Bijlage 4 - Nota financieel beleid aanpassing (met wijzigingen)
Tekst van het document
7.2.
Definities
Warme gronden Met warme grond wordt bedoeld die grond die is of wordt aangekocht waarvan vaststaat dat deze op lange termijn als bouwgrond zal gaan fungeren, maar waarvoor nog geen operationele grondexploitatie is vastgesteld. Deze gronden worden op de balans opgenomen onder de materiële vaste activa tegen verwervingskosten. Gronden die zijn verworven met het oog op concrete ontwikkeling door de gemeente, maar waarvoor nog geen operationele grondexploitatie is vastgesteld mogen, voor wat betreft de toepassing van artikel 65 lid 1 BBV, worden gewaardeerd tegen de waarde volgens de toekomstige bestemming, mits wordt voldaan aan de voorwaarden zoals verwoord in hoofdstuk 4.2 van de Notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken (2019) van de commissie BBV. Bouwgrond in exploitatie (BIE) Een BIE is in feite een taakstellend kader voor de omvorming van een bepaald gebied (grond of eventueel aanwezige opstallen) uit hoofde van actief grondbeleid naar bouwgrond met: programmatische uitgangspunten (zoals woningaantallen per segment); uitgangspunten voor het ruimtegebruik (waaronder oppervlakte uitgeefbaar en openbaar); financiële uitgangspunten (inclusief financiering en tijdsplanning en indicatie van de kwaliteit).
In een grondexploitatie zijn onder meer de kosten voor planontwikkeling en bouw- en woonrijp maken aangegeven, welke gedekt dienen te worden uit verkoopopbrengsten en overige bijdragen. Een grondexploitatie heeft doorgaans een lange looptijd. In deze looptijd zullen de lasten en baten steeds wijzigen waardoor een jaarlijkse herziening noodzakelijk is. Een BIE wordt verantwoord op de balans onder de voorraden. Als we het in deze nota hebben over een grondexploitatie wordt feitelijk een BIE bedoeld. 25
Nota Financieel Beleid
7.3.
Uitgangspunten grondexploitatie
Het startpunt van de grondexploitatie is het separate raadsbesluit waarmee het grondexploitatiecomplex inclusief begroting wordt vastgesteld. Om de bestuurlijke afweging goed tot zijn recht te laten komen, is het noodzakelijk dat de onderscheiden uitgangspunten met betrekking tot de toekomstige grondexploitatie helder en duidelijk worden weergegeven en onderbouwd. Verder dient te worden aangegeven welke beheersmaatregelen worden getroffen en welke de risico’s zijn. Nadat de raad goedkeuring heeft verleend aan de grondexploitatie start de uitvoering van de werkzaamheden. Bij de opening en actualisatie van de grondexploitatie worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: De maximale looptijd van de exploitatie is tien jaar; Voor langer durende grondexploitaties zijn beheersmaatregelen verplicht, waaronder geen indexering voor opbrengsten later dan tien jaar; De aannames betreffende de parameters van kosten en opbrengsten worden toegelicht; Ten aanzien van de opbrengsten wordt een vraag gestuurde programmering / fasering gehanteerd naast een analyse op marktontwikkelingen en resultaten; Om de toekomstbestendigheid van de grondexploitaties te verhogen, zijn zowel de planning als de evaluatie een verplicht onderdeel van de rapportages; De kostentoerekening aan een grondexploitatie sluit aan op de kostenverhaalsmogelijkheden overeenkomstig de Wet Ruimtelijke Ordening: oftewel de
kosten overeenkomstig de WRO = kosten BBV (ten behoeve van de jaarrekening) = kosten vennootschapsbelasting (ten behoeve van de aangifte); De aan de grondexploitaties toe te rekenen rente moet worden gebaseerd op de werkelijk betaalde rente over het gemeentelijke vreemde vermogen (de uitstaande geldleningen); De kosten van de aanleg van bovenwijkse voorzieningen worden naar rato verdeeld over de betrokken locaties. Indien een bovenwijkse voorziening betrekking heeft op een oude NIEGG worden de kosten hiervan geactiveerd onder de categorie MVA. Op het moment waarop de locatie in exploitatie wordt genomen kan de resterende boekwaarde worden ingebracht als kosten. De meerjarige budgetten van de lopende grondexploitaties worden geautoriseerd bij het vaststellen van de programmabegrotingjaarrekening. Deze actualisatie wordt in de programmabegroting jaarrekening naast de paragraaf grondbeleid apart gepresenteerd. Dit betekent in beginsel dat de afzonderlijke toekenning voor de lopende grondexploitaties niet meer in de gemeenteraad aan de orde is. Er zijn echter situaties waarbij de raad de toekenning van grondexploitaties niet bij de vaststelling van de programmabegroting jaarrekening doet, doch hierover expliciet wil beraadslagen en besluiten.
7.4.
Methode van grondexploitatie
7.4.1.
Financiële verwerking
De grondexploitatie kent de volgende financiële verwerking: De baten en lasten die voortvloeien uit de grondexploitatie worden verantwoord op de balans onder de voorraden; De te verwachten resultaten van de grondexploitatie worden gepresenteerd op basis van de netto contante waarde methode; Indien een verlies wordt verwacht, wordt een voorziening getroffen ter grootte van dit volledige verlies. Deze voorziening wordt in mindering gebracht op de boekwaarde van de grondexploitatie; 26
Nota Financieel Beleid
Indien tussentijds winst wordt genomen, gebeurt dit op basis van een lokale afweging tussen het voorzichtigheidsbeginsel en het realisatiebeginselde POC-methode (percentage of completion-methode). Voor de verdere toelichting op de technische financiële verwerking van de grondexploitaties wordt verwezen naar de Nota ‘Grondbeleid’.
Beleidsuitgangspunten: De warme gronden zijn op de balans verantwoord als materiele vaste activa (MVA). Dit betekent dat er geen rente en overige kosten worden toegerekend aan deze gronden De maximale looptijd van een grondexploitatie is tien jaar tenzij door de raad anders is besloten en beheersmaatregelen zijn getroffen De aan de grondexploitaties toe te rekenen rente moet worden gebaseerd op de werkelijk betaalde rente over het gemeentelijke vreemde vermogen (de uitstaande geldleningen) De kosten van de aanleg van bovenwijkse voorzieningen worden naar rato verdeeld over de betrokken locaties De baten en lasten die voortvloeien uit de grondexploitatie worden verantwoord op de balans onder de voorraden De te verwachten resultaten van de grondexploitatie worden gepresenteerd op basis van de netto contante waarde methode Indien een verlies wordt verwacht, wordt een voorziening getroffen ter grootte van dit volledige verlies. Deze voorziening wordt in mindering gebracht op de boekwaarde van de grondexploitatie Indien tussentijds winst wordt genomen, gebeurt dit op basis van een lokale afweging tussen het voorzichtigheidsbeginsel en het realisatiebeginselde POC-methode (percentage of completion-methode) Voor de verdere toelichting op de technische financiële verwerking van de grondexploitaties wordt verwezen naar de Nota ‘Grondbeleid’
27
Nota Financieel Beleid
8.
Weerstandsvermogen en risicobeheersing
8.1.
Inleiding
Onder titel 2.3 van het BBV worden de zeven2 paragrafen opgesomd die een gemeente minstens in haar begroting op dient te nemen. De paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing is één van deze paragrafen en bevat volgens artikel 11.2 tenminste: Een kengetal voor de: o netto schuldquote; o netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen; o solvabiliteitsratio; o grondexploitatie; o structurele exploitatieruimte; en o belastingcapaciteit. Een beoordeling van de onderlinge verhouding tussen de kengetallen in relatie tot de financiële positie; Een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; Een inventarisatie van de risico’s; Het beleid over de weerstandscapaciteit en de risico's.
8.2.
Definities
Beschikbare weerstandscapaciteit De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten die onverwachts en substantieel zijn, te dekken, zonder dat de begroting en het beleid aangepast hoeven te worden. Het gaat om die elementen waarmee tegenvallers eventueel gedekt kunnen worden. In de volgende paragraaf wordt hier verder op ingegaan. Risico’s Een risico is een kans op het optreden van een positieve dan wel negatieve gebeurtenis van materieel belang die niet voorzien is in de begroting van enig jaar. Een gemeente kan tal van risico’s lopen met betrekking tot bijvoorbeeld de uitvoering van een grondexploitatie, open einde regelingen, afgegeven garanties, verbonden partijen en subsidies. Kengetallen 1. Netto schuldquote en netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen. De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie. Omdat bij leningen er onzekerheid kan bestaan of ze allemaal terug worden betaald, wordt bij de berekening van de netto schuldquote onderscheid gemaakt door het kengetal te berekenen, zowel inclusief als exclusief doorgeleende gelden.
2 Met ingang van de jaarrekening 2022 is hier een paragraaf Wet open overheid (Woo) aan
toegevoegd zodat het aantal verplichte paragrafen op acht komt. Bij de eerstvolgende actualisatie wordt het BBV hierop aangepast. 28
Nota Financieel Beleid
2. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio drukt het eigen vermogen (de reserves) uit als percentage van het totale vermogen (het balanstotaal) en geeft daarmee inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. 3. Grondexploitatie Het kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten. 4. Structurele exploitatieruimte Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en structurele lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van een lening) te dekken. 5. Belastingcapaciteit De ruimte die een gemeente heeft om zijn belastingen te verhogen wordt vaak gerelateerd aan de totale woonlasten. Onder de woonlasten worden verstaan de OZB en de rioolheffing en de afvalstoffenheffing voor een woning met een gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente. De belastingcapaciteit van gemeenten wordt daarom berekend door de totale woonlasten meerpersoonshuishouden in jaar t te vergelijken met het landelijk gemiddelde in het jaar t-1 en uit te drukken in een percentage.
8.3.
Signaleringswaarden
Voor wat betreft de signaleringswaarden van de verplichte kengetallen sluiten we aan bij de tabel ‘Signaleringswaarden financiële kengetallen’ uit het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK 2020 Gemeenten). Aan deze categorieën is geen kwalificatie gegeven. De kengetallen zullen altijd in samenhang moeten worden bezien, omdat ze alleen gezamenlijk en in hun onderlinge verhouding een beeld geven van de financiële positie van een gemeente. Wel kan over het algemeen worden gesteld, dat categorie A het minst risicovol is en categorie C het meest. Het streven van de gemeente is te voldoen aan minimaal categorie B en waar mogelijk categorie A. Dit betekent bijvoorbeeld voor het solvabiliteitsratio, dat wordt gestreefd naar een percentage van minimaal 20%.
Kengetal
1.
Netto schuldquote
Categorie A
Categorie B
Categorie C
a. zonder correctie doorgleende gelden
< 90%
90 - 130%
> 130%
b. met correctie doorgeleende gelden
< 90%
90 - 130%
> 130%
> 50%
20 - 50%
<20%
20 - 35%
> 35%
2.
Solvabiliteitsratio
3.
Grondexploitatie
4.
Structurele exploitatieruimte
5.
Belastingcapaciteit
< 20% Begr én MJR > 0% < 95%
Begr of MJR 0% Begr én MJR < 0% 95 - 105%
> 105%
29
Nota Financieel Beleid
8.4.
Weerstandsvermogen
Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit enerzijds (zie definitie in de paragraaf 8.2.) en anderzijds de benodigde weerstandscapaciteit gevormd door alle risico's waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie.
Er zijn geen wettelijke normen voor de hoogte van het benodigde weerstandsvermogen. Gelet op de definitie van het weerstandsvermogen is het uitgangspunt dat de beschikbare weerstandscapaciteit minimaal gelijk moet zijn aan de benodigde weerstandscapaciteit.
Weerstandsvermogen = beschikbare weerstandscapaciteit – benodigde weerstandscapaciteit > 0 Veelal wordt het weerstandsvermogen als een verhoudingsgetal aangegeven, oftewel: Weerstandsvermogen =
beschikbare weerstandscapaciteit benodigde weerstandscapaciteit
=
>1
30
Nota Financieel Beleid
8.4.1. Beschikbare weerstandscapaciteit De mogelijke onderdelen van de beschikbare weerstandscapaciteit zijn weergegeven rechts in de afbeelding opgenomen op de vorige pagina. We zullen ze hierna één voor één bespreken. De begrotingsruimte Als de begroting en meerjarenraming sluiten met een positief saldo, is sprake van begrotingsruimte, die kan worden ingezet voor structurele financiële tegenvallers die zich hebben voorgedaan. Daarnaast verplicht Artikel 189 van de Gemeentewet iedere gemeente een bedrag voor onvoorziene uitgaven op te nemen in de begroting. Met ‘onvoorzien’ kunnen we elk jaar onverwachte incidentele tegenvallers opvangen. Zie ook paragraaf 3.4.1. Daarnaast wordt een stelpost risicobeheersing opgenomen om specifieke risico’s op voorhand af te dekken. Beschikking over deze stelpost kan alleen via een raadsbesluit en is uitsluitend bedoeld ter dekking van structurele risico’s die op enig moment werkelijkheid worden. Reserves De reserves bestaan uit enerzijds de algemene reserve en de bestemmingsreserves. Alleen het vrij aanwendbare deel van de algemene reserve kan worden ingezet ter dekking van onverwachte incidentele tegenvallers. De bestemmingsreserves zijn veelal belast met (gewenste) verplichtingen aangezien de raad per bestemmingsreserve een specifiek doel heeft vastgelegd.
Het vrij aanwendbare deel van de algemene reserve is gelijk aan het saldo van de algemene reserve gecorrigeerd met toekomstige beslagen op basis van de meerjarenbegroting. De stille reserves Stille reserves betreffen activa die tegen nul zijn gewaardeerd of waarvan de boekwaarde – beduidend onder de handelswaarde ligt. De mogelijke meeropbrengsten die bij verkoop ontstaan, kunnen onder andere worden ingezet ter dekking van onverwachte tegenvallers. Gemeenten kennen over het algemeen twee soorten stille reserves. Dit zijn stille reserves in financiële bezittingen en materiële bezittingen. In beginsel gaat het om stille reserves in deelnemingen en panden. Gelet op de aard van stille reserves worden deze bij voorbaat niet gekwantificeerd. Dit gezien de ontwikkelingen op de onroerendgoedmarkt en anderzijds omdat het de vraag is of aandelen in het bezit van overheidsinstanties wel in de vrije markt verhandelbaar zijn. De niet-benutte belastingcapaciteit Artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet (Fvw) wet regelt dat aan een gemeente een aanvullende uitkering verleend kan worden door de minister, indien de algemene middelen aanmerkelijk en structureel tekort zullen schieten om in de noodzakelijke behoeften te voorzien, terwijl de eigen inkomsten van de gemeente zich op een redelijk peil bevinden. De genoemde voorwaarden worden ook wel kort samengevat het toelatingskaartje genoemd.
Om de voorwaarden te kunnen beoordelen moet duidelijk zijn welke eigen inkomsten daarbij worden betrokken en wat een redelijk peil is. Daarbij gaat het om de eigen inkomsten uit de ozb, de rioolheffing en de afvalstoffenheffing. Er wordt uitgegaan van de veronderstelling dat bij riolering én de reiniging sprake is van 100% kostendekkendheid. Een eventuele onderdekking bij de reiniging en/of riolering moet worden gecompenseerd door een daarmee overeenkomende verhoging van het (gemiddelde) percentage van de WOZ-waarde.
31
Nota Financieel Beleid
Mogelijke ombuigingsmaatregelen Deze moeten worden gevonden in een besparing op de inzet van middelen. Zo kunnen wellicht bedrijfsprocessen doelmatiger en doeltreffender worden ingericht. De mogelijkheid tot het realiseren van dergelijke bezuinigingen of ombuigingsmaatregelen wordt gerekend tot de structurele weerstandscapaciteit. 8.4.2. Benodigde weerstandscapaciteit De risico’s die relevant zijn voor het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit zijn die risico’s die niet op een andere manier zijn te ondervangen. Hiertoe behoren niet de reguliere risico’s ofwel de risico’s die zich regelmatig voordoen en die veelal vrij goed meetbaar zijn. Hiervoor kunnen immers verzekeringen worden afgesloten of voorzieningen (zie hoofdstuk 10) worden gevormd. Het beleid van de gemeente is er dan ook op gericht voor (reguliere) risico’s die goed kwantificeerbaar zijn voorzieningen in te vormen. Wel blijft het risico bestaan dat de werkelijk uit te keren bedragen afwijken van de – op basis van ervaringscijfers – ingeschatte bedragen. Dit risico wordt in beginsel niet apart betrokken in de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit. In het vervolg van deze paragaaf zijn diverse uitgangspunten voor het bepalen van de omvang van de risico’s opgenomen die leiden tot risicokwantificering. Hierbij moet wel bedacht worden dat het om een grove schatting gaat.
Risico’s kunnen ook positieve gevolgen hebben. Uit voorzichtigheidsprincipe worden deze bij de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit niet gesaldeerd met negatieve risico’s. De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald door: de verwachte (financiële) impact van de aanwezige risico’s (de risicoklasse); de inschatting dat een risico zich voordoet (de risicokans); de mate waarin risico’s al op een andere wijze zijn afgedekt door beheersmaatregelen. De beheersmaatregelen zorgen voor een aanpassing van inschaling van de risicoklasse en risicokans waartegen “de onzekere gebeurtenis” (= het risico) wordt gescoord. Bij de verwachte (financiële) impact van de risico’s speelt het feit of de impact zich kan laten vertalen in een minimum en maximum bedrag. Als deze situatie zich voordoet hanteren we het gemiddelde van de twee bedragen. De kans percentages worden eveneens in klassen ingedeeld. Een percentage van 100% komt niet voor, immers dit is geen risico, het is zeker dat de betreffende verplichting zich gaat voordoen en moet daarom zijn opgenomen in de exploitatie. Risico’s ontwikkelen zich vaak over de tijd. Naar aanleiding hiervan kunnen risico’s dan ook verschuiven tussen de verschillende klassen.
32
Nota Financieel Beleid
De volgende klassen worden gehanteerd: financieel gevolg bandbreedte 6 5 4 3 2 1
maximaal € 10.000.000 € 5.000.000 € 2.000.000 € 1.000.000 € 500.000 € 250.000
minimaal € 5.000.000 € 2.000.000 € 1.000.000 € 500.000 € 250.000 €0
gemiddeld € 7.500.000 € 3.500.000 € 1.500.000 € 750.000 € 375.000 € 125.000
kans percentages voor berekening 90% 70% 50% 30% 10%
aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid redelijk grote kans van optreden kans is aanwezig, wel of niet is onduidelijk kans is aanwezig, redelijk kleine kans zeer ongewis, uiterst kleine kans
8.4.3. Minimale weerstandscapaciteit Gezien de aard van de weerstandscapaciteit is het niet wenselijk een norm in een vast bedrag te hanteren. Immers, periodiek worden de risico’s opnieuw herijkt. Op het moment dat de risico’s toenemen, moet ook het bedrag aan beschikbare incidentele weerstandscapaciteit toenemen. Daarom gaan we uit van een tweetal uitgangspunten: De beschikbare incidentele weerstandscapaciteit (ter hoogte van minimaal de vrije algemene reserve en de post onvoorzien) moet minimaal even hoog zijn als de benodigde weerstandscapaciteit, oftewel de hoogte van de netto risico’s; Aangezien we streven naar een solvabiliteitspercentage van 20% moet de hoogte van de reserves (inclusief de vrije algemene reserve) minimaal 20% zijn van het totale vermogen (het balanstotaal).
Beleidsuitgangspunten: Voor de verplichte kengetallen sluiten we aan bij de signaleringswaarden uit het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK 2020 Gemeenten). Het streven van de gemeente is te voldoen aan minimaal categorie B (normaal risico) en waar mogelijk categorie A (minste risico) Gezien de aard van de weerstandscapaciteit is het niet wenselijk een norm in de vorm van een vast bedrag te hanteren. Immers, periodiek worden de risico’s opnieuw herijkt. Op het moment dat de risico’s toenemen, moet ook het bedrag aan beschikbare incidentele weerstandscapaciteit toenemen. Daarom gaan we uit van een tweetal uitgangspunten: • De beschikbare incidentele weerstandscapaciteit (ter hoogte van minimaal de vrije algemene reserve en de post onvoorzien) moet minimaal gelijk zijn aan de benodigde weerstandscapaciteit, oftewel de hoogte van de netto risico’s • Aangezien we streven naar een solvabiliteitspercentage van 20% moet de hoogte van de reserves (inclusief de vrije algemene reserve) minimaal 20% zijn van het totale vermogen (het balanstotaal) 33
Nota Financieel Beleid
9.
De financieringsfunctie
9.1.
Inleiding
Deze functie betreft alle activiteiten die te maken hebben met het verwerven en beheren van financiële middelen door de gemeente. Concreet gaat het dan om zaken zoals het aantrekken van leningen en het beheersen van geldstromen (zodat een minimale hoeveelheid middelen aangetrokken hoeft te worden). Sinds eind 2013 is de wet verplicht schatkistbankieren van kracht geworden. Vanaf dat moment zijn alle gemeenten verplicht om hun overtollige (liquide) middelen aan te houden in de schatkist. Het woord ‘overtollig’ verwijst naar alle middelen die gemeenten niet onmiddellijk nodig hebben voor de publieke taak. Wettelijke kaders voor het gemeentelijk beleid vinden we terug in de Wet financiering decentrale overheden (Wet Fido), de Wet houdbare overheidsfinanciën (Wet hof), de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en in de Gemeentewet. De Gemeentewet schrijft voor dat de raad voor de financieringsfunctie bij verordening regels formuleert. De bedoeling is dat het beleid zoals dat volgt uit het “treasurystatuut” jaarlijks op een transparante wijze wordt gespecificeerd in de paragraaf financiering van de programmabegroting en het jaarverslag.
9.2.
Definities
Financiering Bij financiering gaat het echter ook om de vraag hoe de gemeente het kan betalen. Dit is zichtbaar op de bankrekening. Wanneer het banksaldo het toelaat, kan een investering uit eigen middelen betaald worden. Wanneer het banksaldo dat niet toelaat, moet de gemeente een lening aantrekken. De financieringsfunctie van de gemeente heeft met name betrekking op de liquide middelen van de gemeente. Integrale financiering Een gemeente sluit niet voor elke investering een aparte lening af. Dat zou een enorme administratieve werklast met zich meebrengen. Een gemeente brengt het totaal van inkomsten en uitgaven in beeld door middel van een liquiditeitenplanning. Op basis daarvan wordt nagegaan of er de komende tijd voldoende liquide middelen aanwezig zijn om de investeringsuitgaven te betalen. Is dat niet het geval, dan kan een geldlening worden afgesloten. Staat de gemeente tijdelijk rood, of heeft ze behoefte aan liquide middelen, dan wordt een kortlopende geldlening afgesloten. Voor langere perioden kunnen langlopende geldleningen worden afgesloten. De regels die hiervoor gelden, worden hieronder nader toegelicht. Schuldpositie Het begrip schuldpositie heeft betrekking op de mate waarin de gemeente schulden heeft ten gevolge van het aantrekken van geldleningen. Investeringen betaalt een gemeente niet met reserves maar met geld.
Als dat niet op de bank staat, moet de gemeente lenen. Daarmee stijgt de schuld. Treasury Bij het begrip treasury gaat het om het sturen en beheersen van, het verantwoorden over en het toezicht houden op de financiële vermogenswaarden, de financiële geldstromen, de financiële posities en de hieraan verbonden risico’s.
34
Nota Financieel Beleid
Treasurystatuut Het Treasurystatuut heeft tot doel een formeel kader te scheppen waarbinnen de treasuryactiviteiten van onze gemeente moeten plaatsvinden. Kasgeldlimiet en renterisiconorm Allebei hebben ze als doel de leningenportefeuille van de gemeenten te behoeden voor een onverantwoord grote gevoeligheid voor rentefluctuaties. Ze stellen dus een grens aan de structuur van de leningen, niet aan de hoogte. Voor het uitzetten van gelden met een looptijd korter dan een jaar geldt een maximum bedrag. Deze kasgeldlimiet is wettelijk vastgesteld op een bepaald percentage van het begrotingstotaal. De gemiddeld in een kwartaal opgenomen vlottende schuld (rekening courantkredieten, kasgeldleningen) mag dit bedrag niet overschrijden. De renterisiconorm betreft leningen met een rente typische looptijd van één jaar of langer (langlopende leningen of lang geld genoemd). Dit komt er op neer dat het renterisico in een bepaald jaar niet meer mag bedragen dan een wettelijk bepaald percentage van het begrotingstotaal. Schatkistbankieren De Wet Fido en de Regeling Schatkistbankieren decentrale overheden verplichten gemeenten om hun overtollige financiën onder te brengen bij het rijk via een afzonderlijke rekening-courant verhouding. Zo lopen alle publieke geldstromen via het rijk.
9.3.
Schatkistbankieren
Als gevolg van het schatkistbankieren, zal de Nederlands staat minder geld hoeven te lenen op de financiële markten en zal daardoor de staatschuld dalen. Met verplicht schatkistbankieren voor onder andere gemeenten beoogt het kabinet bij te dragen aan de vereiste daling van EMU-schuld van de collectieve sector. Met de Wet Houdbare Overheidsfinanciën (wet Hof) - die net als de Wet verplicht schatkistbankieren ook in 2013 in het leven is geroepen - gaat per jaar een macroplafond gelden voor het EMU-tekort van alle gemeenten samen.
9.4.
Integrale financiering
Onze gemeente hanteert een integrale financieringssystematiek. Dat wil zeggen dat we steeds kijken naar de totale financieringsbehoefte van de gemeente op enig moment. Bij de verwachting over de renteontwikkelingen wordt goed gekeken naar de liquiditeitsbehoefte en deze wordt afgezet tegen de opgave om de schuldpositie te verbeteren in absolute zin: uitgangspunt daarbij is een beheersbare schuld waarop op reguliere basis aflossingen plaatsvinden. We laten daarbij de kortlopende schuld niet onnodig oplopen waardoor lang geld moet worden aangetrokken op een voor onze gemeente ongunstig moment: een evenwichtige spreiding van de aflossingen en rentebetalingen is belangrijk bij een beheersbare liquiditeitsbegroting. De schuldpositie van een gemeente is de laatste jaren steeds meer een actueel en belangrijk thema geworden. Zo zijn er met ingang van de programmabegroting 2016 een aantal kengetallen verplicht gesteld waaronder de netto schuldquote en het solvabiliteitsratio. De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossing op de exploitatie. Het solvabiliteitsratio geeft aan in hoeverre het bezit niet is belast met schuld (= vreemd vermogen).
35
Nota Financieel Beleid
Voor de verdere toelichting op de administratieve organisatie met betrekking tot de financiering wordt verwezen naar het Treasurystatuut.
9.5.
Functies van het eigen vermogen
De gemeente heeft de keus de bezittingen op verschillende manieren te financieren. Grofweg kunnen deze financieringswijzen worden verdeeld in financiering met eigen en met vreemd vermogen. Langlopend vreemd vermogen heeft doorgaans uitsluitend een financieringsfunctie. Het eigen vermogen heeft meerdere functies. Het aanwezige eigen vermogen van de gemeente heeft altijd een financieringsfunctie, maar kent daarnaast nog een andere belangrijke functie. Het eigen vermogen van de gemeente blijkt uit de balans en betreft het saldo van de bezittingen en de schulden van de gemeente. Het bestaat uit de algemene reserve en bestemmingsreserves. Het eigen vermogen is een buffer voor het opvangen van tegenvallers in de exploitatie (de jaarlijkse uitvoering van de begroting). Vanwege de bufferfunctie moet het eigen vermogen een bepaalde minimum omvang hebben, die afhankelijk is van het risicoprofiel van de gemeente (zie het onderdeel weerstandsvermogen en risicobeheersing). Verder heeft het een functie om geld te reserveren voor een specifieke activiteit of doel. Er wordt gesproken over een reserve met een bestedingsfunctie.
9.6.
Garantieverlening en verstrekking geldleningen aan derden
Op grond van de wet is het aangaan en verstrekken van geldleningen evenals het verlenen van garanties uitsluitend toegestaan in de uitoefening van de publieke taak. De gemeente bepaalt gemotiveerd en transparant - in principe zelf wat onder de publieke taak moet worden verstaan en hoe deze zal worden uitgeoefend. De reden waarom instellingen vragen om een lening of gemeentegarantie is tweeledig: Geldverstrekkers willen geen of onvoldoende geld ter beschikking stellen als de gemeente niet garant staat; De rente van gegarandeerde geldleningen is vaak lager. Door de komst van de diverse waarborgfondsen is inmiddels de noodzaak bij de gemeente garantie te vragen minder nodig en door de wet Fido is het gemeentelijk bankieren aanmerkelijk aan banden gelegd. Het verstrekken van geldleningen behoort niet tot de primaire kerntaken van de gemeente. Kan een vereniging zich wenden tot een bankinstelling en/of een waarborgfonds, dan moet zij dit ook doen. Waarborgfondsen hebben de expertise en de contacten om aanvragen te begeleiden. Zij begeleiden en beoordelen de aanvraag van een vereniging of stichting. Daarnaast nemen zij bij borgstelling de risico’s op zich, dit in tegenstelling tot de huidige situatie, waarbij de gemeente alle risico’s loopt.
Beleidsuitgangspunten Schatkistbankieren is verplicht gesteld voor alle decentrale overheden De gemeente maakt gebruik van integrale financiering (totaalfinanciering) Het verstrekken van geldleningen behoort niet tot de primaire kerntaken van de gemeente
36
Nota Financieel Beleid
10. Reserves en voorzieningen 10.1. Inleiding De nota reserves en voorzieningen is geïntegreerd in deze nota. Daarom is de bijlage reserves en voorziening bijgevoegd.
10.2. Definities Reserves Een reserve is een afgezonderd deel van het eigen vermogen dat via de resultaatbestemming tot stand komt. Reserves worden alleen gevormd, gewijzigd en opgeheven bij raadsbesluit. 1. Algemene reserve De algemene reserve is een reserve waaraan door de gemeenteraad geen bestemming is gegeven. Een groot deel van de reserve moet worden ingezet om onze incidentele weerstandscapaciteit te versterken (zie ook het onderdeel weerstandsvermogen en risicobeheersing). De gewenste minimale omvang hebben we in deze nota bepaald gelijkgesteld aan de benodigde weerstandscapaciteit. Het overige deel van de algemene reserve is in beginsel vrij besteedbaar. De reserve heeft als belangrijkste functie het vormen van een buffer voor financiële tegenvallers. 2. Bestemmingsreserves Een bestemmingsreserve is een reserve waar de raad een bepaalde bestemming aan heeft gegeven. In onze gemeente hebben we twee bestemmingsreserves die in feite een soort van egalisatiefunctie hebben. Ongewenste schommelingen in tarieven die aan derden in rekening worden gebracht kunnen door middel van een egalisatiereserve worden opgevangen. Dit zijn de reserve afvalstoffenverwijdering en de reserve vervanging/onderhoud riolering. Wij hebben een relatief klein aantal reserves en voorzieningen. Dit geeft een overzichtelijker beeld van te besteden ruimte en de inzet daarvan.
Voor de dekking van kapitaallasten van nieuwe investeringen gaan we wel een aparte, specifiek voor die investering, dekkingsreserve kapitaallasten in stellen. 3. Dekkingsreserve kapitaallasten Voor de dekking van de kapitaallasten van een aantal nieuwe investeringen is een aparte dekkingsreserve kapitaallasten ingesteld. Deze reserve is specifiek ter dekking van de kapitaallasten van die investeringen. Deze reserve is niet vrij besteedbaar en kan ook geen andere bestemming krijgen dan de dekking van kapitaallasten zonder dat dit gevolgen heeft voor de exploitatie. We hebben een relatief klein aantal reserves en voorzieningen. Dit geeft een overzichtelijker beeld van te besteden ruimte en de inzet daarvan. Voorzieningen Voorzieningen worden gerekend tot het vreemd vermogen en worden gevormd voor: verplichtingen en verliezen waarvan de omvang op de balansdatum onzeker is, doch redelijkerwijs te schatten; op de balansdatum bestaande risico’s ter zake van bepaalde te verwachten verplichtingen of verliezen, waarvan de omvang redelijkerwijs is in te schatten; 37
Nota Financieel Beleid
kosten die in een volgend boekjaar worden gemaakt, mits het maken van die kosten zijn oorsprong mede vindt in het begrotingsjaar of in een voorafgaand begrotingsjaar en de voorziening strekt tot gelijkmatige verdeling van lasten over een aantal begrotingsjaren. De voorzieningen kunnen alleen gebruikt worden voor het doel waarvoor zij zijn ingesteld. Voorzieningen kunnen worden omschreven als vermogensbestanddelen die als vreemd vermogen zijn aan te merken, omdat deze gelden niet vrij beschikbaar zijn. Er staat namelijk altijd een verplichting of een kwantificeerbaar risico tegenover.
10.3. Verschil tussen een (bestemmings-)reserve en een voorziening Een essentieel onderscheid tussen reserves en voorzieningen is de wijze, waarop deze worden gevormd. Zoals hiervoor is aangegeven, worden reserves gevormd door de bestemming van het resultaat. Voorzieningen worden gevormd door stortingen ten laste van het resultaat en zijn daarmee dus een onderdeel van de resultaatbepaling. De belangrijkste verschillen tussen reserves en voorzieningen kunnen als volgt worden weergegeven.
Reserves
Voorzieningen
Verantw oordelijkheid
De raad is bevoegd voor het financieel beleid Het college is bevoegd voor het financieel beheer omtrent instellen, storten, onttrekken en het opheffen omtrent het instellen, storten, onttrekken en opheffen van een reserve. van een voorziening.
Wijzigen bestem m ing
Mogelijk.
Niet mogelijk.
Onderdeel van het
Eigen vermogen.
Vreemd vermogen.
Toevoeging (storting) en onttrekking (besteding)
Resultaatbestemming.
Resultaatbepaling.
Het resultaat van de baten en lasten leidt tot een De storting in een voorziening komt ten laste van een storting in respectievelijk onttrekking aan de reserve. programma. Een raadsbesluit hiertoe is vereist. Rechtstreeks onttrekking is niet toegestaan.
Rechtstreekse onttrekking aan een voorziening.
Financiële onderbouw ing
Niet verplicht op basis van BBV.
Verplichte onderbouw ing.
Indelingen
- Algemene reserve. - Bestemmingreserves.
- Verplichtingen en verliezen. - Bestaande risico's op verplichtingen en verliezen. - Egalisatie van kosten.
Beleidsuitgangspunt Voor de dekking van kapitaallasten van nieuwe investeringen kunnen we welis een aparte, specifiek voor die investering, dekkingsreserve kapitaallasten inge stellend.
38
Nota Financieel Beleid
39
Nota Financieel Beleid
11. Verbonden Partijen 11.1.
Visie op verbonden partijen
In de notitie Verbonden Partijen (commissie BBV, oktober 2016) zijn de bepalingen en richtlijnen van Verbonden Partijen opgenomen en in werking getreden met ingang van het begrotingsjaar 2018. Onze visie op verbonden partijen is dat de gemeente alleen participeert in een verbonden partij als daarmee de publieke taak is gediend. Er zijn diverse redenen om deel te nemen aan een verbonden partij. In de gemeenschappelijke regeling of in de statuten is de doelstelling van de verbonden partij geformuleerd. Hoewel dat niet bij elke samenwerkingsvorm expliciet wordt vermeld, gaat het vaak om: •
Efficiency voordeel door grotere schaal;
•
Risicospreiding;
•
Grotere machtspositie ten opzichte van andere partijen in de markt;
•
Onvoldoende capaciteit (kwalitatief en kwantitatief) in eigen huis;
•
Beter kunnen voldoen aan wet- en regelgeving.
•
Wettelijke verplichting
40
Nota Financieel Beleid
Bijlagen Bijlage 1: Lijst van afschrijvingstermijnen en methoden 1. Afschrijvingslasten De hoogte van de jaarlijkse afschrijvingslasten wordt bepaald door: • de afschrijvingsbasis • de afschrijvingsmethode • de afschrijvingstermijn • de ingangsdatum van het afschrijven 2. Afschrijvingsbasis Onder de afschrijvingsbasis wordt verstaan het bedrag waarop wordt afgeschreven. De afschrijvingsbasis wordt bepaald door de verkrijgings- of vervaardigingsprijs minus de restwaarde, eventuele bijdragen van derden en reserves. 3. Afschrijvingsmethoden. Gemeenten zijn vrij om de wijze van afschrijving te bepalen. De afschrijvingsmethode is medebepalend voor de afschrijvingscomponent van de kapitaallasten. De gemeente Weststellingwerf hanteert de lineaire afschrijvingsmethode. 4. Afschrijvingstermijn. In onderstaande tabel zijn de afschrijvingstermijnen van activa aangegeven. Deze zijn bindend. Wanneer het gewenst is om hiervan af te wijken, moet dit via raadsbesluit worden bevestigd. Deze tabel is niet limitatief en kan verder aangevuld worden. Omschrijving Immateriële vaste activa Betaalde boeterente bij vervroegd aflossen
Balanscategorie (conform art. 52 BBV)
Afschrijvingstermijn
Sluiten geldlening, agio en disagio
Niet activeren met uitzondering van oversluiten van lening, dan maximaal de. looptijd nieuwe lening.
Materiële vaste activa Economisch nut Gronden en terreinen
Gronden en terreinen
Woning (geëxploiteerd) Renovatie woning Woonwagen/Chalet Chalet
Woonruimten Woonruimten Woonruimten Woonruimten
Bedrijfsgebouw (algemeen) Bedrijfsgebouw (tijdelijk) Renovatie bedrijfsgebouw
Bedrijfsgebouwen Bedrijfsgebouwen Bedrijfsgebouwen
niet 40 jaar 20 jaar 25 jaar 25 jaar 40 jaar gebruiksduur 25 jaar 41
Nota Financieel Beleid
Schoolgebouw Brandweerkazerne Reconstructie/aanleg parkeerterrein Aanleg grasveld Aanleg kunstgrasveld (bovenbouw) Aanleg kunstgrasveld (onderbouw) Aanleg begraafplaats
Bedrijfsgebouwen Bedrijfsgebouwen Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken
540 jaar 40 jaar 25 jaar 15 jaar 15 jaar 30 jaar 30 jaar
Personenauto Bestelbus Aanhangwagen Vrachtwagen Heftruck Veegmachine Zoutstrooier
Vervoermiddelen Vervoermiddelen Vervoermiddelen Vervoermiddelen Vervoermiddelen Vervoermiddelen Vervoermiddelen
8 jaar 8 jaar 10 jaar 10 jaar 10 jaar 8 jaar 8 jaar
Technische installaties (algemeen) Zonnepanelen Machines (algemeen) Gereedschap (algemeen) Noodstroomvoorziening Stemsysteem Kasregister Telefooninstallatie en toestellen Snij- en bindmachines Kopieermachines Fotoapparatuur en beamer Hardware Software Inventaris / (Kantoor) meubilair en overige vaste inrichting Materiële vaste activa
Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Machines, apparaten en installaties Overig materiele vaste activa Overig materiele vaste activa
15 jaar 15 jaar 10 jaar 5 jaar 10 jaar 10 jaar 5 jaar 7 jaar 5 jaar 5 jaar 5 jaar 5 jaar 5 jaar 10 jaar
Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken
50 jaar 50 jaar 50 jaar 15 jaar 50 jaar
Grond-, weg- en waterwerken
15 jaar
Grond-, weg- en waterwerken
15 jaar
Economisch nut, waarvoor ter bestrijding van de kosten een heffing kan worden geheven Reconstructie/aanleg riolering Drukriolering (bouwkundig gedeelte) Drukriolering (leidingen) Drukriolering (elektromechanisch gedeelte) Individuele Behandeling Afvalwater (IBA) (behuizing) Individuele Behandeling Afvalwater (IBA) (mechanisch deel) Gemengd en dwa gemaal (elektromechanisch gedeelte)
42
Nota Financieel Beleid
Gemengd en dwa gemaal (bouwkundig gedeelte) RWA gemaal (elektromechanisch gedeelte) RWA gemaal (bouwkundig gedeelte) Vijzelgemaal (elektromechanisch gedeelte) Vijzelgemaal (bouwkundig gedeelte)
Grond-, weg- en waterwerken
50 jaar
Grond-, weg- en waterwerken
15 jaar
Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken
50 jaar 15 jaar 50 jaar
Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken Grond-, weg- en waterwerken
215 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 25 jaar 40 jaar 20 jaar 25 jaar 25 jaar 10 jaar 15 jaar 25 jaar
Openbaar groen: Beplanting
Overige materiële vaste activa
15 jaar
Financiële vaste activa Onderwijs 1e inrichting kasten Onderwijs 1e inrichting OLP
Bijdrage activa in eigendom derden Bijdrage activa in eigendom derden
8 jaar 8 jaar
Bijdragen aan activa van derden Bijdragen aan activa van derden
Bijdrage aan activa van derden
Activa in de openbare ruimte met een maatschappelijk nut Speelvoorzieningen Reconstructie/aanleg wegen Reconstructie/aanleg fietspad Reconstructie/aanleg voetpad Beschoeiing Tunnel Duikers Steigers Bushaltes Openbare verlichting: masten Openbare verlichting: armaturen Bruggen (bouwkundig deel) Bruggen (werktuigbouwkundig gedeelte) Bruggen (elektrotechnisch gedeelte) Bruggen (hydraulisch gedeelte) Beweegbare bruggen (werktuigbouwkundig gedeelte)
Ineens, of maximaal 15 jaar
5. De ingangsdatum van het afschrijven Met het afschrijven op een kapitaalgoed wordt begonnen in het begrotingsjaar dat volgt op het jaar waarin het actief gereed komt dan wel verworven wordt. Extra afschrijving vindt plaats wanneer de levensduur of de gebruiksduur tijdens de looptijd van het object korter blijkt te zijn dan eerder was aangenomen (conform art. 65 BBV ). Vanuit duurzaamheidsprincipe worden steeds vaker tweedehands kapitaalgoederen aangeschaft. In deze gevallen wordt de afschrijvingstermijn bepaald door de levensduur van het actief.
43
Nota Financieel Beleid
Bijlage 2: Reserves en voorzieningen3 Reserves: 1 Naam van de reserve: Type
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 2 Naam van de reserve: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 3 Naam van de reserve: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 4 Naam van de reserve: Type
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 5 Naam van de reserve:
Algemene reserve Algemene reserve Reserve ter dekking van (on)voorziene risico's die niet op een andere wijze zijn op te vangen. Onvoorziene risico's zijn risico's die niet van te voren zijn in te schatten en niet te voorkomen en niet te beïnvloeden zijn. € 4.673.000 Handhaven Reserve afvalstoffenverwijdering Bestemmingsreserve Egalisatiereserve om eventuele fluctuaties in het tarief op te kunnen vangen. € 556.000 Handhaven Reserve vervanging/onderhoud riolering Bestemmingsreserve Egalisatiereserve om eventuele fluctuaties in het tarief op te kunnen vangen. € 1.265.000 Handhaven Bestemmingsreserve investeringsambities Bestemmingsreserve Deze reserve is bij de behandeling van de jaarstukken 2017 door de raad ingesteld. Het is gevoed vanuit diverse raadsbesluiten, waaronder voordelige exploitatieresultaten, de voorziening precario en het collegeprogramma 20232026. € 15.162.000 Handhaven Bestemmingsreserve engergietransitie
Type
Bestemmingsreserve
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen
Deze reserve is in de loop van 2019 door de raad ingesteld. Het is gevoed met de eenmalige bijdrage van € 248.500 voor de realisatie van de zonneparken Wolvega en Noordwolde en de huuropbrengsten over de afgelopen jaren. € 353.000 Handhaven
3 Het overzicht van reserves en voorzieningen is geactualiseerd op basis van de Programmabegroting
2024. 44
Nota Financieel Beleid
6 Naam van de reserve: Type
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 7 Naam van de reserve: Type
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen
Bestemmingsreserve Noodfonds energie Bestemmingsreserve Deze reserve is bij de behandeling van de begroting 2023 door de raad ingesteld voor de compensatie van stijgende energielasten bij organisaties/verenigingen. € 495.000 Handhaven Dekkingsreserve kapitaallasten Dekkingsreserve kapitaallasten Deze reserve bestaat uit het totaal van dekkingsreserves kapitaallasten. Deze zijn door de raad ingesteld voor de dekking van kapitaallasten van diverse projecten waaronder het project Centrum Wolvega, herinrichting de Blesse en project Driewegsluis. De reserve is gevoed vanuit de bestemmingsreserve investeringsambities. € 19.086.000 Handhaven
45
Nota Financieel Beleid
Voorzieningen: 1 Naam van de voorziening:
Voorziening Nalatenschap dames Hofstee
Type
Doeluitkering van derden
Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen
Deze voorziening is gevormd uit een legaat met als verplichting dat de opbrengsten ten gunste komen van de Triade. € 151.000 Handhaven
2 Naam van de voorziening: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 3 Naam van de voorziening: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 4 Naam van de voorziening: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 5 Naam van de voorziening: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen 6 Naam van de voorziening: Type Omschrijving Geraamde stand per 1-1-2024 Handhaven / opheffen
Verlofsparen Verplichtingen en/of verliezen Deze voorziening voorziet in de dekking van de verplichting van spaarverlof van medewerkers. € 163.000 Handhaven Voorziening uitkering pensioenen gewezen wethouders Verplichtingen en/of verliezen Pensioenuitkering aan (weduwen/weduwnaars van) gewezen wethouders. € 2.725.000 Handhaven Voorziening opbouw pensioenen gewezen wethouders Verplichtingen en/of verliezen Reservering voor de pensioenen van wethouders. € 2.352.000 Handhaven Voorziening ontslagvergoeding voormalige wethouders Risico`s op verplichtingen en/of verliezen Reservering voor de betaling van wachtgeld voor voormalig wethouders. € 81.000 Handhaven Voorziening afkoopsom onderhoud graven Bestemmingsreserve Deze voorziening voorziet in de dekking van toekomstige onderhoudskosten aan de graven en begraafplaats. € 559.000 Handhaven
46