Bijlage 3 - Nota leidraad Appelscha (0098630525)
Tekst van het document
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving pilot Appelscha
februari 2024 Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
1
Inhoudsopgave 1 | Appelscha mooi en duurzaam Aanleiding, reikwijdte en doelen Proces van totstandkoming Leeswijzer
4
2 | Gebruikershandleiding Benaderingswijze Van idee naar realisatie
10
3 | Handvatten en inspiratie voor initiatieven Vergunningvrije initiatieven Veelvoorkomende initiatieven Specifieke initiatieven Gebiedsontwikkelingen Monumenten Openbare ruimte
18
4 | Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt Appelscha in beeld Kwaliteitskaart Gebieden met een eigen karakter
80
5 | Kwaliteitsborging Juridisch kader Advisering Handhaving en excessenregeling Overgangsbepaling
184
Bijlagen
Begrippenlijst
Aanvullende documenten Reclamenota Beeldkwaliteitsplannen
1
Appelscha mooi en duurzaam
4
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
5
Appelscha mooi en duurzaam Aanleiding, reikwijdte en doelen De gemeente Ooststellingwerf wil haar ruimtelijk kwaliteitsbeleid actualiseren, afstemmen op maatschappelijke uitdagingen en in lijn brengen met de Omgevingswet.
Maatschappelijke uitdagingen
Ontwikkelingen in de maatschappij vragen om een herziening van het huidige ruimtelijke kwaliteitsbeleid. De afgelopen tien jaar zijn de mogelijkheden om vergunningsvrij te bouwen verruimd. Het huidige beleid is op dit punt verouderd. Daarnaast maken we als samenleving momenteel de overstap naar een tijdperk zonder fossiele energie. Dit kan een grote ruimtelijke impact hebben op onze leefomgeving. NaIsolatie geeft gebouwen bijvoorbeeld een nieuw aanzien en installaties voor het opwekken van duurzame energie komen op in het straatbeeld. Ook worden we in ons dagelijks leven ook steeds meer geconfronteerd met de uitputting van de aarde, klimaatverandering en het verlies aan natuurwaarden. Hergebruik van materialen komt op evenals het bouwen met natuurlijke materialen. Om hittestress en wateroverlast tegen te gaan, is vergroening van onze tuinen, gebouwen en straten nodig.
Omgevingswet
De Omgevingswet stelt de waarden van de bestaande omgeving - de mensen, natuur maar óók de bestaande buurten en wijken met ieder hun eigen ruimtelijke en cultuurhistorische kenmerken - centraal. Deze waarden vormen het vertrekpunt voor het doorontwikkelen van Appelscha. Hierdoor blijven waardevolle verschillen behouden en valt er wat te kiezen! Er wordt bij deze doorontwikkeling niet langer sectoraal maar integraal gewerkt. Dit betekent dat een ruimtelijk ontwerp een positieve bijdrage dient te leveren aan de maatschappelijke uitdagingen waar we voor staan. Het gaat dus niet alleen om 6
schoonheid maar ook om zaken zoals sociale kwaliteit, natuurwaarden enzovoorts. De wetgever wil met de Omgevingswet tenslotte meer ruimte geven aan initiatieven. Dit vraagt om een meer uitnodigend en inspirerend kwaliteitsbeleid waar, in plaats van gedetailleerde regels, wordt gewerkt met doelen.
Reikwijdte en nieuwe werkwijze
De ontwerpleidraad richt zich op het bevorderen van de omgevingskwaliteit van de gehele fysieke leefomgeving. Deze ontwerpleidraad geeft handvatten voor het ruimtelijk ontwerp van verschillende soorten opgaven. Er wordt voornamelijk stilgestaan bij verschillende soorten bouwopgaven maar de leidraad bevat ook inspirerende tips voor zowel de bebouwing als de inrichting van de onbebouwde ruimte. In de geest van de Omgevingswet neemt de gemeente bij initiatieven een positieve grondhouding aan en gaat meer inspireren, meedenken en in gesprek met initiatiefnemers en hun adviseurs tijdens en voorafgaand aan de planvorming. Van de initiatiefnemer wordt verlangd dat zij ontwerpdeskundigheid organiseren. Door afhankelijk van de opgave een architect, stedenbouwkundige of landschapsarchitect ontstaan plannen met omgevingskwaliteit.
Samen werken we zo op een soepele manier aan een mooi en duurzaam Appelscha!
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
7
Proces van totstandkoming
Leeswijzer
De ontwerpleidraad is ontwikkeld door stichting Libau, de onafhankelijke adviesorganisatie voor omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe in samenwerking met DAAD architecten B.V. in opdracht van de gemeente Ooststellingwerf. Bij de totstandkoming van de ontwerpleidraad is op drie manieren samengewerkt met de brede omgeving.
De ontwerpleidraad begint met een gebruikershandleiding. In dit hoofdstuk kunt u lezen over de benaderingswijze en via welke stappen u met uw initiatief een bijdrage kunt leveren aan een mooi en duurzaam Appelscha.
Ten eerste zijn bewoners en ondernemers betrokken bij het opstellen van de kwaliteitskaart die een centrale rol inneemt in de ontwerpleidraad. Tijdens een dialoogavond in het begin van het proces zijn hiervoor gebiedskwaliteiten geïnventariseerd. Aan het einde van het proces is de conceptontwerpleidraad tijdens een informatiemarkt gedeeld met geïnteresseerden uit Appelscha. Ten tweede is de gemeenteraad van Ooststellingwerf bij de totstandkoming op ijkmomenten geraadpleegd. De gemeenteraad heeft inhoudelijk de koers van de ontwerpleidraad bepaald en groen licht gegeven voor de uitwerking van de ontwerpleidraad tijdens een tussenpeiling. De gemeenteraad heeft na de informatiemarkt en de verwerking van de op- en aanmerkingen de ontwerpleidraad vastgesteld.
In het derde hoofdstuk zijn per opgave, variërend van het plaatsen van een dakkapel tot een gebiedsontwikkeling ontwerpprincipes en gespreksonderwerpen beschreven die belangrijk zijn voor het maken van een passend ontwerp. Daarnaast bevat dit hoofdstuk inspirerende tips. In het vierde hoofdstuk wordt ingegaan op de gebiedskwaliteiten van Appelscha. Na een algemene beschrijving van het gehele dorp met onder andere een kwaliteitskaart worden de verschillende gebieden met ieder een eigen karakter toegelicht. Ook treft u hier de doelen aan die per gebied worden nagestreefd. In het vijfde en laatste hoofdstuk worden het juridische kader en de procedures toelicht. Ook bevat dit hoofdstuk afspraken over handhaving en een excessenregeling. Een dergelijke regeling heeft de gemeente nodig om bij onverhoopte uitwassen op te kunnen treden.
Tot slot is gedurende het gehele proces prettig samengewerkt met een ambtelijke werkgroep van medewerkers van de OWO-gemeenten van afdelingen Vergunningen, Toezicht en Handhaving en Ruimtelijke Ordening en Stedenbouw. Via de werkgroep heeft ook de adviseur van Hûs & Hiem, de onafhankelijke adviesorganisatie voor ruimtelijke kwaliteit, welstand en monumentenbeleid, belangrijke inbreng gehad bij voorliggende ontwerpleidraad.
8
Appelscha mooi en duurzaam
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
9
2
Gebruikershandleiding
10
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
11
Gebruikershandleiding van initiatief tot goed plan Benaderingswijze Goed opdrachtgeverschap
Voor een plan met omgevingskwaliteit is goed opdrachtgeverschap een vereiste. Investeren in opdrachtgeverschap betaalt zich altijd terug: een soepel proces in combinatie met een plan met meer gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde. De gemeente adviseert u daarom uw opdrachtgeversrol serieus te nemen. Dit doet u door onder andere vooraf goed na te denken over de opgave én door de omgeving waarin uw initiatief gedacht is, grondig te bestuderen. Met dit laatste helpen wij u op weg in hoofdstuk 4. Dit hoofdstuk bevat beschrijvingen van de gebiedskwaliteiten van Appelscha. Daarnaast is het belangrijk om als opdrachtgever afhankelijk van de schaal van het initiatief ter zake relevante ontwerpdeskundigheid te organiseren. Betrek bijvoorbeeld bij de bouw van een woning bij voorkeur een architect en bij een grotere ontwikkeling doet u er verstandig aan om naast een architect eerst een stedenbouwkundige in te schakelen. Bij de selectie van een adviseur kunt u het beste meerdere partijen benaderen. Hieruit kiest u een adviseur die bij u past. Nadat u een adviseur heeft gekozen, kunt u verder aan de slag.
ondernemers om hun eigen leefomgeving vorm te geven zonder dat zij daarbij hun buren overlast bezorgen. Soms vraagt de gemeente ten opzichte van het reguliere kwaliteitsniveau een extra ontwerpinspanning. Het gaat hierbij om initiatieven gesitueerd aan historische verbindingen of in het oog springende en/ of drukbezochte plekken in het dorp. In deze gevallen is een bijzonder kwaliteitsniveau gewenst. Niet alleen voor de inwoners maar vooral ook om toeristen een prima indruk te geven van Appelscha. Bij initiatieven waar een bijzonder ambitieniveau geldt, leveren initiatieven overduidelijk een positieve bijdrage aan de omgeving.
Soorten initiatieven
Samen met uw adviseur gaat u uw initiatief vertalen in een ruimtelijk ontwerp. U krijgt daarbij in min of meerdere mate te maken met voorliggende ontwerpleidraad. In hoofdstuk 3 zijn voor verschillende soorten initiatieven handvatten gegeven. Onderdeel van de handvatten zijn inspirerende tips en voorbeelden op basis waarvan u met uw initiatief een bijdrage kunt leveren aan uitdagingen waar de samenleving voor staat.
Vergunningvrije initiatieven Ambitie
De gemeente hanteert voor heel Appelscha een regulier kwaliteitsniveau. Dit betekent dat initiatieven - indien aan de orde - zorgvuldig stedenbouwkundig worden ingepast. De architectonische uitwerking van initiatieven sluit aan op het bebouwingsbeeld in de omgeving. Hiermee wil de gemeente zoveel als mogelijk ruimte geven aan individuele bewoners en
12
De meeste initiatieven zijn vergunningsvrij. Om te weten of uw initiatief vergunningsvrij is, kunt u zelf een online check doen. Als uw initiatief vergunningsvrij is, kan de gemeente aan uw initiatief geen regels verbinden. Omdat de gemeente streeft naar een mooi en duurzaam Appelscha zijn in hoofdstuk 3 voor vergunningvrije initiatieven inspirerende tips en voorbeelden opgenomen. Hiermee kunt u samen met uw adviseur uw plan niet alleen nog mooier maar
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
13
Verhouding en soorten initiatieven
vooral ook toekomstbestendiger maken. Als uit de vergunning check blijkt dat uw initiatief wel vergunningsplichtig is dan kan het gaan om een veelvoorkomend initiatief of een specifiek initiatief.
Veel voorkomende initiatieven
specifieke initiatieven > gebiedsdoelstellingen & gesprekken
veel voorkomende initiatieven > sneltoetscriteria
vergunningvrij > welstandsvrij
De veel voorkomende initiatieven zijn kleine initiatieven waar veel behoefte aan is vanuit de samenleving zoals bijvoorbeeld het maken van een dakkapel aan de voorkant van een woning. Voor deze initiatieven zijn in hoofdstuk 3 sneltoetscriteria opgesteld. Samen met uw adviseur stelt u op basis van de sneltoetscriteria een plan op en dient dit in bij de gemeente. Initiatieven die voldoen aan de sneltoetscriteria kunnen rekenen op een snel en soepel vergunningentraject. Medewerkers van VTH van de gemeente beoordelen in principe zelf of een initiatief voldoet aan de sneltoetscriteria. Voldoet een initiatief niet aan de sneltoetscriteria, of is er sprake van een bijzondere situatie of bestaat gerede twijfel aan de toepasbaarheid van de sneltoetscriteria, dan wordt het plan voorgelegd aan de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit. Omdat de gemeente streeft naar een mooi en duurzaam Appelscha zijn in hoofdstuk 3 voor veel voorkomende initiatieven inspirerende tips en voorbeelden opgenomen. Hiermee kunt u samen met uw adviseur uw plan niet alleen nog mooier maar vooral ook toekomstbestendiger maken.
Specifieke initiatieven
Van een specifiek initiatief is sprake bij grote aanpassingen aan de verschijningsvorm van gebouwen die passen binnen de planologische kaders. Voorbeelden van specifieke initiatieven zijn hergebruik, sloop/nieuwbouw of nieuwbouw van een woning of een kleine reeks woningen. Bij deze initiatieven is het belangrijk dat u en uw adviseur met het initiatief inspelen op de gebiedskwaliteiten en gebiedsdoelen die zijn beschreven in hoofdstuk 4. Daarnaast heeft de gemeente omwille van de flexibiliteit voor deze initiatieven bewust geen regels opgesteld. In plaats daarvan worden ontwerpgesprekken gevoerd. In hoofdstuk 3 zijn de gespreksonderwerpen benoemd die de gemeente overtuigend vertaald wil zien in een goed
14
Gebruikershandleiding
plan. Initiatiefnemers met hun adviseur worden uitgenodigd om in een vroeg stadium, bij voorkeur de schetsfase, het gesprek met de gemeente aan te gaan. De ontwerpgesprekken zijn niet verplicht. U kunt samen met uw adviseur een plan opstellen en indienen. Het risico hiervan is wel dat uw plan niet voldoet. De samenstelling vanuit de gemeente bij het ontwerpgesprek is afhankelijk van de aard van het initiatief. In ieder geval nemen de gemeentelijk stedenbouwkundige, een medewerker van VTH en een adviseur van de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit altijd deel aan de ontwerpgesprekken. Van ieder ontwerpgesprek wordt een verslag met een advies opgesteld door de adviescommissie omgevingskwaliteit. Als het initiatief bijdraagt aan de voor het desbetreffende gebied beschreven kwaliteiten en doelen en de relevante gespreksonderwerpen adequaat zijn opgepakt in een goed plan, dan wordt een positief advies afgegeven. Per initiatief worden in principe niet meer dan drie ontwerpgesprekken gevoerd. Als na drie ontwerpgesprekken de inschatting is dat partijen er niet uitkomen, wordt incidenteel een aanvraag aan het college voorgelegd. In dergelijke gevallen hakt de wethouder de knoop door.
Overige initiatieven
Tot slot vragen initiatieven aan monumenten, gebiedsontwikkelingen (bijvoorbeeld herstructureringslocaties en uitbreidingslocaties) en de openbare ruimte ieder om een eigen traject. Bij deze initiatieven zijn vaak meerdere onderzoeken en/of ruimtelijke ontwerpen nodig. Ook kan het nodig zijn om planologische kaders voor dit soort initiatieven bij te stellen. Afhankelijk van de casus worden door de gemeente verschillende specialisten betrokken zoals een stedenbouwkundige, landschapsarchitect, monumentendeskundige en/of architect. In hoofdstuk 3 wordt dit nader toegelicht. In het stappenplan op de volgende pagina wordt voor vergunningsvrije, veel voorkomende en specifieke initiatieven het stappenplan geschetst.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
15
Van idee naar realisatie vergunningvrij
Vergunningvrij (bijvoorbeeld een dakkapel aan de achterzijde)
Leidraad via website gemeente
Inspiratie
veel voorkomende initiatieven
Inwoner heeft bouwplannen
Vergunningcheck via website gemeente en consulteren leidraad
Veel voorkomende bouwwerken (bijvoorbeeld een dakkapel aan de voorzijde)
Leidraad via website gemeente
Sneltoetscriteria
Inspiratie
Aanvraag omgevingsvergunning
Leidraad via website gemeente
Algemene omschrijving Appelscha, kwaliteitskaart en korte beschrijving gebieden, doelen per gebied
Gespreksonderwerpen én inspiratie
Aanvraag initiatiefgesprek met de gemeente
specifieke initiatieven
Alle overige bouwwerkzaamheden inclusief monumenten
16
Gebruikershandleiding
Initiatief- en ontwerpgesprek(ken) waarbij de gemeente samen met de initiatiefnemer tot uitgangspunten komt
Aanvraag omgevingsvergunning
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
17
3
Handvatten en inspiratie voor initiatieven
18
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
19
Handvatten en inspiratie voor initiatieven Inleiding In hoofdstuk 2 zijn de verschillende soorten initiatieven en de stappen om te komen van een idee tot een kwaliteitsvol plan beschreven. In dit hoofdstuk geeft de gemeente inhoudelijke handvatten mee om initiatiefnemers en hun adviseur op weg te helpen. Daarnaast gebruikt de gemeente zelf deze handvatten om initiatieven te beoordelen. Het karakter van de handvatten is omwille van de flexibiliteit, snelheid, voorspelbaarheid en het efficiënt inzetten van de beschikbare (ontwerp) capaciteit afgestemd op de verschillende soorten initiatieven. De verschillende soorten initiatieven waarvoor handvatten zijn opgesteld zijn: -
20
Vergunningsvrije initiatieven; Veel voorkomende initiatieven; Specifieke initiatieven; Gebiedsontwikkelingen; Monumenten; Openbare ruimte.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
21
Vergunningvrije initiatieven Inleiding
Inspiratie
Bij initiatieven waarvoor geen vergunning nodig is, kan de gemeente geen regels stellen. Wel is de excessenregeling van toepassing. Omdat er volop kansen en mogelijkheden zijn om ook met vergunningsvrije initiatieven bij te dragen aan een mooi en duurzaam Appelscha, kiest de gemeente ervoor om initiatiefnemers te inspireren met tips. Deze tips hebben betrekking op: Ontwerpidee; Materiaal- en kleurgebruik; Klimaatadaptatie; Biodiversiteit.
Kwaliteitstips voor vergunningvrij bouwen
Kies voor één helder ontwerpidee dat samenhangt met de bestaande gebouwen en de omgeving zoekt en werk dat consequent uit. - Een kwalitatiefhoogwaardige uitstraling levert een positieve bijdrage aan de omgeving. - Maak er een duurzaam, toekomstbestendig project van. Denk bijvoorbeeld aan biobased en circulair materiaalgebruik en materialen die mooi verouderen. Voorkom het gebruik van plaatmateriaal. Probeer het aantal materialen en kleuren te beperken om een rommelige uitstraling te voorkomen. - Daarnaast bied elke bouwactiviteit de kans om een positieve bijdrage te leveren aan de biodiversiteit en klimaatadaptatie door bijvoorbeeld regenwater langer ter plekke vast te houden
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
pas materialen circulair toe
onderzoek of het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool mogelijk is
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
Hierdoor wordt het riool minder belast én worden kosten bespaard omdat het regenwater direct in de bodem trekt en de tuin minder vaak besproeid hoeft te worden. 22
Handvatten voor initiatieven
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
Hierdoor wordt de leefomgeving aantrekkelijk (voor jezelf en voor anderen) en draag je bij aan een grotere biodiversiteit. Voorbeeld: plantenperk
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
23
Veel voorkomende initiatieven Inleiding
De meeste kleine initiatieven zijn vergunningvrij (zie vorige hoofdstuk). Er zijn echter ook kleine initiatieven waarvoor door de gemeente wel een omgevingsvergunning wordt gevraagd. Het gaat hierbij om initiatieven die ondanks hun beperkte maat en schaal een behoorlijke ruimtelijke impact hebben. Denk hierbij aan initiatieven die duidelijk zichtbaar zijn vanuit de straat of zich afspelen op een hoek waardoor het initiatief vanuit meerdere richtingen prominent in het beeld is. Door in deze gevallen consequent aandacht te schenken aan het ontwerp blijft de leefomgeving voor iedereen mooi en leefbaar. In het omgevingsplan is onder andere aangegeven voor welke kleine initiatieven een omgevingsvergunning benodigd is.
Veel voorkomende initiatieven
Deze paragraaf bevat sneltoetscriteria voor kleine initiatieven die vragen om een omgevingsvergunning en relatief veel voorkomen. Het gaat hierbij om zogenaamde ‘bijbehorende bouwwerken’, kozijnen- en gevelwijzigingen, dakkapellen, erfscheidingen en technische installaties/opwek duurzame energie. Bij de ‘bijbehorende bouwwerken’ wordt onderscheid gemaakt tussen bouwwerken die als aan- of uitbouw tegen een woning zijn gebouwd en bouwwerken die los in de tuin worden geplaatst. Voor de onderstaande vijf initiatieven zijn sneltoetscriteria opgesteld: 1. Bijbehorende bouwwerken: - aan- en uitbouwen voorkant; - aan- en uitbouwen zijkant; - vrijstaand bijgebouwen zijkant. 2. Kozijnen- en gevelwijzigingen; 3. Dakkapel; 4. Erfafscheiding; 5. Technische installaties/opwek duurzame energie. 6. Vlaggenmasten bedrijventerrein; 7. Erfafscheiding bedrijventerrein.
24
Basis voor ontwerp en inspiratie
Sneltoetscriteria bestaan uit heldere ontwerpprincipes in woord en beeld. De ontwerpprincipes gaan over de ‘plaatsing’, de ‘vormgeving’, de ‘maatvoering’, en ‘materiaal en kleur’. Door als initiatiefnemer een plan te baseren op de ontwerpprincipes kan het vergunningentraject soepel worden doorlopen. Voor de veel voorkomende initiatieven zijn daar waar mogelijk naast de ontwerpprincipes ook inspirerende tips opgenomen. Op basis van deze tips kunnen initiatiefnemers een nog mooier en vooral ook toekomstbestendiger plan opstellen waardoor het ondanks de klimaatverandering met perioden van hitte, droogte en hevige buien toch goed wonen blijft. Ook kan met initiatieven vaak eenvoudig een positieve bijdrage worden geleverd aan het versterken van de natuurwaarden. De inspirerende tips hebben betrekking op: - Ontwerpidee; - Materiaal- en kleurgebruik; - Klimaatadaptatie; - Biodiversiteit.
De trendsettermethode
Voor initiatieven in wijken en buurten met veel dezelfde huizen kan in plaats van de sneltoetscriteria ook gebruik worden gemaakt van de trendsettermethode. Bij deze methode sluit een initiatiefnemer met het beoogde initiatief aan op een vergelijkbaar, reeds vergund bouwwerk bij de buren of elders in de straat. Dit vergunde bouwwerk waarop met initiatieven wordt aangesloten, wordt de ‘trendsetter’ genoemd. Voor het gebruik van de trendsettermethode gelden twee voorwaarden. Allereerst is het van belang dat de situatie en het woningtype van het beoogde initiatief en het al vergunde initiatief overeenkomen. En ten tweede is de positieve beoordeling die ten grondslag ligt aan vergunde initiatief niet ouder dan vijf jaar. Als aan deze voorwaarden wordt voldaan, kan
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
25
een initiatiefnemer een plan opstellen dat aansluit bij de trendsetter en dit indienen bij de gemeente. Bij de toelichting op het plan vermeldt de initiatiefnemer dat gebruik wordt gemaakt van de trendsettermethode. Medewerkers van de gemeente beoordelen de aanvraag voor de omgevingsvergunning in dat geval op basis van het reeds vergunde bouwwerk in plaats van de sneltoetscriteria. Bij twijfel bij de beoordeling van de aanvraag door de gemeente wordt de adviescommissie voor omgevingskwaliteit om advies gevraagd.
Soepel vergunningentraject
De sneltoetscriteria zijn zo opgezet dat medewerkers van de gemeente aanvragen zelf af kunnen handelen. Een klein initiatief dat voldoet aan de sneltoetscriteria of het ‘standaardplan’ kan rekenen op een positieve beoordeling. Voldoet een ingediend initiatief niet, of is er sprake van een bijzondere situatie of bestaat twijfel aan de toepasbaarheid van de sneltoetscriteria of het ‘standaardplan’, dan wordt het initiatief voorgelegd aan de adviseurs van de adviescommissie omgevingskwaliteit. Ook in geval van een monument of een beschermd stads- of dorpsgezicht, zal altijd de commissie om advies worden gevraagd.
Afwijken
Het is niet ondenkbeeldig dat in sommige gevallen de mogelijkheden die de sneltoetscriteria of een ‘standaardplan’ bieden niet overeenstemmen met een bijzondere situatie en/ of de wensen van initiatiefnemers. Als hiervan sprake is dan gaat de gemeente met de adviseurs van de adviescommissie omgevingskwaliteit graag hierover het ontwerpgesprek aan om te verkennen of het beoogde initiatief mogelijk is en zo ja, wat de uitgangspunten in dat geval zijn. Voor meer informatie over de ontwerpgesprekken wordt verwezen naar de volgende paragraaf ‘specifieke initiatieven’.
26
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
27
Bijbehorende bouwwerken Aan- en uitbouwen voorzijde Definitie Binnen de sneltoetscriteria is één aan-/uitbouw mogelijk aan de voorzijde: een erker. Een erker is een grondgebonden ondergeschikte toevoeging aan de voorkant van een gebouw gericht op het vergroten van het contact met het openbaar terrein. Een erker in het zijerf wordt beoordeeld conform de criteria aan- of uitbouwen zijkant. Een erker in combinatie met een uitgebouwde entree of portaal is in beginsel niet wenselijk. In dat geval is niet sprake van een initiatief dat valt onder sneltoetscriteria maar een specifiek initiatief.
Vormgeving • Een erker heeft boven borstweringhoogte een overwegend transparant karakter; • Gevelgeleding afgestemd op de gevelgeleding van hoofdgebouw; • Indeling en profielen van kozijnen afgestemd op die van de gevelramen en kozijnen van hoofdgebouw; • Geen overmaat aan detailleringen, dus bescheiden overstek, boeiboord en ornamenten.
max. 50% / 5m
max. 30% / 1.5m <0,3m
Doel Om het straatbeeld te respecteren en intact te houden, dient er bij de mogelijke toepassing van erkers aan de voorkant een bufferzone aanwezig te zijn tussen gevel en straat. Belangrijk is dat de contouren en het silhouet van het oorspronkelijke gebouw of bouwblok zichtbaar blijven en dat de erker qua uitstraling en volume ondergeschikt is aan het oorspronkelijke gebouw. Erkers die contrasteren met het hoofdgebouw, zullen altijd aan de welstandscommissie worden voorgelegd. Voldoende transparantie vergroot het contact met het openbaar terrein.
Afmetingen • Hoogte niet hoger dan 0,3 meter boven de eerste verdiepingvloer van het hoofdgebouw; • Bij erker aan een langsgevel van een hoofdgebouw van één bouwlaag met een kap: bouwhoogte van de erker 0,3m onder de goot van het hoofdgebouw; • Breedte maximaal 50% van de breedte van de oorspronkelijke gevel, met een maximum van 5m; • Diepte erker maximaal 30% van breedte van de erker met een maximum van 1.5m.
tussenkavel 2 lagen met kap
Hoofdstuk 6
>2m max. 50% / 5m
max. 30% / 1.5m
2-onder-1 kapwoning of rij
>0,3m
Materiaal en kleur Materialen en kleuren van de erker zijn afgestemd op de materialen en kleuren van het hoofdgebouw.
Plaatsing en aantal • De 45°-regel: het situeren van de erker binnen een hoek van 45° ten opzichte van het snijpunt van het voorgevelvlak met het hart van de gemeenschappelijke bouwmuur of de hoek met de zijgevel; • Het koppelen van twee erkers bij gespiegelde identieke woningen is mogelijk mits de erker als één ontwerp wordt uitgewerkt. • De minimale afstand van een erker tot de voorperceelgrens dient minimaal 2m te bedragen.
28
<0,3m >2m
max. 50% / 5m
max. 30% / 1.5m
tussenkavel 1 laag met kap
<45º <45º
de 45º-regel t.o.v. kopgevel en woningscheidende wand
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
29
Inspiratie aan- en uitbouwen voorzijde
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
pas materialen circulair toe
onderzoek of het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool mogelijk is
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
kies een helder ontwerpidee ... en werk dat consequent uit boven: onder:
De erker is een accent in de voorgevel en sluit naadloos aan bij de architectuur van het huis in materialen, kleur en detaillering. De erker sluit aan bij de woning door de gekozen materialen en kleuren.
Hierdoor wordt het riool minder belast én worden kosten bespaard omdat het regenwater direct in de bodem trekt en de tuin minder vaak besproeid hoeft te worden.
30
Hierdoor wordt de leefomgeving aantrekkelijk (voor jezelf en voor anderen) en draag je bij aan een grotere biodiversiteit. Voorbeeld: plantenbak
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
31
Bijbehorende bouwwerken Aan- en uitbouwen zijkant Definitie Een bijbehorende bouwwerk is een grondgebonden gebouw in één bouwlaag met optioneel een kap. Specifiek gaat het hier om uiten aanbouwen die op een hoekkavel komen en aan de zijkant zijn gericht op de openbare ruimte. Bij een uitbouw gaat het bijvoorbeeld om een vergroting van de woonkamer of keuken van een woning. Bij een aanbouw gaat het bijvoorbeeld om een garage of carport. Een bijbehorend bouwerk met kap is niet wenselijk bij een plat afgedekt éénlaags hoofdgebouw. Doel Belangrijk is dat de contouren en het silhouet van het oorspronkelijke gebouw of bouwblok zichtbaar blijven en dat het bijbehorende bouwwerk qua uitstraling en volume ondergeschikt is aan het hoofdgebouw. Tot slot is het wenselijk dat er gevelopeningen op de straat zijn gericht; “ogen” op de straat. Plaatsing • Afstand van de aan- of uitbouw aan de zijgevel tot zijerfgrens minimaal 2m. • Voor de afstand tot de voorgevelrooilijn wordt de 45°-regel gehanteerd. • Afstand tot de achterste perceelgrens minimaal 2m.
Vormgeving • Gevelgeleding afgestemd op de gevelgeleding van hoofdgebouw; • Indeling en profielen van kozijnen afgestemd op die van de gevelramen en kozijnen van hoofdgebouw; • De aan- en uitbouw heeft openingen gericht op de openbare ruimte; “ogen” op de straat; • Geen overmaat aan detailleringen, dus bescheiden overstek, boeiboord en ornamenten.
32
Afmetingen bij een plat afgedekte bijbehorend bouwerk • Bij aan- en uitbouw aan een hoofdgebouw van één bouwlaag met een plat dak: bouwhoogte van de aan- en uitbouw 0,3m onder de dakrand of exact gelijk aan het hoofdgebouw, met een maximum van 3m; • Bij aan- en uitbouw aan een kopgevel van een hoofdgebouw met een kap: dakrand niet hoger dan 0,3m boven de eerste verdiepingvloer van het hoofdgebouw, met een maximum van 3m; • Bij aan- en uitbouw aan een langsgevel van een hoofdgebouw van één bouwlaag met een kap: bouwhoogte van de aan- en uitbouw 0,3m onder de goot van het hoofdgebouw, met een maximum van 3m; • Bij aan- en uitbouw aan een langsgevel van een hoofdgebouw van twee bouwlagen met een kap: dakrand niet hoger dan 0,3m boven de eerste verdiepingvloer van het hoofdgebouw, met een maximum van 3m.
>0,5m kap evenwijdig / identiek =/<
hoofdgebouw 1 laag met kap
>2m 45º
>0,5m kap evenwijdig / identiek =/<
<3m
>2m >2m
hoofdgebouw 1 laag met kap
Afmetingen bij een bijbehorend bouwerk met kap • De goothoogte gelijk of lager dan de goothoogte van het hoofdgebouw, met een maximum van 3m; • De nokhoogte minimaal 0,5m onder de nokhoogte van het hoofdgebouw met een maximum van 5m; • Bij gebruik van een hellende kap: kaphelling afstemmen op de oriëntatie en helling van de kap van het hoofdgebouw. Materiaal en kleur • Metselwerk: gelijk aan hoofdgebouw; • Hout of gelijkwaardig: naturel vergrijzend of gedekte, donkere kleur; • Boeidelen: afgestemd op het hoofdgebouw; • Materiaal en kleur dakbedekking afgestemd op het hoofdgebouw.
>2m <3m
45º
kap evenwijdig / identiek >2m <3m >2m 45º
hoofdgebouw 2 lagen met kap
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
33
Bijbehorende bouwwerken Aan- en uitbouwen zijkant
=/>0,3m
45º
>2m
hoofdgebouw 2 lagen met kap
>2m
<0,3m >2m
hoofdgebouw 1 laag plat afgedekt 45º
>2m
>0,3m
45º
hoofdgebouw 2 lagen met kap
>2m
<0,3m
hoofdgebouw 1 laag met kap
34
>2m >2m
45º
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
35
Inspiratie voor aan- en uitbouwen zijkant
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
pas materialen circulair toe
onderzoek of het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool mogelijk is
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
kies een helder ontwerpidee ... en werk dat consequent uit
boven: Hier is gekozen voor een traditionele insteek met veel glas en witte kozijnen en houten delen. onder links: Aansluiting bij het bestaande met een eigentijdse insteek met links een verfijnde detaillering t.p.v de gevelbeëindiging en een kozijnkleur die aansluit bij de baksteen. onder rechts: Duidelijk zichtbare nieuwe toevoeging middels een houten gevel en een witte dakrand met overstek.
Hierdoor wordt het riool minder belast én worden kosten bespaard omdat het regenwater direct in de bodem trekt en de tuin minder vaak besproeid hoeft te worden.
36
Hierdoor wordt de leefomgeving aantrekkelijk (voor jezelf en voor anderen) en draag je bij aan een grotere biodiversiteit. Voorbeeld: groendak
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
37
Bijbehorende bouwwerken Vrijstaande bijgebouwen zijkant Definitie Een bijbehorende bouwwerk is een grondgebonden gebouw in één bouwlaag met optioneel een kap. Specifiek gaat het hier om vrijstaande bijgebouwen die aan de zijkant op een hoekkavel komen en zijn gericht op de openbare ruimte. Aan Een bijbehorend bouwwerk bij een woning kan bijvoorbeeld gebruikt worden stalling, bergruimte, atelier, garage, carport, buitenkeuken, kas. Een vrijstaand bijgebouw met kap is niet wenselijk bij een platafgedekt éénlaags hoofdgebouw. Een ontwerpgesprek bij een dergelijk initiatief kan eventueel uitkomst bieden. Doel Belangrijk is dat de contouren en het silhouet van het oorspronkelijke gebouw of bouwblok zichtbaar blijven en dat het bijbehordende bouwwerk qua uitstraling en volume ondergeschikt is aan het oorspronkelijke gebouw. Plaatsing • Er is geen sprake van plaatsing in het voorerfgebied; • Voor de afstand tot de voorgevelrooilijn wordt de 45°-regel gehanteerd; • Afstand van het vrijstaande bijbehorende bouwwerk aan de zijgevel tot zijerfgrens minimaal 2m; • Afstand van het vrijstaande bijbehorende bouwerk tot de achterste perceelgrens minimaal 2m.
38
Vormgeving • Het bouwwerk vormt een eenheid met bestaande bijbehorende bouwwerken (indien aanwezig); • Het bouwwerk heeft een overwegend rechthoekige plattegrond met plat dak of een van het hoofdgebouw afgeleide kapvorm (een kap bij een platafgedekt hoofdgebouw is ongewenst); • Gevels georiënteerd op het openbaar gebied hebben ‘ogen gericht op de straat’; • Bij het gebruik van een hellend dak is de oriëntatie zorgvuldig afgestemd op de oriëntatie van het dak van het hoofdgebouw; • Geen overmaat aan detailleringen, dus bescheiden overstek, boeiboord en ornamenten; • Gevelgeleding afgestemd op de gevelgeleding van hoofdgebouw.
<3m
Handvatten voor initiatieven
hoofdgebouw 2 lagen met kap
>2m 45º
<5m <3m
>2m
>2m
hoofdgebouw 2 lagen met kap 45º
Maatvoering • De goothoogte gelijk of lager dan de goothoogte van het hoofdgebouw, met een maximum van 3m; • De nokhoogte minimaal 1m onder de hokhoogte van het hoofdgebouw met een maximum van 5m; • Bij gebruik van een hellende kap: kaphelling afstemmen op de oriëntatie en helling van de kap van het hoofdgebouw. Materiaal en kleur • Metselwerk: gelijk aan hoofdgebouw; • Hout of gelijkwaardig: naturel vergrijzend of gedekte, donkere kleur; • Boeidelen: afgestemd op het hoofdgebouw; • Hellend dak: keramische of betonnen dakpannen afgestemd op de dakpannen van het hoofdgebouw.
>2m
<3m 45º
>2m
hoofdgebouw 1 laag met kap
>2m
<5m <3m >2m
hoofdgebouw 1 laag met kap
45º
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
>2m
39
Bijbehorende bouwwerken Vrijstaande bijgebouwen zijkant
>2m
vrijstaand bijgebouw op 2m erfgrens
>2m
vrijstaand bijgebouw op 2m erfgrens
x >2m >x
vrijstaand bijgebouw in roollijn belending
vrijstaand bijgebouw in roollijn belending 40
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
41
Inspiratie
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
pas materialen circulair toe
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
onderzoek of het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het riool mogelijk is
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
kies een helder ontwerpidee ... en werk dat consequent uit boven: onder:
Het bijgebouw contrasteert met de woning in materiaal- en kleurgebruik. Het bijgebouw is pragmatisch ontworpen en degelijk, doch verfijnd gedetailleerd.
Hierdoor wordt het riool minder belast én worden kosten bespaard omdat het regenwater direct in de bodem trekt en de tuin minder vaak besproeid hoeft te worden.
42
Hierdoor wordt de leefomgeving aantrekkelijk (voor jezelf en voor anderen) en draag je bij aan een grotere biodiversiteit. Voorbeeld: groendak
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
43
Kozijnen- en gevelwijzigingen Definitie Van ‘kozijn- of gevelwijzigingen’ is sprake bij het veranderen of verplaatsen van een kozijn, kozijn-invulling, luik of gevelpaneel. Kozijn- en gevelwijzigingen aan de voorzijde zijn bepalend voor de uitstraling van zowel de bebouwing als het straatbeeld. Doel Als uitgangspunt voor kozijn- en gevelwijzigingen geldt dat het bouwplan overeenkomt met en past bij de bestaande situatie. Het behoud van de samenhang in het gevelbeeld van de bebouwing, en het straatbeeld als geheel, is van belang. De vormgeving van gevels en kozijnen vormen immers de meest kenmerkende eigenschappen van bebouwing. Wijzigingen dienen zorgvuldig te worden ontworpen, met oog voor de vormgeving van profilering en detaillering van kozijnen, de gevelcompositie, -indeling en -geleding, en het straatbeeld als geheel. Plaatsing n.v.t. Vormgeving • Gevelopeningen blijven na aanpassing transparant (ze worden niet geblindeerd door panelen); • Bij het vervangen van houten kozijnen (b.v. door nieuwe houten kozijnen of kunststof kozijnen) de nieuwe detaillering, de profilering, gevel- en kozijnindeling afgestemmen op de bestaande situatie; • Suskasten en ventilatieroosters worden zoveel mogelijk weg gedetailleerd en steken niet uit.
44
Maatvoering • De neggediepte wordt zorgvuldig afgestemd op de bestaande neggediepte; • Nieuwe kozijnopeningen, panelen en/of luiken sluiten aan bij de oorspronkelijke kozijnen en/of de bestaande kozijnen. Materiaal en kleur • Materiaalgebruik, kleur en detaillering zijn afgestemd op de bestaande gevelvlakken, kozijnen, panelen en luiken van de gevel; • De kleurstelling van zichtbare ventilatieroosters en suskasten wordt zorgvuldig afgestemd op het kleurenpalet van kozijn, raam en glas. • Bij het vervangen van panelen of losse gevelelementen dienen bestaande afmetingen, structuren en reliëfwerking te worden gerespecteerd (zoals b.v. houten geveldelen). Deze niet vervangen door een vlak plaatmateriaal; • Kies bij vervanging een vergelijkbaar materiaal of kies een materiaal dat mooi natuurlijk verouderd of goed te herstellen/ onderhouden is; • Denk ook na of het gekozen materiaal gevoelig is voor vuil/ snel vervuild en daarom veel onderhoud vergt.
Nieuwe kozijnen sluiten qua maat, (kozijn)indeling, verbinding, dieptewerking en oppervlakte aan bij de oorspronkelijke kozijnen.
Houdt bij vervanging van de gevelbekleding oog voor het oorspronkelijke reliëf en structuur.
Nieuwe kozijnen sluiten qua maatvoering (hoek) verbinding, dieptewerking en oppervlakte aan bij de oorspronkelijke kozijnen.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
45
Inspiratie
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
pas materialen circulair toe
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
Hierdoor wordt de omgeving aantrekkelijker voor jezelf én kan de biodiversiteitworden bevordert. bron foto: Salverda bouw. Circulaire houten gevel met geïntegreerde nestkasten.
Elke gevelwijziging heeft invloed op de verschijningsvorm van het gebouw. Sluit daarom aan bij de bestaande architectuur, afmetingen en textuur van de gevelmaterialen.
46
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
47
Dakkapellen
breedte = 40% dakvlak tot max. 2,5m
Definitie Een dakkapel is een bescheiden uitbouw in de kap, bedoeld om de lichttoetreding te verbeteren en het bruikbaar woonoppervlak te vergroten. Dakkapellen zijn, als ze zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte, voor het straatbeeld zeer bepalend. De voorkeur gaat daarom naar een dakkapel aan de achterkant (op het achter- of zijdakvlak als het zijerf of- gevel niet gekeerd is naar de weg of het openbaar groen).
Vormgeving • De dakkapel heeft een plat dak; • Het voorvlak van de dakkapel is transparant: gevuld met doorzichtig glas; • Een overmaat aan detailleringen, dus bescheiden overstek, boeiboord en ornamenten; • Gevelgeleding afgestemd op de gevelgeleding van hoofdgebouw.
Doel Dakkapellen moeten een ondergeschikte toevoeging zijn aan een dakvlak. Het plaatsen van een dakkapel mag dus niet ten koste gaan van de karakteristiek van de kapvorm. Daarom mag een dakkapel nooit domineren in het silhouet van het dak en moet de noklijn van het dak, afhankelijk van straatprofiel, vanaf de weg zichtbaar blijven. Bovendien moet de ruimte tussen dakkapel en goot voldoende zijn. Als uitgangspunt geldt dat het bouwplan overeenkomt met en past bij de bestaande situatie. Het behoud van de samenhang in het gevelbeeld van de bebouwing, en het straatbeeld als geheel, is van belang.
Maatvoering • De hoogte van de dakkapel is maximaal 1,5m gemeten vanaf de voet van de dakkapel tot de bovenzijde van de boeiboord of daktrim; • De breedte van de dakkapel van een individuele woning is maximaal 40% van de breedte van het dakvlak, met een maximum van 2,5 meter (afstand gemeten tussen de woning-scheidende wanden of gevels) gemeten aan de bovenzijde/dakrand van de dakkapel • De breedte van een gedeelde dakkapel gelegen tussen twee aaneengeschakelde woningen is maximaal 40% van de breedte van het aaneengeschakelde dakvlak met een maximum van 5m.
Plaatsing • Per woning één dakkapel per dakvlak; • De dakkapel staat minimaal 0,5 meter en maximaal 1 meter uit de dakvoet (gemeten in het verticale vlak); • De dakkapel blijft minimaal 1m uit de daknok (gemeten in het verticale vlak); • De dakkapel blijft aan de zijkanten minimaal 1 meter van de zijkanten van de woningscheidende wand of gevel (afstand gemeten aan de bovenzijde van de dakkapel). Uitzondering is een aanééngebouwde dakkapel die op initiatief van 2 buren met identieke woningen wordt gerealiseerd;
>1m
>1m
>1m
<1,5m
0,5-1m
breedte = 40% dakvlak tot max. 5m
>1m
>1m >1m
0,5-1m
<1,5m
enkele dakkapel bij een tussenwoning
Materiaal en kleur • De detaillering en het kleur- en materiaalgebruik is vergelijkbaar met of ondergeschikt aan het hoofdgebouw; • zijwanden dakkapel in donkere kleur of afgewerkt in kleur van het dakvlak. Wijze van Meten • Bij een schilddak: horizontale afstand vanaf dakrand dakkapel tot hoekkeper; • Bij een schilddak: percentage breedte gemeten als gemiddelde tussen breedte dakvoet en breedte nok.
breedte = 40% dakvlak tot max. 2,5m
gedeelde dakkapel bij twee tussenwoningen
>1m
>1m <1,5m >1m 0,5-1m
dakvoet hoofdvolume
>1m >1m <1,5m >1m
0,5-1m breedte = 40% dakvlak tot max. 2,5m
enkele dakkapel in het achterdakvlak bij een woning met doorschietende kap
>1m
>1m <1,5m
breedte = 40% dakvlak tot max. 2,5m
enkele dakkapel bij een vrijstaande woning
>1m
0,5-1m
enkele dakkapel in het voordakvlak bij een vrijstaande woning 48
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
49
Inspiratie
gebruik zo veel mogelijk hergroeibare materialen
pas materialen circulair toe
onderzoek of zonnepanelen zinvol zijn
geef ruimte aan flora en fauna op en aan gebouwen
Hergroeibare materialen zijn onuitputtelijk want deze kunnen opnieuw worden geplant. Daarnaast nemen ze met de groei CO2 op uit de atmosfeer én ze zijn recyclebaar.
Probeer bouwmaterialen zo toe te passen dat deze makkelijk weer los gemaakt kunnen worden. Daarmee kan in de toekomst het gebouw makkelijker worden aangepast en de materialen hergebruikt.
kies een helder ontwerpidee ... en werk dat consequent uit. boven: onder links: onder rechts:
Aanééngebouwde dakkapel is gecentreerd en ondergeschikt in de voorgevel. In de architectonische uitwerking is aangesloten bij de architectuur kleur en detaillering van het hoofdgebouw. De dakkapel is zorgvuldig op de twee-onder-een-kapwoning geplaatst. In kleur en materiaal wordt aansluiting bij het bestaande gezocht. De dakkapel op het zijdakvlak maakt deel uit van de massacompositie van de woning. Er is samenhang in kleur- en materiaalgebruik.
Opwek van duurzame energie helpt de CO2 uitstoot (en de energierekening) te verlagen.
50
Hierdoor wordt de leefomgeving aantrekkelijk (voor jezelf en voor anderen) en draag je bij aan een grotere biodiversiteit. Voorbeeld: groendak
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
51
Erfafscheidingen Definitie Een erfafscheiding is een bouwwerk, bedoeld om het erf af te bakenen van een buurerf of van de openbare weg. Een erfafscheiding tussen buren moet in de eerste plaats door beide kanten worden gewaardeerd. Indien aan deze voorwaarde wordt voldaan zal de gemeente zich terughoudend opstellen. Erfafscheidingen aan de “voorkant” zijn van grote invloed op de ruimtelijke kwaliteit. De gemeente streeft ernaar een rommelige indruk door een te grote verscheidenheid aan erfafscheidingen te voorkomen.
Materiaal en kleur • Hoogte van maximaal 2m: Hagen of houten palen met daartussen een ijzeren rasterwerk met een grote maaswijdte (ca. 15cm) om daarmee de migratie van dieren (b.v. egels) te faciliteren. Het rasterwerk dient te worden voorzien van klimplanten. • Geen toepassing van beton, kunststof, staal, golfplaat, damwandprofielen, rietmatten of vlechtschermen; • Geen felle contrasterende kleuren.
Doel Erfscheidingen in de vorm van schuttingen en muren werken als verlengstuk van de bebouwing en zorgen voor een ‘hard’ en onaantrekkelijk straatbeeld. ook vormen schuttingen en muren een barrière voor dieren terwijl hagen juist op meerdere manieren een positieve bijdrage leveren aan de biodiversiteit. het doel is om erfgrenzen te beplanten met hagen of een met klimplanten begroeid rasterhek tussen palen.
>2m
<2m
<1m
afscheiding met haag 1m i.c.m. haag 2m.
Plaatsing • Erfafscheiding op de perceelgrens. Vormgeving • Erfafscheidingen hebben een groene uitstraling.
>2m
Maatvoering • Erfafscheiding 2m hoog op 4m achter de voorgevellijn.
<2m
<1m
afscheiding met haag 1m i.c.m. begroeid hekwerk 2m.
52
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
53
Inspiratie voor erfafscheidingen
groen boven alles
een afscheiding van streekeigen gewassen te maken is bevordering voor de uitstraling van de wijk én de biodiversiteit
magic mix
Door planten te kiezen die op verschillende momenten bloeien kunnen insecten het hele seisoen door voedsel vinden. Ook wij als mensen genieten ervan.
natuurlijke erfafscheidingen
Door een keuze te maken voor (hergebuik van) natuurlijke materialen krijgt de erfgrens een vriendelijke uitstraling. Naast bijvoorbeeld lage houten spoorbielzen kan aanvullend beplantig worden ingezet om de overgang tussen privé en openbaar duidelijk vorm te geven.
stevig groen
Deze afscheiding van een zijdelingse perceelgrens bestaat uit een lage beukenhaag met daarachter rasterwerk dat verder gaat begroeien met hedera. Deze groene afscheiding zorgt voor veiligheid, privacy en een groene uitstraling van de wijk. 54
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
55
Technische installaties/ opwek duurzame energie Definitie Er wordt steeds meer ingezet op duurzame energiebronnen. De daarmee samenhangende technische installatie zijn van grote invloed op de ruimtelijke kwaliteit. De gemeente streeft ernaar een rommelige indruk door een te grote verscheidenheid te voorkomen. Als u zonnepanelen of zonnecollectoren op een dak wil plaatsen, kan dat vrijwel altijd vergunningvrij. Alleen als het pand een monument of onderdeel van een beschermd stadsgezicht is heeft u altijd een vergunning nodig en wordt uw initiatief beoordeeld als een specifiek initiatief.
Plaatsing • Installaties en daarmee samenhangend leiding- of kabelwerk op het achtererf uit het zicht vanaf het openbaar gebied; • Installaties zoveel mogelijk op maaiveldhoogte geplaatst; • Hellingshoek zonnepanelen zorgvuldig gekozen dat er geen hinderlijke schittering op het openbaar terrein of voor derden zichtbaar is. Vormgeving • Zonnepanelen of Collectoren als één aaneengebouwd vlak.
Deze sneltoetscriteria gaan specifiek over zonnepanelen of zonnecollectoren geplaatst op het maaiveld én plaatsing van technische installatie-eenheden zoals (buiten-units van) warmtepompinstallaties en airco’s op, aan, of bij uw huis.
Maatvoering • De bovenzijde van zonnepanelen en Zonnecollectoren niet hoger dan 1m vanaf maaiveld gemeten; • Het verticaal geprojecteerd bebouwd oppervlak is ondergeschikt aan het totale perceeloppervlakte.
Doel Belangrijk is dat de contouren en het silhouet van het oorspronkelijke gebouw of bouwblok zichtbaar blijven en dat technische installaties dat niet verstoren. Doel is dan ook om technische installaties te onttrekken aan het zicht vanaf openbaar gebied.
Materiaal en kleur • Op het maaiveld geplaatste installaties rondom inplanten met een haag wanneer deze zichtbaar zijn vanuit het openbaar gebied; • Installaties in gedekte kleuren uitvoeren.
<1m
Op het maaiveld geplaatste installaties zijn achter de woning onttrokken aan het zicht
<1m
Op het maaiveld geplaatste installaties in het zicht worden middels een haag ontrokken aan het zicht
56
Handvatten voor initiatieven
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
57
Inspiratie
zorgvuldige plaatsing en inpassing van zonnepanelen Door zonnepanelen een plek achter borders en fruitbomen te geven vallen deze minder op vanuit de openbare ruimte. Voor sommige locaties kan een verdiepte plaatsing in combinatie met streekeigen hagen een passende oplossing zijn.
58
zorgvuldige plaatsing en inpassing van (buiten-units van) warmtepompinstallaties en airco’s boven: onder links:
Door in het architectonisch ontwerp rekening te houden met de installaties wordt voorkomen dat deze een plek in de voor- of zijtuin krijgen en daarmee in het zicht vanuit de openbare ruimte komen. In dit voorbeeld zijn de installatie(onderdelen) tegen de gevel aan geplaatst en is het gevelmateriaal hier omheen gezet. Onder een hoek bekeken vallen de installatieonderdelen weg achter het hout. De installaties krijgen een ondergeschikte plek in een bouwwerkje (een konijnenhok) op achtererf.
onder rechts:
Een omtimmering zorgt ervoor dat de installatieunit dezelfde kleur en textuur als de gevel krijgt.
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
59
Vlaggenmasten bedrijventerrein Definitie Vlaggenmasten worden gebruikt als reclameuiting voor een bedrijf. Doel Het bedrijfsdoel is het kenbaar maken van haar naam en/of haar diensten. Het collectieve doel is een rustig beeld waarbij de vlaggen ondergeschikt zijn aan het totaalbeeld van de openbare ruimte. >2m
Plaatsing en aantal • Nabij de ontsluiting van het bedrijfsperceel; • Maximaal 3 stuks per bedrijf; • Op eigen terrein, minimaal 2m. achter de erfgrens; • Bedrijfsverzamelgebouwen worden beschouwd als één terrein waar collectief ruimte is voor maximaal 3 stuks vlaggenmasten.
1-3m
<6m
Vormgeving • Alle masten dienen gelijk te zijn qua hoogte en afmetingen. • Verticale, en dun uitgevoerde vlaggenmasten. Maatvoering • Maximale masthoogte 6m; • Masten op gelijke afstand in een rechte lijn van elkaar geplaatst op een onderlinge afstand van 1-3m. • De afmeting van de vlag dient in evenwichtige verhouding te staan tot de masthoogte. Materiaal en kleur • Kleur vlaggenmast wit, grijs of in donkere kleur, geen signaalkleuren en/of felle kleuren.
60
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
61
Erfafscheiding bedrijventerrein Definitie Een erfafscheiding is een bouwwerk, bedoeld om het erf af te bakenen van een buurerf of van de openbare ruimte. Doel Erfafscheidingen aan de zijde van de openbare ruimte zijn van grote invloed op de ruimtelijke kwaliteit. Doel is om de impact van een erfafscheiding op de openbare ruimte te beperken én bedrijven een duurzame en aantrekkelijke uitstraling te geven. Over het algemeen zijn erfafscheidingen in het voorerf tot 1m hoog en in het archtererf 2m hoog vergunningvrij. De wens voor een erfafscheiding aan de voorzijde hoger dan 1m op een bedrijfsterrein hangt samen met de wens voor meer privacy en/of veiligheid. Door de erfafscheiding te vergroenen wordt de impact op de openbare ruimte beperkt. Bijkomend voordeel is een bijdrage in het vergroten van de biodiversiteit en het voorkomen van hittestress.
<2m
begroeid hek
Vormgeving • Grenzend aan openbaar toegankelijk gebied: Transparante erfafscheiding in de vorm van gaas, spijlen of staalmat. i.c.m. een groene haag of begroeiing; • Niet grenzend aan openbaar toegankelijk gebied: Transparante erfafscheiding in de vorm van gaas, spijlen of staalmat, optioneel i.c.m. een groene haag of begroeiing. Maatvoering • Maximale hoogte 2m.
<2m
Materiaal en kleur • Gedekte donkere kleuren.
alternatief: hek in combinatie met haag
62
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
63
Specifieke initiatieven Inleiding
Van een specifiek initiatief is sprake bij grote aanpassingen aan de verschijningsvorm van gebouwen die passen binnen de planologische kaders. Voorbeelden van specifieke initiatieven zijn hergebruik, sloop/nieuwbouw of nieuwbouw van een woning of een kleine reeks woningen. De gemeente wil, passend bij de gebiedskwaliteiten en doelen, meer ruimte geven voor initiatieven. De gebiedskwaliteiten en doelen zijn beschreven in het volgende hoofdstuk. Door niet te werken met regels ontstaat meer flexibiliteit. Om het proces toch zo voorspelbaar mogelijk te maken voor de initiatiefnemer én de omgeving zijn door de gemeente de gebiedsdoelen helder te beschreven. Ook faciliteert de gemeente ontwerpgesprekken met vooraf bepaalde gespreksonderwerpen.
Deze gespreksonderwerpen zijn in dit hoofdstuk uitgewerkt en gaan over de volgende thema’s: - Analyse van de plek; - Stedenbouwkundige varianten en hoofdmassa; - Basisontwerpregels; - Erfafscheidingen en terreininrichting; - Duurzaam bouwen.
64
Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
65
Gespreksonderwerpen specifieke initiatieven
Analyse van de plek
Erfscheidingen en terreininrichting
1. Van welk deelgebied in het dorp maakt het initiatief deel uit en hoe speelt het initiatief in op de volgende kenmerken? a. Hoe is dit deelgebied stedenbouwkundig opgezet en welke structuren zijn het belangrijkst? b. Hoe is de plaatsing, typologie, korrel, ritme (herhaling) en de schaal van de bebouwing? Basis Analyse Typologie/ c. Hoe is de overgang tussen publiek en privaat vormgegeven? Ontwerpregels 2. Wat is de geschiedenis vande de plek levert van Pleken welke aanknopingspunten Hoofdmassa dit op voor het initiatief? 3. Wat betekenen de hoogte van het terrein, bodemgesteldheid en het watersysteem voor het initiatief? 4. Waar ligt het initiatief en is de ligging prominent? 5. …………..
Analyse van de Plek
Typologie/ Hoofdmassa
Erfscheidingen en Terreininrichting
Erfscheidingen en Terreininrichting
1. Wat voor erfscheidingen komen er? 2. Hoe dragen de erfscheidingen en terreininrichting bij aan het versterken van de biodiversiteit? 3. Hoe wordt ervoor gezorgd dat op het terrein regenwater de bodem in kan dringen? En hoe wordt er omgegaan met hittestress? 4. Hoe is het parkeren opgelost en wat is de visuele impact hiervan op de Duurzaam openbare ruimte?Bouwen 5. ………….. en Wonen
Duurzaam Bouwen en Wonen
Duurzaam bouwen
Stedenbouwkundige varianten en hoofdmassa
1. Welke stedenbouwkundige varianten zijn verkend en voor welk ruimtelijk concept is gekozen? 2. Hoe verhoudt het voorstel zich tot de bestaande typologie? 3. Is de hoofdmassa en kapvorm passend in de omgeving? 4. Wat is de verhouding open/gesloten van de gevel? functie(s) wilt u realiseren en op welke wijze wordt dat s Analyse 5. Welke Typologie/ Erfscheidingen en georganiseerd? Typologie/ Erfscheidingen en Duurzaam Bouwen werpregels van de Plek Hoofdmassa Terreininrichting 6. Wat is de relatie tussen vorm, gebruik en constructie? Hoofdmassa Terreininrichting en Wonen 7. …………..
Duurzaam Bouwen en Wonen
1. Op welke wijze wordt aandacht besteed aan hergebruik van materialen en/of worden nieuwe (biobased) materialen toegepast die remontabel zijn? 2. Hoe wordt in het ontwerp aandacht geschonken aan het versterken van de biodiversiteit? 3. Hoe wordt in het ontwerp met hittestress omgegaan? 4. Hoe zorgt het ontwerp ervoor dat regenwater wordt vastgehouden en vertraagd wordt afgevoerd? 5. Hoe worden zonnepanelen, -collectoren en andere technische installaties geïntegreerd in het ontwerp? 6. .…………..
Basisontwerpregels
Basis Ontwerpregels
66
1. Waarop zijn de schaal, maat en verhoudingen binnen de gevels gebaseerd? 2. Welke middelen zijn ingezet om tot een interessante gevelplastiek te komen? 3. Waarop is de keuze voor materialen, texturen en kleuren gebaseerd en is er aandacht voor het mooi verouderen hiervan? 4. Hoe dragen de gevels bij aan een levendige openbare ruimte (zicht, Analy se uitzicht, entree)? Typologie/ 5. ………….. van de Plek
Hoofdmassa
Handvatten voor initiatieven
Erfscheidingen en Terreininrichting
Duurzaam Bouwen en Wonen Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024
67
Gebiedsontwikkelingen Ontwerpkracht als rode draad
Handvatten voor initiatieven
Onder gebiedsontwikkelingen wordt een scala aan projecten verstaan die het kavelniveau overstijgen en gaan over het transformeren van de bestaande (delen van) buurten en wijken of het in- of uitbreiden van een dorp met bijvoorbeeld woningbouw of bedrijvigheid. De maat en schaal van gebiedsontwikkelingen is gevarieerd. Het kan gaan om in maat en schaal bescheiden projecten van minder dan een halve hectare tot meer grootschalige ontwikkelingen van één of meer hectares. Gebiedsontwikkelingen hebben langdurig impact op de publieke leefomgeving. Het is daarom logisch dat de gemeente bij gebiedsontwikkelingen altijd een belangrijke rol speelt om de publieke belangen te borgen en ervoor te zorgen dat de gebiedsontwikkeling een duurzame, positieve bijdrage levert aan de omgeving. Gebiedsontwikkelingen vragen om een zorgvuldig proces waarin vier fasen worden onderscheiden: de verkenning, projectdefinitie, de ontwerpfase en de uitvoering. Kwaliteitsvolle plannen ontstaan als in al deze fasen er aandacht is voor het ruimtelijk ontwerp. Onderstaand zijn de vier fasen op hoofdlijnen inhoudelijk beschreven.
Verkenning
Projectdefinitie
Nadat het principebesluit is genomen, wordt het project en de aanpak hiervan nader gedefinieerd in een projectnota. In deze projectnota worden de aanleiding, het plangebied, de uitgangspunten, de wijze waarop de omgeving bij de planvorming wordt betrokken en de relevante kaders en doelen die met de gebiedsontwikkeling worden beoogd vastgelegd. In dit stadium wordt ook geïnventariseerd welke deskundigheid en onderzoeken er allemaal nodig zijn, welke stappen in tijd dienen te worden doorlopen en welke (deel) producten opgesteld dienen te worden. Tot slot worden in deze stap afspraken gemaakt over de onderlinge samenwerking, de projectorganisatie en de verdeling van kosten en opbrengsten. Deze stap wordt afgesloten met een projectbesluit van de gemeenteraad.
Ontwerpfase
De gemeente nodigt marktpartijen, corporaties en andere initiatiefnemers - zeker bij gebiedsontwikkelingen die niet passen binnen de planologische kaders - van harte uit om in een vroeg stadium van de planvorming gezamenlijk de (on)mogelijkheden te verkennen. Bij de verkenning wordt onderzocht of het initiatief wenselijk is. Waar ligt het initiatief en welk probleem lost het beoogde project op? Wat betekent het initiatief in het licht van het principe van bodem en het water sturend? Zijn ook andere, wellicht meer geschikte locaties overwogen? Hoe verhoudt het initiatief zich tot het planologische kader, het gemeentelijke beleid en de gesignaleerde kwaliteiten en waarden? Kunnen bij het initiatief maatschappelijke opgaven op het vlak van bijvoorbeeld klimaat, natuur of landschapsherstel 68