I-03b Bijlage 1 - Transformatieplan Mentale Gezondheid en Veerkracht (0098710297)
Tekst van het document
Mentale Gezondheid en Veerkracht FRIZA ‘Door domein-overstijgende samenwerking naar Toegankelijkere Mentale Gezondheidszorg in heel Friesland’ 2024-2027
Versie van 21/03/2025
WERKDOCUMENT
INHOUDSOPGAVE 1.
AANLEIDING EN INLEIDING ....................................................................................... 4
2.
HUIDIGE SITUATIE ..................................................................................................... 6 2.1 TOENEMENDE ZORGKLOOF IN DE MENTALE GEZONDHEIDSZORG IN FRIESLAND ....... 6 2.2 MENTAAL WELBEVINDEN OVER DE JAREN HEEN ......................................................... 7 2.3 STAND VAN ZAKEN OP HET GEBIED VAN DE MENTALE GEZONDHEIDSZORG ............... 8 2.3.1 Geestelijke Gezondheid Zorg ................................................................................. 8 2.3.2 Sociaal Domein, wijk- en gebiedsteams ................................................................ 9 2.3.3 Huisartsenzorg .................................................................................................... 11 2.4 STAND VAN ZAKEN REGIONALE ONTWIKKELINGEN ................................................... 11 2.4.1 Positieve Gezondheid .......................................................................................... 12 2.4.2 Preventie ............................................................................................................. 12 2.4.3 Taboe doorbreken rondom mentale problematiek ............................................. 13 2.4.4 Inwonerparticipatie en co-creatie .......................................................................
13 2.4.5 Domein-overstijgende samenwerking................................................................. 14 2.5 SAMENVATTING HUIDIGE SITUATIE ........................................................................... 14
3.
DOELSTELLINGEN, INHOUDELIJKE VISIE EN UITGANGSPUNTEN ............................... 15 3.1 DOELSTELLINGEN ....................................................................................................... 15 3.2 INHOUDELIJKE VISIE EN UITGANGSPUNTEN .............................................................. 15 3.2.1 Preventie ............................................................................................................. 17 3.2.2 Laagdrempelige steunpunten ............................................................................. 17 3.2.3 Integrale aanpak voor inwoners met EPA ........................................................... 18 3.2.4 Integrale aanpak voor multi-stress gezinnen (Gezinshulp) ................................. 18 3.2.5 Verkennend en oriënterend gesprek ................................................................... 18 3.2.6 Consultatiefunctie ............................................................................................... 19 3.2.7 Domein Overstijgend Casusoverleg (DOCO) ........................................................ 19 3.2.8 Transfertafel........................................................................................................ 19 3.2.9 24/7 samenwerking psychosociale vraagstukken ............................................... 19 3.3.
OVERKOEPELENDE ONDERDELEN ..................................................................................... 20 3.3.1 Lerend netwerk ................................................................................................... 20 3.3.2 Digitalisering ....................................................................................................... 20 3.3.3 Positieve Gezondheid .......................................................................................... 20 3.3.4 Inzicht in de sociale kaart, aanbod en wachttijden ............................................. 21 3.3.5 De relatie tussen de WAMG en de doelstellingen ............................................... 21 3.4 VISIE OP HET IMPLEMENTATIETRAJECT ..................................................................... 22 3.4.1 Evolutionair transformeren ................................................................................. 22 3.4.2 Voortbouwen op wat er is binnen regionale kaders............................................ 23 3.4.3 Bestuurlijk en collectief leiderschap .................................................................... 23 3.4.4 Brede communicatie en vaandeldragers ............................................................. 23 3.4.5 Heldere programmastructuur .............................................................................
23 3.4.6 Meten van resultaten .......................................................................................... 24
4.
IMPLEMENTATIEPLAN ............................................................................................. 25 4.1
PROMOTIE VAN MENTALE GEZONDHEID GEDURENDE DE HELE LEVENSLOOP .......... 25
Werkdocument versie 21/03/2025
2
4.2 LAAGDREMPELIGE HULP BIJ (BEGINNENDE) PROBLEMATIEK EN VAN ‘GEHOLPEN WORDEN’ NAAR ‘JEZELF (EN ANDEREN) LEREN HELPEN’ ..................................................... 29 4.3 SAMENWERKING SOCIAAL DOMEIN, DE EERSTE LIJN EN BIJ DE POORT VAN DE GGZ 33 4.4 INTEGRALE SAMENWERKING VOOR COMPLEXE DOELGROEPEN............................... 38 4.4.1 GEÏNTEGREERDE ZORG EN ONDERSTEUNING VOOR INWONERS MET EEN ERNSTIG PSYCHIATRISCHE AANDOENING (EPA) ................................................................................................................. 38 4.4.2 INTEGRALE AANPAK VOOR MULTI-STRESS GEZINNEN (GEZINSHULP) ......................................... 42 4.5 OVERIGE ONDERWERP-OVERSTIJGENDE PROJECTEN ................................................ 45 5.
GOVERNANCE ......................................................................................................... 54 5.1 INLEIDING .................................................................................................................. 54 5.2 UITGANGSPUNTEN GOVERNANCE............................................................................. 54 5.3 ONDERDELEN IMPLEMENTATIE GOVERNANCE ......................................................... 55 5.3.1 Projectleiders....................................................................................................... 55 5.3.2 Projectcoördinatie ............................................................................................... 56 5.3.3 Bestuurlijk trekkers.............................................................................................. 56 5.3.4 Implementatie stuurgroep .................................................................................. 56 5.3.6 Lerend netwerk ................................................................................................... 57 5.3.7 Communicatie ..................................................................................................... 58 5.3.8 Planning & control/ kassier .................................................................................
58 5.3.9 Monitoring .......................................................................................................... 58 5.4 RELATIE TUSSEN IMPLEMENTATIE GOVERNANCE EN BREDE FRIZA GOVERNANCE .... 59 5.5 VERBINDING BINNEN HET PROGRAMMA .................................................................. 59
6.
BUSINESS CASE, FINANCIËLE AANVRAAG EN TERUGVERDIENCAPACITEIT ................ 60 6.1 BUSINESSCASE ........................................................................................................... 60 6.1.1 Uitgangspunten en aanpak ................................................................................. 60 6.1.2 Resultaten per onderdeel .................................................................................... 62 6.1.3 Dubbeltellingen in de businesscase ..................................................................... 63 6.1.4 Totaalresultaat businesscase .............................................................................. 63 6.2 FINANCIËLE AANVRAAG ............................................................................................. 65 6.2.1 Inleiding............................................................................................................... 65 6.2.2 Geraamde kosten ................................................................................................ 66 6.3 TERUGVERDIENCAPACITEIT VAN HET TRANSFORMATIEPLAN ................................... 67
7.
IMPACTANALYSE..................................................................................................... 69 7.1 7.2
INLEIDING .................................................................................................................. 69 AANPAK ..................................................................................................................... 69
8.
KPI’S EN UITBETALINGSMODEL (NOG NIET UITGEWERKT) ....................................... 72
9.
DUURZAAMHEIDSIMPACT ...................................................................................... 73
Werkdocument versie 21/03/2025
3
1. Aanleiding en inleiding Voor u ligt het transformatieplan Mentale Gezondheid en Veerkracht, geschreven voor de regio Friesland in het kader van het Integraal Zorgakkoord (IZA). Het doel van dit plan is om te komen tot mentaal gezonde(re) en veerkrachtige(re) Friese inwoners die tijdige en passende zorg, ondersteuning of behandeling kunnen vinden binnen de Mienskip (Fries voor ‘de lokale gemeenschap’). Een belangrijk onderdeel hiervan is een nog sterkere verbinding van de Mienskip met het voorliggend veld, de voorzieningen vanuit het Sociaal Domein, de huisartsenzorg en de (tweedelijns) GGZ. Daarnaast is een betere afstemming van alle voorzieningen hierin belangrijk ten behoeve van de Friese inwoners en hun naasten. Dit transformatieplan is onderdeel van het Friese regioplan IZA (FRIZA), een bredere beweging in Friesland in het kader van de IZA1. Dit regioplan bevat naast de opgave mentale gezondheid en veerkracht nog drie andere opgaven: Kansrijk opgroeien & gezond leven, Gezond ouder worden en toekomstbestendige Medisch Specialistische Zorg (MSZ). De vijf fundamenten2 zoals omschreven in het regioplan FRIZA dienen als uitgangspunt in de uitwerking van dit transformatieplan, net zoals de quadruple aim-doelstellingen (gezondheid, kwaliteit, betaalbaarheid en medewerkers)3.
Dit plan is dus slechts één onderdeel van een bredere integrale inzet in Friesland om de zorg toegankelijk te houden. De verschillende plannen binnen het FRIZA kunnen niet los van elkaar gezien worden. Om echter concreet te maken wat er de komende jaren binnen de mentale gezondheidszorg getransformeerd gaat worden, is het wel van belang hiervoor een separaat plan in te dienen. Daarmee wordt duidelijker wat de ambities op dit vlak concreet zijn en wat de plannen zijn om deze te realiseren. Inhoudelijk bouwt dit plan voort op de uitgangspunten, de quadruple aim-doelstellingen en opgaven zoals omschreven en vastgesteld in het IZA, het Friese regiobeeld, het Friese regioplan en de Friese werkagenda. Startpunt voor de uitwerking van het plan rondom de mentale gezondheidszorg is (naast de bovengenoemde plannen) het rapport “GGZ uit de knel” van het Trimbos instituut. Hoewel de titel doet vermoeden dat het rapport slechts de tweedelijns GGZ betreft, wordt hierin een brede visie gepresenteerd die uitgaat van de wensen en behoeften van inwoners op het bredere terrein van zorg en welzijn, inclusief preventie. De uitdagingen die in het rapport genoemd worden zijn ook in Friesland aan de orde.
Dit omvat onder meer de stijgende vraag naar hulp en ondersteuning bij psychische klachten of mentale ontwrichting, de toename van de complexiteit in de casuïstiek, de schaarste aan personeel, de samenhangende te lange wachttijden en de problemen die daarmee ontstaan voor cliënten, hun naasten en organisaties die zich om deze wachtende cliënten bekommeren. Prognoses laten zien dat de huidige manier van werken niet houdbaar is. Een transformatie in de werkwijze en de samenwerking is nu nodig. Dit vraagt om een brede cultuurverandering en gelijkwaardige, domein-overstijgende samenwerking tussen de Friese inwoner, het voorliggend veld, het Sociaal Domein, de huisartsenzorg, de GGZ en alle aanpalende voorzieningen. De initiatiefnemers van dit transformatieplan houden de ontwikkelingen rondom het AZWA nauw in de gaten en zullen in de toekomst evalueren of het AZWA extra mogelijkheden biedt voor dit transformatieplan 2 De vijf fundamenten zijn: Versterken van de sociale basis, versterken van de eerste lijn, arbeidsmarkt, digitalisering en inwonerparticipatie en bewustwording 3 Zie het regioplan voor een uitgebreide toelichting op de Friese opgaven en fundamenten en een toelichting op de quadruple- aim doelstellingen, zijnde gezondheid, kwaliteit, betaalbaarheid en medewerkers 1
Werkdocument versie 21/03/2025
4
Dit transformatieplan is opgesteld met bijdragen van een groot aantal organisaties die actief zijn op het gebied van de mentale gezondheid van Friese inwoners. Het gaat daarbij om organisaties die zich bezighouden met preventie, zelfregie en herstel, welzijn, Wmo, GGZ, regionale ondersteuning, onderwijs, ervaringsdeskundigheid, huisartsenzorg en verslavingszorg. Daarnaast zijn vertegenwoordigers vanuit de achttien Friese gemeenten, inwoners (Zorgbelang Fryslân) en ervaringsdeskundigen (De Herstel Fries) betrokken bij de totstandkoming van dit plan. Ook Zilveren Kruis Achmea / De Friesland Zorgverzekeraar is inhoudelijk en procesmatig betrokken geweest bij het proces. GGZ Friesland dient het transformatieplan in namens alle betrokken partijen. Leeswijzer Hoofdstuk twee van dit transformatieplan bevat een beschrijving van de huidige situatie in de regio en de knelpunten die momenteel worden ervaren. Hierin worden de voornaamste feitelijke en objectieve gegevens en belangrijke kenmerken van de regio beschreven. In hoofdstuk drie volgt de inhoudelijke visie die aan dit transformatieplan ten grondslag ligt, evenals concrete doelen die met het plan beoogd worden. Deze visie is gebaseerd op de zogenaamde Wijkgerichte Aanpak Mentale Gezondheid (WAMG). In dit hoofdstuk wordt deze aanpak, inclusief bijbehorende onderdelen, nader toegelicht.
In hoofdstuk vier is het transformatieplan verder geconcretiseerd. Per onderdeel van de WAMG is uitgewerkt wat er gaat gebeuren en wat het bijbehorende tijdspad is. In hoofdstuk vijf en zes wordt een overzicht gegeven van de kosten van dit plan, de relatie met de doelstellingen en de relevante KPI’s. Tevens worden de hoofdlijnen van de uitkomsten van de business case gepresenteerd.
Werkdocument versie 21/03/2025
5
2. Huidige situatie Dit hoofdstuk beschrijft de huidige situatie in de regio Friesland. Eerst wordt de toenemende zorgkloof in Friesland belicht. Vervolgens wordt ingegaan op de algemene ontwikkeling van het mentaal welbevinden van Friezen, waarna de stand van zaken en ontwikkelingen binnen de drie domeinen worden besproken: de GGZ, het Sociaal Domein (inclusief welzijn) en de huisartsenzorg4. Tot slot wordt ingegaan op enkele belangrijke inhoudelijke ontwikkelingen, zoals Positieve Gezondheid, preventie, het doorbreken van taboes, inwonerparticipatie en domein-overstijgende samenwerking. 2.1 TOENEMENDE ZORGKLOOF IN DE MENTALE GEZONDHEIDSZORG IN FRIESLAND Dit transformatieplan is geschreven voor de regio Friesland. De regio valt samen met zowel de geografische provinciegrenzen van Friesland als de GGD-regiogrenzen en de ROAZ-regio. In totaal behoren achttien samenwerkende gemeenten tot deze regio. In de regio wonen circa 660.000 inwoners. Een groot deel van de inwoners woont in een van de elf steden in de regio of in Drachten en Heerenveen. Daarnaast vormen de vele dorpen en het Friese Waddengebied zowel demografisch als cultureel belangrijke kernen van Friesland. 100
Percentage
75
50
25
0 2015
2020
2025 0-19
20-64
Jaar
2030 65-79
2035
2040
80+
Leeftijdsopbouw in Friesland, periode 2015 – 2040 (Bron: Regiobeeld Friesland) In bovenstaande grafiek is weergegeven hoe in Friesland in de afgelopen tien jaar een trend is ingezet van zowel forse ontgroening als vergrijzing. In de periode 2023 – 2040 neemt in de regio Friesland het aandeel inwoners van 65 - 79 jaar toe van 17,3% naar 19,4%. Ook het aandeel van de groep inwoners ouder dan 80 jaar neemt aanzienlijk toe, van 5,7% naar 10,1%. Naast deze significante dubbele vergrijzing, neemt ook de beroepsbevolking (20 – 64 jaar) af. Het aandeel inwoners dat deel uitmaakt van de beroepsbevolking daalt van 55,9 % naar 49,8 %. De druk op de beroepsbevolking neemt dus enorm toe. Vergeleken met andere regio’s in Nederland heeft Friesland een relatief laag groeipercentage van de beroepsbevolking5. In combinatie met de waarneembare ontgroening, vergrijzing en bevolkingsgroei in Friesland draagt dit verder bij aan de toenemende werkdruk op het huidige
Strikt genomen zijn er sprake van twee domeinen, de huisartsenzorg en GGZ maken allebei onderdeel uit van het Zvw domein. In dit plan benoemen we het als drie domeinen, omdat dat in zorginhoudelijke zin wel zo wordt bezien 5 Verwachte banengroei sterkst in regio’s met grotere bevolkingsgroei - Economische Statistische Berichten (2023) 4
Werkdocument versie 21/03/2025
6
zorgpersoneel. In de komende vijftien jaar is er dus significant minder (zorg)personeel beschikbaar om te voldoen aan de vraag naar mentale gezondheidszorg.
2021
2030
Prognosemodel personeelstekort Zorg en Welzijn Uit het prognosemodel Zorg en Welzijn (Regiobeeld Friesland) hierboven blijkt dat het personeelstekort in de sector Zorg en Welzijn nog veel groter is dan het gemiddelde personeelstekort in Friesland. Het personeelstekort in deze sector verdubbelt (!) van 4,5 procent naar 9,4 procent in de periode 2021 – 2030. De effecten van een toenemend personeelstekort leiden – als er geen ingrijpende veranderingen plaatsvinden – tot een enorme druk op de wachttijden in de mentale gezondheidszorg. Dit geldt zowel voor de GGZ, de huisartsen en het Sociaal Domein. Langere wachttijden hebben een aanzienlijke impact op cliënten en hun naasten. Zij worden gedwongen langer met hun problemen rond te lopen, wat in veel gevallen leidt tot een verergering van de problematiek. Hiermee komt op termijn ook de betaalbaarheid van de zorg meer onder druk. Daarnaast hebben de wachttijden in de GGZ ook een aanzienlijke impact op andere instanties. Cliënten die geen toegang hebben tot de GGZ wenden zich tot wijk- en gebiedsteams, huisartsen en andere eerstelijnsvoorzieningen. Deze instanties zijn echter niet altijd toegerust om (zwaardere) GGZ-problematiek te behandelen, waardoor de druk op deze instanties verder toeneemt.
2.2 MENTAAL WELBEVINDEN OVER DE JAREN HEEN In het NEMESIS-onderzoek van het Trimbos instituut is onderzocht welk percentage van de volwassen Nederlanderse bevolking in de voorgaande twaalf maanden een psychische aandoening heeft gehad. Uit dit onderzoek blijkt dat, vergeleken met de periode 2007 – 2009, het aantal volwassenen met psychische klachten in Nederland in de periode 2019-2022 significant is gestegen: van 17% naar 26%. Dit betreft een toename van 50% in tien jaar tijd. Bij een kwart van de bevolking was er de voorgaande twaalf maanden sprake van een psychische aandoening. Met name de angst- en stemmingsstoornissen zijn toegenomen, hier is het percentage bijna verdubbeld van 6% naar 11%.
Werkdocument versie 21/03/2025
7
Het is belangrijk om aan te geven dat Nemesis in het onderzoek benadrukt dat de ontwikkelingen geen gevolg zijn van de coronapandemie. Zie hiervoor ook onderstaande grafiek6. Trends in het voorkomen van psychische aandoeningen in de afgelopen 12 maanden (%) 30 25 20 15 10 5 0 Enige psychische stoornis Enige stemmingsstoornis 2007-2009
Enige angststoornis
Enige middelenstoornis
2019-2022
Voorheen stonden inwoners van Friesland landelijk bekend als ‘het gelukkigst’: Friezen scoorden samen met inwoners uit Drenthe en Zeeland relatief hoog op deze ranglijst7. Echter lijkt er de afgelopen jaren een kentering gaande te zijn, waarin de relatieve ervaren gezondheid van Friese inwoners afneemt. Friesland is hierin geen uitzondering op de landelijke trends. Uit onderzoek van de GGD blijkt dat het aantal 18-plussers dat aangeeft zich (zeer) gezond te voelen in twee jaar tijd 9% is gedaald, van 81% in 2020 naar 72% in 2022. Met name bij Friezen die moeite hebben met rondkomen is een daling te zien in de ervaren gezondheid8. Ook blijkt dat meer Friezen een hoog risico hebben op een angststoornis of depressie en ervaart 18% psychische klachten. Vooral jongvolwassenen (18 t/m 34 jaar) worden getroffen met een toename van psychische klachten, eenzaamheid en stress. Uit dit onderzoek blijkt tot slot dat 12% van de respondenten zich in 2022 (zeer) eenzaam voelt, terwijl dit in 2020 8% was9. 2.3 STAND VAN ZAKEN OP HET GEBIED VAN DE MENTALE GEZONDHEIDSZORG 2.3.1 Geestelijke Gezondheid Zorg De tweedelijns GGZ biedt geïndiceerde gespecialiseerde hulp. In totaal maken ruim 25.000 inwoners jaarlijks gebruik van de GGZ in Friesland10. Hoewel dit aantal de laatste jaren is gedaald, staat de GGZ in Friesland niettemin onder druk.
Zo zal het personeelstekort in de regio naar verwachting oplopen tot 400 personen in 203211. Dit komt neer op meer dan 12% van de 3.200 werknemers die werkzaam zijn binnen de gespecialiseerde GGZ in Friesland12. Tegelijkertijd blijven de wachtlijsten voor de GGZ groeien, terwijl de aanmeldwachttijd in Friesland voor alle categorieën, behalve de basis GGZ, nu al boven de Treeknorm ligt13. De lange wachtlijsten leiden tot een grote groep inwoners die geen, te laat of niet passende zorg ontvangt. Dit zorgt ervoor dat problematiek verergert, de ziektelast toeneemt
NEMESIS onderzoek, Trimbos instituut, 2023 Centraal Planbureau, Leven in Friesland, 2021 8 GGD Friesland, Minder Friezen voelen zich gezond, 2023 9 GGD Friesland, Minder Friezen voelen zich gezond, 2023 10 Fries Regiobeeld GGZ – ROS Friesland 2023 11 Fries Regiobeeld GGZ – ROS Friesland 2023 12 Arbeidsmarkt zorg en welzijn Friesland – Zorgplein Noord 2022 13 Fries Regiobeeld GGZ – ROS Friesland 2023 6 7
Werkdocument versie 21/03/2025
8
en andere domeinen of naasten van inwoners - die hier niet altijd voldoende op zijn toegerust overbelast raken. Door beleidskeuzes in de afgelopen jaren worden lichtere zorgvragen steeds vaker met minder intensieve professionele hulp aangepakt, wat een positieve ontwikkeling is. Dit betekent echter dat de zorgvragen die wel bij de tweedelijnszorg terechtkomen, vaak complexer zijn. Deze complexe zorgvragen stellen hogere eisen aan het personeel en de beschikbare expertise. Bovendien vereisen ze vaak domein-overstijgende samenwerking, vooral bij specifieke doelgroepen zoals mensen met een Ernstige Psychiatrische Aandoening (EPA). Ondanks het aantal complexe casussen relatief klein is, vertegenwoordigen ze veruit de duurste doelgroep binnen de zorg. Hoewel de ontwikkeling van domein-overstijgende samenwerking in Friesland de juiste kant op gaat, is het tempo te laag om de problemen en de kosten daadwerkelijk te beperken. Er is dan ook behoefte aan versnelling op dit gebied. Alle betrokken partijen zijn het erover eens dat de hier geschetste problemen niet enkel door de gespecialiseerde GGZ kunnen worden opgelost; ook het sociaal domein en de huisartsen spelen hierin een belangrijke rol. 2.3.2 Sociaal Domein, wijk- en gebiedsteams Binnen het Sociaal Domein wordt een breed palet aan hulp en ondersteuning aangeboden, wat de participatie en zelfredzaamheid van inwoners bevordert.
Een deel hiervan, zoals de sociale basis c.q. het voorliggend veld, zijn vrij toegankelijk voor inwoners en hun naasten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het Welzijnswerk en de inloopvoorzieningen. Tegelijkertijd vallen ook de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Participatiewet onder het Sociaal Domein. Toegang tot deze voorzieningen is echter niet altijd vrij toegankelijk. Daarnaast worden gemeentelijke diensten, zoals schuldhulpverlening en huisvesting, doorgaans ook als onderdeel van het Sociaal Domein gezien. De uitvoering van de Jeugdwet, de Wmo en de Participatiewet is wettelijk belegd bij de gemeenten. Daarbij hebben gemeenten op het gebied van Welzijn en het voorliggend veld een meer aanjagende en stimulerende rol. In de meeste gemeenten hebben wijk- en gebiedsteams een centrale rol in het coördineren van de inzet van hulp en ondersteuning in het Sociaal Domein. De exacte invulling van hun rol is afhankelijk van het beleid van de desbetreffende gemeente, wat kan leiden tot accentverschillen en verschillen in hun takenpakket. Dit betreft onder andere het stellen van indicaties, de mate en wijze van regievoering op de voortgang, de uitvoering van de ondersteuning en de coördinatie van de ingezette hulp. Sommige gemeenten hebben echter geen wijk- of gebiedsteams en organiseren de toegang tot het Sociaal Domein op een andere manier.
Desondanks is het doel in alle gemeenten hetzelfde: inwoners en hun betrokken naasten zo goed mogelijk ondersteunen en de beschikbare middelen op een rechtvaardige manier verdelen. De afgelopen jaren wordt er een steeds groter beroep gedaan op gemeenten in het uitvoeren van taken rondom hulp- en zorgverlening en de preventie hiervan. De druk op gemeenten neemt toe. Ook in het Integraal Zorg Akkoord (IZA) worden gemeenten gezien als een belangrijke schakel als het gaat om passende, integrale ondersteuning en zorg voor kwetsbare mensen. Hierdoor krijgt het Sociaal Domein een grotere rol bij het voorkomen en verminderen van de noodzaak voor tweedelijns GGZ-zorg. Echter hebben veel gemeenten nu al te maken met toenemende wachttijden, beperkte budgetten, hoge druk op wijk- en gebiedsteams en volle beleidsagenda’s. Het naderende 'ravijnjaar' 2026, waarin gemeenten te maken krijgen met een aanzienlijke vermindering van het budget, vormt een extra uitdaging. De problemen rondom het personeelstekort, de wachttijden en de toenemende druk
Werkdocument versie 21/03/2025
9
in de GGZ kunnen simpelweg niet worden afgewenteld op het Sociaal Domein. De toenemende uitdagingen in de door de Zorgverzekeringswet gefinancierde gezondheidszorg maken samenwerking met het gemeentelijk domein echter wel essentieel. Ook voor gemeenten is het steeds belangrijker om zorg- en hulpverlening effectief en efficiënt te organiseren. De noodzaak van goede, gecoördineerde samenwerking tussen ketenpartners en gemeenten om zorg en ondersteuning aan alle inwoners van Friesland te waarborgen, wordt daarmee steeds urgenter. Dit is een belangrijke beweegreden om gezamenlijk, domein overstijgend tot dit transformatieplan te komen.
Werkdocument versie 21/03/2025
10
2.3.3 Huisartsenzorg Huisartsen bieden een breed scala aan generalistische medisch zorg en zijn voor veel inwoners een belangrijk eerste aanspreekpunt bij zorg-, hulp- of ondersteuningsvragen. Vanuit deze rol bewaken zij de algehele gezondheid van individuele inwoners, voeren diagnostiek uit, begeleiden chronisch zieke patiënten, schrijven medicatie voor en geven voorlichting waar nodig. Daarnaast vervullen huisartsen een belangrijke rol als verwijzer in het zorglandschap in de regio. Zij verwijzen inwoners door naar de tweedelijns GGZ-zorg en de Jeugdhulp. Wanneer de inzet van tweedelijnszorg door wachtlijsten vertraagt, ontstaat er een situatie waarin inwoners en de betrokken naasten niet tijdig de juiste hulp krijgen, wat de druk op huisartsen verder vergroot. In de regio Friesland zijn de huisartsen georganiseerd in de Friese Huisartsen Vereniging (FHV) om contact en afstemming tussen de verschillende huisartsen en huisartsengroepen mogelijk te maken. Hiervoor zijn vijf regiocommissies ingericht, elk ondersteund door een FHV-bestuurder. Daarnaast onderhouden de regiocommissies direct contact met een vast contactpersoon per huisartsengroep (Hagro) in hun regio. Dokterszorg Friesland fungeert als partnerorganisatie van de FHV en ondersteunt de Friese huisartsen bij het toegankelijk houden van de eerstelijnszorg. Friese Huisartsen Vereniging
Regiocommissie Zuidwest
Regiocommissie Zuidoost
Regiocommissie Noordwest
Regiocommissie Noordoost Ferbynt
Regiocommissie Tjongerscoop
Hagro’s (5)
Hagro’s (7)
Hagro’s (14)
Hagro’s (3)
Hagro’s (6)
Huisartspraktijken
Huisartspraktijken
Huisartspraktijken
Huisartspraktijken
Huisartspraktijken
In Friesland zijn er in totaal 202 huisartsenpraktijken, die gemiddeld (per huisartsenpraktijk) een patiëntenpopulatie van circa 3.300 inwoners bedienen. Door een lage instroom en hoge uitstroom van huisartsen zal de beschikbare capaciteit de komende tien jaar naar verwachting met 6% afnemen, terwijl de verwachte zorgvraag in dezelfde periode met 4% toeneemt. Dit terwijl de druk op de huisartsenpraktijken nu al hoog is: zo ervaart 92% van de Friese huisartsen op dit moment een hoge werkdruk en heeft bijna de helft van de praktijken één of meerdere keren een stop op de inschrijving van nieuwe patiënten ingevoerd14. Naast de algemene uitdagingen in de huisartsenzorg spelen ook specifieke regionale factoren een rol. Zo is het aantal Praktijkondersteuners Huisartsen (POH’ers) in Friesland lager dan in veel andere regio’s, wat bijdraagt aan de druk op huisartsen. Daarnaast is de gemiddelde patiëntenpopulatie per huisarts in Friesland niet alleen relatief groot, maar ook geografisch wijd verspreid, wat de werkdruk verder vergroot. 2.4 STAND VAN ZAKEN REGIONALE ONTWIKKELINGEN De hierboven geschetste uitdagingen in de mentale gezondheidszorg in Friesland zijn niet nieuw. Friese partijen zijn zich bewust van de huidige problemen en hebben de afgelopen jaren actief gewerkt aan initiatieven en interventies om de druk op het systeem te verminderen. Het betreft een
14
Zicht op regionale capaciteit en arbeidsmarktvraagstukken huisartsenzorg – Nivel 2023
Werkdocument versie 21/03/2025
11
divers pakket aan thema’s waaraan gewerkt wordt. In het vervolg van dit hoofdstuk wordt per thema de huidige stand van zaken uiteengezet. Het gaat hierbij om: - Positieve Gezondheid - Preventie - Taboes doorbreken rondom mentale gezondheid - Inwonerparticipatie - Domein-overstijgende samenwerking 2.4.1 Positieve Gezondheid Het gedachtegoed van Positieve Gezondheid is essentieel voor de toekomst van de mentale gezondheidszorg. Partijen omschrijven Positieve Gezondheid als de belangrijkste verschuiving die nodig is om de transformatie te realiseren: van het denken in beperkingen naar denken in mogelijkheden, en van de regie bij de behandelaar, naar regie bij de inwoner en diens naasten. In de praktijk leidt het gedachtegoed van Positieve Gezondheid binnen de mentale gezondheidszorg tot een grotere nadruk op het algehele welbevinden van de inwoner, in plaats van enkel op de psychische klachten. De leefwereld van de inwoner staat hierbij centraal. Naast medische inzet wordt gekeken welke hulpvragen kunnen worden verholpen (mogelijk vanuit andere domeinen) door deelname aan sociale, creatieve of sportieve activiteiten. Positieve Gezondheid biedt hiermee een holistische benadering die preventie, vroege interventies en zelfregie bevordert.
Het gedachtegoed richt zich op het versterken van de eigen regie en veerkracht van individuen, met een nadruk op fysiek, emotioneel en sociaal welbevinden. De implementatie van het gedachtegoed van Positieve Gezondheid binnen de Friese mentale gezondheidszorg draagt naar verwachting bij aan het verminderen van ernstige psychische stoornissen. Door mensen te ondersteunen in hun eigen regie en uit te gaan van hun eigen kracht, vermindert de afhankelijkheid van behandelingen en ontstaat meer gepersonaliseerde zorg. Dit leidt niet alleen tot betere uitkomsten voor inwoners en hun naasten, maar ook tot minder druk op de mentale gezondheidszorg. Op veel plekken in Friesland wordt reeds invulling gegeven aan het werken volgens de principes van Positieve Gezondheid. Voorbeelden hiervan zijn: - Trainingen door het institute for Positive Health: Meer dan de helft van de Friese huisartsen en verschillende gebiedsteams zijn getraind in Positieve Gezondheid; -
De uitvoering van het programma Meer Tijd Voor de Patiënt, waarin aandacht is voor het bespreken van de positieve aspecten van de gezondheid; De inrichting van het Positieve Gezondheidsnetwerk Friesland, waarmee regionaal lading wordt gegeven aan de visie; De uitvoering van de ketenaanpak Welzijn Op Recept in meerdere gemeenten.
2.4.2 Preventie Preventie is een cruciaal onderdeel van een goed functionerende mentale gezondheidszorg. Het richt zich op het bevorderen van mentale gezondheid gedurende het hele leven en in alle relevante leefomgevingen. Door vroegtijdig preventieve maatregelen in te zetten, kan een aanzienlijk deel van de (uiteindelijke) zorgvraag worden voorkomen of verminderd. Ook helpt preventie mensen om bewuster om te gaan met hun zorg en welzijn, waardoor zij zelfredzamer worden. Hierdoor worden hulp- en zorgvragen eerder en vaker opgepakt door inwoners zelf en hun omgeving, zoals buren, vrienden of andere naasten. Hierdoor kan ook worden voorkomen dat relatief bescheiden problemen verergeren, hetgeen de druk op de gezondheidszorg vermindert en bijdraagt aan een gezondere samenleving.
Werkdocument versie 21/03/2025
12
In Friesland wordt al vele jaren invulling gegeven aan preventie, onder andere binnen de Friese Preventieaanpak (FPA) en via diverse gemeentelijke projecten op wijk- en buurtniveau. Voorbeelden van bestaande initiatieven rondom preventie in Friesland zijn (maar niet uitputtend): - De inzet op suïcidepreventie door GGD Fryslân, GGZ Friesland en de Regionale Agenda Suïcidepreventie met de ketenpartners - De implementatie van een aanpak voor depressiepreventie bij leerlingen in het voortgezet onderwijs (STORM) - Het samenwerkingsverband Coalitie Kom Erbij! voor de aanpak van eenzaamheid en het bevorderen van een inclusieve samenleving - De uitvoering van de programmatische aanpak Leeuwarden Oost, gericht op het doorbreken van intergenerationele armoede - De uitvoering van de @ease-aanpak, gericht op het laagdrempelig en anoniem bespreekbaar maken van beginnende mentale problematiek bij jongeren en jongvolwassenen 2.4.3 Taboe doorbreken rondom mentale problematiek Het bespreekbaar maken van psychische vragen en problematiek helpt stigma rondom mentale gezondheid weg te nemen. Wanneer mentale gezondheid als een normaal onderdeel van de algehele gezondheid wordt gezien, wordt de drempel om hulp te zoeken lager.
Door vroegtijdiger over mentale gezondheid te praten, bijvoorbeeld met naasten, ervaringsdeskundigen, welzijnswerkers of de huisarts, wordt de toegang tot zorg vergemakkelijkt. Daarnaast kan mentale gezondheidszorg hierdoor gemakkelijker worden geïntegreerd in de andere ondersteuningsdomeinen. In Friesland is het bespreekbaar maken van mentale problematiek een belangrijk thema dat reeds op verschillende plekken terugkomt, voorbeelden hiervan zijn: - De uitvoering van de methode Druk & Dwars die de omgeving van drukke en dwarse kinderen stimuleert om constructief om te gaan met dit gedrag; - De zelfregie- en herstelcentra van Stjoer en Ixta Noa, die het bespreekbaar maken van mentale problematiek normaliseren; - Het inzetten op normalisatie als ontwikkelpunt voor de gebiedsteams vanuit het programmaplan Toekomstscenario regio Fryslân van het Sociaal Domein Fryslân. 2.4.4 Inwonerparticipatie en co-creatie Inwonerparticipatie en co-creatie vormen belangrijke pijlers voor de toekomst van de mentale gezondheidszorg. Er wordt toegewerkt naar een meer inclusieve GGZ, door inwoners actief te betrekken bij de ontwikkeling en implementatie van zorgprogramma's. Hierdoor kunnen unieke ervaringen en behoeften worden meegenomen, wat resulteert in zorgoplossingen die beter aansluiten bij de realiteit van het dagelijks leven en minder worden gestuurd door bestaande systemen.
In Friesland krijgt Inwonerparticipatie en co-creatie steeds meer vorm, onder andere door: - De inzet van Zorgbelang Fryslân en de rol die zij vervullen door Friese inwoners, zorgorganisaties, -
financiers en patiëntenverenigingen aan elkaar te verbinden De organisatie van een regionale denktank met inwoners, naasten en ervaringsdeskundigen over mentale weerbaarheid door het Fries Preventienetwerk De uitvoering van het programma Friesland gaat voor de 10! waarmee inwoners voorlichtingen en trainingen kunnen volgen om samen over gezondheidsthema’s in gesprek te gaan De uitvoering van het project Samen op weg! Door het Regionaal Overleg Acute Zorgketen, hiermee wordt de samenwerking tussen het ROAZ en inwoners en patiënten verstevigd
Werkdocument versie 21/03/2025
13
2.4.5 Domein-overstijgende samenwerking De in dit hoofdstuk beschreven regionale ontwikkelingen weerspiegelen een overvraagd zorgstelsel, waarin steeds vaker een beroep wordt gedaan op domein-overstijgende samenwerking. Maar dit gebeurt binnen een systeem wat daar nog niet altijd op is ingericht. Om de toegankelijkheid van de mentale gezondheidszorg daadwerkelijk te verbeteren, moet de samenwerking tussen alle partijen in de gehele keten worden versterkt, met name rondom de instroom, doorstroom en uitstroom. Tegelijkertijd maakt het systeem dit soort samenwerkingen niet gemakkelijk. Het vraagt veel inspanning en doorzettingskracht van organisaties, bestuurders, managers en professionals om elkaar te vinden, te begrijpen en echt samen te werken. Dit is één van de aandachtspunten in dit transformatieplan. In Friesland wordt op verschillende plekken al invulling gegeven aan domein-overstijgende samenwerking.
Voorbeelden hiervan zijn: - De implementatie van een integrale EPA-aanpak in Friesland waarbij GGZ Friesland, VNN en gemeenten met een integrale aanpak samenwerken voor inwoners met EPA; - De implementatie van een integrale Gezinshulp aanpak in Friesland (Smallingerland) waarbij tien organisaties binnen jeugdhulp, WMO, werk en inkomen, wonen, schulden en onderwijs samenwerken in één team voor multi-stressgezinnen; - De invoering van multidisciplinaire overleggen en integrale samenwerking tussen huisartsen en de GGZ rondom consultatie; - De implementatie van integrale gezinshulp in de gemeente Smallingerland, waarbij de gemeente, Accare, Alliade, Carins, Fier, GGZ Friesland, Jeugdhulp Friesland, het Regiecentrum Bescherming en Veiligheid en VNN integraal samenwerken rondom multi-stress gezinnen; - Het opzetten van het zorg coördinatiecentrum van het ROAZ. 2.5 SAMENVATTING HUIDIGE SITUATIE In Friesland wordt vanuit alle domeinen al jaren hard gewerkt om de mentale gezondheidszorg toekomstbestendig te maken. Op verschillende plekken wordt reeds uitvoering gegeven aan grote opgaven zoals preventie, Positieve Gezondheid, inwonerparticipatie, normalisatie en domeinoverstijgende samenwerking. Door de hele provincie zijn tal van goede voorbeelden te vinden.
Ook heeft iedere gemeente de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan mentale gezondheid van inwoners in de uitvoering van beleidsplannen. Daarnaast zijn er ook samenwerkingen opgezet met lokale en regionale ketenpartners om uitvoering te geven aan domein-overstijgende oplossingen. De zorgaanbieders en huisartsen in Friesland nemen niet alleen deel aan gemeentelijke plannen, maar hebben zelf ook veel projecten geïnitieerd en hierin partners betrokken. In heel Friesland is door alle betrokken partijen hard gewerkt om de mentale gezondheidszorg toekomstbestendig te maken. Ondanks deze positieve geluiden, initiatieven en samenwerkingen zijn de partijen het erover eens dat het ontwikkeltempo significant omhoog moet. Het stijgende personeelstekort, de groeiende zorgkloof en wachtlijsten, de uitdagingen rondom complexe casuïstiek én de toenemende individualisering van de maatschappij vereisen een gecoördineerde aanpak op provinciaal niveau. Doorgaan in het huidige ontwikkeltempo, zonder een eenduidig regionaal plan, gaat het tij niet keren. De problemen zijn nu al te groot en de verwachting is dat deze alleen maar zullen toenemen. Het Sociaal Domein, de GGZ, het voorliggend veld en de huisartsen in Friesland zijn het erover eens dat het moment is aangebroken voor een grote, gezamenlijke stap voorwaarts.
De bestaande initiatieven en goede ideeën, verspreid over de regio, moeten worden samengebracht in één geïntegreerd plan. Het is daarbij belangrijk om voort te bouwen op wat er staat, terwijl tegelijkertijd het tempo wordt opgevoerd. Op deze manier kunnen alle partijen gecoördineerd samenwerken om de benodigde transformatie te bewerkstelligen. Door gezamenlijk vanuit één plan en visie te werken
Werkdocument versie 21/03/2025
14
aan de mentale gezondheidszorg in de breedste zin, worden de krachten gebundeld. Hierdoor hoeven partijen niet meer afzonderlijk te investeren in plannen, implementatie en waarborging.
3. Doelstellingen, inhoudelijke visie en uitgangspunten 3.1 DOELSTELLINGEN Met het transformatieplan wordt beoogd de Mentale Gezondheidszorg in Friesland te transformeren en toekomstbestendig te maken. Centraal in deze transformatie staat de ambitie zoals omschreven in het regioplan: “In 2040 zijn de inwoners van Friesland meer dan gemiddeld tevreden met hun leven omdat zij in de Mienskip direct met elkaar in verbinding staan in de wijk of buurt, om zo mentaal gezond en veerkrachtig te zijn, te worden en te blijven. Als er tijdelijk hulp, ondersteuning of behandeling nodig blijkt, is dat drempelloos toegankelijk binnen die Mienskip, waarin er voor iedereen die dat nodig heeft de Juiste Zorg op de Juiste Plek, op het Juiste Moment door de Juiste Persoon of Organisatie geboden kan worden, waarbij geen schotten worden ervaren.” (Regioplan Friesland) Vanuit alle domeinen in Friesland wordt er hard gewerkt om de mentale gezondheidszorg toekomstbestendig te maken. De stijgende personeelstekorten, groeiende zorgkloof en wachtlijsten, de uitdagingen rondom complexe casuïstiek én de toenemende individualisering van de maatschappij, vragen om een ambitieuze en gecoördineerde aanpak over de hele provincie.
Om de druk op de verschillende domeinen te verlichten en bovengenoemde knelpunten het hoofd te bieden stellen we in dit transformatieplan voor om domein-overstijgend samen te werken in de Mienskip. De volgende vier concrete doelstellingen zijn daarvoor geformuleerd: In de uitvoering van het transformatieplan wordt, bij gelijkblijvende context, beoogd dat: 1. Inwoners zich mentaal weerbaarder en veerkrachtiger voelen ten opzichte van de huidige situatie. 2. Alle inwoners met mentale uitdagingen (waar mogelijk met betrokken naasten) passende ondersteuning en zorg op de juiste plek (in één keer goed) ontvangen, integraal en zonder wachttijden 3. Het aantal inwoners dat zich bij de huisarts (eerste lijn) meldt met mentale klachten en het 4.
aantal verwijzingen naar de GGZ vermindert Met hetzelfde aantal professionals (vanuit alle domeinen) de toegang en kwaliteit van de mentale gezondheidszorg gewaarborgd blijft.
3.2 INHOUDELIJKE VISIE EN UITGANGSPUNTEN In het bereiken van deze doelstellingen is wijkgericht werken hét centrale uitgangspunt. Om deze ambitie en doelstellingen gezamenlijk te realiseren, gaan we in dit transformatieplan daarom uit van een Wijkgerichte Aanpak Mentale Gezondheidszorg (WAMG). Binnen deze aanpak werken professionals uit verschillende domeinen samen aan de mentale gezondheid van Friese inwoners. Een wijkgerichte aanpak biedt de mogelijkheid om – op lokaal niveau – domein-overstijgend aan de slag te gaan met mentale gezondheid. Dit gebeurt door in te zetten op onder andere preventie, het eerder, beter en passender doorverwijzen, en het samenwerken rondom inwoners met chronische psychische problemen. Samen doen en hier vervolgens gezamenlijk van leren. Het vormgeven van samenwerking tussen professionals uit de verschillende domeinen op wijkniveau is essentieel voor de realisatie van de WAMG. Succes valt of staat met professionals die elkaar
Werkdocument versie 21/03/2025
15
kennen, elkaars taal begrijpen en spreken en elkaar snel weten te vinden. Lokale netwerken bestaan in ieder geval uit huisartsen/ POH-GGZ, GGZ-professionals en betrokkenen uit het Sociaal Domein en het Welzijnsdomein. Het idee is om de wijkgerichte netwerken vorm te geven op een passende schaal. Betrokkenen in een WAMG-netwerk komen een aantal keer per jaar bijeen om elkaar te leren kennen, de samenwerking vorm te geven en gezamenlijk training te volgen. Zo wordt gewaarborgd dat alle onderdelen van de WAMG bekend zijn en stevig verankerd raken in de wijk of het dorp. Naast het verbeteren van zorg voor Friese inwoners en hun naasten, ligt binnen de WAMG de nadruk op preventie en laagdrempelige toegang tot ondersteuning. Het is van groot belang dat inwoners eenvoudig ergens terecht kunnen met hun vragen. Waar mogelijk moeten zorgvragen worden voorkomen en moet de zelfredzaamheid van inwoners worden vergroot. Deze aanpak biedt voordelen voor het welzijn en de gezondheid van de inwoners. Een bijkomend voordeel van de WAMG is de verlichting van de druk op de gemeentelijke toegang, de eerstelijns- en tweedelijnszorg. Doordat inwoners op deze manier eerder en beter passend geholpen worden, draagt deze aanpak bij aan de betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorg en vermindert de druk op de arbeidsmarkt.
Wel is de verwachting dat de druk op het voorliggend veld en Welzijnsdomein met deze beweging toeneemt. Van alle betrokken domeinen wordt verwacht dat zij gezamenlijk nieuwe activiteiten ontwikkelen, implementeren en uitvoeren, wat de komende jaren tijd en inzet vraagt. Goede samenwerking en korte lijnen tussen professionals op wijkniveau (middels de WAMG) zijn essentieel voor succes. De WAGM bevat een groot aantal verschillende onderdelen, waaronder: preventie, laagdrempelige steunpunten, een integrale EPA-aanpak, een integrale gezinshulp aanpak, het verkennend en oriënterend gesprek, een multidisciplinair overleg, een consultatiefunctie GGZ, de 24/7-aanpak en de transfertafel. Daarnaast is het essentieel dat dit alles binnen een lerend netwerk plaatsvindt, waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van digitalisering, gewerkt wordt volgens de principes van Positieve Gezondheid en er inzicht is in de sociale kaart, het aanbod en de wachttijden.
Werkdocument versie 21/03/2025
16
In het onderstaande figuur is een schematisch overzicht opgenomen van alle onderdelen van de Wijkgerichte Aanpak Mentale Gezondheid. Belangrijk daarbij is dat geen van de onderdelen op zichzelf staat; alle onderdelen vormen samen een gecoördineerde en integrale aanpak en staan met elkaar in verbinding.
Wijkgerichte Aanpak Mentale Gezondheid Preventie Laagdrempelige steunpunten Integrale aanpak voor inwoners met EPA Integrale aanpak voor multi-stress gezinnen (gezinshulp) Welzijn
Sociaal Domein
Huisartsen / POH GGZ
GGZ
Verkennend (en oriënterend) gesprek Consultatiefunctie Domein Overstijgend casusoverleg
Transfertafel
24/7 samenwerking psychosociale vraagstukken
Lerend netwerk Digitalisering Positieve gezondheid Inzicht in sociale kaart, aanbod en wachttijden Inwonerparticipatie
Versterken sociale basis
Versterken eerste lijn
Arbeidsmarkt
Schematisch overzicht van de Wijkgerichte Aanpak Mentale Gezondheid In de onderstaande paragrafen worden de onderdelen van de Wijkgericht Aanpak Mentale Gezondheid op hoofdlijnen toegelicht. In hoofdstuk vier wordt vervolgens uitgebreider ingegaan op de concrete plannen per onderdeel en hoe we dat in Friesland willen realiseren. 3.2.1 Preventie Preventie is een essentieel onderdeel binnen de WAMG. Het gaat hierbij om het verbeteren van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop en in alle relevante leefomgevingen van de Friese inwoner. Het doel is inwoners hiervan bewust te maken en daarmee hun zelfredzaamheid, evenals die van hun naasten, in een zo vroeg mogelijk stadium te vergroten. In dit plan is gekozen voor een aantal concrete en bewezen effectieve interventies die in heel Friesland zouden moeten worden ingevoerd. Deze interventies zijn verdeeld over verschillende leeftijdscategorieën en preventieniveaus, variërend van universele tot meer selectieve preventie gericht op het voorkomen van specifieke hulpvragen. Het transformatieplan bevat daarnaast een monitoringsmechanisme en een lerend systeem, waarin ervaringen worden geëvalueerd en benut. Dit maakt het mogelijk om in de toekomst aanvullende preventieve interventies in te voeren of uit te breiden. Zo wordt er toegewerkt naar een dekkend preventielandschap in Friesland.
3.2.2 Laagdrempelige steunpunten Een tweede belangrijk onderdeel van de WAMG zijn de laagdrempelige steunpunten (ook wel zelfregie- en herstelcentra genoemd). Dit zijn gemeentelijke voorzieningen waar inwoners zonder verwijzing terechtkunnen om in gesprek te gaan over uiteenlopende onderwerpen, waaronder hun mentale gezondheid. Binnen de steunpunten is de mogelijkheid om met gelijkgestemden en ervaringsdeskundigen het gesprek aan te gaan. Zo is er peer-to-peer ondersteuning beschikbaar
Werkdocument versie 21/03/2025
17
voor inwoners die (mogelijk) te maken hebben met chronische mentale ontwrichting en/of voor wie laagdrempelige nazorg van belang is. Het idee is dat deze laagdrempelige steunpunten voor alle Friese inwoners en de betrokken naasten toegankelijk zijn. In sommige dorpen en wijken bestaan al vergelijkbare voorzieningen of wordt hier naartoe gewerkt. In die gevallen is het van belang voort te bouwen op de bestaande structuren. De steunpunten zijn een belangrijk onderdeel van de WAMG, omdat deze – naast de initiatieven op het gebied van preventie – een deel van de hulpvragen over mentale gezondheid kunnen opvangen. Daarnaast dragen ze bij aan bewustwording, normalisatie en zelfzorg. Tot slot zijn deze steunpunten van groot belang voor nazorg en kunnen ze als startpunt fungeren voor wijkgerichte initiatieven en preventieve activiteiten. 3.2.3 Integrale aanpak voor inwoners met EPA Een derde onderdeel van de WAMG is een specifieke aanpak voor Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening (EPA). Zij hebben te maken met complexe problematiek op meerdere leefgebieden, waarbij deze problemen elkaar in stand houden of verergeren. Het doel is om voor deze doelgroep de samenwerking tussen de GGZ, de verslavingszorg en het Sociaal Domein te versterker zodat inwoners het als een geïntegreerd aanbod ervaren.
Op termijn moet iedere Friese inwoner met een EPA via een integrale en herstel ondersteunende intake toegang krijgen tot geïntegreerde zorg en ondersteuning (laagdrempelig, toegankelijk en dichtbij in de wijk). Alle zorg, hulp en ondersteuning is daarin goed op elkaar afgestemd. Medewerkers van de GGZ, de wijk- en/of gebiedsteams, de huisartsen en professionals met expertise op het gebied van een licht verstandelijke beperking (LVB) werken intensief met elkaar samen. Door dit voor deze doelgroep in de WAMG zo te organiseren, wordt de druk op het gehele systeem aanzienlijk verlicht. Mede gezien de omvang van de doelgroep, de complexiteit van de vraagstukken en de omvang van deze vraag is gekozen om de zorg voor deze inwoners op deze manier en ook separaat vorm te geven. 3.2.4 Integrale aanpak voor multi-stress gezinnen (Gezinshulp) Een ander onderdeel van de WAMG is gericht op gezinshulp voor multi-stressgezinnen. Dit zijn gezinnen waarin zowel ouders als jeugdigen te maken hebben met complexe problematiek meerdere leefgebieden. Deze problematiek is met elkaar verweven en versterken elkaar, waardoor ze in stand blijven. Het doel van deze aanpak is om gezinnen integraal te ondersteunen bij deze complexe (multi)problematiek op het gebied van onder andere zorg, wonen, werk, inkomen en welzijn.
De verwachting is dat de inzet op “de basis op orde” (wonen, werk, inkomen en welzijn) en tijdige behandeling van ouders en jeugdigen (op termijn) de druk op de volwassenzorg verlaagt. Een stabiele basis vermindert stress bij ouders, waardoor psychosociale problematiek – zoals GGZproblematiek en verslaving – bij hen kan worden voorkoen of verlicht. Hierdoor neemt de kans af dat kinderen opgroeien in een instabiele omgeving, wat voorkomt dat zij later een groter beroep moeten doen op Jeugdhulp. Dit verkleint bovendien de kans dat zij, of hun kinderen op latere leeftijd, zorg nodig hebben voor problematiek die in hun jeugd is ontstaan. Het doorbreken van deze negatieve cyclus van intergenerationele overdracht van problematiek is een belangrijk doel van gezinshulp. Ook de afstemming van inzet vanuit de verschillende domeinen is een belangrijk doel– zodat onnodige hulp en zorg worden voorkomen. Het streven is om deze aanpak beschikbaar te maken voor alle multi-stress gezinnen in Friesland. 3.2.5 Verkennend en oriënterend gesprek De WAMG voorziet ook in innovatie van de werkwijze in de reguliere zorg- en hulpverlening. Een belangrijk onderdeel hiervan is het verkennend gesprek, dat als doel heeft om inwoners en hun naasten in een vroeg stadium breed te ondersteunen en zorgvragen beter te verhelderen.
Dit gesprek vindt plaats in de hele zorgketen, van welzijns -en wijkteams tot en met de eerstelijns- en tweedelijnszorg. Het uitgangspunt hierbij is een advies aan de huisarts voor passende zorg en ondersteuning, met Positieve Gezondheid als kader. Het verkennend gesprek wordt gevoerd voordat een formele verwijzing naar de tweedelijnszorg plaatsvindt. Dit betekent dat, in plaats van direct
Werkdocument versie 21/03/2025
18
door de huisarts naar specialistische zorg door te verwijzen, eerst in een breed gesprek met de inwoner wordt onderzocht welke zorg of ondersteuning het beste aansluit bij de situatie. Dit gesprek wordt ontwikkeld in lijn met de landelijke richtlijnen. Daarnaast wordt in dit plan onderzocht of er, naast het formele verkennende gesprek, ook behoefte is aan een laagdrempeliger gesprek binnen het sociaal domein of het voorliggende veld, bijvoorbeeld in een steunpunt. Dit gesprek, dat zonder aanmelding van de huisarts kan plaatsvinden, wordt het oriënterend gesprek genoemd. Het verkennend gesprek speelt een belangrijke rol binnen de WAMG, omdat het bijdraagt aan een beter passend hulpaanbod en voorkomt dat inwoners onnodig in zwaardere zorgtrajecten terechtkomen. Hierdoor wordt zorg en ondersteuning direct op de juiste manier ingezet en kan de instroom naar de eerstelijns- en tweedelijnszorg (zoals de GGZ) worden verminderd12 3.2.6 Consultatiefunctie De consultatiefunctie biedt professionals uit het Sociaal Domein en de huisartsen de mogelijkheid om specialistisch advies vanuit de GGZ in te winnen. Door kennis uit de GGZ beschikbaar te stellen, zijn collega-professionals beter in staat (complexe) psychische problematiek (eerder) te herkennen, hier beter en adequaat op in te spelen, medicatieadvies in te winnen en/of passender te verwijzen.
Dit is een belangrijk onderdeel van de WAMG, omdat het onnodige en verkeerde verwijzingen helpt voorkomen. Daarnaast zorgt consultatie ervoor dat inwoners, patiënten en cliënten niet onnodig lang gezien worden door de verkeerde professionals. Consultatie kan plaatsvinden middels een telefonisch consult of een online of fysiek meekijkconsult. 3.2.7 Domein Overstijgend Casusoverleg (DOCO) Het multidisciplinair casusoverleg (DOCO) heeft een functie vergelijkbaar met de consultatiefunctie. Het biedt professionals uit verschillende domeinen de mogelijkheid om gezamenlijk de beste aanpak voor een inwoner of patiënt te bepalen. Dit overleg richt zich doorgaans op cliënten die zorg en ondersteuning ontvangen (of zouden moeten ontvangen) vanuit meerdere samenwerkingspartners. Ook kan het gaan om situaties waarbij het niet direct duidelijk is wat de zorg- of hulpvraag is en waarbij een brede benadering vanuit verschillende perspectieve nuttig is. Het breed invoeren van een dergelijk overleg is van groot belang, . In die zin is ook dit een onmisbaar onderdeel van de WAMG. Tot slot zorgt het DOCO er ook voor dat zorgverleners (in de wijk) elkaar persoonlijk leren kennen, gemakkelijker contact leggen en elkaars perspectief beter leren begrijpen.
3.2.8 Transfertafel Het doel van de inzet van alle onderdelen van de WAMG is om de juiste zorg op het juiste moment voor de juiste inwoner beschikbaar te maken. Ook in Friesland zijn hierin verbeteringen mogelijk. Maar zelfs wanneer deze aanpak goed loopt en geïmplementeerd is, betekent dit niet dat de wachtlijsten daarmee direct zijn opgelost. Daarom is de inzet van een goed functionerende transfertafel van groot belang. De transfertafel, georganiseerd vanuit het Friese Netwerk Psychiatrie, is bedoeld voor cliënten die al lange tijd op een wachtlijst staan voor specifieke (GGZ-) zorg. Hierbij wordt gekeken of de wachtende cliënt door een andere organisatie snel en passend geholpen kan worden. Daarnaast is het wenselijk dat cliënten tijdens hun wachttijd gebruik kunnen maken van alternatieve vormen van hulp of zorg (bijvoorbeeld digitaal, vanuit de steunpunten of middels voorzorggroepen). Dit heeft evidente voordelen voor alle betrokkenen. Bij de invoering wordt uitgegaan van succesvolle voorbeelden elders in het land. 3.2.9
24/7 samenwerking psychosociale vraagstukken
Binnen de Friese WAMG is het de bedoeling dat ook de vragen met een spoedeisend karakter goed afgehandeld worden. Op dit moment blijven specifieke hulpvragen onbeantwoord, omdat de benodigde afspraken nog onvoldoende zijn geïmplementeerd. Dit gaat om spoedeisende vragen in de avond, nacht en het weekend, waarbij er sprake is van psychosociale problematiek. Deze vragen komen nu vaak via de huisarts bij de GGZ terecht. Echter heeft de GGZ vaak geen passende
Werkdocument versie 21/03/2025
19
oplossing, omdat de hulpvragen meer psychosociaal van aard zijn en de psychische problematiek niet bovenliggend is. Het ontbreken van een effectieve aanpak voor deze vragen vergroot de druk op de spoedeisende zorg binnen zowel de eerste-als de tweedelijnszorg. Het is de bedoeling om in het kader van dit transformatieplan ook hier oplossingen voor te formuleren. 3.3. Overkoepelende onderdelen Binnen de WAMG zijn er vier onderdelen die een belangrijke basis vormen voor de verdere ontwikkeling in de toekomst. Dit zijn op zich geen concrete onderdelen, waarbij op het eerste gezicht duidelijk is wat er gaat gebeuren. 3.3.1 Lerend netwerk Voor een succesvolle implementatie van de WAMG is samenwerking tussen betrokken partijen en professionals binnen een lerend netwerk van belang. Door van elkaar te leren, kunnen professionals en organisaties elkaars perspectieven en taal beter begrijpen. Dit versterkt de onderlinge verbinding en biedt daarmee een basis om ook in de toekomst de mentale gezondheid van de Friese inwoners te blijven ondersteunen en verbeteren. Dit netwerk bestaat deels al, maar moet verder worden vormgegeven en geprofessionaliseerd. In die zin is een lerend netwerk een essentieel basisonderdeel van de WAMG. 3.3.2 Digitalisering Digitalisering is essentieel voor de transformatie van de mentale gezondheidszorg in Friesland.
Het ondersteunt de samenwerking tussen het sociaal domein, de eerste en tweede lijn en helpt inwoners beter geïnformeerde keuzes te maken. Door digitale innovaties wordt zorg toegankelijker, wachttijden verkort en de werkdruk van professionals verlaagd. Binnen dit transformatieplan worden zes pijlers onderscheiden: -
Digitale (zelf)zorgoplossingen: Online zelfhulp en blended care-modellen, zodat inwoners zelfstandig of met minimale begeleiding aan hun mentale gezondheid kunnen werken Gegevensuitwisseling: Veilige en efficiënte gegevensdeling tussen professionals om onnodige diagnostiek en vertragingen te voorkomen Uniform digitaal platform (NIS): Een centrale plek waar professionals gegevens kunnen raadplegen en onderling communiceren, waardoor versnippering afneemt BI-tool: Inzicht in wachttijden, zorggebruik en de effectiviteit van interventies om knelpunten sneller op te lossen en bij te sturen AI-spraaktechnologie: Innovatieve spraakherkenningstools om administratieve lasten te verminderen en de focus op zorgverlening te vergroten Taskforce digitale zorgvervanging: Onderzoek en implementatie van digitale oplossingen, zoals AI-gestuurde triage en digitale behandelingen, om zorg efficiënter te maken
3.3.3 Positieve Gezondheid Positieve Gezondheid vormt hét visiekader binnen de WAMG en wordt in alle functies van deze aanpak verankerd. Het fungeert als rode draad. Bij Positieve Gezondheid staat een zinvol leven voor Friese inwoners centraal en ligt de nadruk op veerkracht, eigen regie en het aanpassingsvermogen van de mens. De focus ligt niet primair op beperkingen of het ziektebeeld, maar juist op de mogelijkheden die er wél zijn. In het kader van dit transformatieplan wordt aan alle betrokkenen en professionals binnen de WAMG een (nader te bepalen) scholingsprogramma Positieve Gezondheid aangeboden. Dit geldt niet alleen voor professionals, maar ook voor betrokken vrijwilligers.