Bijlage 3 - Nota leidraad Appelscha (0098630525)
Tekst van het document
worden meegenomen? Deze verkenning leidt tot een principebesluit van de gemeenteraad om wel of geen medewerking te verlenen aan het initiatief.
Het opstellen van een stedenbouwkundig plan start met een gedegen inventarisatie en analyse van het plangebied en de omgeving. Op basis hiervan worden de ruimtelijke en programmatische mogelijkheden verkend middels een variantenstudie met meerdere stedenbouwkundige schetsen. Uit deze variantenstudie wordt door een werkgroep, met daarin onder andere medewerkers vanuit verschillende relevante beleidsvelden, een voorkeursvariant gekozen. Deze voorkeursvariant wordt uitgewerkt in een voorlopig ontwerp stedenbouwkundig plan en een concept beeldkwaliteitsplan waarin de gewenste uitstraling van de openbare ruimte en de bebouwing is beschreven. Ook wordt in dit stadium een schetsontwerp inrichtingsplan opgesteld.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
69
Tijdens de ontwerpfase wordt niet alleen getekend maar ook gerekend zodat er in deze fase een duidelijk beeld is van de kosten voor aanleg en beheer en opbrengsten van de gebiedsontwikkeling. Daarnaast worden in deze fase de plannen voorgelegd aan tal van externe deskundigen zoals bijvoorbeeld het waterschap, adviesorganisatie omgevingskwaliteit, de veiligheidsregio en exploitanten van kabels en leidingen. Op basis hiervan worden het voorlopig ontwerp stedenbouwkundig plan (tevens de onderlegger voor het bestemmingsplan of omgevingsplan), het schetsontwerp openbare ruimte en het concept beeldkwaliteitsplan uitgewerkt in definitieve plannen. De definitieve plannen worden vastgesteld door de gemeenteraad.
Uitvoering
Om de beoogde ruimtelijke kwaliteit te borgen is het belangrijk ook in deze fase ruimtelijke ontwerpers te betrekken, bijvoorbeeld door beoordeling van het bestek van de openbare ruimte en het laten controleren van de daadwerkelijke uitvoering op het werk. Tijdens de uitvoering worden ook concrete bouwplannen ontwikkeld door particulieren, projectontwikkelaars en/of corporaties die vragen om begeleiding en beoordeling in het kader van het vergunningentraject. Het door de gemeenteraad vastgestelde beeldkwaliteitsplan voor de gebiedsontwikkeling vormt hiervoor het kader. Voor de begeleiding en beoordeling van deze concrete bouwplannen zijn er naast de reguliere advisering vanuit de adviescommissie omgevingskwaliteit verschillende andere vormen mogelijk zoals het aanstellen van een supervisor of het oprichten van een kwaliteitsteam. Dit biedt een aantal voordelen. Geïnteresseerden kunnen meer aan de hand genomen worden en de supervisor of het kwaliteitsteam kunnen door de gemeente breder ingezet worden voor de advisering over ruimtelijke kwaliteit. Adviezen over bouwplannen worden uitgebracht aan het college van Burgemeester en Wethouders. 70
Maatwerk
Iedere gebiedsontwikkeling is maatwerk. Toch zijn er wel een paar algemene aandachtspunten te benoemen voor de locatiekeuze en de stedenbouwkundige opzet. Bij het bepalen van de locatie doet zich de kans voor om eventuele ruimtelijke knelpunten in het dorp te corrigeren of een sleets landschap een kwaliteitsimpuls te geven. Ook kan de locatiekeuze een positieve bijdrage leveren aan het in stand houden van voorzieningen. Bij de locatiekeuze is het ook belangrijk om rekening te houden met de bodem en het watersysteem om grote maatschappelijke kosten op de langere termijn te voorkomen. Is er voldoende zoet water aanwezig in perioden van droogte? Is er bij hevige regenval kans op overstroming en/of is er sprake van bodemdaling? Als de keuze voor de locatie is gemaakt, is het belangrijk om ervoor te zorgen dat de stedenbouwkundige opzet zich goed voegt in de dorpse omgeving. Bijvoorbeeld door aan te haken op de patronen in het dorp en het landschap en/of zichtlijnen te koesteren en daar waar mogelijk het landschap naar binnen te trekken. Verder is het onder andere belangrijk om met de bebouwing en de inrichting aan te sluiten op de dorpse maat en schaal en de openbare ruimte aan te kleden met diverse soorten streekeigen groen.
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
71
Monumenten Cultureel erfgoed in het algemeen en monumenten in het bijzonder kunnen zich verheugen op een steeds bredere belangstelling. Zo ook in Appelscha waarin een wandeling is uitgezet langs een aantal bijzondere panden en objecten die het verhaal vertellen van het dorp. Appelscha telt op dit moment 11 Rijksmonumenten en 10 gemeentelijke monumenten. Variërend van een sluis, een grensmarkering, enkele woningen, boerderijen tot een kerk. Monumenten zijn van belang wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap, hun cultuurhistorische waarde of hun belang voor de plaatselijke geschiedenis. Maar ook een bijzonder ontwerp (van een belangrijke architect) kan een overweging zijn voor het toekennen van de monumentstatus. Voor de dorpsbewoners vormen de monumenten vertrouwde ijkpunten die bijdragen aan het creëren van een thuisgevoel. Voor de vele bezoekers van Appelscha vormen de monumenten de smaakmakers in het dorp. Dit gebouwde erfgoed verdient onze gezamenlijke zorg en aandacht zodat wij deze bijzondere gebouwen door kunnen geven aan toekomstige generaties.
Vergunningcheck
Het voortbestaan van monumenten is het beste gewaarborgd door passend gebruik van het object en door planmatig onderhoud. Sommige onderhoudswerkzaamheden zijn vergunningsvrij maar de meeste ingrepen zijn vergunningsplichtig zoals het (gedeeltelijk) slopen, verstoren, verplaatsen of wijzigen van een (voorbeschermd) gemeentelijk-, provinciaal of rijksmonument of het herstellen evenals bij het gebruik daarvan waardoor het wordt ontsiert of in gevaar gebracht. Daarnaast wordt onder de Omgevingswet ook expliciet aandacht gevraagd voor het behoud en bij voorkeur versterking van de omgeving van het monument. De gedachte hierachter is dat de omgeving een belangrijke rol speelt bij de beleving van het monument. Wat onder de omgeving van een monument wordt verstaan,
72
Hoofdstuk 4 | Opgaven
verschilt van geval tot geval en is onder andere afhankelijk van de ligging en de maat en de schaal van het monument. Via de website van de gemeente kan een vergunningcheck worden uitgevoerd.
Een goed begin …
Het onderhouden maar ook, restaureren, verduurzamen en het aanpassen van monumenten vraagt om specifieke kennis en vaardigheden. Het ontwerpen en het uitvoeren van dergelijke werkzaamheden aan een monument vragen om specialistische vakkennis en ervaring met het omgaan met monumenten. Het is belangrijk om als initiatiefnemer deze elevante deskundigheid te organiseren. Als de beoogde werkzaamheden vergunningsplichtig zijn, is het aan te bevelen om zo snel mogelijk contact op te nemen met de erfgoeddeskundigen van de gemeente en/of de onafhankelijke gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit. Door voorafgaand aan de planvorming al in overleg te gaan, kan gezamenlijk worden vastgesteld welke gegevens beschikbaar zijn, wat er nog noodzakelijk is voor uw aanvraag, welke deskundigheid hierbij benodigd is en hoe het vergunningentraject eruitziet.
Monumentale waarden staan centraal
Het is belangrijk dat bij de ontwikkeling van een plan voor een monument de monumentale waarden van het monument voldoende worden gerespecteerd. Bij het opstellen van een plan kan de zogenaamde registeromschrijving (redengevende omschrijving) dienen als vertrekpunt. Maar, een registeromschrijving is vaak te summier en/of juridisch van aard. Daarom is bij grotere ingrepen aan monumenten vaak aanvullend bouwhistorisch onderzoek aan het monument gewenst. De uitkomsten van een dergelijk bouwhistorisch onderzoek kunnen als basis dienen voor het ontwerp en bij de keuzes die moeten worden gemaakt.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
73
Bovengenoemde gegevens worden, omdat het door het unieke karakter van iedere opgave niet mogelijk is vooraf beoordelingscriteria op te stellen, in het vergunningengtraject ook gebruikt om een aanvraag voor een omgevingsvergunning te beoordelen.
Uitgangspunten voor planvorming
Als de opgave en de monumentale aspecten helder zijn en de juiste (ontwerp)deskundigheid is georganiseerd, wordt het initiatief door de initiatiefnemer en zijn of haar adviseurs uitgewerkt in een goed plan. Het maken van een goed plan is altijd maatwerk. Ter inspiratie en als ontwerpkader hebben de adviescommissies, waaronder de adviescommissie omgevingskwaliteit, voor gemeenten in 2008 de publicatie ‘10 uitgangspunten voor het omgaan met monumenten’ opgesteld. In de bijlagen is deze publicatie opgenomen. De algemene uitgangspunten zijn:
Tot slot is het aan te bevelen om de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit in een vroeg stadium van het ontwerpproces te betrekken. Door het bundelen van specialistische kennis en ontwerpkracht, ontstaan betere plannen. De ervaring leert bovendien dat het ontwerpproces hierdoor soepeler en efficiënter verloopt. Bij de ontwerpgesprekken met de gemeente worden bovenstaande uitgangspunten én voor de opgave relevante onderwerpen voor het gesprek uit hoofdstuk 4 betrokken.
1. Het maatschappelijk belang van monumenten; 2. Levende monumenten veranderen; 3. Waarin zit de waarde van beschermde monumenten; 4. De voortgaande geschiedenis van bouw en gebruik; 5. Het huidige monument is uitgangspunt; 6. Drie schaalniveaus; 7. Het monument in zijn omgeving; 8. Structuur en stijl van monumenten; 9. Constructies, materialen, kleuren en details; 10. Een wereld vol monumenten voor de toekomst. Daarnaast is de zogenaamde restauratieladder opgesteld aan de hand waarvan de keuze voor de aanpak ten aanzien van behoud, herstel of vernieuwing kan worden afgewogen.
74
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
75
Openbare ruimte Ontwerpbenadering
Een zorgvuldige inrichting van de openbare ruimte is heel belangrijk voor de vitaliteit en leefbaarheid van een kern. Het aanpakken van de openbare ruimte biedt doorgaans tal van kansen op het vlak van positieve gezondheid (bewegen, spelen, ontmoeten), biodiversiteit en klimaatadaptatie. Daarnaast leert de ervaring dat de aanpak van de openbare ruimte vaak een vliegwiel is en tal van private investeringen uitlokt variërend van het netjes onderhouden van tuinen tot het opknappen en/of herbestemmen van hele panden. Zo beschouwd, heeft de gemeente als eigenaar en beheerder van de openbare ruimte een belangrijke sleutel om Appelscha mooi en duurzaam te maken en houden. Om al deze kansen te pakken, is het belangrijk om inrichtingsopgaven in de openbare ruimte te benaderen als een ontwerpopgave. Iedere ontwerpopgave is maatwerk en vraagt om goed opdrachtgeverschap en de inzet van ontwerpkracht in het hele proces, van idee tot uitvoering.
Goed opdrachtgeverschap
In het merendeel van de gevallen zal de gemeente optreden als opdrachtgever voor het ontwerp van de openbare ruimte. De wijze waarop de gemeente invulling geeft aan de rol als opdrachtgever is in belangrijke mate bepalend voor de uiteindelijke ruimtelijke kwaliteit. Zo is het cruciaal om in een offerte-uitvraag en gunningscriteria ruimtelijke kwaliteit expliciet mee te nemen en alleen ruimtelijk ontwerpers te betrekken met ter zake relevante deskundigheid. Om de creativiteit van de ruimtelijk ontwerpers te benutten, is het verstandig om bij de offerteuitvraag zoveel mogelijk te werken met heldere, kwalitatieve doelen die met de inrichting worden beoogd. Daarnaast is het zaak de financiële kaders vanuit een langetermijnperspectief te bepalen. Door rekening te houden met de levensduur en de restwaarde van producten is het vaak mogelijk om hoogwaardige materialen toe te passen die mooi verouderen. 76
Opgaven
Zorgvuldig proces
Omwille van een goed ontwerp en een soepel proces is het belangrijk dat (toekomstige) bewoners, adviseurs van de adviescommissie omgevingskwaliteit en andere belanghebbenden in een vroeg stadium en op diverse ijkmomenten in het proces worden betrokken. Daarnaast is het zaak dat de ruimtelijk ontwerper de samenwerking zoekt met specialisten op het vlak van groen en beheer, civiele techniek, cultureel erfgoed en verkeer. Om geen kansen te missen, dienen alle ontwerpstappen van een grondige inventarisatie en analyse via een ontwerponderzoek naar de (on) mogelijkheden met diverse schetsontwerpen met sfeerbeelden, principeprofielen en voorbeeldfoto’s tot de uitwerking hiervan in een voorlopig en definitief ontwerp met profielen, materiaalstroken, details, beplantingslijsten te worden doorlopen. Om ervoor te zorgen dat de beoogde kwaliteit ook daadwerkelijk gerealiseerd wordt, dient het ontwerp zorgvuldig te worden vertaald in een bestektekening en is het belangrijk dat de ruimtelijk ontwerper toeziet op de juiste uitvoering.
Maatwerk
Het maken van een ontwerp voor de openbare ruimte is altijd maatwerk. Desalniettemin zijn er wel aandachtspunten die bij iedere ontwerpopgave relevant zijn. Allereerst kennen kleine kernen zoals Appelscha een sterke relatie met het landschap. Door bijvoorbeeld zichten op het landschap te behouden of het landschap het dorp in te trekken, blijft het landschap in het dorp voelbaar. Daarnaast is het belangrijk dat bij het ontwerp voor de openbare ruimte de ruimtelijk historische hoofdstructuur herkenbaar en afleesbaar wordt gehouden en dat een ontwerp reageert op de kwaliteiten en waarden van de omgeving waarin het initiatief speelt. Vermijd stadse en/of standaardoplossingen, maar sluit aan bij het karakter van de omgeving. Zo ontstaat een aantrekkelijk en gevarieerd beeld met betekenisvolle verschillen. Om de gezondheid van
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
77
de bewoners te bevorderen is het belangrijk om de openbare ruimte uitnodigend vorm te geven met veel ruimte voor wandelen, fietsen, spelen en ontmoeten in combinatie met het zoveel als mogelijk verlagen van de snelheid van het autoverkeer. Klimaatverandering vraagt om beperking van de hoeveelheid verharding en ruimte voor water en groen in de openbare ruimte. Minder verharding leidt tot minder opwarming tijdens perioden van hitte en het groen en water bieden kansen voor het vertraagd afvoeren en bufferen van regenwater. Ook leidt minder verharding tot een rijker bodemleven. Tenslotte is het om de biodiversiteit te bevorderen belangrijk om in de openbare ruimte water- en groenstructuren zoveel als mogelijk met elkaar te verbinden, ecologisch in te richten en te beheren en gebruik te maken van verschillende soorten streekeigen beplanting.
78
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
79
4
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt
80
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
81
82
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
83
Appelscha in beeld Es- en kanaaldorp met recreatieve voorzieningen
Schotanuskaart (1718) bron: https://www.frieslandopdekaart.nl/kaarten/
84
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt
Ontstaansgeschiedenis Esdorp De kern Appelscha ligt in het oosten van de gemeente Ooststellingwerf op de flank van het Fries-Drents Plateau. Het huidige Appelscha is in de 11de eeuw als agrarische nederzetting ontstaan op een zandrug in het hoogveen. Deze laatmiddeleeuwse nederzetting, vroeger Hoog-Appelscha genaamd, bestond uit een aantal boerderijen die met de achterzijde langs een brinkachtige ruimte, de Mandebrink (de huidige Boerestreek) lagen. Het dorp is van oorsprong een esdorp met aan weerszijden de Westeresch en de Oosterse Es. Het esdorp werd omringd door zandige heidevelden (indertijd de Appelscha Zand-Duinen) en veengebieden (toen nog de Appelschaster-Fochteloër venen). Rond het midden van de 15e eeuw zijn tussen de veengebieden en Hoog-Appelscha, buiten het dorpsgebied, leidijken aangelegd om te voorkomen dat het zure veenwater de landbouwpercelen zou bereiken.
bij Appelscha werden twee verlaten of sluiscomplexen aangelegd, het 7de of Stokers Verlaat en het 8ste of Bovenste Verlaat. Bij het 7de verlaat werd in 1818 een brug aangelegd en bij het 8ste verlaat een groot huis, de Augustinusstate (1848). De systematische vervening van het hoogveen trok veel nieuwe bewoners aan. Hierdoor ontstond aan de vaart een nieuw dorp met schouder aan schouder verschillende soorten panden, waaronder melkfabriek “De Landman” (1892) en de Hervormde kerk (1869). Achter de bebouwing aan het kanaal werd een ijsbaan aangelegd (1872). De turfwinning raakt eind 19e eeuw naar de achtergrond door de opkomst van steenkool. De turfstekers worden boerenarbeiders. Er wordt in deze periode geëxperimenteerd met nieuwe landbouwkundige technieken en innovatieve boerderijen. De modelboerderij (1914) aan de Bruggelaan is hiervoor illustratief.
Historische kaart ca. 1900 (bron: topotijdreis)
modelboerderij
Kanaaldorp In de 19de eeuw kreeg de nederzetting Hoog-Appelscha de naam Oud-Appelscha ter onderscheid van het nieuwe Appelscha dat zich aan weerszijden van de Opsterlandse Compagnongsvaart ontwikkelde. In 1828 was men met het graven de Opsterlandse Compagnievaart tot voorbij Appelscha gevorderd en had men vanuit de vaart verschillende wijken tot in het hoogveen aangelegd zoals de Eerste Wijk en de Nieuwe Vaart. In de Opsterlandse Compagnievaart
Recreatiedorp Staatsbosbeheer begint eind 19e eeuw met het bebossen van de Appelscha Zand-Duinen om hout te produceren en het onderstuiven van de akkers in de dorpsomgeving tegen te gaan. Deze bossen vormen tientallen jaren later door de aanwezige rust en frisse lucht de aanleiding voor de vestiging van het Friesch Volkssanatorium (1922) voor tuberculosepatiënten. In loop van de 20e eeuw worden de uitgestrekte bossen, de heidevelden en het Aekingerzand ontdekt als recreatieoord
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
85
voor vakantiegangers en dagjesmensen. Buiten het dorp rondom de Bosberg verrijzen een openluchtbad en een openluchttheater en op de Bosberg zelf kan men vanaf de uitkijktoren Belvedère genieten van het uitzicht over de omgeving. Op en rondom de Boerestreek verrijzen cafés en theehuizen voor toeristen. In de jaren ’70 wordt bij het openluchtbad bungalowpark De Valouwe gebouwd en verrijst achter caférestaurant Duinen Zathe het gelijknamige pretpark. In 2002 is dit pretpark verplaatst naar de Westeres. Het afgelopen decennium is de Boerestreek heringericht en de uitkijktoren Belvedère op de Bosberg vervangen door de huidige Bosbergtoren. Ook de openbare ruimte van de Vaart is in deze periode aangepakt en in het kanaal zijn steigers aangebracht voor het aanleggen van plezierboten.
Compleet dorp In het begin van de 20e eeuw groeit Appelscha met individuele bebouwing langs de historische (uitvals)wegen en laantjes tussen het es- en kanaaldorp. De bereikbaarheid van het dorp wordt in deze periode verbeterd door de aanleg van de tramlijn (1915) van de Nederlandse Tramweg Maatschappij (NTM) langs de Vaart Zuidzijde. Na de Tweede Wereldoorlog komt de ontwikkeling van Appelscha door de bevolkingstoename in een stroomversnelling. Tussen de historische (uitvals)wegen en laantjes worden planmatige woonwijken aangelegd met ieder hun eigen karakter. Door verbeteringen aan het wegenstelsel en de toename van het autobezit loopt het tramgebruik terug en wordt de lijn in 1962 opgeheven. De tramlijn is niet meer herkenbaar en afleesbaar.
https://beeldbank.hvappelscha.nl
86
Vanaf de jaren ’90 van de vorige eeuw maakt Appelscha de sprong over de Vaart. Ter weerszijden van de Eerste Wijk verrijst AppelschaNoord. Deze woonwijk, met zichtlijnen naar het landschap, is geënt op het verkavelingspatroon en volgt de wijkenstructuur. In de jaren ’10 van deze eeuw wordt aan de Vaart Zuidzijde het winkelcentrum Appelscha gebouwd. Dit winkelcentrum biedt onder andere plaats aan een aantal supermarkten. Naast een winkelcentrum beschikt Appelscha nog over diverse andere voorzieningen zoals twee basisscholen, een sportpark en een sporthal.
winkelcentrum Appelscha
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
87
Kwaliteitskaart Appelscha
88
Hoofdstuk 4 | Welstandscriteria gebieden
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
89
Gebieden met een eigen karakter Individuele bebouwing aan de Vaart
Kenmerken
De Vaart is een centrum-dorps leefmilieu. De panden in deelgebied de Vaart zijn vrijstaand en overwegend kleinschalig. De bebouwing heeft een individueel karakter en er komen diverse gebouwtypen van burgerwoningen tot pakhuizen en/of fabrieken voor. De panden zijn gericht op de Vaart en staan over het algemeen in een rooilijn dicht op het water. De afstand tussen de panden is beperkt. Op bijzondere plekken, zoals bij sluizen, is de bebouwing het meest geconcentreerd. De verschillende kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.
Doelen
Het doel is om het karakter van de Vaart behouden en versterken, klimaatbestendig te maken en de biodiversiteit te vergroten. Het bestaande ruimtelijke beeld vormt de leidraad voor verder ontwikkeling. Incidenteel is er ruimte voor nieuwe ruimtelijke oplossingen. De gemeente ziet een aantal kansen om deze doelen te bereiken.
Het ‘kanaaldorp’ bevindt zich aan weerszijden van de vaart. Dit gebied vormt de ruggegaat van Appelscha.
90
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan De Vaart
Allereerst zijn er kansen in de openbare ruimte. Zo vraagt de zuidzijde van de Vaart om een herinrichting waarbij de auto te gast is. Hierdoor wordt de Vaart een veel aangenamere plek om te verblijven en te recreëren. Door bij deze herinrichting het materiaal- en kleurgebruik af te stemmen op de noordzijde, ontstaat een samenhangend geheel. Daarnaast kan de biodiversiteit worden versterkt door een natuurinclusieve inrichting en beheer van de oevers. De Vaart wordt continue begeleid met boombeplanting. De bomenrijen versterken de natuurwaarden en zorgen daarnaast voor een
aangenaam klimaat. Bruggen en sluizen vormen evenals de dorpsentrees ruimtelijk aanleidingen om de inrichting te verbijzonderen. Ten tweede vraagt de overgang tussen de openbare ruimte en de bebouwing om aandacht. Dit komt de leefbaarheid en de uitstraling van de Vaart ten goede. Ieder pand krijgt een passende overgang. Overgangen zijn over het algemeen compact en bestaan uit geveltuinen, stoepen of ondiepe tuinen met op de erfgrens een gietijzeren sierhekwerken, gebroken witte houten hekjes of streekeigen lage hagen. Het materiaalgebruik is hoogwaardig en doorgaans kleinschalig. Ten derde verdient de bebouwing op bepaalde plekken extra aandacht. Bij leegstaande panden wordt, omdat dit duurzamer is, ingezet op herbestemming voor wonen en/of andere functies. Als sloop/nieuwbouw onvermijdelijk is, bestaat de bouwhoogte van de nieuwbouw doorgaans één bouwlaag met kap. Daarnaast worden nieuwe gebouwen geïnspireerd op de gebouwtypen die voorkomen aan de Vaart. De nieuwbouw is gericht op het kanaal en de bebouwing staat in één rooilijn. Bijzondere functies kunnen zijn teruggeplaatst. De afstand tussen de bebouwing is regelmatig, met uitzondering van bruggen en sluizen waar panden dichter op elkaar worden geplaatst. Alle panden hebben een eigen gezicht. Materialen die worden toegepast, verouderen mooi en worden afgestemd op het bestaande materiaalpalet langs het kanaal.
Het kleurgebruik sluit aan op het heersende kleurgebruik in de omgeving.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
91
Uitsnede deelgebied
Geschiedenis
Verkeer
Bodem en landschap
Groen en/of water
Hoogtekaart
Bebouwing
Op de historische kaart uit circa 1930 (bron: topotijdreis.nl) is het kanaaldorp goed te zien. Al in 1828 was men met het graven de Opsterlandse Compagnievaart tot voorbij Appelscha gevorderd en had men vanuit de vaart verschillende wijken tot in het hoogveen aangelegd. Bij het 7de verlaat werd in 1818 een brug aangelegd en bij het 8ste verlaat een groot huis, de Augustinusstate (1848). De systematische vervening van het hoogveen trok veel nieuwe bewoners. Hierdoor ontstond aan de vaart een nieuw dorp met schouder aan schouder verschillende soorten panden, waaronder melkfabriek “De Landman” (1892) en de Hervormde kerk (1869).
Het landschap is een resultaat van geologische processen in combinatie met menselijk handelen. Hierdoor zijn drie verschillende landschapstypen in en om Appelscha ontstaan. Het kanaaldorp maakt deel uit van het Fries essenlandschap (geel, z.z. vaart) en het woudontginningslandschap (lichtbruin, n.z. vaart). bron: www.fryslan.maps. arcgis.nl In beide landschapstypen komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.
De hoogtekaart (bron: www.ahn.nl) toont dat het kanaaldorp op een hoogte van circa 9 meter boven NAP is gelegen. Het kleurverschil van geel naar oranje geeft aan dat het terrein hier tot circa 10,5 meter boven NAP oploopt.
92
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan De Vaart
De lange rechte lijn van de vaart bepaalt de verkeersstructuur van dit gebied. De bruggen haaks hierop en de lichte knik zijn bijzondere plekken aan de vaart. Parkeren vindt langs het kanaal of op de eigen kavel plaats. Bij het winkelcentrum zijn daarnaast twee grote parkeerplaatsen aangelegd.
De groene oevers van de vaart bepalen sterk het groenbeeld van dit deelgebied. Er is een verschil in karakter tussen de informele noordzijde waar zich ook het merendeel van de steigers bevindt en die een gelijkvloerse trottoir heeft en de formele zuidzijde met een verhoogd trottoir en een bomenrij.
In dit deelgebied staat de bebouwing schouder aan schouder maar wel vrijstaand. De bebouwing is gericht op de vaart, de ruimtelijke drager van dit gebied. Haaks hierop zijn woningen, winkels en bedrijfsgebouwen in een rooilijn geplaatst. Bijzondere gebouwen zijn soms terugliggend ten opzichte van de rooilijn geplaatst. De woonhuizen, villa’s, boerderijen, woonwinkel-panden en bedrijfsgebouwen hebben een middelgrote korrel.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
93
Inrichting en erfafscheiding
De noordzijde heeft een informele inrichting met hoogwaardige, gebakken materialen.
streekeigen hagen
gietijzeren sierhekwerken
94
De zuidzijde heeft een formele inrichting met aan de waterkant een bomenrij.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
95
Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie
oriëntatie plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm
96
gericht op het water voornamelijk haaks op de vaart wisselende rooilijnzone, bijzondere gebouwen staan soms terug, bebouwing staat in de richting van het buitengebied verder uit elkaar vrijstaande woonhuizen, villa’s, boerderijen en woonwinkelpanden en bedrijvigheid van enkelvoudig tot samengestelde volumes overwegend één laag met kap diverse dakvormen met een steile dakhelling
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan De Vaart
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
97
Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen
burgerwoningen jaren 30 stijl; halfopen gevels van roodbruine baksteen met grote openingen op de begane grond, steile zadeldaken met donkergrijze matte keramische dakpannen, witte kozijnen en boeidelen
villa typologie; open gevels van roodbruine of bruine baksteen met grote openingen, verticale geleding, matig steile diverse (samengestelde) dakvormen met donkergrijze (matte) keramische dakpannen, witte kozijnen en boeidelen
burgerwoningen jaren 60 stijl en krimpentype; halfopen gevels van roodbruine of bruine baksteen met grote openingen op de begane grond, matig steile zadeldaken met donkergrijze matte keramische dakpannen, witte kozijnen en boeidelen
woon-winkelpanden; open gevels van roodbruine of bruine baksteen met grote openingen of winkelpuien op de begane grond, steile diverse dakvormen met donkergrijze (matte) keramische dakpannen
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan De Vaart
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
98
99
Plastiek en details
siermetselwerk en dakgoot met verfijnde detailering
speklagen en dakkapel met decoratieve elementen
Venetiaans venster en een bekroning met makelaar
bijzonder metselwerk
balkon met houten balustrade
erker met verfijnde detailering
verbijzondering voordeur met levensboom
bijzondere metselwerkdetails en geglazuurde stenen
100
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan De Vaart
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
101
Gebieden met een eigen karakter Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Kenmerken
Doelen
Ten tweede bieden overgangen tussen de openbare ruimte en de bebouwing mogelijkheden om het esdorpkarakter te versterken. Er wordt in principe gebruik gemaakt van streekeigen hagen. Afhankelijk van de plek zijn ook overgangen met een zwerfkei en gras tot aan de gevel of geschilderde houten hekjes denkbaar. Terrassen vragen om bijzondere aandacht. Door terrassen met groen en/of halfverharding en streekeigen hagen in te passen, krijgt de Boerestreek een uitnodigend karakter voor toeristen. Bovendien wordt zo wateroverlast voorkomen en komen deze inpassingsmaatregelen ten goede aan de verblijfsklimaat en biodiversiteit.
Allereerst zijn er kansen in de openbare ruimte. Om het karakter van de Boerestreek als esdorp te versterken zet de gemeente in op een inrichting met eenvoudige middelen zoals gebakken klinkers, zwerfkeien, gras (met bloemen- en kruidenmengsels), wadi’s en een strooisel van eiken en beuken. Daarnaast zijn er mogelijkheden om de relatie van het dorp met het bos te versterken door aanplant van nieuwe bomen in de bosrand. Verder zijn er kansen om hittestress te beperken en de biodiversiteit te versterken door de bestaande parkeerplaatsen te vergroenen.
Ten derde ziet de gemeente kansen om het esdorpkarakter door te ontwikkelen door bij nieuwbouw deze zorgvuldig te plaatsen en met de bouwhoogte aan te sluiten bij de heersende bouwhoogte van één bouwlaag met een prominente kap. Afhankelijk van de context zijn panden in twee bouwlagen met een flauwe kap met forse overstekken voorstelbaar. Daarnaast wordt nieuwbouw geïnspireerd op de gebouwtypen die voorkomen in het gebied en hebben gebouwen ieder een eigen uitstraling. Met de toegepaste materialen en kleuren wordt aangesloten op de context. De gemeente ziet kansen om de ‘grote korrels’ zoals de manege en de fietswinkel meer op elkaar én de natuurlijke omgeving af te stemmen door bij renovatie, uitbreiding en/of nieuwbouw de bebouwing uit te voeren in (onbehandeld) hout in gedekte kleuren en te voorzien van prominente groene of bruine daken.
De Boerestreek heeft van oorsprong het karakter van een esdorp. De voor een esdorp kenmerkende brinkachtige ruimten zijn nog herkenbaar. De bebouwing is vrijwel geheel vernieuwd. Panden zijn over het algemeen vrijstaand en de meeste panden zijn kleinschalig. De bebouwing heeft een individueel karakter en er komen diverse gebouwtypen voor. De bebouwing richt zich op de openbare ruimte en is zo geplaatst dat een luchtig en informeel bebouwingsbeeld ontstaat. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt. Doel is om het esdorpkarakter door te ontwikkelen, de ruimtelijke samenhang te versterken, de Boerestreek klimaatbestendig te maken en de biodiversiteit te vergroten. Hiermee versterken we de kwaliteiten van de Boerestreek als historisch belangrijke plek voor het dorp en entree voor de boezoeker. De gemeente ziet een aantal kansen om deze doelen te bereiken.
De Boerestreek is gelegen aan de doorgaande route en tegen het bos aan.
102
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
103
Geschiedenis
Verkeer
Bodem en landschap
Groen en/of water
Hoogtekaart
Bebouwing
De Boerestreek is van oudsher een brink- en esdorp. Op historische kaarten is ter plekke van de Boerestreek een reeks boerderijen te zien op ruime ervan tussen de brinkachtige ruimten en akkers op de essen ten oosten en westen van deze streek. De Boerestreek is verbonden met de essen en de wijdere omgeving via de Westerse Es, Aekingaweg in het westen en de Oosterse Es en de Drentseweg in het oosten. Vanuit het hart van de Boerestreek vormden de Bosbergweg en de Schapendrift de verbinding met de heidevelden. Het gebied ten noorden van de Boerestreek is grotendeels in gebruik als weidegrond met her en der bosjes met geriefhout.
De Boerestreek maakt deel uit van het essenlandschap. Het verkavelingspatroon is onregelmatig met rechthoekige en vierkante percelen met vaak een tapse vorm. In het bovengenoemde landschapstype komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.
De Boerestreek en de historische routes liggen ongeveer 11 meter boven NAP. Uitzondering vormt de Drentseweg met een hoogteligging van circa 13 meter boven NAP. De Bosberg ten zuiden van de Boerestreek is met een hoogte van circa 25 meter boven NAP het hoogste punt in de omgeving. Ten noorden van de Boerestreek loopt het terrein af en bedraagt de hoogte circa 9,5 meter boven NAP. (bron: www.ahn.nl)
104
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Het essenlandschap kenmerkt zich door het grillige verloop van wegen met in de kern een fijnmazig patroon van wegen. Dit is nog duidelijk afleesbaar in het wegenpatroon. Rond de eeuwwisseling is de Boerestreek met een zigzag tracé drastisch verlegd tussen de Van Emstweg en de Bruggelaan. Ongeveer 10 jaar geleden is deze verkeersingreep gedeeltelijk teruggedraaid door vanaf de sportvelden tot aan de Van Emstweg de historische situatie min of meer te herstellen. Grootschalige parkeervelden zijn bij de tennisvelden en de hoek van de Boerestreek met de Van Emstweg toegevoegd.
De wegen worden begeleid met grasbermen met wisselende afmetingen en zijn vaak beplant met forse, streekeigen laanbomen zoals beuken en eiken. Bij de uiteinden van de Boerestreek komen brinken en brinkachtige ruimten voor met gras en een raster met forse, streekeigen bomen. Daarnaast horen in dit gebied van oudsher de nodige houtwallen. Deze zijn met uitzondering van de omgeving van de Boerestreek-Aekingaweg vrijwel overal verdwenen. Water speelt in het straatbeeld geen rol.
Er komen diverse typen bebouwing voor: van burgerwoningen, een manege tot een hotel. De bebouwingsdichtheid is redelijk laag. De bebouwing staat op onregelmatige afstanden tot elkaar. Hierdoor is het gevelbeeld open tot halfgesloten. De bebouwing staat wisselend parallel aan de weg of evenwijdig aan de verkavelingsrichting waardoor een onregelmatig bebouwingspatroon ontstaan. De ‘korrel’ van de bebouwing varieert sterk van vrijstaand woonhuis tot rijhal van de manege. De bebouwing is overwegend een bouwlaag met een prominente kap. Behalve aan de Boerestreek-Aekingaweg is het agrarische karakter niet meer herkenbaar. Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
105
Inrichting en erfafscheiding
bij de woningen: hagen met daarachter eenvoudig ingerichte tuinen
De openbare ruimte is informeel met stevige laanbomen en aan één zijde een trottoir. De weg is voorzien van twee soorten klinkers. Veldkeien vormen plaatselijk de scheiding naar grotere groene brinkzones. 106
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
naast hagen vormen ook eenvoudige lage houten hekjes de erfafscheiding
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
107
Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie
plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm
108
evenwijdig aan de weg of het verkavelingspatroon waardoor bebouwing gestrooid lijkt te zijn geen vrijstaande woonhuizen, en in het hart van het gebied grote korrels zoals een rijhal, uitkijktoren en bedrijfsbebouwing van enkelvoudig tot samengestelde volumes overwegend één laag met kap, incidenteel 1,5 tot 2 bouwlagen diverse dakvormen met een flauwe tot steile dakhelling
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
109
Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen
Toeristisch recreatieve functies zoals horeca en de manege hebben een eigen typologie en uitstraling passend bij de functie.
Eenvoudige vrijstaande woning; halfopen gevels van lichtbruine baksteen met grotere deels inpandige openingen op de begane grond en verdieping (loggia) , flauwe zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, veelkleurige houten delen
historische bebouwing; dwarshuistype met halfopen gevels van bruine baksteen met luiken naast de ramen, zadeldak met rode matte keramische dakpannen, witte kozijnen en boeidelen
vrijstaande woning; halfopen gevels van gele of bruinrode baksteen, zadeldaken met rode en donkergrijze (matte) keramische dakpannen, witte kozijnen en boeidelen, gevelaccenten in donker geschilderd hout
110
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
111
Plastiek en details
houten bakgoot en daklijst, raamluiken
houten gevel, dakoverstek
dakkapel in metalen dak
terugliggend entreeportaal
dakoverstek, houten gevelbekleding
gemetselde topgevel met schoorsteen
houten gevelbekleding top van kopgevel, subtiel overstek
overhoeks ontworpen bloemkozijn
112
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan de Boerestreek
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
113
Gebieden met een eigen karakter Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
Kenmerken
Dit deelgebied maakt onderdeel uit van de hoofdstructuur van het dorp. De laantjes en historische uitvalswegen dateren van voor de opkomst van de auto. De inrichting is van oudsher eenvoudig en bestaat uit smalle klinkerwegen met bermen, greppels en forse streekeigen bomen. De bebouwing is stap voor stap gegroeid. De panden staan in een rooilijnzone op een redelijk ruime afstand van elkaar. De panden zijn (half)vrijstaand en hebben meestal een individueel karakter. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.
Doelen
Het doel is om het karakter van dit deelgebied te behouden en versterken, klimaatbestendig te maken en de biodiversiteit te vergroten. Het bestaande ruimtelijke beeld vormt de leidraad voor verder ontwikkeling. Incidenteel is er ruimte voor nieuwe ruimtelijke oplossingen. De gemeente ziet een aantal kansen om deze doelen te bereiken. Allereerst zijn er kansen in de openbare ruimte. Bij toekomstige herinrichtingen van laantjes en historische uitvalswegen wordt het oorspronkelijke karakter zoveel als mogelijk hersteld. Wegen worden smal gedimensioneerd en de daarmee vrijkomende ruimte wordt benut voor het terugbrengen van bermen, greppels en forse streekeigen bomen. De inrichting van de Drentseweg of Oosterse Es dienen hierbij als bron van inspiratie. Met de herinrichtingen wordt het
karakter van dit deelgebied versterkt, maar óók wordt zo een positieve bijdragen geleverd aan een gezond, klimaatadaptief en biodivers Appelscha. Ten tweede dragen goed vormgeven overgangen tussen de openbare ruimte en de bebouwing bij aan het versterken van het karakter van de laantjes en historische uitvalswegen. Er wordt ingezet op eenvoudige, groene overgangen die inspelen op de context. Tuinen met een inheemse haag op de erfgrens, maar ook meer vloeiende overgangen waarbij het gras van de bermen doorloopt tot aan de gevel met op de erfgrens een keitje zijn mogelijk. Ten derde ziet de gemeente ruimte voor het aanpassen en - als dat onverhoopt niet mogelijk is - sloop/nieuwbouw van de bebouwing mits de aangename balans tussen variatie en samenhang behouden blijft. Dit vraagt om een zorgvuldige plaatsing van de bebouwing, toepassing van een enkelvoudige hoofvorm met een prominente kap, een bouwhoogte van één tot anderhalve bouwlaag, oriëntatie van de bebouwing op de laantjes en historische uitvalswegen én gebruik van traditionele materialen en gedekte kleuren. Er zijn verschillende gebouwtypen, kapvormen en bouwstijlen mogelijk. Zo krijgt ieder pand een eigen uitstraling.
Dit deelgebied is organisch gegroeid langs laantjes en historische uitvalswegen.
114
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
115
Uitsnede deelgebied
Geschiedenis
Verkeer
Bodem en landschap
Groen en/of water
Hoogtekaart
Bebouwing
Vanaf ongeveer 1900 tot 1960 worden aan de laantjes en historische uitvalsroutes stapsgewijs panden gebouwd. De Bruggelaan is als laatste laantje vol gebouwd. Na deze periode groeit Appelscha niet meer organisch maar worden planmatig woonwijken ontwikkeld.
De laantjes en historische uitvalsroutes liggen in het essenlandschap. Noordelijk van de Bruggelaan ligt het beekdal van het Grootdiep. In het bovengenoemde landschapstype komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.
De verschillende laantjes en historische uitvalsroutes hebben een hoogteligging van 10-12 meter boven NAP. Uitzondering vormt de Bruggelaan. Deze laan ligt op gemiddeld 8,5 meter boven NAP. (bron: www.ahn.nl) Het kleurverloop van geel-groen (laag) naar oranje (hoog) geeft het hoogteverloop weer.
116
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
De laantjes staan min of meer haaks op De Vaart en verbinden het kanaaldorp met de Boerestreek. De laantjes kenmerken zich door lange rechtstanden met her en der een (flinke) knik. De Boerestreek is met de omgeving verbonden via de licht slingerende Oosterse Es, de Drentse weg, Wester Es en Aekingaweg.
De laantjes en historische uitvalsroutes bestaan uit (brede) grasbermen met aan weerszijden van de weg forse, streekeigen laanbomen. Op veel plekken zijn langs de wegen, daar waar er ruimte voor is, malle greppels aanwezig. Het water speelt in het straatbeeld geen prominente rol.
De bebouwing bestaat uit vrijstaande woningen en twee-onder-één kapwoningen in overwegend één bouwlaag met een kap. De woningen staat in een rooilijnzone evenwijdig aan de weg. Uitzondering vormt de Drentseweg waar de bebouwing onder een hoek is geplaatst ten opzichte van de weg. Het bebouwingsbeeld is door de wisselende afstanden ten opzichte van elkaar gesloten tot halfopen.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
117
Inrichting en erfafscheiding
eenvoudig ingerichte tuin met gras tot aan de gevel en veldkeien die de erfgrens markeren
eenvoudig ingerichte tuin met gras tot aan de gevel en een greppel die de erfgrens markeert
Een klinkerstraat met stevige laanbomen in bermen en meestal aan één zijde een vrijliggend trottoir 118
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
119
Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie
plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm
120
evenwijdig of haaks op het lint rooilijnzone vrijstaande woonhuizen, twee-onder een kapwoningen voornamelijk enkelvoudige volumes bebouwing 1-2 lagen met kap overwegend zadeldaken met een (matig) steile dakhelling
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
121
Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen
vrijstaande woningen; halfopen gevels van lichtbruine en rode baksteen, erker, mansardedak met getimmerde overstekken, witte kozijnen en boeidelen
twee-onder-een-kap; gevels van lichtbruine baksteen, met grote openingen op de begane grond, zadeldaken met rode keramische dakpannen, witte kozijnen
twee-onder-een-kapwoning; schuurachtige massa met dominante kap, halfopen, gevels van rode baksteen met houtaccenten, zadeldaken met donkergrijze (matte) keramische dakpannen, witte kozijnen, houtwerk met accentkleur
vrijstaande woning; met grote openingen op de begane grond, gevels van gele of lichtbruine baksteen met houtaccenten, flauwe zadeldaken met donkergrijze (matte) keramische of betonnen dakpannen, witte kozijnen
122
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
123
Plastiek en details
goot en dakkapellen met verfijnde detailering
erker
balkon met ijzeren hekwerk op een erker
aandacht voor de entree
aandacht voor de entree
bloemkozijn en verbijzondering metselwerk boven gevelopeningen
124
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Individuele bebouwing aan laantjes en historische uitvalswegen
houten geornamenteerde topgevel
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
125
Gebieden met een eigen karakter Woonwijk met straten met bomen
Kenmerken
Dit deelgebied is de eerste planmatige uitbreiding van Appelscha en bestaat uit diverse straten tussen de Vaart en de Boerestreek. Deze straten, veelal met karakteristieke bocht of knik, kenmerken zich door hun royale maatvoering met vrijliggende trottoirs, bermen en laanbomen. Aan de straten zijn kleine en grote series (geschakelde) identieke woningen met voortuinen gebouwd. Hierdoor heeft dit deelgebied een collectieve uitstraling. De woningen staan veelal in een rooilijn, hebben een bouwhoogte van één tot twee bouwlagen met kap en de nokrichting is evenwijdig aan de straat. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.
waterdoorlatende bestrating toe te passen. Bijvoorbeeld door grasklinkers te gebruiken zodat ook het groenbeeld wordt versterkt.
Doelen
Ten derde is het niet ondenkbeeldig dat woningen verduurzaamd zullen moeten worden. Hierbij wordt door de gemeente ingezet op hergebruik. De gemeente ziet bij de aanpak van de bebouwing kansen voor het aanbrengen van meer variatie. Hierbij is het wel belangrijk dat hele series van identieke woningen worden aangepakt zodat het collectieve karakter van het deelgebied behouden blijft. Indien sloop/nieuwbouw onvermijdelijk is, wordt aangesloten bij de bebouwingsstructuur in de omgeving. De bouwhoogte bedraagt één tot twee bouwlagen met kap.
Het doel is om het karakter van dit deelgebied te behouden en te versterken, klimaatbestendig te maken en de biodivers te vergroten. Binnen de structuur is er ruimte voor variatie en de bebouwing van het woongebied mag een eigentijdse uitstraling krijgen. De gemeente ziet een aantal kansen om deze doelen te bereiken. Allereerst vraagt de openbare ruimte om een kwaliteitsimpuls om de oorspronkelijke kwaliteiten te herstellen. Door de straten weer continue te begeleiden met stevige laanbomen, nodigen de straten uit voor bewegen en ontmoeten, is er voldoende schaduw tijdens hitte én wordt de biodiversiteit versterkt. Ook zijn er kansen om meer ruimte te geven aan de infiltratie van overtollig hemelwater door bij parkeervakken
Ten tweede draagt ook de zorgvuldige vormgeving van de overgang tussen de openbare ruimte en de bebouwing bij aan het behouden en versterken van het collectieve karakter van dit deelgebied. Door op de overgangen consequent streekeigen hagen aan te planten, ontstaat een ruimtelijk samenhangend en groen straatbeeld waarbij het geheel meer is dan de som der delen. Inspiratie biedt de Lyclamastraat waar consequent ligusterhagen zijn toegepast.
Het gebied grenst in het noorden aan het kanaaldorp en in het zuiden wordt het gebied begrenst door de Oosterse Es.
126
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten met bomen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
127
Geschiedenis
Verkeer
Bodem en landschap
Groen en/of water
Hoogtekaart
Bebouwing
Na 1950 wordt het gebied tussen Oud en Nieuw Appelscha bebouwd. Door wegen haaks op de vaart, met zichtlijnen naar het water en/of het bos, is het tussengebied opgedeeld in kleinere stukken die met een rechtlijnig patroon van wegen met daaraan woningen zijn ingevuld. Op deze historische kaart uit circa 1980 (bron: topotijdreis. nl) is de afgeronde invulling te zien.
Het landschap is een resultaat van geologische processen in combinatie met menselijk handelen. Hierdoor zijn drie verschillende landschapstypen in en om Appelscha ontstaan. Het deelgebied Wonen aan straten maakt deel uit van het Fries essenlandschap. (bron: www.fryslan.maps.arcgis.nl) In het Fries essenlandschap komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.
De hoogtekaart (bron: www.ahn.nl) toont dat het deelgebied met wonen aan straten op een hoogte van circa 9 meter boven NAP is gelegen. Het kleurverschil van geel naar oranje geeft aan dat het terrein tot circa 11 meter boven NAP oploopt. In het zuiden grenst dit gebied aan de Oosterse Es. Hier laat de hoogtekaart voor het tweede deelgebied dat ook onder woonwijk met straten met bomen valt, een duidelijke bolling zien.
128
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten met bomen
De ontsluitingsstructur van dit deelgebied kenmerkt zich door evenwijdige, rechte straten met knikken of flauwe bochten. Parkeren vindt plaats of bij de woning of langs de weg.
Het groene karakter van de wijk wordt bepaald door de formele openbare ruimte met grasbermen met daarin laanbomen. Aan de woningzijde van het vrijliggende trottoir versterken groen ingerichte voortuinen dit beeld. Daarnaast zijn centraal in het deelgebied een speelveld en openbare grasvelden met daarop deels ook bomen gelegen.
De bebouwing in dit deelgebied bestaat voornamelijk uit (korte) rijen en twee-ondereen kapwoningen. Deze zijn meestal evenwijdig aan de straat geplaatst. Sprongen in de rooilijn verzachten het straatbeeld. De maat en schaal van de bebouwing is met een laag met kap tot twee lagen gemiddeld.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
129
Inrichting en erfafscheiding
in de wijk: streekeigen hagen met daarachter eenvoudig ingerichte tuinen
langs de randen van de wijk: grasbermen lopen via eenvoudig ingerichte voortuinen door tot aan de gevel
De openbare ruimte is formeel met stevige laanbomen in bermen en vrijliggende trottoirs. 130
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
131
Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie
plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm
132
plaatsing evenwijdig aan de straat rooilijn per serie voornamelijk (korte) rijen, twee-onder-een kapwoningen enkelvoudige volumes overwegend twee lagen met kap en één laag met kap zadeldaken met een flauwe tot matig steile dakhelling
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten met bomen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
133
Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen
twee-onder-één kapwoningen; open gevels van gele of lichtbruine baksteen, matig steile zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen en boeidelen
rijwoningen; halfopen gevels van lichtbruine baksteen en verticale rode penanten, met grote openingen op de begane grond, matig steile zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen en gevelband
vrijstaande woningen; gesloten gevels van bruine baksteen met openingen, (geknikte) steile zadeldaken met rode matte keramische dakpannen, witte kozijnen
vrijstaande woning; halfopen gevels van gele of lichtbruine baksteen, matig steile zadeldaken met donkergrijze (matte) keramische dakpannen, witte kozijnen
134
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten met bomen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
135
Plastiek en details
dakgoot met verfijnde detailering
dakoverstek en decoratief metselwerk
balkon
erker kozijn
gevelsprong, geknikt dak
gevelplastiek door penanten
bijzondere metselwerkdetails, bijzondere stenen
verbijzondering voordeur
136
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten met bomen
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
137
Gebieden met een eigen karakter Woonwijk met woonerven en hofjes
Kenmerken
Deze woonwijk is planmatig ontwikkeld in de jaren ’70 en ’80 volgens de destijds heersende stedenbouwkundige opvattingen. Kenmerkend zijn de opzet van de openbare ruimte met korte straten met 45 graden knikken, woonerven en hofjes met ruimte voor wandelen, spelen en ontmoeten en clusters met kleinschalige bebouwing met een menselijke maat en schaal. Deze kenmerken zijn in de wijk met woonerven en hofjes in Appelscha duidelijk herkenbaar en afleesbaar. De bebouwing bestaat uit vrijstaande woningen, twee-onder-een-kapwoning en rijwoningen in één tot twee bouwlagen met kap die vaak projectmatig ontwikkeld zijn en een grote mate van samenhang vertonen. In de oorspronkelijke opzet van de woonerven hadden de overgangen tussen privé-tuinen en openbare ruimte een informeel karakter. Door schuttingen en bergingen is deze kwaliteit onder druk komen te staan. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.
Doelen
Het doel voor dit gebied is het behouden en herstellen van de kenmerkende kleinschalige bebouwing met ruimte voor ontmoeting, het klimaatbestendig maken en het versterken van de biodiversiteit. De gemeente ziet een aantal kansen en mogelijkheden om dit doel te bereiken.
Deze woonwijk wordt ingekaderd door het kanaal, een van de historische uitvalswegen, de Boerestreek en een tweede sub-urbane woonwijk.
138
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes
Ten eerste zet de gemeente in op het behouden en versterken van de opzet en inrichting van de wijk met kleinschalige woonerven en hofjes. De in samenhang ontworpen kleinschalige bebouwing ondersteunt het karakter van de wijk, maar ook de openbare ruimte. De afwisseling van onder andere bermen met een wisselende breedte, groene overhoeken, korte rijen bomen en boomgroepen wordt gekoesterd. Door een meer natuurvriendelijke inrichting en beheer van
het groen kunnen natuurwaarden worden versterkt. Daarnaast zijn er kansen om het verhard oppervlak terug te dringen zodat hittestress wordt vermeden en regenwater vertraagd kan worden afgevoerd. De hofjes en woonerven waar bewoners omheen wonen, lenen zich voor een collectieve inrichting voor en door de omwonenden. Dit vergroot de afwisseling en de sociale samenhang in de wijk. Ten tweede zijn de overgangen tussen de openbare ruimte en de kavel groen ingericht. Voortuinen worden bij voorkeur afgescheiden van de openbare ruimte door lage spoorbielzen die typerend zijn voor deze tijdsperiode of een lage, streekeigen haag. Zij- en achtererfgrenzen die zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte worden ook groen ingericht met bij voorkeur hoge streekeigen hagen. De schuttingen die nu op diverse plekken in de wijk prominent in het beeld zijn, vormen visueel een verlengstuk van de bebouwing en doen afbreuk aan de ruimtelijke kwaliteit. Op plekken waar achtertuinen grenzen aan hofjes zijn er kansen om overgangen tussen de individuele tuinen en de collectieve hof meer vloeiend te maken met struiken met daartussen openingen. Tot slot is het gelet op de leeftijd van de woningen niet ondenkbeeldig dat in de toekomst woningen verduurzaamd zullen worden en hierdoor de uitstraling van woningen wijzigt en/of sloop en vervangende nieuwbouw plaats vindt.
De gemeente ziet dit als een kans voor meer variatie in de wijk. Wel dient de samenhang per cluster behouden te blijven en ook mag het collectieve karakter van de wijk als geheel niet verloren gaan. Dit kan door in de wijk consequent gebruik te blijven maken van verschillende middentoon aardtinten baksteen met geschilderd hout als secundair materiaal.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
139
Geschiedenis
Verkeer
Bodem en landschap
Groen en/of water
Hoogtekaart
Bebouwing
Deze wijk is gebouwd in de jaren ’70 en sluit qua ruimtelijke opzet aan bij de stedenbouwkundige inzichten uit deze periode. Door de grootschalige, monotone woonwijken uit de wederopbouw is er een hang naar kleinschaligheid en variatie. Daarnaast raakt het woonerf in zwang om het buurtleven, dat door de opkomst van de auto onder druk staat, impulsen te geven. Bewoners van de wijk hebben inspraak bij de inrichting van collectieve plekken om te spelen en/of elkaar te ontmoeten. (bron: topotijdreis.nl)
Deze woonwijk maakt deel uit van het essenlandschap. Het oorspronkelijke verkavelingspatroon, dat bestaat uit een regelmatig patroon van stroken, die worden opgespannen tussen De Vaart en de Boerestreek, is nog enigszins in de groen- en bebouwingsstructuur herkenbaar en afleesbaar. In het essenlandschap komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.
Deze wijk ligt relatief laag in Appelscha en de sportvelden en de ijsbaan vormen de laagste punten op circa 9 meter boven NAP. Het maaiveld loopt op in de richting van De Vaart en de Boerestreek. Ter vergelijk: de omgeving van de Ooster Es ligt op circa 11,5 meter boven NAP. (bron: www.ahn.nl)
140
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes
De Steegde is de doorgaande route en bestaat uit een paar rechtstanden met af en toe een flauwe bocht. De overige wegen bestaan, om het buurtleven te bevorderen, uit korte rechtstanden en veel (scherpe) bochten. Auto’s worden gestald in collectieve parkeerplaatsen. De woningen zijn vanaf de parkeerplaatsen bereikbaar via trottoirs langs de wegen of vrijliggende woonpaden. De basisschool en de sporthal in de wijk zijn vanuit De Vaart en de Boerestreek bereikbaar via (deels vrijliggende) paden.
De groenstructuur is gevarieerd en bestaat vooral uit bermen met een variabele breedte langs de Steegde en een groenstrook met wisselende afmetingen haaks daarop. In deze groenstrook liggen ook de sporthal en de basisschool. Op de kruising van de Steegde met de groenstrook is een waterpartij aangelegd. In het westelijk deel van de wijk zijn groene hoven aangelegd. Daarnaast worden bijzondere plekken zoals de collectieve pleinachtige erven en overhoeken geaccentueerd met groen. As-verspringingen, knikken in wegen en parkeervoorzieningen zijn met groen ingepast. De boomstructuur is informeel en bestaat uit groepen en korte rijen bomen.
De dichtheid van de bebouwing is redelijk gelijkmatig verdeeld over de wijk. In de wijk komen voornamelijk rijwoningen en tweeonder-één-kapwoningen voor. De rand met de Boerestreek bestaat uit vrijstaande woningen. De oostelijke entree van de wijk wordt gemarkeerd met gestapelde bebouwing. De bebouwing heeft door sprongen in de rooilijn een kleinschalig karakter en volgt overwegend de landschappelijke hoofdrichting. Omdat de verkeersstructuur deze hoofdrichting niet volgt, staat de bebouwing vaak onder een hoek ten opzichte van de wegen. Dit geeft de wijk een informele uitstraling.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
141
Inrichting en erfafscheiding
voortuin afgeschermd met bielzen
weelderige voortuin
streekeigen hagen met daarachter eenvoudig ingerichte tuinen
woonstraten De openbare gemaakt ruimtevan is formeel betonklinkers met met stevige overwegend laanbomen aan twee in bermen zijden trottoirs en vrijliggende bestaande trottoirs. uit stoeptegels, voldoende groen in de vorm van plantsoenen/ groenstroken 142 Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
143
Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie
plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm
144
plaatsing evenwijdig aan de straat rooilijn per serie rijwoningen, twee-onder-een kapwoningen en vrijstaande woningen enkelvoudige volumes, langere rijen worden geleden overwegend overwegen 1-2 lagen met kap zadeldaken met een flauwe tot matig steile dakhelling
Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
145
Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen
seriematige twee-onder-een-kap; woningbrede samengestelde kozijnen, horizontale houten invulling ingeklemd tussen muurdammen, zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen, houten delen met accentkleur