CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

E-1e Regionale Monitor Brede Welvaart Zuidoost-Friesland.pdf

Raadsvergadering 4 oktober 2021, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken13.851 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

04 /21

REGIONALE MONITOR BREDE WELVAART ZUIDOOST FRIESLAND

// 2

// INHOUDSOPGAVE Samenvatting

4

Inleiding

5

Brede welvaart in het hier en nu Welzijn Materiële welvaart Gezondheid Arbeid en vrije tijd Wonen Samenleving Veiligheid Milieu

7 8 10 12 16 20 23 26 28

Brede welvaart later Economisch kapitaal Natuurlijk kapitaal Menselijk kapitaal Sociaal kapitaal

32 33 35 38 40

Eerste conclusies

41

Beschouwing

44

Geraadpleegde bronnen

46

Bijlage: Brede welvaart in Zuidoost Friesland vergeleken met Nederland per thema en indicator

47

// 3

// SAMENVATTING Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven in het hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld, zo luidt de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Naast welvaart is ook welzijn van belang voor de kwaliteit van leven. CBS heeft een regionale Monitor Brede Welvaart ontwikkeld. Het FSP heeft de cijfers uit deze CBS-monitor voor de regio Zuidoost Friesland op een rij gezet met een eerste duiding. Verder is er een vergelijking gemaakt van de regio met Nederland en de provincie Fryslân. Het algemene beeld van brede welvaart in Zuidoost Friesland is dat het in deze regio relatief goed gaat op sociale aspecten, zoals welzijn, tevredenheid met het leven, sociale samenhang en veiligheid. Op deze aspecten scoort de regio in vergelijking met het landelijk gemiddelde gunstiger. Op de meer economische aspecten zoals inkomen, opleidingsniveau en bruto binnenlands product (bbp) per inwoner zijn de uitkomsten voor de regio Zuidoost Friesland lager dan landelijk. In eerder FSP-onderzoek is hetzelfde geconcludeerd voor de provincie Fryslân. Dit is bekend geworden als de 'Friese paradox'. Als de regio Zuidoost Friesland op het gebied van brede welvaart wordt vergeleken met de provincie Fryslân dan zijn er veel overeenkomsten. Op sociale thema's zijn de uitkomsten vergelijkbaar.

Op economische indicatoren scoort de regio Zuidoost Friesland iets gunstiger dan provinciaal. Dit betreft met name het besteedbaar inkomen en het bbp. Op een aantal indicatoren zijn de uitkomsten van de regio echter lager dan de provincie. Er is een ongunstiger score op overgewicht, vertrouwen in anderen en de gemiddelde schuld per huishouden. Dit laatste lijkt te maken te hebben met de gemiddeld hogere huizenprijzen dan elders in Fryslân. Tussen de gemeenten zijn ten aanzien van brede welvaart een aantal verschillen te zien. De gemeente Opsterland valt van de vijf gemeenten het vaakst in positieve zin op. De gemeente Ooststellingwerf scoort het vaakst bovengemiddeld op de sociale thema's, maar lager op economische thema's en gezondheid. De gemeente Heerenveen heeft dikwijls vergelijkbare uitkomsten als het regio-gemiddelde. Voor Smallingerland en Weststellingwerf zijn de uitkomsten vergelijkbaar met de regio of ongunstiger. Met de eerste analyse en duiding van de Monitor Brede Welvaart voor de regio Zuidoost Friesland kan een breed, integraal beeld gevormd worden van de regionale ‘stand van zaken’. De Monitor Brede Welvaart kan het beleid voor brede welvaartsontwikkeling voeden. De Monitor kan een hulpmiddel zijn voor het signaleren en vaststellen van uitdagingen.

Het kan een afwegingskader bieden dat helpt om integrale keuzes te maken, en door te redeneren wat de gevolgen zijn van beleidskeuzes voor het heden en de toekomst. In de komende jaren zal de monitor doorontwikkeld worden, zowel landelijk als regionaal. Met aanvullende cijfers kan de regionale monitor verder passend gemaakt worden voor de regio. Het FSP werkt daarbij samen met andere partijen in Fryslân en legt verbindingen met relevant onderzoek dat door landelijke planbureaus verricht wordt. Zuidoost Friesland is een proeftuin voor deze aanpak in het kader van de Regio Deal Zuidoost Friesland, waarbij het FSP als kennismakelaar kennis toevoegt en dat van anderen doorgeeft.

// 4

// INLEIDING De vijf gemeenten in Zuidoost Friesland (Heerenveen, Opsterland, Ooststellingwerf, Smallingerland en Weststellingwerf), provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben met het Rijk een Regio Deal gesloten. Het doel van dit beleidsprogramma is om de ‘brede welvaart’ van het gebied te verbeteren. Het Fries Sociaal Planbureau (FSP) helpt de betrokkenen om de beleidsmaatregelen te koppelen aan brede welvaart. Maar wat is brede welvaart? Hoe een samenleving zich ontwikkelt is niet alleen uit te drukken in geld en economische groei. Naast welvaart is ook welzijn van belang. Dat is het uitgangspunt achter het concept ‘brede welvaart’. Het concept is bedoeld om met een brede blik naar ontwikkeling en groei te kijken. Bij brede welvaart ligt het accent op de kwaliteit van leven dat samenhangt met talrijke factoren, die per gebied kunnen verschillen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft, in overleg met statistici uit andere Europese landen, een monitor ontwikkeld met een breed scala aan indicatoren. In 2020 is deze landelijke ‘Monitor Brede Welvaart’ voor de derde maal gepubliceerd. In opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft het CBS deze landelijke monitor eind 2020 doorontwikkeld in de ‘Regionale Monitor Brede Welvaart’.

Daarmee is de Monitor Brede Welvaart - via een dashboard op de website van CBS - nu ook op provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau beschikbaar. Regionale monitor Het FSP vertaalt met de onderliggende scan de cijfers uit het dashboard naar een regionale duiding. Daarmee ontstaat een kader voor de regionale analyse van brede welvaartsontwikkeling. Daarnaast wordt de regionale brede welvaartsscan, in het kader van de Regio Deal Zuidoost Friesland, jaarlijks aangevuld met een inhoudelijke verdieping. Dit jaar richt die verdieping zich op 'vitale kernen'. In de komende jaren richten we ons op 'veerkrachtig landschap', economische ontwikkeling en vitale kernen in een veerkrachtig landschap. Daarnaast wordt er, vanuit het FSP en de leerstoel Regionale Vitaliteit & Dynamiek bij de Rijksuniversiteit Groningen, gestart met een promotieonderzoek gericht op regionale samenwerking. Het dashboard van het CBS toont de feitelijke informatie met cijfers voor alle thema's en indicatoren. Vergelijking en duiding van de cijfers wordt echter overgelaten aan de bezoeker van de website. Voor Fryslân als provincie heeft het Fries Sociaal Planbureau (FSP) een eerste duiding gegeven in het rapport ‘Brede welvaart in Fryslân. Eerste duiding van de CBS-monitor’ (FSP, 2021). Er is echter ook behoefte aan duiding voor de regio.

Het FSP geeft in deze onderliggende rapportage, mede op verzoek van de betrokkenen van de Regio Deal, een eerste beschrijving en duiding van de uitkomsten van de regionale Monitor Brede Welvaart specifiek voor de regio Zuidoost Friesland. Het FSP brengt jaarlijks een rapportage uit over de brede welvaart in Zuidoost Friesland, ook in het kader van de monitoring van de Regio Deal. In deze eerste duiding blijven we nog dicht bij de methode van het CBS. In de volgende jaren zullen de CBS-indicatoren aangevuld worden door het FSP. De regio Zuidoost Friesland staat daarvoor mede model, en kan zodoende als een proeftuin worden gezien voor verfijnd onderzoek dat zicht geeft op brede welvaart in de regio. Drie dimensies ‘Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven in het hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld’, zo luidt de CBS-definitie. Hierbij zijn drie dimensies te onderscheiden: ‘hier & nu’, ‘later’ en ‘elders’. In het ‘hier & nu’ presenteert het CBS cijfers over de materiële welvaart, welzijn en de persoonlijke leefomgeving van mensen. Brede welvaart ‘later’ heeft betrekking op de hulpbronnen die volgende generaties nodig hebben om eenzelfde niveau van welvaart te

// 5

kunnen bereiken als de huidige generatie. De dimensie ‘elders’ heeft betrekking op de effecten van keuzes binnen een regio op banen, inkomens, milieu en hulpbronnen in andere regio’s en andere landen. De regionale Monitor Brede Welvaart bevat nu nog alleen de dimensies ‘hier & nu’ en ‘later’. De dimensie ‘elders’ moet voor de regionale monitor nog ontwikkeld worden. Brede welvaart Zuidoost Friesland In deze rapportage wordt inzichtelijk gemaakt hoe het is gesteld met de brede welvaart in de regio Zuidoost Friesland. Hiertoe worden de meest recente cijfers voor de regio op een rij gezet. Zuidoost Friesland wil een regio zijn waar het goed leven en wonen is, met een goed toekomstperspectief. Bewoners en potentiële bewoners baseren hun waardering of beoordeling van een regio mede op hoe het elders is gesteld. Vergelijking met het Nederlands gemiddelde is daarom relevant. In deze rapportage wordt nagegaan hoe de regio Zuidoost Friesland scoort op de brede welvaartsindicatoren in vergelijking met Nederland. Daarnaast wordt er een vergelijking gemaakt van de regio met het Fries gemiddelde.

De regio Zuidoost Friesland maakt deel uit van de provincie Fryslân en heeft met andere regio’s in Fryslân gemeen dat zij te maken hebben met demografische veranderingen (krimp, vergrijzing, ontgroening), het plattelandskarakter en de vergelijkbare afstand tot de Randstad; het politiek en economisch centrum van het land. Tenslotte wordt in deze rapportage ook ingegaan op de vraag hoe de vijf afzonderlijke gemeenten in Zuidoost Friesland op de brede welvaartsindicatoren onderling verschillen. Hulpmiddel voor beleid Brede welvaart gaat over een brede en integrale ontwikkeling in een gebied. Het instrument van de regionale Monitor Brede Welvaart kan als hulpmiddel gebruikt worden voor een ruime blik, met daarbij aandacht voor de samenhang of onderlinge verbanden tussen de thema’s en indicatoren. Door analyse van de data van de regionale Monitor Brede Welvaart kunnen goede en minder goede punten van een regio gesignaleerd worden. Vervolgens kunnen de gesignaleerde knelpunten geagendeerd worden. Beleidsmakers kunnen de data in deze rapportage als basis voor beleidsvorming gebruiken. Behalve overheden kunnen ook bedrijven, maatschappelijke organisaties of burgers gebruik maken van deze informatie. Wel moet hierbij opgemerkt worden dat er vaak wel beperkingen zijn in de metingen die gewenst zijn en de metingen die mogelijk zijn.

Ook ontbreken voor een aantal indicatoren cijfers voor de regio of een aantal gemeenten, omdat deze niet beschikbaar zijn bij het CBS. In de beschouwing komen we daar uitgebreider op terug. Verschillende monitoren De regionale Monitor Brede Welvaart maakt het mogelijk om regio's met elkaar te vergelijken. Bovendien steunt de systematiek op een wetenschappelijke basis en wordt ze omarmd door het Rijk die de Regio Deals mede mogelijk maakt. Daarom kiest het FSP voor deze methode. Er zijn op dit moment ook andere monitoren beschikbaar die aan dezelfde ambities raken. De Rabobank en Universiteit Utrecht hebben gezamenlijk een eigen meetsystematiek voor brede welvaart ontwikkeld, met als onderscheidend element dat die resulteert in één indexcijfer per regio. Daarnaast besteden veel Friese gemeenten aandacht aan de Sustainable Development Goals (SDG’s). Deze zijn geformuleerd door de Verenigde Naties en zijn onderscheidend vanwege hun internationale zeggingskracht. Echter, de SDG’s zijn op landelijk niveau wel in verband gebracht met de meetmethode van brede welvaart, maar op gemeentelijk en provinciaal niveau (nog) niet. Verder zijn er de overzichtswerken van het Fries Sociaal Planbureau (2019) en de provincie Fryslân. Kenmerkend is dat deze werken unieke data verwerken die het beeld van Fryslân verfijnen.

Leeswijzer In de volgende hoofdstukken bespreken we eerst de acht thema’s van de dimensie ‘hier en nu’. Daarna volgen de vier soorten kapitalen van de dimensie ‘later’. We sluiten af met een conclusie en beschouwing.

// 6

// BREDE WELVAART IN HET HIER EN NU Bij brede welvaart worden drie dimensies onderscheiden om de diverse aspecten ervan goed voor het voetlicht te brengen. In de dimensie hier en nu staat de brede welvaart in het heden centraal. De indicatoren waarmee dit in beeld wordt gebracht zijn uitgewerkt in de zogenaamde CES-recommendations, een statistisch raamwerk dat is opgesteld door de Verenigde Naties, OESO en Eurostat. De dimensie hier en nu geeft inzicht in de concrete materiële welvaart, de kwaliteit van de omgeving, persoonlijke kenmerken van inwoners en het algemeen welzijn (Horlings & Smits, 2019). In de CES-recommendations zijn thema’s geïdentificeerd die relevant zijn om de (brede) welvaart in het hier en nu te beschrijven. Deze thema’s zijn ontleend aan de literatuur en eerdere rapporten over welvaart, welzijn en menselijke behoeften (vgl. Brundtlandrapport, (WCED,1987); Commissie Stiglitz, 2009; OECD, 2011). De beschrijving van de brede welvaart in Zuidoost Friesland gebeurt op basis van de 34 indicatoren van de regionale Monitor Brede Welvaart van CBS die eind 2020 is verschenen. Deze indicatoren schetsen een globaal beeld van de brede welvaart in het hier en nu aan de hand van de acht thema’s: 1. Welzijn 2. Materiële welvaart 3. Gezondheid 4. Arbeid en vrije tijd 5. Wonen 6. Samenleving 7. Veiligheid 8. Milieu

// 7

// WELZIJN Brede welvaart gaat over alles wat mensen van waarde vinden. Met de toenemende welvaart in de westerse wereld is het besef gekomen in de samenleving dat het leven om meer gaat dan alleen materiële zaken. Daarbij groeit de aandacht voor het welzijn in onze samenleving, waarbij het onder andere gaat om de tevredenheid met de leefsituatie. In de regionale Monitor Brede Welvaart wordt het welzijn gemeten door de mate waarin men tevreden is met het leven en de tevredenheid met vrije tijd. Tevredenheid met het leven In Zuidoost Friesland is 90,7 procent van de inwoners tevreden met zijn/haar leven. Zij geven een 7 of hoger als rapportcijfer voor hun tevredenheid met het leven. Dit percentage ligt hoger dan in Nederland (87,3%) en iets hoger dan in de provincie Fryslân (90,2%). Tussen de gemeenten in Zuidoost Friesland zijn wel enige verschillen. In de gemeente Ooststellingwerf geeft 95,3 procent van de inwoners aan (zeer) tevreden te zijn met hun leven in 2019. Ten opzichte van 250 andere gemeenten in Nederland staat de gemeente Ooststellingwerf bij deze indicator helemaal bovenaan de lijst. Tussen de andere gemeenten in deze regio zijn de verschillen wat kleiner en liggen de percentages tussen de 87,5 en 90,3 procent. Tevredenheid met het leven (percentage inwoners dat een 7 of hoger geeft op tevredenheid met het leven), 2019

Nederland

87,3

Fryslân

90,2

Zuidoost Friesland

90,7

Heerenveen

90,3

Ooststellingwerf

95,3

Opsterland

88,6

Smallingerland

87,5

Weststellingwerf

88,5

Tevredenheid met vrije tijd De tevredenheid met vrije tijd wordt gemeten aan de hand van het percentage inwoners dat aangeeft tevreden te zijn met hun vrije tijd. Zij geven een 7 of hoger voor de hoeveelheid vrije tijd. In Zuidoost Friesland is 75 procent van de inwoners tevreden met zijn/haar vrije tijd. Dit is iets hoger dan landelijk (74,2%) en iets lager dan in de provincie Fryslân (75,8%). Van de gemeenten in de regio zijn deze percentages het hoogst in Oost- en Weststellingwerf (respectievelijk 76,6 en 76,5%), en het laagst in de gemeente Opsterland (74,1%). Tevredenheid met vrije tijd (percentage inwoners (18+) dat een 7 of hoger geeft op tevredenheid met hoeveelheid vrije tijd), 2019

Nederland Fryslân Zuidoost Friesland

74,2 75,8 75

Heerenveen

75,6

Ooststellingwerf

76,6

Opsterland

74,1

Smallingerland

75,4

Weststellingwerf

76,5

// 8

Definities thema welzijn Tevredenheid met het leven Deel van de mensen van 18 jaar of ouder dat een score van 7 tot en met 10 geeft als antwoord op de vraag ‘Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met het leven dat u nu leidt. Een 1 staat voor volledig ontevreden en 10 voor volledig tevreden’. Een score van 7 tot en met 10 wordt geclassificeerd als tevreden. Tevredenheid met vrije tijd Deel van de mensen van 18 jaar of ouder dat een score van 7 tot en met 10 geeft als antwoord op de vraag ‘Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met de hoeveelheid vrije tijd die u heeft. Een 1 staat voor volledig ontevreden en 10 voor volledig tevreden’. Een score van 7 tot en met 10 wordt geclassificeerd als tevreden.

// 9

// MATERIËLE WELVAART Het thema materiële welvaart omvat een aantal onderwerpen die dicht bij de traditionele opvatting van welvaart liggen. Het gaat dan om de financiële situatie van mensen, die hun kansen en keuzemogelijkheden mede bepaalt, ook op het gebied van thema’s als gezondheid, vrije tijd en wonen. Wanneer iemands financiële positie voldoende of goed is, geeft dat ook meer zekerheid in het leven. In de regionale Monitor Brede Welvaart wordt materiële welvaart in beeld gebracht door het mediaan besteedbaar inkomen van huishoudens en het bruto binnenlands product. Besteedbaar inkomen per huishouden In 2018 ligt het mediaan besteedbaar inkomen in Zuidoost Friesland op € 24.700 per huishouden. De mediaan is het middelste getal wanneer alle inkomens van laag naar hoog worden gesorteerd. Dat is iets hoger dan de provincie Fryslân (€ 24.300), maar bijna duizend euro lager dan landelijk (€ 25.600). De provincie Fryslân staat daarmee bijna onderaan in de provinciale ranglijst (alleen Groningen scoort lager). In de regio scoort Opsterland opvallend hoger dan de andere gemeenten (€ 25.700). Mediaan besteedbaar inkomen in euro’s per huishouden (gecorrigeerd voor inflatie, in constante prijzen), 2018

Nederland

€ 25.600

Fryslân

€ 24.300

Zuidoost Friesland

€ 24.700

Heerenveen

€ 24.800

Ooststellingwerf

€ 24.700

Opsterland

€ 25.700

Smallingerland

€ 24.200

Weststellingwerf

€ 24.200

Bruto binnenlands product Het bruto binnenlands product (bbp) is de maat om de omvang van de economie in een land of regio uit te drukken. Het bbp vertegenwoordigt daarmee de totale toegevoegde waarde van alle daar geproduceerde goederen en diensten. Een hoog bbp per inwoner betekent dat een land of regio welvarend is. In Zuidoost Friesland bedraagt het bbp € 32.100 per inwoner. Dit is iets hoger dan het Friese gemiddelde (€ 29.500), maar ruim onder het landelijk gemiddelde (€ 43.600). Er zijn geen cijfers over de afzonderlijke gemeenten beschikbaar. Bruto binnenlands product (in euro’s per inwoner), 2019

Nederland Fryslân Zuidoost Friesland

€ 43.600 € 29.500 € 32.100

// 10

Definities thema materiële welvaart Besteedbaar inkomen Het mediaan gestandaardiseerd besteedbaar inkomen per huishouden, in euro. Bij de berekening wordt gecorrigeerd voor verschillen in grootte en samenstelling van huishoudens. De mediaan is het middelste getal wanneer alle inkomens van laag naar hoog worden gesorteerd. Bruto binnenlands product Bruto binnenlands product (bbp) in constante prijzen van 2015. Het bbp is een maat voor de omvang van de economie.

// 11

// GEZONDHEID Een goede gezondheid is belangrijk voor een goed leven. Gezonde mensen hebben over het algemeen een betere kwaliteit van leven, zijn zelfredzamer en doen minder beroep op de zorg. Een minder goede gezondheid daarentegen gaat gepaard met minder welzijn en kan consequenties hebben voor leefgebieden als arbeid, wonen en samenleving. Het thema gezondheid wordt in de regionale Monitor Brede Welvaart in beeld

gebracht

door

vijf

indicatoren,

namelijk:

overgewicht,

levensverwachting

van

vrouwen,

levensverwachting van mannen, ervaren gezondheid en het aantal personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen. Overgewicht In Zuidoost Friesland heeft iets meer dan de helft van de inwoners te maken met overgewicht (51,2%). Iemand met overgewicht heeft een grotere kans op gezondheidsrisico’s dan iemand met een gezond gewicht. In de provincie Fryslân ligt dit percentage iets lager (50,4%) en landelijk heeft iets minder dan de helft van de bevolking te maken met overgewicht (48,9%). Tussen gemeenten in de regio zien we ook verschillen. In de gemeenten Ooststellingwerf en Smallingerland komt meer overgewicht voor. Deze gemeenten scoren ruim twee procentpunten boven het regio-gemiddelde, terwijl Heerenveen juist drie procentpunten lager scoort. Overgewicht (percentage personen van 19 jaar en ouder met een BMI van 25,0 kg/m2 en hoger), 2016

Nederland

48,9

Fryslân

50,4

Zuidoost Friesland

51,2

Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland

47,9 53,4 49,7

Smallingerland

53,6

Weststellingwerf

52,4

Levensverwachting vrouwen en mannen De gemiddelde levensverwachting betreft het aantal jaren dat iemand naar verwachting zal leven vanaf geboorte. Voor de regio Zuidoost Friesland als geheel zijn geen cijfers beschikbaar, maar wel voor de afzonderlijke gemeenten. Daar zien we dat de levensverwachting voor vrouwen vooral in Smallingerland hoger is (84,4 jaar) dan in de andere gemeenten. De levensverwachting voor mannen is in Oost- en Weststellingwerf lager (resp. 78,1 en 78 jaar) dan in de andere gemeenten in de regio. Het gemiddelde in Nederland is in de afgelopen jaren sterk gestegen naar 83,2 jaar voor vrouwen en 79,8 jaar voor mannen in de periode 2013-2016. Dit is vooral te danken aan verbeterde zorg en preventie (RIVM, 2016). Er zijn echter wel grote gezondheidsverschillen. Inwoners met lagere inkomens en lagere opleiding leven gemiddeld zeven jaar korter en ervaren 18 jaar minder goede gezondheid dan hoger opgeleiden (RIVM, 2018). Voor vrouwen ligt het gemiddelde van Fryslân gelijk aan het landelijk gemiddelde (83,2%), voor mannen ligt dat iets lager (79,2%).

// 12

Levensverwachting vrouwen in jaren (bij geboorte), 2016

Nederland

83,2

Fryslân

83,2

Zuidoost Friesland Heerenveen

83,6

Ooststellingwerf

82,8

Opsterland

83,6

Smallingerland

84,4

Weststellingwerf

83,7

Levensverwachting mannen in jaren (bij geboorte), 2016

Nederland

79,8

Fryslân

79,2

Zuidoost Friesland Heerenveen Ooststellingwerf

79,6 78,1

Opsterland

79,8

Smallingerland Weststellingwerf

79,3 78

Ervaren gezondheid In de regio Zuidoost Friesland geeft 79,4 procent van de volwassenen een hoge waardering aan de eigen gezondheid. Daarmee staat de regio na Zuidwest Fryslân op de tweede plek van alle COROP-regio’s. In de provincie Fryslân is dit percentage iets lager, namelijk 78,9 procent van de volwassenen. Het landelijk gemiddelde ligt op 75,6 procent. Fryslân staat bovenaan in de provinciale ranglijst. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland, dan zien we dat Opsterland nog hoger scoort (81,6%), terwijl Weststellingwerf met 75,6 procent duidelijk lager scoort ten opzichte van het provinciale- en regiogemiddelde. Ervaren gezondheid is het oordeel over de eigen gezondheid en heeft betrekking op zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid. Ook leefstijlfactoren (zoals roken of weinig bewegen) kunnen het oordeel over de eigen gezondheid mede bepalen. Hoe mensen hun eigen gezondheid bepalen blijkt samen te hangen met leeftijd. Zo kijken ouderen vooral naar chronische aandoeningen, lichamelijke beperkingen en zorggebruik als ze hun gezondheid beoordelen, terwijl jongeren fitheid en leefstijl noemen (Volksgezondheidenzorg.info, 2018).

// 13

Ervaren gezondheid (percentage van de bevolking van 19 jaar en ouder dat zijn eigen gezondheid (zeer) goed vindt), 2016

Nederland

75,6

Fryslân

78,9

Zuidoost Friesland

79,4

Heerenveen

79,8

Ooststellingwerf

78,5

Opsterland

81,6

Smallingerland

80,2

Weststellingwerf

75,6

Personen met één of meerdere ziekten of aandoeningen In Zuidoost Fryslân heeft 33,6 procent van de volwassenen last van één of meer langdurige ziekten of aandoeningen. In Fryslân ligt dat gemiddelde iets lager (33,4%), terwijl het landelijk gemiddelde iets hoger ligt (33,9%). Van de gemeenten in de regio zien we dat Opsterland twee procentpunten lager scoort (31,5%), terwijl het percentage in Weststellingwerf met 36 procent ruim twee procentpunten hoger ligt dan het provinciale- en regio-gemiddelde. De verwachting is dat het aantal mensen met een chronische aandoening vanwege de vergrijzing zal toenemen. Ook hebben artsen en de bevolking zelf meer aandacht voor chronische ziekten waardoor steeds eerder een diagnose wordt gesteld. Vroege opsporing en een betere behandeling maken dat mensen langer kunnen leven met hun ziekte (RIVM, 2018). Het aandeel inwoners van Fryslân met een chronische aandoening neemt toe met de leeftijd, maar ook opleidingsniveau speelt een belangrijke rol. Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen in percentages, 2016

Nederland

33,9

Fryslân

33,4

Zuidoost Friesland

33,6

Heerenveen

33,7

Ooststellingwerf

34,1

Opsterland

31,5

Smallingerland

33,2

Weststellingwerf

36

// 14

Definities thema gezondheid Overgewicht Percentage personen van 19 jaar en ouder met een BMI van 25,0 kg/m2 en hoger. Cijfers over lichaamsgewicht zijn gebaseerd op zelf gerapporteerde waarden. De Body Mass Index (BMI) is een maat voor overgewicht, berekend als het quotiënt van het gewicht in kilogram en het kwadraat van de lengte in meters (kg/m2). Levensverwachting mannen Levensverwachting in jaren voor mannen bij geboorte (gemiddelde waarde periode 2013-2016). Levensverwachting vrouwen Levensverwachting in jaren voor vrouwen bij geboorte (gemiddelde waarde periode 2013-2016). Ervaren gezondheid Percentage personen van 19 jaar en ouder met antwoordcategorie 'goed' of 'zeer goed' naar de vraag algemene gezondheidstoestand. Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Percentage personen van 19 jaar en ouder met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen. Langdurig is (naar verwachting) 6 maanden of langer.

// 15

// ARBEID EN VRIJE TIJD Een goede opleiding en werk zijn belangrijk voor iemands inkomen en het meedoen in de samenleving. Daarnaast is vrije tijd van grote invloed op de ervaren levenskwaliteit. Werk en vrije tijd moeten dan ook in balans zijn. Het thema arbeid en vrije tijd omvat vijf indicatoren, namelijk: arbeidsparticipatie (bruto en netto), hoogopgeleide bevolking, werkloosheid, vacaturegraad en de tevredenheid met reistijd van en naar werk. Bruto-arbeidsparticipatie De bruto-arbeidsparticipatie is het aandeel 15- tot 75-jarigen van de gehele bevolking, zowel degenen die wel en niet aan het werk zijn. In 2019 ligt de bruto-arbeidsparticipatie in Zuidoost Friesland op 70,6 procent, gelijk aan het Fries gemiddelde. Landelijk gezien ligt dit aandeel iets hoger, namelijk 71,2 procent. De brutoarbeidsparticipatie ligt in Opsterland een procentpunt hoger dan het Friese en regio-gemiddelde (71,6%), terwijl het in de gemeente Ooststellingwerf ruim een procentpunt lager dan dat gemiddelde ligt. Deze verhouding zien we zowel bij de bruto- als netto-arbeidsparticipatie terug. Bruto-arbeidsparticipatie (het aandeel van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking (15 t/m 74 jaar) in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep), 2019

Nederland

71,2

Fryslân

70,6

Zuidoost Friesland

70,6

Heerenveen

71,2

Ooststellingwerf

69,4

Opsterland

71,6

Smallingerland

70,4

Weststellingwerf

69,7

Netto-arbeidsparticipatie De netto-arbeidsparticipatie laat zien hoeveel procent van de beroepsbevolking van 15 tot 75 jaar werkzaam is. In 2019 ligt dat percentage in de regio Zuidoost Friesland op 68,3 procent, nagenoeg gelijk aan het gemiddelde van de provincie (68,2%). Netto-arbeidsparticipatie (het aandeel van de werkzame beroepsbevolking (15 t/m 74 jaar) in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep), 2019

Nederland

68,8

Fryslân

68,2

Zuidoost Friesland

68,3

Heerenveen

68,8

Ooststellingwerf

67,3

Opsterland

69,6

Smallingerland

68

Weststellingwerf

67,6

// 16

Hoogopgeleide bevolking Bijna een derde van de Nederlandse bevolking (32,5%) van 15 tot 75 jaar heeft succesvol een hbo- of woopleiding afgerond en mag zich hierdoor hoogopgeleid noemen. In Zuidoost Friesland ligt dat aandeel op 26,6 procent, nagenoeg gelijk aan de provincie Fryslân (26,7%). Binnen de gemeenten in de regio valt vooral Weststellingwerf op, waar het aandeel hoogopgeleiden een stuk lager ligt, namelijk op 22 procent. Dat de brede welvaart wordt gemeten met het aandeel hoger opgeleiden onder de bevolking betekent niet dat andere onderwijsvormen en –niveaus niet van belang zijn. Percentage hoogopgeleide bevolking (15 t/m 74 jaar) met een hbo- of wo-diploma, 2019

Nederland

32,5

Fryslân

26,7

Zuidoost Friesland

26,6

Heerenveen

27,6

Ooststellingwerf

26,7

Opsterland

26,8

Smallingerland

27,5

Weststellingwerf

22

Werkloosheid In 2019 was 3,2 procent van de beroepsbevolking in Zuidoost Friesland werkloos. Sinds 2015 daalt de werkloosheid gestaag, zowel landelijk als regionaal. In Fryslân was de werkloosheid altijd hoger, maar is nu gelijk aan het landelijk gemiddelde (3,4%). In de regio kent de gemeente Opsterland het laagste percentage werkloosheid (2,7%). Werkloosheid in percentages (personen van 15 t/m 74 jaar zonder betaald werk, die recent naar werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn), 2019

Nederland

3,4

Fryslân

3,4

Zuidoost Friesland

3,2

Heerenveen

3,4

Ooststellingwerf

3

Opsterland

2,7

Smallingerland Weststellingwerf

3,5 2,9

Vacaturegraad

De vacaturegraad is het aantal openstaande vacatures per duizend banen. Onder een vacature wordt verstaan een arbeidsplaats waarvoor, binnen of buiten een onderneming of instelling, personeel wordt gezocht. In 2019 stonden in Nederland per duizend banen gemiddeld 33 vacatures open. In Fryslân was de vacaturegraad 28 en deelt hiermee samen met provincie Groningen de laatste plaats in de provinciale rangorde. Er zijn geen cijfers beschikbaar over de regio of individuele gemeenten.

// 17

Vacaturegraad (aantal openstaande vacatures per duizend banen), 2019

Nederland

33

Fryslân

28

Tevredenheid met reistijd van en naar werk

De mobiliteit van personen bestaat voor het grootste deel, zowel qua afstand als reistijd, uit het woonwerkverkeer. Voor werk is het vaak noodzakelijk om te reizen, vaak meerdere dagen in de week of vrijwel dagelijks. De tevredenheid met deze reistijd laat zien hoe tevreden werkenden met minimaal 12 werkuren in een week zijn over hun reistijd van en naar werk. In de regio Zuidoost Friesland is 83,2 procent van de inwoners tevreden met deze reistijd. Landelijk gezien ligt dat op 82,6 procent, in de provincie Fryslân iets hoger (85%). Voor de gemeenten Ooststellingwerf, Opsterland en Weststellingwerf zijn geen cijfers beschikbaar. Percentage van de werkenden (18-75 jaar) dat tevreden is met de reistijd van en naar het werk, 2019

Nederland

82,6

Fryslân

85

Zuidoost Friesland

83,2

Heerenveen

82,5

Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland

83,8

Weststellingwerf

// 18

Definities thema arbeid en vrije tijd Bruto arbeidsparticipatie Het aandeel van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking 15 t/m 74 jaar in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep (beroeps- en niet-beroepsbevolking). Netto arbeidsparticipatie Het aandeel van de werkzame beroepsbevolking 15 t/m 74 jaar in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep (beroeps- en niet-beroepsbevolking). Werkloosheid De werkloze beroepsbevolking als percentage van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking. Personen van 15 t/m 74 jaar zonder betaald werk, die recent naar werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn. Hoogopgeleide bevolking Percentage van de bevolking van 15 t/m 74 jaar dat hoger onderwijs heeft afgerond (op het niveau van HBO of WO) Vacaturegraad De vacaturegraad is het aantal openstaande vacatures per duizend banen. Het betreft de vacaturegraad aan het einde van het vierde kwartaal. Onder een vacature wordt verstaan een arbeidsplaats waarvoor, binnen of buiten een onderneming of instelling, personeel wordt gezocht dat onmiddellijk of zo spoedig mogelijk geplaatst kan worden. Een baan is een werkkring van een werknemer, ongeacht het aantal uren dat gewerkt wordt.

Tevredenheid reistijd van en naar werk Deel van de mensen van 18 tot 75 jaar met een betaalde baan van minimaal 12 uur per week dat een score van 7 tot en met 10 geeft als antwoord op de vraag ‘Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met de reistijd van en naar uw werk. Een 1 staat voor volledig ontevreden en 10 voor volledig tevreden?’. Een score van 7 tot en met 10 wordt geclassificeerd als tevreden.

// 19

// WONEN Een goed dak boven het hoofd is een primaire levensbehoefte en een belangrijke basisvoorwaarde voor brede welvaart. Waar en hoe je woont is van grote betekenis voor de kwaliteit van leven. In Nederland gaat een aanzienlijk deel van het maandelijkse inkomen op aan de huur of hypotheek van een woning. De plek waar men woont is bovendien ook van belang voor de gezondheid en het sociaal leven, zoals de nabijheid van voorzieningen. Voor de brede welvaart wordt bij het thema wonen gekeken naar vijf indicatoren, namelijk: de tevredenheid met de woonomgeving, tevredenheid met de woning, de gemiddelde afstand tot een sportterrein, de gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool en de gemiddelde afstand tot cafés en dergelijke voorzieningen. Tevredenheid met de woonomgeving In 2018 is 86 procent van de inwoners van Zuidoost Friesland (zeer) tevreden met de woonomgeving. Landelijk ligt dat aandeel wat lager (83,3%), terwijl Fryslân (85,5%) op de tweede plaats staat in de provinciale ranglijst. Voor de afzonderlijke gemeenten zijn geen cijfers beschikbaar. Percentage particuliere huishoudens dat (zeer) tevreden is met de huidige woonomgeving, 2018

Nederland

83,3

Fryslân

85,8

Zuidoost Friesland

86

Tevredenheid met de woning In 2018 is 84,6 procent van de inwoners in Nederland (zeer) tevreden met hun woning. Van alle provincies ligt deze tevredenheid het hoogst in Fryslân (87,4%). De regio Zuidoost Friesland scoort ruim een half procentpunt lager (86,8%). Voor de gemeenten zijn geen cijfers beschikbaar. Percentage particuliere huishoudens dat (zeer) tevreden is met de huidige woning, 2018

Nederland

84,6

Fryslân

87,4

Zuidoost Friesland

86,8

Gemiddelde afstand tot sportterrein De aanwezigheid van voorzieningen wordt vaak als belangrijk genoemd om prettig te kunnen wonen in een dorp of wijk. In 2015 is de gemiddelde afstand tot een sportterrein 1 kilometer in Zuidoost Friesland. Landelijk is die afstand ook 1 kilometer, in de provincie Fryslân iets minder, namelijk 0,9 kilometer. Het gaat hierbij om een terrein dat gebruikt wordt voor sportactiviteiten met een minimale omvang van 0,5 hectare. Daarbij valt

// 20

te denken aan een sportveld, zwembad, kunstijsbaan of motorcrossbaan, incl. bijbehorende parkeerplaatsen en tribunes. Gemiddelde afstand tot sportterrein in kilometers, 2015

Nederland

1

Fryslân

0,9

Zuidoost Friesland

1

Heerenveen

1

Ooststellingwerf

1,1

Opsterland

1,1

Smallingerland

0,9

Weststellingwerf

1

Gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool Goed onderwijs is de basis voor een samenleving waarin iedereen tot zijn recht komt en alle mensen de kans krijgen het beste uit zichzelf te halen. Onderwijs draagt in materiële zin bij aan meer kansen op een baan en inkomen. Daarnaast is onderwijs ook in brede zin belangrijk voor een goede toekomst doordat het bijdraagt aan zelfontplooiing, onderling contact en een groter gevoel van erbij te horen en mee te kunnen doen. In 2019 is de gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool in zowel Zuidoost Friesland als de provincie Fryslân 0,8 kilometer. Dat ligt iets boven het landelijk gemiddelde van 0,7 kilometer. Het basisonderwijs omvat alleen de basisscholen die bekend zijn bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Het speciaal basisonderwijs en de speciale scholen zijn niet meegenomen in deze cijfers. Gemiddelde afstand tot dichtstbijzijnde basisschool in kilometers, 2019

Nederland

0,7

Fryslân

0,8

Zuidoost Friesland

0,8

Heerenveen

0,9

Ooststellingwerf

1

Opsterland

Smallingerland Weststellingwerf

0,9 0,7

0,8

Gemiddelde afstand tot café e.d. Veel mensen hechten waarde aan voorzieningen dichtbij huis, zoals bijvoorbeeld een café of koffiehuis. In zuidoost Friesland is de gemiddelde afstand tot zulke voorzieningen twee kilometer. Dat is iets meer dan het provinciaal gemiddelde (1,8 kilometer), en een stuk meer dan het landelijk gemiddelde (1,2 kilometer). Voorzieningen zoals cafés, maar ook de kerk, sportvoorzieningen en de supermarkt zijn belangrijke ontmoetingsplekken. Een lagere dichtheid van dergelijke voorzieningen betekent dat er minder ontmoetingsplekken zijn om uit te kiezen. Vooral in kleinere kernen (minder dan 5.000 inwoners) hecht men veel belang aan dergelijke ontmoetingsplekken (FSP, 2019). Binnen de regio zien we een uitschieter in de gemeente Weststellingwerf (2,7 km), waar de gemiddelde afstand bijna een kilometer meer is dan het Fries gemiddelde. In de regio Zuidoost is de afstand tot cafés en dergelijke in Opsterland het kortst, namelijk 1,5 kilometer.

// 21

Gemiddelde afstand tot cafés e.d. in kilometers, 2019

Nederland

1,2

Fryslân

1,8

Zuidoost Friesland

2

Heerenveen

2,1

Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

2 1,5 1,8 2,7

Definities thema wonen Tevredenheid met woonomgeving Het percentage particuliere huishoudens dat zeer tevreden of tevreden is met de huidige woonomgeving. De woonomgeving is de omgeving en de buurt waarin een huishouden woont. Particulier huishouden: één of meer personen die samen een woonruimte bewonen en zichzelf, dus niet-bedrijfsmatig, voorzien in de dagelijkse levensbehoeften. De woonruimte wordt niet gedeeld met andere huishoudens. Cijfers per gemeente zijn alleen beschikbaar voor gemeenten met meer dan 100.000 inwoners (in 2018). Tevredenheid met woning Het percentage particuliere huishoudens dat zeer tevreden of tevreden is met de huidige woning. Particulier huishouden: één of meer personen die samen een woonruimte bewonen en zichzelf, dus niet-bedrijfsmatig, voorzien in de dagelijkse levensbehoeften. De woonruimte wordt niet gedeeld met andere huishoudens. Cijfers per gemeente zijn alleen beschikbaar voor gemeenten met meer dan 100.000 inwoners (in 2018). Afstand tot basisschool De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot de dichtstbijzijnde basisschool, berekend over de weg. Het basisonderwijs omvat alleen de basisscholen zoals bekend bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Het speciaal basisonderwijs en de speciale scholen zijn niet meegenomen.

Afstand tot sportterrein De gemiddelde afstand, berekend over de weg, van alle inwoners in een gebied tot een terrein in gebruik voor sportactiviteiten, zoals sportveld, sporthal, zwembad, kunstijsbaan, motorcrossbaan en bos in het sportterrein, inclusief bijbehorende parkeerplaatsen en tribunes. Het terrein heeft een omvang van minimaal 0,5 hectare. Afstand tot café e.d. De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot het dichtstbijzijnde café, koffiehuis, coffeeshop, discotheek, seks/nachtclub en partycentrum, berekend over de weg.

// 22

// SAMENLEVING Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen op elkaar en op instituties zoals de overheid en het rechtssysteem. De sociale infrastructuur, zoals familieverbanden, buren, vrienden, en verenigingen, vormt daarbij de basis (CBS, 2018). Dit kan via verenigingen zoals sportclubs, door informele contacten die mensen hebben met vrienden, familie of collega’s of door het doen van vrijwilligerswerk. Om zicht te krijgen op de sociale samenhang bestaat het thema samenleving in de brede welvaart uit vier indicatoren, namelijk: het contact met familie, vrienden of buren, het vertrouwen in instituties, het vertrouwen in mensen onderling en het aandeel inwoners dat vrijwilligerswerk doet. Contact met familie, vrienden of buren De meeste mensen hebben behoefte aan sociaal contact. Ze willen graag deel uitmaken van een groep, ervaringen delen en kunnen aankloppen bij anderen voor steun. In 2019 heeft 72,3 procent van de inwoners van Zuidoost Friesland minimaal één keer per week digitaal of ‘in het echt’ contact met familie, vrienden of buren. Dit percentage is vrijwel gelijk aan het provinciaal en het landelijk gemiddelde. De gemeente Ooststellingwerf kent een aanzienlijk hoger percentage inwoners dat minimaal eens per week contact heeft met familie, vrienden of buren, namelijk 78,5 procent.

Daarmee staat Ooststellingwerf in de top tien van de landelijke gemeentelijke ranglijst. Percentage van de bevolking (15+) dat minstens een keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren, 2019

Nederland

72,2

Fryslân

72,1

Zuidoost Friesland

72,3

Heerenveen

70,9

Ooststellingwerf Opsterland

78,5 69,8

Smallingerland

72,7

Weststellingwerf

73

Vertrouwen in instituties Vertrouwen is onmisbaar in sociale relaties en is essentieel voor de sociale samenhang en het functioneren van de samenleving. In de afgelopen jaren stijgt het vertrouwen in instituties, zowel landelijk als in Fryslân. Daarbij gaat het om het vertrouwen in de Tweede Kamer, politie en rechtspraak. In 2019 is het vertrouwen van inwoners in instituties in Fryslân (62,2%) en Zuidoost Friesland (61,8%) gemiddeld iets lager dan landelijk (63,1%). In de gemeente Smallingerland is het vertrouwen het laagst, namelijk 58,2 procent.

// 23

Percentage van de bevolking (15+) dat vertrouwen heeft in de Tweede Kamer, politie en rechters, 2019

Nederland

63,1

Fryslân

62,2

Zuidoost Friesland

61,8

Heerenveen

62,8

Ooststellingwerf

64,4

Opsterland

64,7

Smallingerland

58,2

Weststellingwerf

62,9

Vertrouwen in anderen Vertrouwen in elkaar is belangrijk voor het welzijn van mensen en een cruciaal aspect voor de sociale samenhang in een samenleving. Voor het individu is dit vertrouwen belangrijk om prettig te leven. Voor de samenleving is dit vertrouwen belangrijk om de onderlinge samenwerking en hulpbereidheid te bevorderen. Bovendien bevordert vertrouwen in elkaar ook de welvaart en draagt dit bij aan een grotere productiviteit. Net als bij vertrouwen in instituties wordt vaak verondersteld dat het vertrouwen in anderen afneemt en we afstevenen op een ‘low trust’ samenleving. Dit strookt niet met de cijfers. In de afgelopen jaren neemt het vertrouwen van mensen onderling zowel landelijk als in Fryslân juist toe. In 2019 vindt 63,3 procent van de inwoners in Zuidoost Friesland dat anderen over het algemeen te vertrouwen zijn. Landelijk ligt dat wat lager (61,8%), terwijl het in de provincie Fryslân juist hoger ligt (65,4%). Daarmee staat Fryslân op de derde plek in de provinciale ranking. In de regio zien we een grote uitschieter in Ooststellingwerf, daar vindt 80,4 procent van de bevolking dat anderen te vertrouwen zijn. Daarmee staat deze gemeente op de tweede plaats in de landelijke gemeentelijke rangorde. Percentage van de bevolking (15+) dat vindt dat anderen in het algemeen te vertrouwen zijn, 2019

Nederland

61,8

Fryslân

Zuidoost Friesland Heerenveen

65,4 63,3 60,5

Ooststellingwerf

80,4

Opsterland

65,8

Smallingerland

61,1

Weststellingwerf

60,1

Vrijwilligerswerk De mate waarin vrijwilligers actief zijn is een belangrijke indicator van de sociale samenhang en voor de brede welvaart. Vrijwilligerswerk is een manier om met elkaar in contact te komen en een bijdrage te leveren aan de samenleving. Daarnaast heeft het doen van vrijwilligerswerk verschillende baten zoals meer tevredenheid met het leven, meer of betere sociale contacten en een betere ervaring van de psychische gezondheid. In 2019 deed 56,1% procent van de inwoners van Zuidoost Friesland (15 jaar en ouder) vrijwilligerswerk, landelijk is dat bijna tien procentpunt lager (46,7%). In de provinciale ranglijst staat Fryslân bovenaan (53,8%). Ook op

// 24

deze indicator scoort Ooststellingwerf opvallend hoog, met 71,3 procent van de inwoners die vrijwilligerswerk doet of heeft gedaan. Ooststellingwerf staat daarmee op plek 1 van alle Nederlandse gemeenten. Percentage van de bevolking (15+) dat afgelopen 12 maanden vrijwilligerswerk verrichtte voor organisaties of verenigingen, 2019

Nederland Fryslân Zuidoost Friesland Heerenveen

46,7 53,8

56,1 53,4

Ooststellingwerf Opsterland

71,3 54,9

Smallingerland

52,3

Weststellingwerf

51,5

Definities thema samenleving Contact met familie, vrienden of buren Percentage van mensen van 15 jaar en ouder dat gemiddeld minstens één keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren. Het gaat hierbij om alle vormen van contact. Vertrouwen in instituties Percentage mensen van 15 jaar en ouder dat vertrouwen heeft in drie instituties (Tweede kamer, politie, en rechters). De indicator betreft het gemiddelde van de drie scores. Vertrouwen in anderen Aandeel personen van 15 jaar en ouder dat het eens is met stelling dat de meeste mensen over het algemeen te vertrouwen zijn. Ook wel gegeneraliseerd vertrouwen genoemd. Vrijwilligerswerk Percentage van de bevolking van 15 jaar en ouder dat in de afgelopen 12 maanden vrijwilligerswerk heeft verricht voor organisaties of verenigingen. Het kan daarbij gaan om bestuurlijk werk of andere activiteiten.

// 25

// VEILIGHEID Veiligheid is essentieel voor een leefbare omgeving. Naarmate de leefomgeving onveiliger is, neemt doorgaans de participatie af en voelen mensen zich minder verantwoordelijk voor hun omgeving. Bovendien zijn mensen die zich veilig voelen gelukkiger en tevredener met het leven. Veiligheid heeft daarbij zowel een fysieke als een mentale dimensie. Fysieke onveiligheid leidt tot letsel of zelfs dodelijke slachtoffers. Het gevoel van onveiligheid kan ten koste gaan van participatie en verantwoordelijkheidsgevoel ten opzichte van de leefomgeving. In de brede welvaart wordt het thema veiligheid met drie indicatoren in beeld gebracht, namelijk: vaak onveilig voelen in de buurt, het aantal ondervonden delicten en het aantal geregistreerde misdrijven. Vaak onveilig voelen in de buurt Fryslân is een veilige provincie in de ogen van inwoners. Vergeleken met elders is het aandeel inwoners dat zich in 2019 vaak onveilig voelt relatief laag. Landelijk voelt 1,4 procent van de inwoners zich vaak onveilig in hun eigen buurt. Gevoelens van onveiligheid hangen negatief samen met geluk en de tevredenheid met het leven. Er zijn geen cijfers beschikbaar voor de regio Zuidoost Friesland en de afzonderlijke gemeenten. Percentage van de bevolking (15+) dat zich vaak onveilig voelt in de eigen buurt, 2019

Nederland

Fryslân

1,4

0,9

Aantal ondervonden delicten Misdaad grijpt direct in op de kwaliteit van leven van slachtoffers (CBS, 2020a). Zowel het feitelijke risico op slachtofferschap als het gevoel van (on)veiligheid doen ertoe. Vergeleken met elders ligt het aantal ondervonden delicten relatief laag in Fryslân (20 per 100 inwoners). Het landelijk gemiddelde ligt op 23,7 delicten per 100 inwoners. Cybercrime-delicten zijn hierin niet meegenomen. Er zijn geen cijfers beschikbaar voor de regio en de afzonderlijke gemeenten. Aantal ondervonden delicten per 100 inwoners, exclusief ondervonden cybercrime delicten, onder de bevolking (15+), 2019

Nederland

Fryslân

23,7

20

// 26

Aantal geregistreerde misdrijven Landelijk worden er gemiddeld 47 misdrijven per 1000 inwoners geregistreerd. In Fryslân ligt dit aantal relatief het laagst van alle provincies. Sinds 2010 is de geregistreerde criminaliteit in Fryslân met bijna een derde (31%) afgenomen, met een vergelijkbaar beeld voor landelijk. Overigens is deze trend al ouder, vanaf de eeuwwisseling zien we een opzienbarende daling van het aantal geregistreerde misdrijven. Mogelijk houdt dit verband met een afname van de bereidheid tot aangifte doen. Niettemin is deze aanname noch bevestigd noch ontkracht, en lijkt het erop dat het niet de enige mogelijke verklaring is. Waarschijnlijk heeft een combinatie van preventie en handhaving ook invloed op de daling van het aantal registraties. Voor de regio Zuidoost Friesland zijn geen cijfers bekend, maar er zijn wel behoorlijke verschillen tussen de afzonderlijke gemeenten. In Opsterland en Ooststellingwerf ligt het aantal geregistreerde misdrijven aanzienlijk onder het provinciaal gemiddelde. In Smallingerland is het aantal geregistreerde misdrijven het hoogst, namelijk 41 per 1000 inwoners. Aantal geregistreerde misdrijven per 1000 inwoners, 2019

Nederland

47

Fryslân

34

Zuidoost Friesland Heerenveen

37

Ooststellingwerf Opsterland

25 20

Smallingerland Weststellingwerf

41 33

Definities thema veiligheid Vaak onveilig voelen Percentage van de bevolking van 15 jaar en ouder dat zich vaak onveilig voelt in de eigen buurt. Cijfers per gemeente zijn alleen beschikbaar voor gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Aantal ondervonden delicten Aantal ondervonden delicten per 1.000 inwoners, exclusief ondervonden cybercrime delicten, voor personen van 15 jaar en ouder. Cijfers per gemeente zijn alleen beschikbaar voor gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Geregistreerde misdrijven Geregistreerde criminaliteit per 1.000 inwoners. Betreft misdrijven door de politie vastgelegd in een proces-verbaal van aangifte of in een ambtshalve opgemaakt proces-verbaal.

// 27

// MILIEU Een schoon en aantrekkelijk leefmilieu draagt bij aan de brede welvaart. Het kan de persoonlijke gezondheid ten goede of ten slechte keren. Daarbij hangt milieu ook samen met de mate waarin iemand zich thuis en betrokken voelt bij haar of zijn leefomgeving. Dit thema omvat de volgende indicatoren: •

natuur- en bosgebieden

•

natuur- en bosgebieden per inwoner

•

afstand tot openbaar groen

•

emissies van fijnstof naar lucht

•

broeikasemissies per inwoner

•

kwaliteit van zwemwater binnenwateren

•

kwaliteit van zwemwater buitenwateren

Natuur- en bosgebieden In 2015 bedroeg het aandeel natuur- en bosgebieden in Zuidoost Friesland 12,2 procent van het landoppervlak. In Nederland was dat 14,8 procent, in Fryslân 12,3 procent. Ooststellingwerf heeft met 20 procent het grootste aandeel op het vasteland van de provincie. Smallingerland kent met 4,5 procent relatief weinig bos en natuurlijk terrein. Percentage bos en natuurlijk terrein van het totale oppervlakte land, 2015

Nederland

14,8

Fryslân

12,3

Zuidoost Friesland

12,2

Heerenveen

8,3

Ooststellingwerf

20

Opsterland Smallingerland

13,3 4,5

Weststellingwerf

10,7

Natuur- en bosgebieden per inwoner In de regio Zuidoost Friesland is het aandeel natuur- en bosgebied per inwoner gelijk aan dat van de provincie, namelijk 64 hectare per 1000 inwoners. Hiermee scoort Fryslân in 2015 als één na hoogste provincie in Nederland. Het landelijk gemiddelde ligt op 30 hectare. De regio Zuidoost kent wel grote onderlinge verschillen. Ook hier heeft Ooststellingwerf het grootste aantal hectares bos en open natuurlijk terrein per 1000 inwoners, namelijk 175. In Smallingerland is dit het laagst, namelijk 9 hectare. Bos en open natuurlijk terrein in hectare per 1000 inwoners, 2015

Nederland Fryslân Zuidoost Friesland Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

30 64 64 32 175 100 9 92

// 28

Emissies van fijnstof naar lucht Fijnstof in de lucht is schadelijk voor de gezondheid, vooral de fractie met deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer. Fijnstof is onder andere afkomstig van het verkeer, veehouderijen en industrie. Binnen de regionale monitor Brede Welvaart wordt de emissie van PM2,5-fijnstof naar lucht per vierkante kilometer als indicator gehanteerd. Het gaat hierbij dus niet om de concentratie fijnstof in de lucht. In 2018 is de emissie van fijnstof naar lucht gemiddeld 512 ton per km2 in Fryslân. Daarmee staat Fryslân op de derde plek van laagste emissies in de provinciale ranglijst. Er is geen landelijk en regionaal cijfer beschikbaar. De gemeenten Heerenveen en Smallingerland kennen in de regio de grootste hoeveelheid fijnstof. Jaarlijkse gemiddelde fijnstof emissie naar lucht, uitgedrukt in kg PM2,5 per km2, 2018

Nederland Fryslân

512.700

Zuidoost Friesland Heerenveen

33.800

Ooststellingwerf

26.000

Opsterland

17.800

Smallingerland Weststellingwerf

37.300 19.300

Gemiddelde afstand tot openbaar groen In de regio Zuidoost Friesland hebben alle vijf gemeenten in vergelijking met het provinciaal gemiddelde een kleinere gemiddelde afstand tot openbaar groen en scoren hiermee vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (0,5 kilometer). Fryslân is de provincie met de grootste gemiddelde afstand tot openbaar groen, namelijk 0,7 kilometer. Openbaar groen wordt hierbij gezien als een terrein dat in gebruik is als park of plantsoen, voor dagrecreatie, natuur of als bos. Landbouwgrond behoort hier tot 'openbaar groen', omdat dit niet openbaar toegankelijk is. Gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot het dichtstbijzijnde openbaar groen, 2015

Nederland Fryslân Zuidoost Friesland Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

0,5 0,7 0,5 0,4 0,5 0,5 0,5 0,5

Broeikasgassen per inwoner In de regionale monitor brede welvaart wordt de broeikasgasemissie weergegeven in CO2 equivalenten. Hierin worden ook andere broeikasgassen meegeteld, namelijk lachgas, methaan en de fluorhoudende gassen (F-gassen). De mate waarin een gas bijdraagt aan het broeikaseffect bepaalt het aantal CO2 equivalenten per kilogram voor deze stoffen. De broeikasgasemissie was in 2018 in Zuidoost Friesland 10,6 ton CO2equivalenten per inwoner. In de provincie Fryslân was dat net iets minder, namelijk 10,4 ton. Een landelijk gemiddelde is niet beschikbaar. De cijfers zijn voor een deel gebaseerd op opgave van bedrijfsemissies. Voor

// 29

een ander deel wordt gebruik gemaakt van modelmatige toerekeningen van diverse diffuse bronnen zoals wegverkeer. Oost- en Weststellingwerf scoren boven het gemiddelde van Fryslân en Zuidoost Friesland. Totale broeikasgasemissies in CO2-equivalenten per inwoner, 2018

Nederland Fryslân

10,4

Zuidoost Friesland

10,6

Heerenveen

9,7

Ooststellingwerf

15,5

Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

12,5 6,4 14,3

Kwaliteit zwemwater binnenwateren In de regionale Monitor Brede Welvaart wordt de kwaliteit van het zwemwater van binnenwateren conform de normen van de EU-zwemwaterrichtlijn ingedeeld in vier klassen. Een score van 4 staat voor uitstekend, een 3 voor goed, een 2 voor voldoende en een 1 voor slecht zwemwater van een binnenwater. In Fryslân en Zuidoost Friesland scoren de zwemwaterkwaliteit van binnenwateren vanaf 1996 een ‘goed’ (score 3). Een landelijke score is niet beschikbaar. Met een 4 scoren de gemeenten Heerenveen en Ooststellingwerf 'uitstekend', terwijl Smallingerland een voldoende scoort. Voor de gemeente Opsterland zijn geen gegevens beschikbaar.

Gemiddelde zwemkwaliteit (score 1 tot 4) voor de gezondheid van de zwemmer in meren en rivieren, volgens de normen van de vigerende EU-zwemwaterrichtlijn, 2019

Nederland Fryslân

3

Zuidoost Friesland

3

Heerenveen

4

Ooststellingwerf

4

Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

2 3

Kwaliteit zwemwateren kustwateren De waterkwaliteit in de Friese kust- en overgangswateren bevindt zich sinds 1996 meestal in de hoogste klasse 4 'uitstekend'. In de periode van 2009 tot en met 2014 scoorde Fryslân een 3, sinds 2015 weer ieder jaar een 4. Van de vijf kustprovincies in Nederland scoorde Fryslân in 2019 de derde plaats. Aangezien de regio Zuidoost Friesland geen kustwater kent, zijn voor deze indicator geen gegevens opgenomen.

// 30

Definities thema milieu Natuur- en bosgebied Bos en open natuurlijk terrein als percentage van de totale oppervlakte land. Bos: terrein beplant met bomen bestemd voor houtproductie en/of natuurbeheer, inclusief onverharde en half verharde wegen. Natuurlijk terrein: terrein in droge en natte natuurlijke staat. Natuur- en bosgebied per inwoner Bos en open natuurlijk terrein in hectare per 1000 inwoners. Bos: terrein beplant met bomen bestemd voor houtproductie en/of natuurbeheer, inclusief onverharde en half verharde wegen. Natuurlijk terrein: terrein in droge en natte natuurlijke staat. Afstand tot openbaar groen De gemiddelde afstand van alle inwoners in een gebied tot het dichtstbijzijnde openbaar groen, berekend over de weg. Openbaar groen is terrein in gebruik als park of plantsoen, voor dagrecreatie, natuur of als bos. Het terrein kan zowel privaat als publiek toegankelijk zijn. Het terrein heeft een omvang van minimaal één hectare. Emissies van fijnstof naar lucht Jaarlijkse gemiddelde fijnstof emissie naar lucht. Fijnere fractie van fijnstof bestaat uit deeltjes waarvan de diameter kleiner is dan 2,5 micrometer. Broeikasgasemissie Totale broeikasgasemissies (CO2, CH4, N2O, HFK, PFK en SF6) in CO2-equivalenten per inwoner. Eén kg CO2-equivalent staat gelijk aan het effect dat de uitstoot van 1 kg kooldioxide (CO2) heeft.

Data betreffen de uitstoot op Nederlands grondgebied, ongeacht of deze wordt veroorzaakt door Nederlandse ingezetenen. Dit betekent dat uitstoot door Nederlandse ingezetenen in het buitenland niet en uitstoot door niet-ingezetenen in Nederland wel is inbegrepen. Kwaliteit van zwemwater binnenwateren Gemiddelde zwemkwaliteit voor de gezondheid van de zwemmer van de locaties in meren en rivieren, volgens de normen van de vigerende EU-zwemwaterrichtlijn. Een score van 4 staat voor uitstekend, een 3 voor goed, een 2 voor voldoende en een 1 voor slecht. Kwaliteit van zwemwater buitenwateren Gemiddelde zwemkwaliteit voor de gezondheid van de zwemmer van de locaties in kust- en overgangswateren, volgens de normen van de vigerende EU-zwemwaterrichtlijn. Een score van 4 staat voor uitstekend, een 3 voor goed, een 2 voor voldoende en een 1 voor slecht.

// 31

// BREDE WELVAART LATER Bij brede welvaart worden verschillende dimensies onderscheiden om de diverse aspecten ervan goed voor het voetlicht te brengen. In de dimensie later staat de vraag centraal welke hulpbronnen toekomstige generaties nodig hebben om dezelfde mate van brede welvaart te genieten (CBS, 2020). Daarbij worden vier kapitaalvormen onderscheiden die belangrijk zijn om in de toekomst brede welvaart te (kunnen) genereren in een regio, namelijk: •

economisch kapitaal

•

natuurlijk kapitaal

•

menselijk kapitaal

•

sociaal kapitaal

Uitgangspunt van dit ‘kapitaal-denken’ is dat de verschillende kapitaalvormen randvoorwaarden zijn voor de brede welvaart in de toekomst. Deze kapitaalvormen zijn stuk voor stuk even relevant (OESO, VN & Eurostat, 2014; CBS, 2019). Inzicht in hoe in een regio deze kapitaalvormen ervoor staan is niet alleen een theoretische exercitie. Dit moet het denken stimuleren over wat (nu) nodig is om de diverse kapitaalvormen te beschermen of te verbeteren. De indicatoren waarmee deze vier kapitaalvormen in beeld worden gebracht zijn uitgewerkt in de zogenaamde CES-recommendations, een statistisch raamwerk dat is opgesteld door de Verenigde Naties, OESO en Eurostat (2014). Ontleend aan dit raamwerk worden in de regionale Monitor Brede Welvaart in totaal 14 indicatoren gebruikt om de vier kapitaalvormen in beeld te brengen (CBS, 2020).

// 32

// ECONOMISCH KAPITAAL Eén van de vier perspectieven is het economisch kapitaal. We kijken naar economisch kapitaal omdat dit iets zegt over het vermogen en de financiële (schuld)positie van toekomstige generaties. Als we nu niet zuinig zijn met financieel kapitaal, dan zadelen we latere generaties met grote schulden op. Om die reden is het bijvoorbeeld niet verstandig om de staatsschuld verder op te laten lopen voor onze huidige kwaliteit van leven als daar verder geen vooruitgang op één van de andere kapitaalvormen tegenover staat. Het thema economisch kapitaal omvat in de huidige regionale Monitor Brede Welvaart twee indicatoren: de gemiddelde schuld per huishouden en het mediaan vermogen van huishoudens. Gemiddelde schuld per huishouden Schulden van nu kunnen iets zeggen over het financieel kapitaal van toekomstige generaties. Wanneer schulden doorgeschoven worden naar volgende generaties, hebben deze generaties hogere lasten en dus minder bestedingsvrijheid. In 2018 lag de gemiddelde schuld per huishouden in Zuidoost Friesland op € 95.900. Dit is een stuk lager dan het landelijke gemiddelde van € 109.200, maar hoger dan het Friese gemiddelde van € 90.700. Fryslân heeft landelijk gezien na Groningen de laagste gemiddelde schuld per huishouden. De hoogte van de gemiddelde schuld per gemeente lijkt in Fryslân nauw samen te hangen met de gemiddelde woningprijs.

In Opsterland en Heerenveen zijn de woningprijzen het hoogst en ook de gemiddelde schuld per huishouden. Gemiddelde van de schulden van particuliere huishoudens in euro’s per huishouden, 2018

Nederland

Fryslân Zuidoost Friesland Heerenveen Ooststellingwerf

€ 109.200 € 90.700 € 95.900 € 102.400 € 89.000

Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

€ 106.400 € 91.800 € 87.400

Mediaan vermogen van huishoudens De mediaan met betrekking tot vermogen van huishoudens geeft het saldo van bezittingen minus schulden weer. Wat betreft bezittingen gaat het dan met name om de marktwaarde van de eigen woning en spaartegoeden. Aangezien dit vermogen deels via vererving over gaat op toekomstige generaties heeft dit invloed op hun kwaliteit van leven. Het mediaan vermogen in regio Zuidoost Friesland bedraagt € 49.000, waarmee dit hoger ligt dan het landelijke (€ 38.400) en provinciale gemiddelde (€ 44.800). Van de regiogemeenten heeft Opsterland met € 91.500 veruit het hoogste mediaan vermogen, en Smallingerland met € 28.700 het laagst. Door de stijgende huizenprijzen neemt het vermogen van huishoudens sinds 2014 flink toe, dit geldt voor de regio, maar ook landelijk en provinciaal.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=6b70f65f-944a-4196-b13e-b708703af8b9