050+” hebben Wetterskip Fryslân en provincie Fryslân gezamenlijk de opgaven in het water- en bodemsysteem van de provincie Fryslân en het Groninger Westerkwartier uitgewerkt en agenderen ze welke transitie nodig is om water en bodem meer sturend te laten zijn in de ruimtelijke inrichting.
Op de manier waarop het systeem nu is ingericht en de toekomstige uitdagingen die op het gebied afkomen, loopt het Friese water- en bodemsysteem tegen grenzen aan. Om het gebied voor te bereiden op de verwachte klimaatverandering, zeespiegelstijging en autonome ontwikkelingen zoals maaivelddaling door veenoxidatie, is er aanzienlijk meer ruimte voor water nodig. Dit heeft consequenties voor het huidige ruimtegebruik. Voor deze visie is een analyse van het water- en bodemsysteem gemaakt en de impact die autonome ontwikkelingen en klimaatverandering daarop hebben. Hiervoor zijn veel bestaande onderzoeken, studies en rapporten voor gebruikt. Dit achtergronddocument geeft deze analyse weer en biedt een verdieping op de analyse en visie die in hoofdstuk 2 en 3 van de Friese Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) wordt gegeven. Leeswijzer Het eerste hoofdstuk is een systeemanalyse van Fryslân. Daarbij wordt ook specifiek aandacht besteed aan de verschillende deelgebieden van Fryslân, gebaseerd op de bodemtypen, zie figuur 1. Deze deelgebieden komen ook weer terug in de Blauwe omgevingsvisie. Het tweede hoofdstuk beschrijft de impact van autonome ontwikkelingen en klimaatverandering op het water- en bodemsysteem van Fryslân.
3
Figuur 1: Verschillende bodemtypen verdelen Fryslân in deelgebieden(Bron: Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021)
4
2. Systeemanalyse In de systeemanalyse beschrijven we het functioneren van het watersysteem in Fryslân en het Groninger Westerkwartier. In de eerste paragraaf beschrijven we het bodem- en watersysteem van het vaste land van Fryslân en het westerkwartier en de samenhang tussen de verschillende gebieden. In de daarop volgende paragrafen beschrijven we het bodem- en watersysteem van de deelgebieden. In de laatste paragraaf wordt het bodem- en watersysteem van de Waddeneilanden beschreven.
2.1. Fryslân Het vaste land van Fryslân en het westerkwartier wordt gekenmerkt door grote hoogteverschillen. Op de hoogtekaart van Fryslân (Figuur 2) is dit duidelijk te zien. Naast de maaiveldhoogte is ook de bodemopbouw een belangrijk kenmerk. In figuur 3 is te zien dat de het gebied uit 3 hoofdsoorten bodems bestaat, namelijk klei, zand en veen. Uit een vergelijking van de hoogtekaart en de bodemkaart blijkt dat de zandgronden in het oosten en Gaasterland relatief hoog liggen. De hoogte varieert van ca. 1 m boven NAP tot ca. 20 m boven NAP. Het midden van Fryslân bestaat uit veengebieden. Deze veengebieden liggen onder NAP en vormen daarmee het lage midden van Fryslân. De maaiveldhoogte in de kleigebieden ligt rond NAP of net erboven. De bodemopbouw en de maaiveldhoogte zijn het resultaat van natuurlijke processen, maar ook van menselijk ingrijpen.
Figuur 2: Hoogtekaart van Fryslân
Figuur 3: Bodemkaart van Fryslân
5
De basis van Fryslân is gevormd tijdens de ijstijden. Deze basis bestaat uit zandgronden met keileemlagen. De hoogte bij Gaasterland is een restant van een stuwwal, die tijdens de ijstijd opgestuwd is door een landijs. De zee had tijdens de ijstijden geen invloed in Fryslân. Na de ijstijd begon door het smelten van het landijs de zeespiegel te stijgen en werd het warmer. De zee kreeg steeds meer invloed en de afwatering stagneerde, waardoor in vrijwel het gehele gebied veenvorming plaats kon vinden. Alleen op de hoge zandruggen vond geen veenvorming plaats. De zeespiegel bleef stijgen en de zee kreeg steeds meer invloed en drong het gebied binnen. Een deel van het veen werd door de invloed van de zee weggeslagen en er ontstond een kwelderlandschap met zeeslenken, die ver het binnenland binnendrongen. Op de kwelders werd door de zee klei afgezet. Dit proces heeft het huidige kleigebied gevormd. Een deel van het veengebied werd ook regelmatig door zeewater overspoeld, waardoor hier een kleilaag op het veen is afgezet. Dit zijn nu de klei op veen gebieden. De rest van Fryslân bestond toen nog uit moerassen met veenbeken, die het overtollige water richting zee afvoerden. De mens kreeg steeds meer invloed op het landschap. In het kleilandschap werden terpen opgeworpen (zie figuur 4) en de hoogvenen werden afgegraven voor turfwinning.
Door het afgraven van het veen werd de grondwaterstand lager en veranderde ook het karakter van de beken. Het hoogveen functioneerde als grote spons, die veel water kon vasthouden. De zandgronden, die na het afgraven van het veen aan de oppervlakte kwamen konden veel minder water vasthouden.
Figuur 4: Fryslân in de beginfase van de bedijkingen rond 1200 (bron: ‘De wereld van het Friese landschap’ door M. Schroor, 1993)
Nadat vrijwel al het hoogveen is afgegraven begint de vervening van de laagveengebieden. Deze gebieden liggen veel lager, waardoor bij het vervenen van laagveen een landschap met petgaten en legakkers ontstaat. De verveende gebieden zijn met behulp van gemalen drooggelegd en omgevormd 6
tot landbouwgrond. Deze gebieden worden nu diepe veenpolders genoemd vanwege de lage ligging ten opzichte van NAP en de omgeving. Voor het transport van turf werden verschillende kanalen gegraven, zoals bijvoorbeeld de compagnonsvaarten (zie figuur 5).
Figuur 5: Overzicht ontwikkeling verveningen, veldontginningen en aanleg van vaarten in Fryslân (bron: ‘De wereld van het Friese landschap’ door M. Schroor, 1993)
De rest van het laagveengebied is niet verveend, maar door verlaging van de grondwaterstanden omgevormd tot het huidige veenweidegebied.
Ontwikkeling van het watersysteem Het water van de beekdalen en de verschillende bemalen gebieden (polders) wordt via een stelsel van meren en kanalen naar zee afgevoerd. Dit geheel van meren en kanalen noemen we de Friese Boezem. In figuur 6 is een kaart weergegeven van het huidige boezemsysteem (donker blauwe kleuren). In deze kaart zijn ook de spuisluizen (Dokkumer Nieuwe Zijlen, Zoutkamp en Harlingen), de afvoergemalen (ir. D.F. Woudagemaal, J.L. Hooglandgemaal en De Heining) en de inlaten (Teroelsterkolk, Tacozijl, Makkum en J.L. Hooglandgemaal) aangegeven. De kleine inlaat bij Workum is niet opgenomen. Verder is ook de doorvoer bij Gaarkeuken richting Groningen op de kaart aangegeven. De Friese boezem heeft nu een vast peil van -0,52 m NAP met een beperkte fluctuaties in de waterstand, maar dit is niet altijd zo geweest.
7
Figuur 6: Overzicht van de aan- en afvoerpunten van de Friese Boezem en de beekdalenen de afgekoppelde gebieden
Ontwikkeling van het boezemsysteem en de effecten op de waterstanden In het jaar 1910, vóór de bouw van het Woudagemaal was de Friese boezem veel groter, omdat veel gebieden nog niet waren ingepolderd. Het overtollig regenwater in de winter kon alleen met behulp van spuisluizen tijdens laag water naar de Zuiderzee en de Lauwerszee worden afgevoerd. Deze spuicapaciteit was beperkt. In figuur 7 is de gemiddelde boezemwaterstand (het gewogen gemiddelde van 6 waterstandsmeetpunten verspreid over Fryslân) in 1910 weergegeven. In de winter is de boezemwaterstand wel een halve meter hoger dan in de huidige situatie.
Figuur 7: Boezemwaterstanden in 1910
8
De laag gelegen gebieden stonden destijds blank (kaartje met blauwe gebieden in figuur 7). In de loop van het voorjaar zie je het water zakken. Maar doordat de ontwatering van (natte) percelen nog niet geoptimaliseerd was met drainage en diepe sloten, zakte het water in het voorjaar maar langzaam uit. In een droge zomer kon de waterstand verder uitzakken dan in de huidige situatie, omdat er geen inlaatmogelijkheden waren. In 1920 werd het Woudagemaal gebouwd. De groene lijn in figuur 8 laat de boezemwaterstanden in 1928 zien. Wat opvalt is dat de waterstand in de winter minder hoog is, omdat met het gemaal het teveel aan neerslag beter kan worden afgevoerd. In het voorjaar daalt het boezempeil veel sneller, omdat er al een groot deel van het winterneerslagoverschot is afgevoerd door het gemaal. Vervolgens zie je in de zomer het peil erg ver wegzakken, omdat er geen mogelijkheden waren om zoet water in te laten. Dit leidde tot problemen voor de scheepvaart. Als de boezemwaterstand in droge zomers te ver uitzakte werd zout water ingelaten zodat de scheepvaart door kon gaan.
Figuur 8: Boezemwaterstand op de Friese boezem in 1910 en 1928
In 1932 werd de Zuiderzee door de afsluitdijk afgesloten van de Waddenzee en ontstond het “zoete” IJsselmeer. De oranje lijn in figuur 9 laat de boezemwaterstand in 1950 zien. In de winter zijn de boezemwaterstanden nog steeds hoger dan in de huidige situatie. Door de afsluiting van de Zuiderzee kan niet meer onder vrij verval worden afgevoerd naar het IJsselmeer. Wat opvalt is dat de boezemwaterstand in de zomer niet meer uitzakt. Dit komt omdat er met de inlaatsluis Teroelsterkolk (1935) zoet water kan worden ingelaten uit het inmiddels zoete IJsselmeer. De afvoercapaciteit van de Friese boezem werd in 1966 verder verbeterd door de bouw van het Hooglandgemaal te Stavoren en de afsluiting van het Lauwerszee (1969). Door de afsluiting van de Lauwerszee ontstond het Lauwersmeer. Het peil op het Lauwersmeer is onder normale omstandigheden lager dan de Friese boezem, waardoor bij Dokkumer Nieuwe Zijlen meer en langer water afgevoerd kan worden. De oppervlakte van de boezem is inmiddels veel kleiner geworden doordat steeds meer delen van de provincie worden ingepolderd. Hierdoor is de berging in het systeem afgenomen. Het effect van al deze veranderingen op de waterstand is weergegeven met de rode lijn in figuur 9.
Door de verbetering van de afvoercapaciteit (extra gemaal en betere spuimogelijkheden richting het Lauwersmeer) is het vanaf dit moment mogelijk de waterstand op de Friese boezem goed te reguleren. Alleen in extreem natte situaties wijken de waterstanden nog af van het vastgestelde waterpeil van -0,52 m NAP.
9
Figuur 9: De waterstand op de Friese boezem in 1910, 1928, 1950 en 1984
Daarnaast worden de weersverwachtingen ook steeds beter, waardoor het mogelijk is geworden te anticiperen door bijvoorbeeld voormalen. De waterstanden fluctueren nu jaarrond heel dicht rond het peil van -0,52 m NAP. In figuur 6 is het huidige watersysteem van Fryslân weergegeven. Het watersysteem is een polderboezemsysteem met vrijafstromende beken (gele gebieden) in het zuidoosten en afgekoppelde polders in het noorden (groene gebieden). De afgekoppelde polders water met een gemaal rechtstreeks af naar de Waddenzee of het Lauwersmeer, maar zijn wel afhankelijk van het Friese boezemsysteem voor de aanvoer van zoet water in de zomer. De polders hebben een lager peil dan de Friese boezem (donkerblauwe wateren) en wateren met gemalen af naar de boezem. De polders zijn voor de aanvoer van zoet water ook afhankelijk van de Friese boezem. In een deel van het vrijafstromende gebied kan in de zomer met behulp van gemalen water aangevoerd worden vanuit de Friese boezem. In figuur 1 is de hoogte van het maaiveld aangegeven ten opzichte van het boezempeil. De blauw gekleurde gebieden liggen onder boezempeil. Dit gebied komt grotendeels overeen met de veengebieden en de diepe veenpolders. De gele en oranje kleuren liggen net boven boezempeil en komen grotendeel overeen met de kleigebieden.
De rode kleuren liggen meer dan 2 m boven het boezempeil en komen grotendeels overeen met de zandgronden.
Figuur 10: maaiveldhoogte Fryslân. De blauwe gebieden liggen onder het boezempeil van -0,52 m NAP.
10
De Friese boezem heeft naast een belangrijke functie voor de waterhuishouding (wateraan- en afvoer en berging) ook een belangrijke functie voor natuur, scheepvaart, visserij en recreatie. De natuurvriendelijke oevers langs de meren en de verbindende kanalen in de boezem vormen met elkaar een netwerk. Dit levert een belangrijke ecologische verbindingsfunctie tussen de natuurgebieden en een versterking van de biodiversiteit.
Ontwikkeling van de waterkwaliteit en waterkwaliteit Het verlies van ecologische waarden Lange tijd had Fryslân een goede waterkwaliteit. Er was weinig vervuiling en de beken en meren bewogen qua dynamiek en waterpeil met de seizoenen mee. Het water was helder, had een gevarieerde plantengroei en een grote soortenrijkdom aan vissen, insecten en amfibieën. Vanaf ongeveer 1900 nam de waterkwaliteit rond steden snel af door verstedelijking en industrialisatie zoals strokartonfabrieken en slachterijen. Zuurstofloosheid resulteerde in vissterfte en dode kanalen. In het landelijk gebied bleef de waterkwaliteit nog lang van goede waterkwaliteit. Door de intensivering van de landbouw in de jaren ’50 en ’60 ging ook in het landelijke gebied de waterkwaliteit achteruit. Enerzijds werd dit veroorzaakt door vervuiling door meststoffen en bestrijdingsmiddelen, anderzijds door de steeds verdergaande aanpassing van het watersysteem. Waterbouwkundige aanpassingen zoals inpolderingen, kanalisatie van beken, de Afsluitdijk en het Hooglandgemaal hebben geleid tot een grote beheersing van het water. Dit kenmerkt zich door een sterk gecompartimenteerd systeem dat gericht is op een snelle afvoer van water en vaste waterpeilen. Hierdoor zijn bijvoorbeeld grote gebieden aan paai- en opgroeigebied verdwenen, zijn migratieroutes voor vis afgesloten en is het areaal waterriet steeds verder afgenomen.
De toegenomen voedselrijkdom in het water veroorzaakte een toename van de algenbloei waardoor het water troebel werd en de waterplanten in de jaren ’70 uit de meren verdwenen. De visstand veranderde naar een zeer hoge visstand met maar weinig soorten (voornamelijk Brasem en Snoekbaars). Verschillende soorten zoals bijvoorbeeld de Kwabaal (familie van de Kabeljauw) verdwenen uit Fryslân. Grootschalige bloei van giftige blauwalgen kwam in de zomer veel voor. Het keerpunt In 1970 werd, na vijftig jaar discussie, de Wet verontreiniging oppervlaktewater van kracht. Deze wet gaf een enorme impuls aan het terugdringen van vervuiling vanuit de industrie. Het invoeren van een heffing op vervuiling en een stelsel van vergunningverlening en handhaving bleek zeer effectief te zijn. Ook de bouw van rioolwaterzuiveringsinstallaties kwam goed op gang (door gemeenten, later de provincie en vervolgens het waterschap). In eerste instantie was dit vooral gericht op het verwijderen van zuurstofbindende stoffen. Later kwamen hier ook het gericht verwijderen van nutriënten uit afvalwater bij. In de jaren ’80 kwam er meer aandacht voor de problematiek van de eutrofiëring en werd het mestbeleid ingevoerd om de hoeveelheid nutriënten in het water te verminderen.
De Wet verontreiniging oppervlaktewateren (WVO) en het mestbeleid hebben in de jaren ’80 en ’90 tot een flinke vermindering van de belasting van het oppervlaktewater met nutriënten geleid. In deze periode is ook de aanpak van emissies van microverontreinigingen zoals zware metalen, PAK’s en bestrijdingsmiddelen van de grond gekomen.
11
Integraal waterbeheer In de jaren ’90 kwam er meer aandacht voor integraal waterbeheer. Vanuit het watersysteembeheer werd niet alleen meer naar het voorkomen van wateroverlast en peilbeheer gekeken, maar werd ook begonnen met het aanleggen van bijvoorbeeld natuurvriendelijke oevers en het combineren van uitbreiding van de boezemberging met maatregelen voor waterkwaliteit. Hiermee werd naast het terugdringen van verontreiniging ook gekeken naar inrichting en beheer om de waterkwaliteit te verbeteren. Ecologie in het water als doelstelling In 2000 werd de Kaderrichtlijn Water (KRW) van kracht. Deze Europese wet gaf een nieuwe wending. Naast concrete kwaliteitseisen voor verontreinigende stoffen in het water kwamen er ook concrete doelen voor wat er in het water lééft. De KRW zorgde voor doelen voor de visstand, waterplanten, kleine waterdiertjes en algen, passend bij het type water en het gebruik ervan (bv vaarwegen, natuur, zwemwater). De KRW verplicht landen om vanaf 2010 ook concrete maatregelen in plannen op te nemen en deze uit te voeren. Deze moeten er toe leiden dat de gestelde doelen in 2027 worden bereikt. Bijvoorbeeld het verbeteren van de natuurvriendelijke inrichting en het herstellen van migratieroutes voor vis zijn hierdoor geen vrijblijvende opgaven meer. Vanaf 2010 wordt gewerkt aan de uitvoering van de vastgestelde KRW-maatregelen voor ons gebied.
Veelal zijn deze erop gericht de fysieke omstandigheden voor het leven in het water te verbeteren en de negatieve effecten van (vaak onomkeerbare) ingrepen zoals inpoldering, kanalisatie en vaste peilen te verzachten. Biodiversiteit De biodiversiteit staat onder druk. De laatste jaren is er veel aandacht gekomen voor de afnemende soortenrijkdom. Het water is een belangrijke drager voor biodiversiteit. Na een dieptepunt van de waterkwaliteit in de jaren ’70 en ’80, neemt met de verbetering van de waterkwaliteit ook de biodiversiteit in en om het water toe. In natuurvriendelijke oevers komen 50% meer soorten insecten en andere waterdiertjes voor dan in conventionele (steile) oevers. Huidige situatie De huidige waterkwaliteit in de boezem wordt verbeterd door de inlaat van IJsselmeerwater. Zonder waterinlaat wordt de kwaliteit van het boezem water bepaald door de kwaliteit van het water dat uit de polders, de vrij afstromende gebieden en de rioolwaterzuiveringen op de boezem komt. Dit water bevat veel voedingsstoffen en andere milieuvreemde stoffen. De Friese boezem is een groot en wijd vertakt systeem, wat vanuit de ecologische verbindingen bezien potentie heeft. Doordat de hele boezem hetzelfde peil heeft, is de migratie van vis en andere waterdieren mogelijk.
Deze verbindingen zijn echter niet altijd zo ingericht dat de potentiële ecologische meerwaarde ook volledig gerealiseerd wordt. De kwaliteit van deze verbinding varieert sterk. In watersysteemanalyses is gebleken dat het gebrek aan habitatdiversiteit in veel watersystemen een knelpunt vormt voor een goede ecologische toestand door onder andere steile oevers (met beschoeiing) en de afwezigheid van een geleidelijke overgang van land naar dieper water. Klimaatverandering De afgelopen tien jaar is de aandacht voor klimaatverandering sterk toegenomen en zijn we ook geconfronteerd met effecten die door klimaatverandering kunnen ontstaan zoals hitte, droogte en hoosbuien. Dergelijke effecten hebben een negatief effect op de waterkwaliteit en vragen om (ecologisch) robuuste watersystemen om dit op te vangen. Een goede waterkwaliteit is bijvoorbeeld juist van groot belang (denk aan zwemmen) in een hete zomer, terwijl de waterkwaliteit dan juist onder druk staat door bijvoorbeeld hoge watertemperaturen en overstorten door hoosbuien. 12
Het functioneren van het grondwatersysteem Huidige situatie De maaiveldhoogte en de bodemopbouw van Fryslân hebben grote invloed op het functioneren van het huidige grondwatersysteem. In figuur 11 is een doorsnede van Fryslân weergegeven. De hoogte in m t.o.v. NAP is op schaal, de lengte as niet, die is wat “in elkaar gedrukt”. Vanaf de hoge zandgronden in het zuidoosten, het hoogste punt is ca. 10 meter boven NAP loopt het maaiveld af naar de diepe veenpolders, dit zijn de gebieden die in het verleden zijn verveend en daardoor heel laag liggen, zo’n 2 tot 2,5 meter onder NAP. Naast de diepe veenpolders ligt het veenweide gebied met een hoogte die varieert van 1,5 tot 0,5 meter onder NAP. In paars is het veenpakket dat nu nog aanwezig is aangegeven. Hier is ook een boezemvaart met keringen ingetekend. Ten westen van het veenweidegebied ligt het zeekleigebied met een hoogte die rond nul meter NAP ligt. In de diepe ondergrond van Fryslân is het grondwater zout. Omdat het jaarlijks voldoende regent, ligt er een dikke laag zoet grondwater boven het zoute water. Deze laag zoet water is het grootst op de hoge zandgronden en het kleinst in de kustgebieden. Grondwater (voor een deel afkomstig uit Drenthe) stroomt via onze hoge zandgronden richting het lage midden van Fryslân. Hoe verder naar de kust, hoe dunner de laag zoet water wordt.
Figuur 11: Doorsnede van Fryslân in de huidige situatie
Met de blauwe stippellijn is de huidige grondwaterstand weergegeven. Onder de zandgronden is met een blauw pijl de stroming van het zoete grondwater aangegeven. Het zoete grondwater stroomt vanaf de zandgronden richting het laagste punt, de diepe veenpolders en de veengebieden. Onder het kleigebied is een kleine rode pijl getekend. Dit is de zoute kwel die onder de zeedijk door naar de lage delen en sloten van het kleigebied stroomt. Onder de kleine rode pijl is een grotere rode pijl getekend. Dit is het diepe zoute grondwater dat langzaam steeds verder Fryslân intrekt. Jaarlijks stroomt ongeveer 47 miljoen m³ zout grondwater de provincie binnen.
13
Het Friese landschap is voor een groot deel ingericht als agrarisch gebied. De waterhuishouding is ook volledig afgestemd op een optimale landbouwpraktijk. De huidige inrichting van het watersysteem heeft tot gevolg dat in het veengebied veenoxidatie optreedt, waardoor het veen verdwijnt en het maaiveld steeds lager komt te liggen. Het zoete grondwater vanuit de hoge zandgronden zorgde van oudsher voor tegendruk tegen het zoute grondwater. Door de intensieve ontwatering in het veengebied, oxideert het veen en daalt het maaiveld. Om de drooglegging te behouden wordt het peil verlaagd en oxideert het veen verder. Door deze maaivelddaling en de en de daaropvolgende peilverlagingen en daalde de grondwaterstand in het lage midden van Fryslân. Daardoor komt het zoete water nu al naar boven in de oostelijk gelegen diepe veenpolders. Voorheen kwam dat zoete water pas veel westelijker naar boven. De tegendruk tegen het zoute water is daardoor minder geworden en het zoute grondwater trekt daardoor steeds verder Fryslân in. Door de diepe ligging van de oostelijke diepe veenpolders in Fryslân, wordt er harder “getrokken” aan het grondwater van de hoge zandgronden. Daar dalen de grondwaterstanden en in de diepe veenpolders voeren we een grote hoeveelheid grondwater af. Zo pompt bijvoorbeeld het Gemaal De Fjouwer Kriten in het veendistrict per jaar 41 miljoen m³ water naar de boezem.
Daarvan is 16 miljoen m³ zoet grondwater dat vanaf de hoge zandgronden komt. Dit is een derde van de totale drinkwaterbehoefte van Fryslân. Daarnaast infiltreert er minder neerslag in de bodem van de zandgronden, door de toename van ontwatering- en afwateringsmiddelen. Door de betere ont- en afwatering en de toenemende kwel naar het veengebied dalen de grondwaterstanden in het zandgebied. Door de maaivelddaling in het veengebied en de verbeterde ontwatering van het kleigebied zijn de grondwaterstanden hier ook gedaald.
Figuur 12: De gemiddelde grondwaterstand in Fryslân voor de periode 1960-2010 (bron: Grondwateratlas Fryslân)
Om een beeld te krijgen van de grondwaterstandsdaling in Fryslân, zijn voor 42 lange meetreeksen van het grondwater in Fryslân per decennium gemiddelde waarden bepaald. Hierdoor ontstaat een beeld van de gemiddelde grondwaterstand van Fryslân in de afgelopen 60 jaar. De grafiek (figuur 12) 14
laat zien dat in Fryslân tussen de zestiger en negentiger jaren de grondwaterstanden gemiddeld zo’n 35 cm zijn gedaald. Daarna stabiliseerden de grondwaterstanden. Dit komt overeen met het beeld dat tot en met de jaren 90 via ruilverkavelingen en waterbeheersingsplannen op grote schaal peilverlagingen zijn doorgevoerd om een goede drooglegging voor landbouw te realiseren (Bron: Grondwateratlas Fryslân). Poldersystemen Het huidige Friese watersysteem bestaat uit ongeveer 900 poldersystemen met daarin ongeveer 8000 peilgebieden (zie figuur 13). Het Friese watersysteem is daarmee zeer fijnmazig gereguleerd en zeer goed afgestemd op verschillen in hoogteligging en de functies (landbouw, natuur en bebouwing). Voor het reguleren van het waterpeil in de polders heeft het waterschap ongeveer 1000 gemalen, ca. 5600 stuwen, 5500 inlaten en 5900 km hoofdwatergangen in beheer. Om de polders tegen het hogere boezempeil te beschermen heeft het waterschap ook nog ongeveer 5900 km waterkering. Door de fijnmazige inrichting is het beheer en onderhoud van het systeem erg kostbaar en arbeidsintensief. Vrijwel alle poldersystemen wateren met een gemaal af op de Friese boezem. In het noorden liggen 3 grote poldersystemen, die rechtstreeks naar de Waddenzee of het Lauwersmeer afwateren. Dit zijn de zogenaamde afgekoppelde gebieden (zie figuur 6).
Verder zijn er langs het IJsselmeer nog een paar kleine polders, die rechtstreeks afwateren op het IJsselmeer.
Figuur 13: Kaart met peilvakken
Als er veel regen valt voeren polders het teveel aan regenwater af via poldergemalen naar de boezem. Naast het overtollig water uit de polder komt er ook water via de beken op de boezem. Aan de randen van het boezemsysteem wordt vervolgens het teveel aan water afgevoerd via de spuisluizen en de gemalen naar de Waddenzee, het Lauwersmeer en het IJsselmeer. In figuur 14 is een schematische weergaven van het systeem weergegeven.
15
Figuur 14: Schematische weergave van het Friese watersysteem (Bron: Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021)
Als het droog is dalen de waterstanden in de poldersystemen. Om dit te voorkomen wordt water aangevoerd vanuit de Friese boezem. Om de boezem op peil te houden wordt zoet water aangevoerd vanuit het IJsselmeer. In het grootste deel van de polders kan met behulp van duizenden inlaten water aangevoerd worden vanuit de boezem, omdat het waterpeil op de boezem hoger is dan in de poldersystemen. Dit betekent echter niet dat het zoete water overal even gemakkelijk kan komen. Soms liggen delen van de polder te hoog, waardoor het water er niet kan komen. In een aantal gevallen zijn binnen deze poldersystemen opmalingen aangelegd om het water naar de hogere delen te pompen. De gebieden waar geen wateraanvoer mogelijk is zijn afhankelijk van regenwater. Dit betekent dat in droge periode de waterstand hier uitzakt en sloten droog kunnen vallen. Beeksystemen en vrij afwaterende gebieden In de vrij afwaterende gebieden en in de beken ligt het waterpeil hoger dan de Friese boezem. Dit betekent dat voor de afvoer van het overtollige water geen gemalen nodig zijn, maar dat geen water aangevoerd kan worden zonder gemalen. In veel vrij afwaterende gebied wordt water aangevoerd met zogenaamde opmalingen. In een deel van de beekdalen is geen wateraanvoer mogelijk en een klein deel wordt gevoed met IJsselmeerwater dat via Drenthe met behulp van gemalen wordt opgepompt.
In figuur 15 is een kaart opgenomen met de hoofdwatergangen waar wel of niet wateraanvoermogelijk is. In de rode hoofdwatergangen is geen wateraanvoer mogelijk. Deze watergangen worden alleen gevoed door regenwater en grondwater. In de licht blauwe watergangen is alleen wateraanvoer mogelijk via opmalingen en in de donkerblauwe gebieden kan water onder vrij verval worden ingelaten.
Figuur 15: Kaart met de wateraanvoermogelijkheden per hoofdwatergang
16
De bodem van Fryslân De bodem bestaat in Fryslân uit drie hoofdtypen, namelijk zand, veen en klei. De bodem is een belangrijke drager voor verschillende functies. Ook heeft de bodem een belangrijke functie voor het vasthouden van water. Voor deze functies is een gezonde bodem met een goed bodem(eco)systeem belangrijk. Bodems zijn gezond wanneer zij zich in een goede chemische, biologische en fysieke toestand bevinden. In het algemeen zijn bodems gezond in onbeheerde en natuurlijke ecosystemen maar kunnen ook in beheerde ecosystemen gezond worden gehouden door de toepassing van duurzaam bodembeheer. Dit vergroot de bodembiodiversiteit, de vruchtbaarheid en de veerkracht. Een gezonde bodem zal Fryslân veerkrachtiger maken en de kwetsbaarheid voor klimaatverandering verminderen. Gezien de cruciale rol van de bodem in de waterkringloop is de bodem ook een onmisbare bondgenoot voor de aanpassing aan de klimaatverandering. Het bodemecosysteem speelt een belangrijke rol in het transport van water en de omzetting van stoffen in de bodem. Dit betekent dat de bodemkwaliteit vanuit chemisch, biologisch en fysisch oogpunt met elkaar in evenwicht moet zijn. Een voorwaarde daarbij is dat het gebruik en bescherming van de bodem eveneens weer met elkaar in balans is.
Dit betekent dat het niet meer vanzelfsprekend is dat de bodemfunctie ondergeschikt is aan specifieke bestemming in een gebied of regio. Gebiedsgericht zal dan ook gekeken moet worden naar de bodemfuncties in een betreffend gebied en de eisen rond ontwikkelingen die in een gebied in de toekomst plaats zullen vinden. In de provincie Fryslân zijn trends waar te nemen waar de bodemfuncties onder druk staan dan wel in de nabije toekomst onder druk kunnen komen te staan. Dit zijn met name de verschraling van de hoge zandgronden, de verzilting in de kleigronden en de oxidatie van veengronden. Om het waterbergend vermogen te verbeteren is het verhogen van het organische stofgehalte een belangrijke maatregel. Ook het voorkomen van bodemverdichting (kleigronden) en een gezond bodemecosysteem zijn belangrijk. Om voldoende te kunnen anticiperen op de veerkracht van het oorspronkelijk water- en bodemsysteem is het doel om in te zetten op herstel, behoud en verbetering van het bodems in Fryslân.
Vanuit de provincie is de visie op bodem gericht op: • Duurzaam en efficiënt bodembeheer gericht op gezonde en veilige leefomgeving; • Vanuit ruimtelijke kwaliteit het bodem- en watersysteem als afwegingskader mee te nemen binnen de (maatschappelijke) opgaven; • Bodemfuncties gebiedsgericht weer in balans met het bodemgebruik; Op deze manier kunnen de bodemfuncties voor volgende generaties gewaarborgd blijven.
De waterbalans van Fryslân Fryslân is voor zoetwater afhankelijk van neerslag (grondwater) en het IJsselmeer. Neerslag is de belangrijkste bron van zoetwater. Jaarlijks valt er zo’n 3000 miljoen m3 neerslag in Fryslân. Tweederde van deze neerslag verdampt direct weer of wordt opgenomen door planten en verdampt vervolgens, waardoor het zorgt voor de groei van bomen en planten. Dit betekent dat jaarlijks ongeveer 1000 miljoen m3 neerslag “over” is. Dit wordt de nuttige neerslag (NN) genoemd (zie figuur 16). Deze hoeveelheid zou meer dan genoeg moeten zijn om in de zoetwaterbehoefte (drinkwater en industriewater) van Fryslân te voorzien, echter een groot deel van dit overschot wordt direct weer afgevoerd via ons stelsel van sloten en vaarten naar de boezem en vervolgens via de boezem naar 17
het IJsselmeer, Lauwersmeer of Waddenzee. Als voorbeeld, op de zandgronden van Fryslân infiltreert slechts 15 % van de nuttige neerslag in bodem en komt ten goede aan de zoetwatervoorraad in de grond (grondwater).
Figuur 16: Jaarbalans zoetwater voor Fryslân
De zoetwaterbehoefte (voor o.a. peilhandhaving, natuur en landbouw) en de zoetwaterbeschikbaarheid is niet op elk moment in het jaar hetzelfde. In de winter valt er veel neerslag en is er weinig verdamping (zie figuur 17). De waterbehoefte van planten en bomen is dan laag. Het overtollige water wordt dan afgevoerd naar zee. In het voorjaar en de zomer valt er minder neerslag en is de verdamping hoog. De waterbehoefte van planten en bomen is dan juist groot. De neerslag is dan niet voldoende om in de zoetwaterbehoefte te voorzien. Om in de waterbehoefte te voorzien is de zoetwaterbeschikbaarheid in ons eigen systeem niet voldoende, omdat de het teveel aan neerslag in de winter is afgevoerd. Het tekort aan zoet water wordt vanuit het IJsselmeer aangevuld.
Figuur 17: Gemiddelde neerslag, verdamping en neerslagoverschot per maand voor station Leeuwarden en de momenten van aan- en afvoer van water (bron: KNMI)
In tijden van neerslagtekort is het IJsselmeer dus een belangrijke bron van zoet water voor het beheergebied van Wetterskip Fryslân. Het IJsselmeerwater dat wordt ingelaten wordt niet alleen gebruikt voor de waterbehoefte van Fryslân, maar wordt ook doorgevoerd naar Groningen en Drenthe. 18
Drinkwaterwinning in Fryslân De huidige verspreiding van drinkwaterwinningen uit grondwater is historisch gegroeid. De drinkwaterwinning bij Oldeholtpade werd in 1939 ontwikkeld, Spannenburg in 1940 en Appelscha (Terwisscha) volgde in 1960. Daarnaast zijn er nu drinkwaterwinningen in Oudega, Noardburgum, Garyp en Nij Beets. De drinkwatervoorziening op de Friese Waddeneilanden is in de jaren 50 van de vorige eeuw ontstaan. Elk Waddeneiland heeft een eigen winning, Ameland zelfs twee. De winning van grondwater voor de drinkwatervoorziening nam in de periode 1944 tot heden toe van bijna 7 miljoen m3/per jaar tot meer dan 50 miljoen m3/jaar. De huidige situatie van de drinkwatervoorziening kent in Fryslân: • 53,5 miljoen m3 onttrekking per jaar (2019); • 12 grondwaterwinningen (waarvan 5 op de Friese Waddeneilanden); • Circa 8100 km transportleidingen waaronder twee Wadleidingen (naar Ameland en Terschelling). In bijlage 1 is een kaart opgenomen met de ligging van de winningen en transportleidingen. De invloed van de drinkwaterwinningen wordt niet alleen bepaald door de onttrekkingshoeveelheid, maar ook door de ligging van de winning. Op de kaart in figuur 18 is te zien dat de winningen in de infiltratiegebieden op de hoge zandgronden (Terwisscha, Oldeholtpade en Noardburgum) het grootste effect hebben op de grondwaterstanden in de omgeving.
Je ziet hier een grote grondwaterstandsverlaging en een groot invloedsgebied. Het water zakt hier van nature al diep weg (water stroomt van hoog naar laag) en door de winning wordt de grondwaterstand dan extra verlaagd. Bij Oldeholtpade wordt extra water aangevoerd, ter compensatie van de invloed van de drinkwaterwinning. Drinkwaterwinningen die lager in het systeem liggen, hebben minder invloed. Zij vangen de kwelstromen vanaf hogere gronden die hier omhoog komen af en hebben daardoor een minder verlagend effect. Voorbeelden hiervan zijn Garyp, Nij Beets en Spannenburg. De winning van Oudega heeft ook een klein invloedsgebied, deze winning ligt ook laag in het systeem, maar de aanwezigheid van de Fluessen (groot boezemoppervlak) heeft hier ook een positieve invloed op. De grondwaterwinning Terwisscha ligt in Natura 2000-gebied en Nationaal Park Drents-Friese Wold nabij Appelscha. Bekend is dat deze winning een verlaging van de grondwaterstand veroorzaakt en daarmee verdroging van de grondwaterafhankelijke natuur in dit gebied. Samen met provincie Drenthe is er om die reden een bestuurlijke afspraak ondertekend om de winning Terwisscha terug te brengen van 7,5 naar 3,25 miljoen m3/jaar. Een deel van deze drinkwaterreductie moet worden opgevangen door het ontwikkelen van een nieuwe grondwaterwinning.
Hiervoor vinden voorbereidingen plaats nabij het dorpje Luxwoude (zie ligging in bijlage 1). Deze locatie ligt lager in het systeem en heeft daardoor ook minder negatieve invloed op de grondwaterstanden. Daarnaast werkt Vitens aan het ontwikkelen van een nieuwe winlocatie nabij de huidige drinkwaterwinning Nij Beets. Tenslotte wordt ook gewerkt aan een levering van jaarlijks 3 miljoen m3/jaar vanuit de provincie Drenthe.
19
Figuur 18: Invloed drinkwaterwinningen op de grondwaterstand
Bebouwd gebied Het water- en bodemsysteem van de bebouwd gebied is anders dan dat van het platteland. Er is een grotere hoeveelheid verhard oppervlak (huizen en straten) die zorgen voor een versnelde afvoer van regen naar een rioolstelsel of het oppervlaktewater. Het rioolstelsel voert het water af naar de rioolwaterzuivering. Bij veel neerslag kan niet al het water naar de zuivering worden afgevoerd. Een deel van het water wordt dan tijdelijk geborgen in bassins of het wordt via overstorten afgevoerd naar het oppervlaktewater. Dit heeft dan wel gevolgen voor de waterkwaliteit van dat oppervlakte water. Bij extreme neerslag kan niet alle het water snel genoeg via het rioolstelsel worden afgevoerd. Er komt dan water op straat te staan. Dit zorgt voor wateroverlast.
2.2. Zand De zandgronden op het vaste land van Fryslân zijn afkomstig uit het Pleistoceen. In deze periode zijn zes ijstijden geweest. De laatste twee ijstijden zijn voor het ontstaan van de zandgronden in Fryslân van betekenis geweest. Een stelsel van gletsjers en gletsjertongen hebben de brede beekdalen van de Boorne, de Tsjonger en de Lende gevormd. In het Saalien (200.000 – 125.000 jaar geleden) is de provincie volledig bedekt geweest met een meters dikke ijslaag. Het ijs rukte op vanuit het noordoosten en rivieren vanuit Duitsland moesten daardoor het water via Noord-Nederland afvoeren. Dikke pakketten met wit zand werden in Fryslân afgezet. De volledige bedekking van Fryslân met ijs heeft voor het landschap veel gebracht. Het voorkomen van het reliëf en keileem is hier aan te danken. In de laatste ijstijd, het Weichselien (80.000 – 10.000 jaar geleden), is Fryslân niet meer met ijs bedekt geweest. Het was wel koud en er waaide een harde wind. Heel Fryslân werd bedekt met een laag dekzand, soms wel meters dik. 20
Later vormde zich door natte omstandigheden (kwel en stagnerend regenwater) vanuit de beekdalen laagvenen en later hoogvenen op de zandgronden. Vanaf de 15e eeuw werden deze veengebieden ontgonnen. Bij de ontginning van de hoog- en laagvenen zijn vaarten aangelegd, die soms de beekdalen doorkruisen, zie figuur 19. Dit heeft grote impact gehad op het natuurlijke watersysteem van de zandgronden.
Figuur 19: Uitsnede van Overzicht ontwikkeling verveningen, veldontginningen en aanleg van vaarten in Fryslân (bron: ‘De wereld van het Friese landschap’ door M. Schroor, 1993)
Het zandgebied van Fryslân heeft een oppervlakte van circa 80.000 hectare en ligt boven NAP . In het beekdalengebied van zuidoost Fryslân liggen dekzandruggen, parallel aan de van noordoost naar zuidwest lopende beekdalen. Op de dekzandruggen liggen grotere landbouwgebieden afgewisseld door heide- en bosgebieden, als ook voormalige hoogvenen zoals het Fochterloërveen. De hoogste delen van het zandgebied liggen in de omgeving van Appelscha met een hoogte van ruim 20 meter boven NAP. Het zandgebied kan vooral worden gekenmerkt als infiltratiegebied. Een uitzondering hierop vormen de beekdalen, hier is sprake van kwel. Jaarlijks infiltreert er netto ruim 50 miljoen m³ grondwater naar de diepere ondergrond. Dit grondwater stroomt vervolgens grotendeels richting het lager gelegen Friese veenweidegebied en de diepe veenpolders. Op verschillende plaatsen in het zandgebied is op geringe diepte een slecht doorlatende keileemlaag aanwezig. Vooral gebieden met (ondiepe) keileem kunnen in de herfst/winter behoorlijk nat zijn. Maar in de zomer zakt nagenoeg overal in het zandgebied de grondwaterstand vaak diep weg (Bron: Grondwateratlas Fryslân). Intensieve grondbewerking en gebruik van kunstmest heeft geleid tot afname van het organisch stofgehalte van de zandgronden, met verschraling van bodem en bodemleven tot gevolg. Intensieve
21
mechanische grondbewerking heeft geleid tot verdichting van de bodems en daardoor vermindering van de doorlatendheid/infiltratie van de bodem. De zandgronden zijn gevoelig voor droogte, om verschillende redenen: • Zandgronden kunnen niet veel water vasthouden; • Het watersysteem is zo ingericht dat water snel wordt afgevoerd, slechts 15 % van het neerslagoverschot (nuttige neerslag) infiltreert; • Door intensieve ontwatering en lage peilen worden in de winter grondwaterstanden kunstmatig laag gehouden en is er geen zoetwaterbuffer voor het voorjaar en de zomer; • Het opgevoerde water vanuit het IJsselmeer bereikt lang niet alle delen van het zandgebied en heeft maar een beperkte invloed op het grondwater. Voor de zandgebieden van Fryslân onderscheiden we de hoge zandgronden in het zuidoosten, de Noardlike Fryske Wâlden (Noordelijke Wouden) en Gaasterland, zie figuur 20.
Figuur 20: Zandgronden van Fryslân (Bron: Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021)
Hoge Zandgronden In Fryslân liggen verschillende beekdalen. Drie belangrijke beekdalen in Fryslân zijn (van zuid naar noord) De Lende, De Tsjonger en Alddjip (Koningsdiep). De stroomrichting van alle drie beken is globaal van oost naar west. De beekdalen vormen een bijzonder element binnen het zandgebied van Fryslân. Door de aanwezigheid van kwel hebben zich op een aantal plekken bijzondere, grondwaterafhankelijke vegetaties ontwikkeld. Deze kwel in de laatste decennia flink afgenomen door menselijk ingrijpen in het landschap en het watersysteem. Ondanks dat de stroming niet hoog is, vallen de Tsjonger, Lende en het Alddjip onder de stromende wateren als het gaat om typering voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). In een natuurlijk functionerend beeksysteem is er sprake van een grote verscheidenheid aan gradiënten, leidend tot hoge biodiversiteit. De hoogtegradiënten zorgen voor de toestroming van grondwater naar de beek. Tijdens deze stroming door de bodem worden stoffen opgenomen in het grondwater. Van flank naar beekdal komen verschillende gradiënten voor: van droog naar nat, van voedselarm naar voedselrijk en van zuur water naar neutraal water (zie figuur 21). In de huidige situatie zijn veel van deze gradiënten verdwenen. De landschappen worden over grote oppervlakten intensief gebruikt. Sloten zorgen voor een snelle 22
afvoer, waardoor minder water infiltreert naar het grondwater. De beken zelf zijn grotendeels gekanaliseerd, doorsneden door turfvaarten of gedimensioneerd op de afvoer van water.
Figuur 21: Dwarsdoornede van het beekdal (Bron: o+bnNatuurkennis)
Door de diepe ontwatering van het intrekgebied en de flanken van de beekdalen wordt het water snel afgevoerd naar de beek. Het water krijgt niet de kans om te infiltreren naar het grondwater. Hierdoor liggen de grondwaterstanden in de zomer lager dan de beekbodem en voeren de beken in de zomer geen grondwater meer af. Er is dus niet of nauwelijks kwel meer langs de beek. Het gebrek aan kwel in de zones langs de beek en het droogvallen van de beek in de zomer heeft grote impact op de biodiversiteit. Uit monitoring blijkt dat er, ondanks alle aanpassingen, nog steeds soorten van stromend water voorkomen. Deze systemen hebben daarom een bijzondere positie in het beschermen en verbeteren van de Friese biodiversiteit. In het beekdal van De Lende en het Alddjip zijn in de gebiedsontwikkelingen de laatste jaren al veel herstelmaatregelen uitgevoerd. Maatregelen als hermeandering, aanleg van bergingsgebieden en ontpoldering hebben weer een meer natuurlijk beeksysteem terug gebracht. Voor De Tsjonger is nog geen gebiedsontwikkeling opgestart.
Noardlike Fryske Walden Het Noordelijk Wouden gebied ligt tussen Dokkum en Drachten. Het wordt gevormd door de noordwestelijke uitloper van de hogere zandgronden van het Drents Plateau en bestaat uit een aantal grote en kleine zandopduikingen (hoge delen met een maaiveldhoogte van enkele meters boven NAP), afgewisseld door lage (-1 tot 0 m NAP), veelal met veen opgevulde gebieden, de “mieden”. Door de ontginning van de het veen in de Middeleeuwen is een karakteristieke landschap, het zogenaamde coulisselandschap, ontstaan van smalle, lange percelen. Langs de randen van deze percelen liggen elzensingels of houtwallen. In het gebied liggen ook heel veel pingoruïnes. Verder ligt in het gebied een brede lage slenk, met daarin de meren van het Burgumermar en De Leien. De Noordelijk Wouden onderscheidt zich van de andere beekdalsystemen (De Tsjonger, De 23
Lende en Alddjip) door de afstromingsrichting, waarbij het grondwater vanaf de hogere zandkoppen naar de lagere veengronden stroomt. In deze lagere veengronden liggen natuurgebieden als de Twijzelermieden en de Zwagermieden. Door de intensieve ontwatering en de drinkwaterwinning in Noardburgum is de kwelstroom naar de lager gelegen “mieden” wel afgenomen.
Gaasterland Gaasterland ligt in het zuidwesten van Fryslân. Het is een stuwwallandschap met een “kliffenkust” langs het IJsselmeer. De streek is glooiend en bosrijk. Deze reliëfs heetten vroeger gaasten. Het zijn in de Saalien-ijstijd opgestuwde keileemruggen, overdekt met een laag zand. De keileemlaag ligt dicht aan de oppervlakte en zorgt ervoor dat regenwater niet diep de grond in kan zakken, maar oppervlakkig (ondiep) afstroomt naar de lage delen. Door inpoldering van de Noordoostpolder, de realisatie en uitbreiding van de grondwaterwinning van Spannenburg en meerdere peilveranderingen in de omgeving is het grondwatersysteem hier flink veranderd. In de huidige situatie vindt nog steeds infiltratie plaats op genoemde stuwwallen, maar de kwel rondom deze stuwwallen is veelal verdwenen doordat het geïnfiltreerde water grotendeels opgenomen wordt in de diepe grondwaterstroming richting de Noordoostpolder en – meer lokaal – naar de grondwaterwinningen van Spannenburg en Oudega.
2.3. Veen Het veenweidelandschap van onze provincie heeft een lange geschiedenis van veenafgravingen en inpoldering. Het gebied werd in cultuur gebracht en is nu een gevarieerd landschap van weilanden, meren, sloten en vaarten. Het Friese veenweidegebied is ongeveer 89.000 hectare groot en ligt in het lage midden van Fryslân, ruwweg tussen Dokkum, Sneek, Workum, Lemmer en Wolvega. Het is het grootste aaneengesloten veenweidegebied van Nederland. Zo’n 52.000 hectare ervan is in gebruik als agrarische grond. Daarnaast bestaat een belangrijk deel van het veengebied uit natuurgebied. Van de in totaal 15.000 hectare natuurgebied bestaat een kleine 10.000 hectare uit laagveenmoerassen, zoals De Alde Feanen, De Deelen en De Rottige Meente. Typerend voor het veenweidelandschap zijn de hoogwatersloten langs bebouwing om de funderingen ervan nat te houden en verzakking door paalrot te voorkomen. Binnen het veenweidegebied onderscheiden we drie deelgebieden: de diepe veenpolders, puur (dik) veen en klei-op-veen (zie figuur 22).
Figuur 22: Veengronden van Fryslân (Bron: Werkboek verkenning BOVI Wetterskip Fryslân, H+N+S Landschapsarchitecten, 2021)
24
Het Friese veenweidegebied ligt momenteel ongeveer 1 tot 3 meter onder NAP. Het veengebied ligt daarmee meters lager dan het oostelijk gelegen zandgebied van Fryslân. Het veengebied ligt ook lager dan het noord(west)elijk gelegen zeekleigebied. Daardoor stroomt nu ook grondwater vanuit het noordwesten richting het lage midden van onze provincie. Jaarlijks stroomt ongeveer zo’n 72 miljoen m³ grondwater naar het veengebied. Veen is slecht doorlatend. Daardoor biedt het veen weerstand tegen grondwaterstromingen van onderaf. Veen is als het ware ‘de deksel op de pan’. De veenlaag wordt dunner door oxidatie en kan op termijn zelfs verdwijnen. Daarmee verdwijnt de deksel op de pan (zie figuur 23) . Het diepere grondwater ondervindt daardoor minder weerstand om naar boven te stromen. Dat wordt versterkt door het bemalen van overgebleven dunne veengronden of moerige gronden in de diepe veenpolders.
Figuur 23: Verdwijnen weerstand van de veenlaag (Bron: Grondwateratlas Fryslân)
Het veengebied bestaat uit verschillende bodemtypen. In het midden liggen de zogenaamde pure veenbodems. Dit zijn veenbodems zonder kleidek. Binnen de pure veenbodems wordt onderscheid gemaakt in dik veen waar het veen dikker is dan 80 cm en het dunnere veen met een dikte tussen de 40 en 80 cm. Meer westelijk en in het uiterste noordwesten van het Friese veenweidegebied liggen de klei-op-veenbodems. Hier is door overstroming met zeewater een kleidek afgezet. De veendiktes variëren van 0,4 tot 2,5 meter in het oosten tot enkele meters in westen. Onder het veen bevindt zich meestal een dunne zandlaag en daaronder ligt een leemlaag (keileem). In het algemeen zijn de polderpeilen in het Friese veenweidegebied relatief laag. Conform de Veenweidevisie wordt een maximale drooglegging van 90 cm gehanteerd. De grondwaterstand volgt deze lage polderpeilen waardoor het veen droog komt te staan en wordt afgebroken (oxidatie en inklinking). Als gevolg hiervan daalt de bodem. De pure veenbodems zonder beschermend kleidek dalen het snelst met meer dan 1 cm per jaar. De klei-op-veenbodems dalen iets minder snel met minder dan 1 cm per jaar. Om deze bodemdaling te compenseren worden de polderpeilen na verloop van tijd weer naar beneden bijgesteld waarmee ook de grondwaterstand verder wordt verlaagd en het veen verder inklinkt en het maaiveld weer daalt.
Dat is een proces wat almaar verder gaat, zie figuur 24
25
Figuur 24: Cyclisch proces van bodemdaling en peilaanpassing in het veengebie d
Diepe veenpolders De diepe veenpolders liggen aan de oostzijde van het lage midden in een strook langs de overgangszone naar het zandgebied. De diepe veenpolders zijn ontstaan doordat het veen voor turfwinning is afgegraven. Vervolgens ontstonden hier moerassen, die later zijn drooggemalen voor landbouwgrond. Ze vormen een laaggelegen gebied (1,5 tot 3 m onder NAP) met nog een dunne laag veen (40-80 cm) of moerige grond op de zand-/ keileembodem. Door de lage ligging is er vanuit de omliggende gebieden een grote grondwaterstroom richting de diepe veenpolders. Het overgrote deel (80%) komt vanuit de hoge zandgronden. De weerstand biedende veenlaag is in de diepe veenpolders uiterst dun of verdwenen. Daardoor bestaat 40% van het water dat de gemalen afvoeren in de diepe veenpolders uit grondwater. Het grondwater wat in het oppervlaktewater terecht komt kan zorgen voor bijzondere natuurwaarden zoals de kwelindicerende soorten waterplanten Waterviolier en Holpijp. Natuurgebieden zoals De Deelen en de Rottige Meente liggen nu hoger dan de omringende polder, omdat in de natuurgebieden niet al het veen is afgegraven en de waterstanden veel hoger zijn ten opzichte van maaiveld, waardoor het maaiveld minder is gedaald door oxidatie. Dit heeft tot gevolg dat deze natuurgebieden water verliezen naar de omliggende polder in plaats van water ontvangen vanuit het zandgebied.
Voor het behoud van de natuurwaarde is de kwel vanaf de zandgronden heel belangrijk.
Puur (dik) veen Ten westen van de diepe veenpolders ligt het veengebied met een dikke veenlaag (tot enkele meters). De hoogteligging is gemiddeld 1,0 m onder NAP. De dikste veenpakketten liggen rondom de Alde Feanen, het Snitser Mar en langs de Grutte Brekken ten noorden van Lemmer. Hier komen veendiktes voor van soms wel 4 meter (zie figuur 25).
26
Figuur 25: Huidige veendikte (2014) in Fryslân (Bron:Veenweideprogramma 2021-2030, Achtergronddocument)
Als gevolg van de drooglegging voor de landbouw is in dit gebied sprake van een forse maaivelddaling met meer dan 1 cm per jaar door oxidatie van het veen. Bij de afbraak (oxidatie) van veen komt het broeikasgas koolstofdioxide vrij. Daarnaast komen er broeikasgassen vrij uit oppervlaktewater.
Klei op veen In het noordwesten van het veengebied ligt het klei-op-veen gebied. Dit gebied is ongeveer 8300 ha groot. De bodem bestaat uit veengronden met een kleidek van maximaal 40 cm dik. De maaiveldhoogte ligt ongeveer rond 1 m onder NAP. Door de aanwezigheid van een kleidek is de draagkracht groter dan in de pure veengebieden. De gebieden zijn over het algemeen ook diep ontwatert, waardoor het veen onder het kleidek ook boven de freatische grondwaterstand ligt en ook hier maaivelddalling door de oxidatie van het veen optreedt. De maaivelddaling verloopt langzamer, minder dan 1 cm per jaar dan in de pure veengronden. Dit komt omdat de kleilaag het veen afdekt en er zo minder veenoxidatie plaats vindt. Ook hier liggen hoogwatercircuits langs de bebouwde delen van het gebied. De kleilaag zorgt voor andere groeiomstandigheden voor oever- en waterplanten. Afspoeling van stoffen naar het oppervlaktewater vindt op kleibodems meer plaats dan op puur veen- en zandbodems waardoor het oppervlaktewater meer belast wordt met nutriënten en 27
bestrijdingsmiddelen (indien die worden gebruikt). De achtergrondbelasting van oppervlaktewateren met nutriënten vanuit de bodem is ook hoger op kleibodems omdat deze bodems van nature rijk zijn aan nutriënten.
2.4. Klei Het zeekleigebied in het noordwesten en noorden van Fryslân heeft een oppervlakte van ruim 135.000 hectare. Zoals de naam al aangeeft is het noordelijk zeekleigebied gevormd door de zee. Voordat het kleigebied in de (late) middeleeuwen werd bedijkt bestond dit deel van Fryslân uit een uitgestrekt kwelderlandschap met kwelderruggen, terpen en slenken. Deze structuren zijn in het huidige landschap nog goed herkenbaar. Bij hoogwater werd een laagje slib door de zee afgezet. Zo groeide de kleilaag in dit gebied en werd het gebied steeds hoger. Het groeide als het ware mee met de zeespiegelstijging. De oude Middelzee, van noord naar zuid, ten westen van Leeuwarden, is nog goed herkenbaar in het landschap. Tussen Harlingen en Bolsward is de Marneslenk nog duidelijk herkenbaar in het landschap. Bij Bolsward was de Middelzee verbonden met de Marneslenk. Rond het jaar 1100 werd deze verbinding verbroken en begonnen de slenken dicht te slibben en werd de Middelzee steeds verder ingepolderd (zie figuur 26). Door de bedijking (vanaf circa 1000 na Chr.) is het proces van meegroeien met de zee gestopt. Door rijping en klink is de bodem zelfs gedaald. Doordat de zee het land niet meer overstroomt kan het bovenste deel van het grondwater verzoeten onder invloed van regenwater. Maar er is nog altijd op enkele meters diepte zout grondwater aanwezig.
Op dit zoute grondwater heeft zich een dunne zoetwaterlens ontwikkeld.
Figuur 26: Overzicht bedijkingen in Fryslân (bron: ‘De wereld van het Friese Landschap, M. Schroor, 1993)
Tijdens de ruilverkavelingen in de tweede helft van de vorige eeuw is de ontwatering en de afwatering van het gebied ten behoeve van landbouw verbetert door peilverlaging en de bouw van gemalen. Voor deze grootschalige ruilverkavelingen lagen grote delen van het gebied nog rechtstreeks voor de boezem. De drooglegging is in de akkerbouwgebieden erg groot. Op de hoge delen vaak veel groter dan 1,2 m. In de graslandgebieden is de drooglegging kleiner dan in de 28
akkerbouwgebieden, maar ook hier is de drooglegging in de hoogste delen van het gebied veel groter dan 1 m. Vanuit de Waddenzee stroomt jaarlijks ongeveer 47 miljoen m³ grondwater onder de zeedijk door naar het zeekleigebied van Fryslân. Dit komt, omdat de grondwaterstanden binnendijks lager zijn dan het zeenniveau en het lage midden van Fryslân een groot deel van het zoete water van de zandgronden afvangt waardoor de grondwaterstroming vanaf de zandgronden niet meer tot het kleigebied komt. Een deel van dit zoute grondwater stroomt door richting het Friese veenweidegebied. In het zeekleigebied komt het zoute grondwater als zoute kwel naar boven, zie figuur 27. Een groot deel van het zoute kwelwater stroomt naar de drainage en de sloten in het gebied. Door de peilverlagingen, voortgekomen uit de ruilverkavelingen, is de kwel van zout grondwater richting de sloten toegenomen. Dit leidt tot verzilting van het oppervlaktewater. Bodemdaling als gevolg van delfstoffenwinning (gas en zout) en de daarop volgende peilverlagingen versterken het verziltingsproces. Daarnaast zorgen de intensieve ontwatering en lage peilen ervoor dat zoet water snel wordt afgevoerd, waardoor de vorming van een zoetwaterlens wordt beperkt. De dikte van de zoetwaterlens is niet overal in het gebied hetzelfde.