Bijlage 1 - Kaderstellend Adaptief Programmaplan Energietransitie Weststellingwerf (0098787805)
Tekst van het document
Kaderstellend Adaptief Programmaplan Energietransitie Weststellingwerf Eindversie – 18 december 2025 GEMEENTE WESTSTELLINGWERF J. Alkema BERENSCHOT S. Rodenburg, R. Geldhof, R. Wagenaar, B. Dieben
Inhoud Hoofdstuk 1 - Inleidend .........................................................................................................................3 Hoofdstuk 2 - Van nu naar 2050 ...........................................................................................................5 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.5.4
Doelstellingen van de gemeente Weststellingwerf........................................................................6 Huidige stand van zaken ..................................................................................................................7 Voortgang in de afgelopen jaren .....................................................................................................9 De opgave voor energieneutraal 2050 ..........................................................................................12 Transitiepaden: adaptief aan de slag richting 2050.....................................................................14 Transitiepad 1: Binnen de huidige regels ...............................................................................25 Transitiepad 2: Grootschalig zon, groengas, geen wind...................................................1626 Transitiepad 3: Netbewuste inpassing van zon- en windopwek.......................................1726 Conclusie uit de transitiepaden ...............................................................................................27
Hoofdstuk 3 - Programmaplan ...........................................................................................................22 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.4.4 3.5 3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.5.4
Gebouwde omgeving ......................................................................................................................24 Wonen ........................................................................................................................................24 Bedrijven ....................................................................................................................................25 Organisatie.................................................................................................................................26 Maatschappelijk vastgoed ........................................................................................................26 Maatregelen Gebouwde Omgeving .........................................................................................27 Mobiliteit ..........................................................................................................................................28 Elektrisch Vervoer .....................................................................................................................28 Laadinfrastructuur ....................................................................................................................29 Uitstootreductie .........................................................................................................................29
Maatregelen mobiliteit ..............................................................................................................30 Landbouw ........................................................................................................................................31 Zon Op Land ..............................................................................................................................31 Groengas....................................................................................................................................32 Stikstof- en uitstootreductie.....................................................................................................34 Maatregelen landbouw..............................................................................................................35 Industrie ...........................................................................................................................................36 Netcongestie ..............................................................................................................................36 Verduurzaming ..........................................................................................................................36
Energiehubs...............................................................................................................................37 Maatregelen industrie ...............................................................................................................37 Opwek & Innovatie ..........................................................................................................................38 Pijplijnprojecten ........................................................................................................................38 Duurzame kernen ......................................................................................................................38 Wind en innovatie......................................................................................................................39 Maatregelen opwek & innovatie ...............................................................................................40
Bijlage 1 - Technologie & Ontwikkeling ............................................................................................38 1.1 1.2 1.3
2
Bestaande technologieën (relevant voor Weststellingwerf) .......................................................42 Bestaande technologieën (geen of lage relevantie voor Weststellingwerf) ..............................44 Technologieën van de toekomst ...................................................................................................46
HOOFDSTUK 1
Inleidend In dit hoofdstuk zijn de volgende onderwerpen besproken: •
De aanleiding voor een Kaderstellend Adaptief Programmaplan Energietransitie (KAPE)
•
De leeswijzer van dit document
3
Het Kaderstellend Adaptief Programmaplan Energietransitie De energietransitie is in volle gang; fossiele brandstoffen worden vervangen door duurzame alternatieven, we gaan zuiniger om met onze energie en wekken het zelf op waar dat kan. Maar de doelen zijn groot en dat vraagt om veel veranderingen in onze manier van leven en onze leefomgeving. De energietransitie zal de komende jaren dus nog veel van onze samenleving vragen. Ook de gemeente Weststellingwerf heeft grote ambities. De gemeente heeft grote opwekdoelen voor zichzelf gesteld in de Regionale Energie Strategie (RES 1.0) en wil energieneutraal zijn in 2050. In december 2024 heeft de gemeenteraad het college de opdracht gegeven een programma- en uitvoeringsplan op te stellen voor de energietransitie; het Kaderstellend Adaptief Programmaplan Energietransitie Weststellingwerf (KAPE). Dit document beschrijft de huidige situatie, de doelen en de opgaven die er nog liggen tot 2030 en 2050. Omdat de energietransitie veel onduidelijkheden met zich meebrengt, onder andere vanwege bovenlokaal beleid en de ontwikkeling van nieuwe technologieën, moet de gemeente flexibel kunnen zijn en blijven, om zo op die ontwikkelingen en veranderingen in te kunnen spelen.
Om hier goed op voorbereid te zijn, bespreken we een aantal projecties van hoe de toekomst eruit kan zien en hoe de gemeente op verschillende manieren met de opgaven om kan gaan. Dit noemen we transitiepaden. Vervolgens wordt er dieper ingegaan op de belangrijkste sectoren in de energietransitie, de Gebouwde Omgeving, Mobiliteit, Landbouw en Industrie. Voor elke sector zetten we uiteen wat de stand van zaken is, wat de knelpunten zijn, welke maatregelen de gemeente kan nemen richting haar doelen, hoe we dat kunnen monitoren en hoe we de integraliteit in de gemeentelijke organisatie kunnen waarborgen. Dit document is opgesteld door het Team Klimaat & Duurzaamheid van de gemeente Weststellingwerf in samenwerking met adviesbureau Berenschot. Voor de invulling van maatregelen en doelstellingen zijn gesprekken gevoerd met collega’s, het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad van Weststellingwerf, aanvullend zijn enkele externe partijen betrokken geweest tijdens het proces, waaronder Liander, de provincie Fryslân, de Friese Energietafel en het Fries Energiehuis. Leeswijzer In hoofdstuk 2, het kader, worden de doelstellingen en kaders, de huidige stand van zaken en de transitiepaden beschreven.
In hoofdstuk 3, het programmaplan, wordt dieper ingegaan op de belangrijkste sectoren binnen de energietransitie, welke maatregelen binnen die sectoren tot 2050 kunnen worden genomen, hoe dat wordt gemonitord en hoe de integraliteit binnen de organisatie wordt gewaarborgd.
4
HOOFDSTUK 2
Van nu naar 2050 De volgende onderwerpen worden besproken: •
2.1 Doelstellingen van de gemeente Weststellingwerf
•
2.2 Huidige stand van zaken
•
2.3 Voortgang in de afgelopen jaren
•
2.4 De opgave voor energieneutraal 2050
•
2.5 Transitiepaden: adaptief aan de slag richting 2050
5
In dit hoofdstuk wordt uitgelegd wat de doelen en opgaven van de gemeente zijn, waar de gemeente nu staat, wat er al is gedaan en wat er nog moet gebeuren om die doelen te behalen. Vervolgens wordt een aantal projecties besproken van hoe de toekomst er eventueel uit zou kunnen zien tot 2050 en hoe de gemeente in die scenario’s op verschillende manieren met de huidige opgaven om kan gaan. Dit noemen we transitiepaden.
2.1
Doelstellingen van de gemeente Weststellingwerf
Om invulling te geven aan het thema energie heeft de gemeente Weststellingwerf twee concrete doelstellingen gesteld. Doelstelling 2030: Regionale Energie Strategie (RES)-bod In 2021 heeft de gemeente Weststellingwerf samen met de provincie en de andere gemeenten van Friesland in de Regionale Energiestrategie (RES 1.0) Fryslân doelen gesteld voor de gezamenlijke opwek van energie tot 2030. Besloten is dat alle gemeenten gezamenlijk 3 terawattuur (TWh) oftewel 10800 terajoule (TJ) gaan opwekken. Dat is genoeg elektriciteit om 1.1 miljoen huizen te voorzien van stroom. De gemeente Weststellingwerf heeft destijds een bod van 338 TJ gedaan (0,094 TWh), momenteel is 36%, oftewel 119 TJ (0,033 TWh) van dit bod gerealiseerd. De Friese Energietafel (FET), waarin de RES uiteindelijk in is opgegaan, kwam in juni 2025 met een voortgangsrapportage waarin zij stelde dat Friesland haar doelstelling niet ging halen. Dat geldt ook voor de gemeente Weststellingwerf. Dat komt vooral doordat •
de gemeente een zeer ambitieus bod heeft gedaan voor haar grootte.
•
strenge regelgeving vanuit de provincie veel opties beperkt.
•
netcongestie (te weinig ruimte op het elektriciteitsnet) opties voor nieuwe aansluitingen voor grootschalige opwek tot in ieder geval 2029 beperkt.
•
wet- en regelgeving op de energietransitie sterk is veranderd sinds 2021.
•
de gemeente vooral afhankelijk is van initiatieven van derden.
Ondanks de beperkende regelgeving houden we toch vast aan de RES-doelstelling. Ook al is de doelstelling voor Weststellingwerf uitdagend, de opgave voor duurzame opwek blijft staan. Wellicht worden de doelstellingen in de komende jaren aangepast of bijgesteld, daar kan de gemeente dan op inspelen. Doelstelling 2050: Energieneutraal De doelstelling van de provincie is om in 2050 energieneutraal te zijn. De gemeente Weststellingwerf heeft deze ambitie overgenomen en streeft ernaar in 2050 zelf ook energieneutraal te zijn. Dit houdt in dat binnen gemeentegrenzen evenveel energie wordt opgewekt als verbruikt. Dat hoeft niet per se te betekenen dat alles wat lokaal wordt opgewekt, ook wordt verbruikt binnen de gemeente. De doelstelling “energieneutraal 2050” is het uitgangspunt voor dit document.
6
2.2
Huidige stand van zaken
De gemeente Weststellingwerf en haar inwoners en bedrijven hebben de
Duurzame, hernieuwbare of groen/schone energie
afgelopen jaren al goede stappen
Duurzame energie houdt rekening met het milieu, maar hoeft
gezet
te
niet per se schoon te zijn, denk aan duurzame autobrandstoffen.
verduurzamen en eigen opwek te
om
Hernieuwbare energie komt van onuitputtelijke energievormen,
realiseren. In deze paragraaf wordt
zoals zon en wind, maar ook biomassa en hout, groengas. Dit is
aan de hand van een aantal grafieken
dus niet altijd zonder uitstoot.
de huidige stand van zaken besproken.
Groene/schone energie is enkel en alleen energie dat en
In
onuitputtelijk is en geen (of heel weinig) uitstoot veroorzaakt.
Figuur
te
besparen,
1
staat
het
huidige
energieverbruik
en
de
huidige
energieopwek afgebeeld. Het verbruik is opgedeeld in vier sectoren, industrie, landbouw, mobiliteit en de gebouwde omgeving. De energie voor die sectoren wordt voornamelijk geïmporteerd (grijs in de tweede kolom). Ongeveer 16% van de gebruikte energie in de gemeente komt uit hernieuwbare bronnen zoals zonnepanelen en biomassa (hout). Om de doelen in 2050 te halen, moeten beide grafieken even lang zijn in 2050. Dat kan door het energieverbruik te verlagen en de eigen opwek te verhogen.
Figuur 1: Huidig energieverbruik en energieaanbod van de gemeente Weststellingwerf, onderverdeeld in sectoren (*Rijksoverheid (2023) - Regionale Klimaatmonitor)
Energiedragers In Figuur 1 is te zien in welke sectoren de energie wordt verbruikt, in figuur 2 is datzelfde verbruik opgesplitst in energiedragers, oftewel energievormen. Uit figuur 1 en 2 is af te leiden dat een groot deel van het verbruik bij de inwoners en ondernemers van de gemeente ligt. Om energieneutraal te zijn in 2050 zal de gemeente de inwoner goed moeten informeren, ondersteunen en faciliteren in de energietransitie. Dat doet de gemeente nu door middel van: •
subsidie zoals de Lokale Aanpak Isolatie (LAI)
•
het OWO-energiebureau; o
7
met energieverkenners;
•
o
energiecoaches
o
en het fixteam;
frequente communicatie over besparing en verduurzamingsmogelijkheden, zoals de Slimme Isolatiegids;
•
en met concrete acties, zoals de witgoedregeling.
Figuur 2: Verdeling van het energieverbruik onder verschillende energiedragers
Energiesysteem Energieverbruik en opwek zijn beide onderdeel van het energiesysteem. Met het energiesysteem wordt alles omtrent energie bedoeld, dus naast verbruik en opwek, is ook de infrastructuur, beleid, opslag, technologie en energiebron onderdeel van het systeem. Om energieneutraal te worden in 2050 moet het hele energiesysteem goed op elkaar in kunnen spelen. Niet op alle onderdelen heeft de gemeente evenveel invloed. Op het gebied van beleid en verbruik is de gemeente al actief bezig. Door isolatiemaatregelen en verduurzaming te subsidiëren wordt energieverbruik teruggedrongen. De gemeente is zeker niet de enige speler in het energiesysteem en moet dus samenwerken met verschillende partijen om een sterk systeem te realiseren. De grootste spelers hierin zijn TenneT en Liander (infrastructuur) en de provincie Fryslân (bovenlokaal beleid), maar ook inwoners en bedrijven in de gemeente zijn actieve spelers. Het energiesysteem bestaat uit
alle
verschillende
Netcapciteit en netbewuste inpassing
binnen
de
Twee belangrijke onderwerpen die van grote invloed zijn op het
Die
energiesysteem zijn netcapaciteit en netbewuste inpassing. Netcapaciteit
onderdelen moeten samen
is hoeveel stroom of gas het stroomnet of gasnet aan kan. Als er meer
kunnen werken en op elkaar
stroom geleverd wordt dan gevraagd, of meer wordt gevraagd dan
in kunnen spelen. Daarom is
geleverd kan worden, dan praat je over netcongestie. Netbewuste
het
onderdelen
energietransitie.
van
belang
dat
de
inpassing is dat je rekening houdt met de netcapaciteit en netcongestie bij
spelers
die
de inpassing van projecten. Bij een zonnepark kan je bijvoorbeeld een
kunnen
batterij neer zetten om op de momenten dat er te veel stroom wordt
controleren of beïnvloeden
geleverd energie eerst op te slaan. Dan wordt het zonnepark netbewust
met
ingepast.
verschillende deze
onderdelen elkaar
communiceren samenwerken.
8
blijven en
Voor een robuust energiesysteem moet energie uit verschillende energievormen worden opgewekt. De energievraag moet gelijk staan aan het aanbod van energie. De energievraag verschilt per dagdeel en per seizoen, maar de opwek ook. Zon, groengas en wind complementeren elkaar in het balanceren van die vraag en aanbod. Zon wekt vaak op wanneer windmolens dat niet doen en andersom. Het doel energieneutraal 2050 betekent dat er evenveel energie opgewekt moet worden als dat verbruikt wordt, maar zo simpel is het niet. Als we alleen maar elektriciteit opwekken met zon, dan hebben we te veel energie als de zon schijnt en veel te weinig als het bewolkt is. Omdat vraag en aanbod varieert per moment en per locatie moet er in alle sectoren van de samenleving goed nagedacht worden over netbewuste inpassing. Dan wordt vooraf al nagedacht over de inpassing van het project op het elektriciteitsnet: opwek en verbruik worden op elkaar en de omgeving afgestemd.
Liander
benadrukt
dat
met
het
vaststellen
van
het
nieuwe
Maatschappelijk
Prioriteringskader waarschijnlijk alle sectoren in 2026 te maken zullen krijgen met de spelregels van netcongestie. Dit kan gevolgen hebben voor het behalen van de doelen en ambities van de gemeente. Om deze gevolgen te beperken, adviseert Liander om binnen iedere sector expliciet aandacht te besteden aan netbewuste inpassing.
2.3
Voortgang in de afgelopen jaren
De afgelopen jaren is er al veel gebeurd in de gemeente Weststellingwerf. Nieuwe projecten voor opwek en grootschalige verduurzaming door inwoners en bedrijven zorgt al voor zichtbare verschillen in gebruik en opwek. In figuur 3 staan die verschillen van verbruik en opwek tussen 2020 en 2023 naast elkaar afgebeeld. Over die drie jaar zien we al een daling van 10% in het verbruik en een stijging van 47% in opwek. Het lagere verbruik in 2023 zit met name in de gebouwde omgeving en mobiliteit. In de gebouwde omgeving komt dat door het grootschalig isoleren van woningen, aanschaf van warmtepompen, zuiniger energieverbruik en zuinigere apparaten. In de sector mobiliteit is de afname te danken aan een lichte daling van de gereden kilometers en een lichte toename van elektrische auto’s en transport. De stijging in de opwek van energie komt bijna volledig door zonnepanelen. Op het gebied van zon op woningen is Weststellingwerf een van de koplopers van Nederland, in 2024 lag op 62% van de huizen al zonnepanelen. Ook agrariërs en andere ondernemers hebben tussen 2020 en 2023 grote stappen gemaakt, dat zien we in het licht gele blokje. We spreken van grootschalig zon op dak zodra de opwekpotentie hoger ligt dan 15 kWp (≈40 panelen).
Daarnaast draagt de aanleg van een kleine veldopstelling bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Wolvega ook bij aan de lichte stijging van grootschalig zon.
9
Figuur 3: Veranderingen in verbruik en opwek tussen 2020 en in 2023* (Rijksoverheid - Regionale klimaatmonitor) *Data verzameling loopt vaak 2-3 jaar achter, recentere data bestaan nog niet.
2.3.1
Status energieopwek en pijplijnprojecten
De gemeente Weststellingwerf is dus op de goede weg, maar om in 2050 energieneutraal te kunnen zijn moeten beide grafieken in figuur 3 dezelfde lengte hebben, evenveel verbruik als opwek. In deze paragraaf kijken we naar welke projecten er momenteel lopen en wat er de komende jaren vier jaar nog aan staat te komen op het gebied van energieopwek. Grootschalige zon Onder grootschalig zon valt zowel grootschalig zon op dak (>40 panelen) als zon op land. De gemeente heeft weinig invloed op grootschalig zon op dak, die opgave ligt voornamelijk bij bedrijven en agrariërs. De gemeente heeft wel beperkt invloed op grootschalig zon op land. Hier kan zij vooral op het gebied van beleid, vergunningverlening, procesbegeleiding en financiële participatie een rol spelen. Tot 2030 zitten in ieder geval twee projecten in de pijplijn. Een drijvend zonnepark van 15 ha op de Zuigerplas Tsjongerpad Oldeholtwolde (ZTO) en een zonnepark van 5 ha bij Oldeholtpade. Het zonnepark op de Zuigerplas Tsjongerpad Oldeholtwolde zou in 2028 worden gerealiseerd, maar is nu vanwege netcongestie tot in ieder geval 2033-2036 uitgesteld. Het drijvend zonnepark is een initiatief van Roelofs en haar dochterbedrijf Hydronex. Het park heeft een capaciteit van 30 MWp (≈97 TJ), oftewel genoeg om 10.200 huishoudens van stroom te voorzien.
Elektriciteit zoekt wel de route van de minste weerstand dus dat betekent niet per se dat die bij huishoudens in Weststellingwerf terechtkomt. Roelofs en Hydronex willen voor 2030 al een deel van het park realiseren. Omdat de aanleg en de grootte van het park momenteel onzeker is en pas in de periode 2033-2036 kan worden gerealiseerd, wordt de Zuigerplas niet meegenomen in de berekeningen van de verwachte opwek die in dit hoofdstuk volgen. Het park is en blijft op de radar van de gemeente. Het zonnepark bij Oldeholtpade is in een vroeg concept en wordt begin 2026 ingebracht bij de intaketafel van de gemeente. Het initiatief komt van Werkgroep Energietransitie & Duurzaamheid Oldeholtpade. De ambitie is om nog voor 2050 5 ha te realiseren, dat zou goed moeten zijn voor 5 MWp (≈16 TJ), oftewel genoeg om 1700 huishoudens van stroom te voorzien.
10
Daarnaast verkent de gemeente Weststellingwerf, samen met de gemeenten Leeuwarden en Heerenveen, Rijkswaterstaat en RES-regio Fryslân, welke locaties langs de A32 mogelijk geschikt zijn voor de opwek van zonne-energie. Momenteel zitten we in de verkenningsfase waarin we onderzoeken aan welke randvoorwaarden het gebied van 2.2 hectare moet voldoen om het project te realiseren. Dit doen we in het landelijke programma Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER). Wanneer Oldeholtpade en OER kunnen worden gerealiseerd, wordt nog eens 9% van de RES 1.0 ambitie voor 2030 gerealiseerd. Ervan uitgaande dat er geen andere grootschalige opwek bijkomt, wordt in totaal 44% van de RES 1.0 ambitie voor 2030 behaald. Daarmee behaalt de gemeente haar RES doelen dus niet. Daarin is zij echter niet de enige. In heel Friesland en de bredere regio is het behalen van opwekdoelen lastig voor de gemeenten. De redenen daarvoor zijn eerder toegelicht in hoofdstuk 2.1. Groengas In 2023 zijn in totaal 25 mono-mestvergister in de gemeente Weststellingwerf vergund, een geweldig resultaat. De 25 agrariërs hebben zich georganiseerd in clusters, vaak vier tot acht bedrijven die relatief dichtbij elkaar liggen. Echter is nog geen van deze 25 vergisters gebouwd, omdat er momenteel geen nieuwe stikstofvergunningen door de provincie Fryslân kunnen worden afgegeven. Als
een
agrariër
een
mono-mestvergister
wil
bouwen
moet
het
bedrijf
opnieuw
een
stikstofvergunning aanvragen. Momenteel heeft de provincie echter een stikstofoverschot. Dat betekent dat als een vergunning wordt ingeleverd er niet een nieuwe vergunning kan worden teruggeven. De provincie heeft dus aan agrariërs gevraagd om hun vergunningen niet in te leveren, daarmee zit de ambitie voor groengas van de gemeente momenteel op slot. Toch staat de gemeente zelf niet stil. In de veronderstelling dat in de komende jaren de stikstofvergunning wel weer kan worden aangevraagd, is de gemeente druk bezig met de oriëntatie voor de inpassing van een groengas supercluster. Er zijn al gesprekken met Liander, de provincie en de clusters geweest over de mogelijkheden en uitvoering. Het participatietraject met inwoners start in een verder gevorderd stadium van het proces. Het doel is dat wanneer het stikstofslot wordt opgeheven, de gemeente Weststellingwerf meteen in de startblokken staat om aan de slag te kunnen. Het groengas supercluster wordt verder uitgelicht in hoofdstuk 3.3.2. Wind Op een paar kleine windmolens na is er in de gemeente Weststellingwerf geen opwek door wind. De meningen van inwoners, bedrijven en bestuurders verschillen erg op dit vlak. Het is dan ook geen geheim dat wind een gevoelig onderwerp is en ook blijft in de toekomst. Toch is de energietransitie zonder windmolens in Nederland momenteel niet mogelijk.
Als wind geen optie is in de gemeente Weststellingwerf zal de gemeente lang moeten wachten tot alternatieve energieoplossingen (naast zon en wind) beschikbaar worden. Daarom wordt in de komende jaren de mogelijkheid voor windenergie toch verkend, zoals in Ooststellingwerf en Opsterland ook is gedaan. Een verkenning moet uitwijzen waar wind eventueel mogelijk zou kunnen zijn. De verkenning gaat over de potentie van wind en nog niet over of de gemeente ook echt windmolens gaat realiseren. Wind is uitermate interessant voor het behalen van de doelstellingen van Weststellingwerf en is nodig voor een robuuster energiesysteem. De gemeente wil in elk geval dat er ook goed wordt nagedacht over hoe de opbrengsten ten goede kunnen komen aan de inwoners, door bijvoorbeeld lokaal eigendom te vereisen.
11
2.3.2
Status energiebesparing en pijplijnprojecten
Naast grote ambities voor energieopwek is het ook belangrijk om het energieverbruik binnen de gemeente terug te dringen. Ook hier is de gemeente al volop mee bezig. In deze paragraaf kijken we naar welke projecten er momenteel lopen en wat er de komende jaren nog aan staat te komen op het gebied van energiebesparing. Lokale Aanpak Isolatie De Lokale Aanpak Isolatie (LAI) geeft uitvoering aan de Nationale Isolatie Aanpak (NIP). De gemeente Weststellingwerf heeft de afgelopen jaren 5,2 miljoen ontvangen van het rijk voor de LAI. De LAI is bedoeld om woningeigenaren te ontlasten in de kosten voor het isoleren van hun woning. De subsidie is in eerste instantie met name gericht op inwoners met een slecht geïsoleerd huis met een lage WOZ-waarde. Tussen juni 2024 en december 2025 is al €420.000 subsidie uitgekeerd, €550.000 subsidie zit nog in de aanvraag fase. De overige 4,2 miljoen kan tot en met 2029 besteed worden aan het isoleren van woningen. OWO-energiebureau Binnen de samenwerking tussen gemeente Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland, is in 2024 een energiebureau opgezet: het OWO-energiebureau. Met het OWO-energiebureau helpen de gemeenten hun inwoners gratis en onafhankelijk bij het verduurzamen van hun woningen.
Het energiebureau bestaat momenteel uit vier fulltime energieverkenners, een coördinator en een aantal vrijwillige energiecoaches die ondersteuning kunnen bieden (telefonisch en aan de keukentafel) bij het aanvragen van subsidies, het vaststellen van de maatregelen, offerte beoordelingen en ondersteunen tijdens de uitvoering. De energieverkenners focussen zich vooral op de grote isolatiemaatregelen en worden voornamelijk ingezet bij de LAI. Energiecoaches focussen zich meer op de kleine maatregelen en het gedrag omtrent energieverbruik van de inwoner. Beide richten zich in het bijzonder op inwoners die recht hebben op de isolatieactie van de gemeente. Eind 2025 start een pilot met een fixteam van twee fixers. Waar de verkenners en coaches adviseren, kunnen de fixers kleine besparende maatregelen ook echt uitvoeren of installeren bij inwoners. De pilot loopt tot medio 2026. Als het resultaat positief is, wordt het fixteam onderdeel van het OWOenergiebureau. Witgoedacties In 2023 en 2024-2025 heeft de gemeente Weststellingwerf twee zeer succesvolle witgoedacties opgezet. In deze actie konden inwoners een oude koelkast, wasmachine, droger, etc. inwisselen voor een nieuwe zuinigere variant. Bij deze mensen kwam ook altijd een energiecoach langs, die vervolgens adviseerde over het besparen van energie en het verder verduurzamen van het huis.
Het resultaat van de eerste witgoedwissel (2023) zijn 1407 brieven verstuurd, 300 aanmeldingen (plafondaantal) zijn binnengekomen 275 apparaten zijn omgewisseld. Het resultaat van de tweede witgoedwissel (2024-2025) was dat van de 1075 brieven die zijn verstuurd, 591 aanmeldingen zijn binnengekomen en 518 witgoedbonnen zijn uitgegeven, waarvan 507 zijn ingeleverd.
2.4
De opgave voor energieneutraal 2050
Energieneutraliteit wordt behaald als opwek en verbruik even hoog zijn. Om de opgave voor 2050 goed in beeld te brengen is in figuur 4 de verwachte opgave uitgebeeld. Berenschot verwacht dat tot 2050 nog eens 43% (869 TJ) van het totale energieverbruik kan worden bespaard. 41% (356 TJ) van die besparing vindt plaats in de gebouwde omgeving door middel van isoleren, zuiniger
12
energieverbruik en zuinigere apparaten (oranje vlak). De overige 59% (513 TJ) wordt bespaard in de mobiliteit, met name door de transitie van brandstof- naar elektrische voertuigen (gele vlak).
0
500
1000
1500
2000
2500
Energievraag (TJ) Overgebleven energievraag 2050
Besparingspotentie gebouwde omgeving
Besparingspotentie Mobiliteit
Besparing 2020-2023
Figuur 4: Opgave voor de gemeente Weststellingwerf tot 2050 (Rijksoverheid - Regionale klimaatmonitor)
Na besparing blijft 1155 TJ (blauwe balk) over, daarvan wordt nu al 312 TJ duurzaam opgewekt. De resterende opgave voor 2050 is dus om 843 TJ duurzame opwek te realiseren. Om een goed beeld te schetsen van hoe groot die opgave is, staat in Figuur 5 de opgave uitgedrukt in makkelijker te begrijpen termen. Als het zonnepark bij Oldeholtpade al mee kan tellen voor 2030, dan is 16 TJ van de 843 TJ al behaald voor 2030.
Figuur 5: Resterende opgave tot 2050 na besparing uitgedrukt in zon, wind, groengas, huishoudens (gas + elektra) of elektrische auto’s (Rijksoverheid - Regionale klimaatmonitor).
Integraliteit, klimaatneutraal 2050 en aardgasvrij 2050 De energietransitie raakt bijna alle onderdelen van de samenleving. Daarom is het belangrijk dat er goed wordt samengewerkt binnen de verschillende domeinen in de gemeentelijk organisatie. In 2025 is het team dat zich bezighoudt met klimaat & duurzaamheid enorm uitgebreid. Het afgelopen jaar is veel werk verricht om integrale samenwerking te zoeken en contacten te leggen met andere domeinen in de organisatie om opgaven met raakvlakken goed af te kunnen stemmen en samen op te trekken waar dat mogelijk is. In het volgende hoofdstuk wordt nader toegelicht waar deze raakvlakken liggen en waar wordt samengewerkt met andere domeinen binnen de organisatie en welke externe stakeholders daarbij betrokken zijn. Naast de samenwerking tussen medewerkers wordt ook gekeken naar beleidsstukken en plannen die er al liggen en nog gaan komen. Klimaat & Duurzaamheid is momenteel onderverdeeld in vier pijlers, energietransitie, warmtetransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie. Waar dat mogelijk is, wordt beleid op elkaar afgestemd en integraal opgepakt. De nationale opgaven Klimaatneutraal 2050 en Aardgasvrij 2050 hebben raakvlakken met de energietransitie. Het klimaatadaptatieplan, dat in 2026 wordt verwacht en het warmteprogramma dat in 2026/2027 wordt verwacht moeten invulling
13
geven aan die opgaven. Voor beide documenten zal de afstemming op het KAPE zorgvuldig worden uitgewerkt. Lokaal eigendom Lokaal eigendom betekent dat inwoners in de buurt van een energieproject eigenaar zijn van dat energieproject. Waardoor niet alleen grote ontwikkelaars profiteren, maar de omgeving ook. De gemeente Weststellingwerf vindt lokaal eigendom belangrijk. Energieprojecten kunnen grote impact hebben op het landschap en de omgeving, inwoners moeten daarom mee kunnen profiteren van de opbrengst. Goed om te weten is dat wanneer de gemeente financieel participeert in een energieproject het nog steeds lokaal eigendom is, omdat de gemeente gezien wordt als een lokale partij. Uitgangspunt van de gemeente Weststellingwerf is dat lokale inwoners en energiecoöperaties bij alle energieprojecten eerst de kans krijgen om de 50-100% lokaal eigendom te realiseren. Waar dat niet kan wil de gemeente kijken of het lokaal eigendom door de gemeente gereserveerd kan worden. De gemeente neemt dan zelf het restpercentage lokaal eigendom in handen. In de jaren die volgen kan de gemeente dat deel van het lokaal eigendom beschikbaar stellen aan lokale inwoners en energiecoöperaties om het eigenaarschap geleidelijk over te nemen.
Zo wordt de winst uit opwek van eigen bodem behouden en kan de gemeente die winst vervolgens gebruiken om in te zetten voor nieuwe energieprojecten en andere duurzame activiteiten.
2.5
Transitiepaden: adaptief aan de slag richting 2050
25 jaar geleden zag de wereld er heel anders uit, in 2050 zal de wereld er ook anders uitzien. Ook in de energietransitie brengt de toekomst veel onduidelijkheden met zich mee, met name vanwege veranderend bovenlokaal beleid en de opkomst van nieuwe technologieën. De gemeente moet flexibel kunnen zijn en blijven, om zo op die ontwikkelingen en veranderingen in te kunnen spelen. Om hier beter op voorbereid te zijn, bespreken we een aantal projecties van hoe de toekomst eruit kan zien en hoe de gemeente op verschillende manieren met de opgaven om kan gaan. Dit noemen we transitiepaden. Verwacht wordt dat besparing in alle gevallen doorgezet kan worden tot 2050. In de transitiepaden wordt daarom gefocust op de resterende 843 TJ die uit energieopwek moet komen. Warmtenetten worden in de transitiepaden buiten beschouwing gelaten. Hoe warmtenetten precies een rol kunnen spelen in de gemeente Weststellingwerf wordt vastgelegd in het Warmteprogramma, dat in 2026/2027 wordt verwacht. Tegen die tijd zal het warmteprogramma hoogstwaarschijnlijk ook een rol spelen in de uitvoering van de energietransitie, dat wordt goed op elkaar afgestemd. Uit huidige onderzoeken blijkt echter al wel dat warmtenetten (zowel geothermie, als aquathermie) alleen op kleine schaal en eventueel bij nieuwbouw mogelijk zijn. De impact op de doelen zal dus miniem zijn.
Het is lastig in te schatten in hoeverre bepaalde technologieën zich gaan ontwikkelen en gaan worden gebruikt. In de toekomst is er wellicht mogelijkheid voor de toepassing van SMR’s (Small Modular Reactors), oftewel kleine kernreactoren, waterstof of zelfs kernfusie. In bijlage 1 is een inventarisatie gemaakt van de relevantie en inzetbaarheid van innovaties en technologieën van de toekomst. Sommige technologieën zoals windwokkels, warmtenetten of aquathermie zijn wel beschikbaar, maar zullen niet voldoende opleveren of te duur zijn om de huidige opties te vervangen. Op korte termijn zijn er geen impactvolle technologieën beschikbaar die zon of wind kunnen vervangen of uitsluiten. Echter is dit document een adaptief document, wat betekent dat het stuk kan worden bijgesteld door veranderingen in bovenlokaal beleid of vanwege de ontwikkeling van nieuwe technologieën, innovaties en behoeftes. Veranderingen in het uitvoeringsprogramma, die volgt na de vaststelling van dit document, worden door het college behandeld. In 2030 wordt een KAPE 2.0
14
opgesteld voor de periode 2031-2035, dan wordt opnieuw gekeken naar de transitiepaden. Als de gemeente zich in een ander scenario bevindt of ontwikkelingen in de technologieën voor opwek veranderd zijn, kunnen ook de transitiepaden worden bijgesteld. De gemeenteraad zal vervolgens opnieuw het stuk vaststellen. Bij de ontwikkelingen van de transitiepaden is voor nu gekozen om alleen te werken met bestaande en beschikbare technologieën zoals zon, wind en groengas. Daarnaast heeft de gemeente Weststellingwerf weinig invloed op
Europees,
nationaal
en
regionaal beleid. Als de provincie besluit
om
zeer
beperkt
windmolens op land toe te laten en
geen
stikstofvergunningen
worden verleend aan agrariërs, dan zitten de opties voor wind en groengas op slot. Daarom wordt
Figuur 6: Toepassing energievormen binnen de transitiepaden
in de transitiepaden gewerkt met drie sporen. In Figuur 6 zijn deze schematisch weergegeven. Transitiepad 1 volgt de huidige regels, transitiepad 2 gaat uit van de mogelijkheid voor grootschalige zonopwek, en groengas, maar geen windopwek en transitiepad 3 gaat uit van de mogelijkheid voor netbewuste inpassing van groengas, zon- en windopwek. Goed om hier te benoemen is dat de gemeente weinig invloed heeft op hoeveel opwek er wordt gerealiseerd. De gemeente is vooral beleidsgericht, stimulerend en faciliterend binnen de energietransitie. Daarmee wordt bedoeld dat de gemeente vaak afhankelijk is van andere partijen om projecten voor energieopwek te initiëren. Zonneparken, windmolens en vergisters (groengas) worden eigenlijk nooit geïnitieerd vanuit de gemeente. In de transitiepaden wordt uitgegaan van een welwillende gemeente, die open staat voor nieuwe projecten en die ondersteunt, begeleidt en faciliteert waar mogelijk, maar ook wordt uitgegaan van een grote welwillendheid van haar inwoners, bedrijven en landelijke ontwikkelaars om opwek te realiseren.
2.5.1
Transitiepad 1: Binnen de huidige regels
In dit scenario verandert het lokale en bovenlokale beleid niet. Er wordt tot 2050 uitgegaan van de huidige regelgeving. Wind, groengas en grootschalig zon op landbouwgrond is niet mogelijk. De ontwikkelingen van zon op woningen, grootschalig zon op dak, zon op gebieden met meerdere functies en beperkt zon op landbouwgrond is wel mogelijk onder strenge voorwaarden. In dit transitiepad worden de zonneparken die momenteel in de pijplijn zitten gerealiseerd, ook het zonnepark op de zandwinplas van Roelofs wordt in dit scenario meegerekend. Verder is er alleen nog mogelijkheid om kleine zonneparken nabij dorpskernen te realiseren. Voor bijna alle kernen is dit 5 ha, met als uitzondering Wolvega waar 15 ha mogelijk is. Echter, is het waarschijnlijk dat deze zonneparken op landbouwgrond moeten worden gerealiseerd en daar zitten veel voorwaarden aan verbonden. Wel stijgt de bijdrage van zon op woningen en grootschalige zon op dak in dit scenario tot de volledige capaciteit. Ervan uitgaande dat beide parken worden gerealiseerd en de maximale potentie van zon op dak wordt vervuld, blijft er in dit transitiepad zo’n 843 TJ over tot 2050. Om deze overgebleven energievraag te vervullen moet er in de gemeente nog zon op land worden gerealiseerd op een gebied gelijk aan 204 hectare of ≈287 voetbalvelden, dat is net iets groter dan de oppervlakte van
15
Noordwolde. Binnen de regels van de provincie kan er echter maximaal 115 ha zonnepark worden gerealiseerd op landbouwgrond. Het is het onwaarschijnlijk dat die totale potentie kan worden benut vanwege de strenge voorwaarden die daaraan hangen. Figuur 7 laat de verwachte verbruik en opwek potentie zien binnen transitiepad 1. De rode lijn laat de daling in het energieverbruik zien en de blauwe lijn laat de opwek zien. De licht rode en lichtblauwe gebieden geven de onzekerheid weer. De horizontale lijn geeft de doelstelling voor 2050 aan. Uit de grafiek is te lezen dat met de huidige regelgeving en beperkingen op zonopwek, groengas en wind, het doel om in 2050 energieneutraal te zijn niet mogelijk is. Daarvoor zouden de rode en blauwe lijn elkaar moeten raken. Zelfs in het meest optimistische scenario binnen dit transitiepad is het niet mogelijk om de resterende 843 TJ op te wekken.
Figuur 7: Overzicht van de verwachte opwek en energiemix in 2050 binnen transitiepad 1.
2.5.2
Transitiepad 2: Grootschalig zon, groengas, geen wind
In dit scenario worden de huidige restricties op groengas en grootschalige zon op landbouwgrond verholpen. De provincie beperkt nog steeds de aanleg van nieuwe windmolens. De maximale potentie van groengas in de gemeente Weststellingwerf is ongeveer 14 miljoen m³. Dat zou wel betekenen dat alle 180 melkveebedrijven in de gemeente een mono-mestvergister moeten installeren. Daarnaast kan de invoedcapaciteit in de zomer niet zoveel groengasproductie aan. Daarom wordt uitgegaan van ongeveer 125 installaties tot 2050. Dit komt neer op een productie van ongeveer 8,2 miljoen m³ (288 TJ) groengas. Als grootschalige zon op land zonder de huidige restricties weer mogelijk is, is er tot 2050 meer mogelijk op het gebied van zonne-energie. In dit scenario worden de pijplijnprojecten op zon afgerond en wordt de volledige 8,2 miljoen m³ groengas gerealiseerd. Er moet dan tot 2050 nog 355 TJ uit nieuwe zonneparken komen, dat is gelijk aan 112 ha of 159 voetbalvelden. Met een vergrote netcapaciteit en netbewuste inpassing zou er voor 2050 ruimte moeten zijn op het elektriciteitsnet om invulling te geven aan deze behoefte.
16
Figuur 8 laat de verwachte verbruik en opwek potentie zien binnen transitiepad 2. De rode lijn laat de daling in het energieverbruik zien en de blauwe lijn laat de opwek zien. De licht rode en lichtblauwe gebieden geven de onzekerheid weer. De horizontale lijn geeft de doelstelling voor 2050 aan. De grafiek laat zien dat in een heel optimistisch scenario het voor de gemeente Weststellingwerf mogelijk zou zijn om energieneutraliteit te behalen in 2050. Het is echter mogelijk dat er niet zoveel groengas wordt geproduceerd als wordt verwacht wordt of dat er minder vraag is naar gas in de toekomst. Het is ook mogelijk dat er niet zoveel zonneparken worden gerealiseerd als gewenst is door beperkte aanvraag van nieuwe projecten. Daarmee is de onzekerheid in dit transitiepad erg groot. Daarnaast zal de inpassing van de infrastructuur die nodig is voor 125 mono-mestvergisters een grote impact hebben op de omgeving en zal de beoogde 112 ha extra zonnepark ten koste gaan van landbouwgrond. Een volledige inzet op zon, op woningen, bedrijven en grootschalig in parken, zorgt ook voor een grote opgave van netbewuste inpassing en netcongestie. Alle zonnepanelen zullen op dezelfde momenten energie leveren en op dezelfde momenten geen energie leveren. Dat zal op zonnige dagen zorgen voor extreme overschotten in energie en op bewolkte dagen voor een groot tekort.
Zelfs met de grootschalige inzet van batterijen is dat verschil te groot. Daarnaast leveren zonneparken in de zomer veel energie en in de winter juist weer heel weinig.
Figuur 8: Overzicht van de verwachte opwek en energiemix in 2050 binnen transitiepad 2.
2.5.3
Transitiepad 3: Netbewuste inpassing van zon- en windopwek
In dit transitiepad zijn de beleidsregels verruimd en is naast zon op agrarische gronden en groengas ook windenergie toegestaan. Windenergie zal ook in de toekomst een gevoelig onderwerp blijven, toch gaan we in dit scenario ervan uit dat windenergie kan worden gerealiseerd. Het voordeel van windenergie ten opzichte van zonne-energie is dat windmolens vaak elektriciteit opwekken op momenten dat zonnepanelen dat niet kunnen, ook ’s nachts en als het bewolkt is. Daardoor levert windmolens wel drie keer meer energie dan zonnepanelen met hetzelfde vermogen. Zon en wind zijn dus complementair aan elkaar, een robuust energiesysteem maakt gebruik van beide vormen van opwek.
17
In dit scenario worden de pijplijnprojecten op zon gerealiseerd en wordt de volledige 8,2 miljoen m3 groengas gerealiseerd. De overige 355 TJ kan dan worden ingevuld met zonneparken en windmolens. Hoe groter het percentage wind, hoe beter de netbewuste inpassing wordt gewaarborgd. Voor dit scenario gaan we ervan uit dat de opgave gelijk wordt verdeeld tussen zon en wind. In de gemeente Weststellingwerf moeten dan 5 turbines (150 m) of 3 turbines (270 m) en 56 ha (79 voetbalvelden) zonnepark worden gerealiseerd. Een belangrijke kanttekening bij wind is de impact op de leefomgeving. Waar een zonneveld meer ruimte inneemt, is een windturbine over een groter gebied zichtbaar. Dit vraagt om zorgvuldige afwegingen voor de inpassing van windturbines. In ieder geval moet er rekening met de inwoners worden gehouden. Als windenergie in Weststellingwerf wordt gerealiseerd, moeten ook de opbrengsten ten goede komen aan de inwoner en de omgeving. Figuur 9 laat de verwachte verbruik en opwek potentie zien binnen transitiepad 3. De rode lijn laat de daling in het energieverbruik zien en de blauwe lijn laat de opwek zien. De licht rode en lichtblauwe gebieden geven de onzekerheid weer. De horizontale lijn geeft de doelstelling voor 2050 aan. In deze figuur raken de rode en blauwe lijn elkaar, opwek is even groot als verbruik.
Energieneutraliteit is in dit scenario dus haalbaar, ook als andere ontwikkelingen, zoals energiebesparing, groengas of zon op land tegenvallen. Naar verwachting blijft zonopwek de grootste bron van hernieuwbare energie in dit pad, met name omdat er al veel zon is gerealiseerd op daken van woningen en bedrijven. Een volledig netbewuste inpassing van zon en wind zal overigens niet worden gerealiseerd. Daarvoor is een opwekverhouding van één MW staat tot één MW nodig. Het energiesysteem is pas volledig netbewust als er een groter aandeel windenergie wordt gerealiseerd. De netbewuste inpassing is met dit transitiepad wel beter gewaarborgd dan in de andere twee transitiepaden.
Figuur 9: Overzicht van de verwachte opwek en energiemix in 2050 binnen transitiepad 3.
18
2.5.4
Conclusie uit de transitiepaden
De 3 transitiepaden zijn opgesteld als projecties van mogelijke scenario’s van de toekomst. Ook al zijn er veel onzekerheden in de toekomst is het toch belangrijk vooruit te kijken en een inschatting te maken van de opgave die er nog ligt in de gemeente en hoe deze ingevuld kan worden. Transitiepad 1 gaat uit van het huidige beleid. Dat beleid is vooral op provinciaal niveau bepaald. In dit scenario is het niet mogelijk om in 2050 energieneutraal te zijn. Als ervan wordt uitgegaan dat de pijplijnprojecten doorgaan en zon op woningen en bedrijven doorgroeit, moet er nog eens 204 ha zonnepark worden gerealiseerd, hoogstwaarschijnlijk voornamelijk op landbouwgrond. Echter is binnen de huidige regels onder strenge voorwaarden maximaal 115 ha mogelijk op landbouwgrond. In transitiepad 2 worden de restricties op groengas en zon op landbouwgrond opgeheven. Hierdoor is het mogelijk om tot 2050 8,2 miljoen m³ groengas per jaar te realiseren (288 TJ). In dit geval blijft nog 355 TJ over voor zon op land, dat is ongeveer 112 ha of 159 voetbalvelden. Als netcongestie het toe laat en erg goed wordt nagedacht over netbewuste inpassing, zou het mogelijk moeten zijn om energieneutraal te zijn in 2050. Er gaat echter veel land verloren voor zonneparken en het energiesysteem zal moeite hebben met de grote energieoverschotten en tekorten door de afhankelijkheid van de zon.
In transitiepad 3 worden naast groengas en zon op land ook de restricties op windenergie opgeheven. In dat geval zou de overgebleven opgave van 355 TJ kunnen worden verdeeld tussen zon- en windenergie. In de gemeente Weststellingwerf moeten dan vijf turbines (150 m) of drie turbines (270 m) en 56 ha (79 voetbalvelden) zonnepark worden gerealiseerd. Energieneutraliteit is in transitiepad 3 vrijwel zeker. Zelfs als andere onderdelen tegenvallen, zoals de energiebesparing, zonopwek of groengas kan dat tekort met wind worden opgevangen. Ook wordt het net veel beter benut door een combinatie van zon en wind en zullen overschotten en tekorten minder stress op het elektriciteitsnet leveren. In figuur 10 staan de drie transitiepaden nog eens naast elkaar. Daarin is duidelijk te zien dat een meer divers energiesysteem een grotere kans van slagen heeft. Hoe de toekomst er precies uit zal zien is onduidelijk, want nieuwe innovaties en technologieën kunnen in de toekomst een grote rol gaan spelen in de energietransitie. In alle gevallen is het duidelijk dat de gemeente Weststellingwerf niet alleen kan inzetten op zonne-energie. De ongelijkmatige opwek van zonne-energie zorgt nu al voor problemen op het elektriciteitsnet. Zelfs met de uitbreiding van het net is het beter om met meerdere energiebronnen te werken.
19
Figuur 10: Overzicht van alle drie transitiepaden en de verwachte opwek tot 2050
20
Route naar 2050 Wat duidelijk is, is dat er voor de gemeente Weststellingwerf een grote opgave ligt tot 2050. Om die opgave te kunnen behalen gaat de gemeente op vijf thema’s maatregelen uitvoeren. Deze thema’s en maatregelen staan verder toegelicht in hoofdstuk 3, het programmaplan. Deze maatregelen worden vervolgens verder uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma in concrete acties voor de periode 2026-2030. 1. Het verduurzamen van de gebouwde omgeving Door verduurzaming te stimuleren bij inwoners en bedrijven, netbewuste inpassing te bevorderen, nieuwbouw en verbouw duurzaam te laten aanleggen, het warmteprogramma op te stellen en uit te voeren en het monitoren en verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en maatschappelijk vastgoed. 2. Het verduurzamen van de mobiliteitssector Door de aanschaf van elektrische auto’s en bedrijfswagens te bevorderen, het uitbreiden van de publieke laadinfrastructuur en het reduceren van de uitstoot van broeikasgassen door mobiliteit, onder andere door het bevorderen van minder verkeersbewegingen. 3. Het verduurzamen van de landbouw Door het bevorderen van de ontwikkeling van zonne-energie op agrarische gronden waar dat mogelijk en gewenst is, het verkennen en ontwikkelen van groengas en het stimuleren en faciliteren van stikstof- en uitstootreductie door innovatie. 4.
Het verduurzamen van de industrie Door het limiteren en mitigeren van de knelpunten binnen netcongestie, het stimuleren en bevorderen van de verduurzaming van de industrie en het ondersteunen van de ontwikkeling van energiehubs waar dat mogelijk en gewenst is. 5. Werken met opwek en innovaties Door de huidige pijplijnprojecten te ondersteunen en faciliteren waar mogelijk, het bevorderen en stimuleren van de ontwikkeling van duurzame kernen en door doorlopend alternatieve duurzame energieoplossingen en innovaties te blijven verkennen, met op korte termijn in ieder geval een verkenning naar groengas en windenergie.
21
HOOFDSTUK 3
Programmaplan Dit programmaplan beschrijft per thema welke maatregelen de gemeente kan nemen in de energietransitie om een energieneutrale gemeente te kunnen worden in 2050 •
3.1 Gebouwde omgeving: wonen, bedrijven, organisatie en maatschappelijk vastgoed.
•
3.2 Mobiliteit: elektrisch vervoer, laadinfrastructuur en uitstootreductie.
•
3.3 Landbouw: zonopwek, groengas en stikstofreductie
•
3.4 Industrie: netcongestie, verduurzaming en energiehubs
•
3.5 Opwek & Innovatie: Pijplijnprojecten, duurzame kernen en wind en innovaties
22
Opbouw van het Programmaplan In het vorige hoofdstuk is uitgelegd dat de gemeente Weststellingwerf moet werken richting een robuust energiesysteem, met verschillende energievormen en waar elke sector rekening houdt met netbewust inpassing. In dit hoofdstuk van het KAPE is het programmaplan uitgewerkt. Dit hoofdstuk is opgedeeld in vijf thema’s: gebouwde omgeving, mobiliteit, landbouw, industrie en opwek & innovatie. Per thema wordt een aantal onderwerpen besproken. Bij elk onderwerp wordt uitgelegd waar we momenteel staan (data 2023/2024). Vervolgens wordt het onderwerp toegelicht en wordt er besproken wat de rol van de gemeente is. Tot slot wordt per thema een aantal maatregelen opgesomd die de gemeente zal moeten nemen om in 2050 energieneutraal te kunnen worden. Zodra de gemeenteraad dit document heeft vastgesteld wordt het uitvoeringsprogramma door het college opgesteld en vastgesteld. De maatregelen tot 2050 die in dit hoofdstuk volgen worden in het uitvoeringsprogramma vertaald naar concrete acties die de gemeente gaat uitvoeren in de periode 2026-2030.
3.1 Gebouwde omgeving 3.1.1 Wonen
3.4 Industrie
3.1.2 Bedrijven
3.4.1 Netcongestie
3.1.3 Organisatie
3.4.2 Verduurzaming
3.1.4 Maatschappelijk vastgoed
3.4.3 Energiehubs
3.1.5 Maatregelen Gebouwde
3.4.4 Maatregelen industrie
Omgeving 3.2 Mobiliteit 3.2.1 Elektrisch vervoer 3.2.2 Laadinfrastructuur 3.2.3 Uitstootreductie 3.2.4 Maatregelen mobiliteit 3.3 Landbouw 3.3.1 Zonopwek 3.3.2 Groengas 3.3.3 Stikstofreductie
23
3.3.4 Maatregelen landbouw
3.5 Opwek & Innovatie 3.5.1 Pijplijnprojecten 3.5.2 Duurzame kernen 3.5.3 Wind en innovaties 3.5.4 Maatregelen opwek & innovatie
3.1
Gebouwde omgeving
In de gebouwde omgeving is tot 2050 nog veel te doen. Na mobiliteit heeft de gebouwde omgeving de grootste energievraag, ongeveer 736 TJ (36%). Vooral op het gebied van verduurzaming en besparing kan nog veel worden gedaan. De gemeente kan van alle sectoren het meeste invloed uitoefenen in de gebouwde omgeving, maar net als bij de andere sectoren ligt ook een groot deel van de opgave bij de inwoners en bedrijven. Deze sector is mede daardoor de meest complexe sector binnen de energietransitie. Daarom is het belangrijk dat de gemeente goed samenwerkt met interne en externe stakeholders. In het geval van de gebouwde omgeving zijn er raakvlakken met het sociaal domein, wonen, klimaatadaptatie, vastgoed, onderwijs, circulaire economie, groen, economische zaken, gezondheid, sport, etc. In dit hoofdstuk wordt geprobeerd zo goed mogelijk uit te leggen waar die raakvlakken liggen. Dit wordt vervolgens verder uitgewerkt in het uitvoeringsprogramma van het KAPE, dat door het college wordt opgesteld nadat de gemeenteraad dit programmaplan heeft vastgesteld. In de volgende paragrafen wordt de gebouwde omgeving opgesplitst in wonen, bedrijven, organisaties en maatschappelijk vastgoed en wordt per thema uitgelegd waar de opgave tot 2050 ligt.
Onder bedrijven verstaan we in dit geval voornamelijk mkb (midden- en kleinbedrijven) die het grootste deel van hun energie verbruiken voor verwarming, verlichting en apparaten. Bedrijven die het grootste deel van hun energie verbruiken voor productie, verwerking of processen vallen onder de categorie industrie en worden verder besproken in hoofdstuk 3.4 van het programmaplan.
3.1.1
Wonen
Besparing In 2023 was het energieverbruik van woningen 509 TJ, dat is 69% van de gebouwde omgeving. Tussen 2015 en 2021 lag het verbruik van woningen nog rond de 690 TJ. Sinds 2021 is het verbruik dus al sterk gedaald en verwacht wordt dat die daling doorzet. In die tijd is elektriciteitsverbruik van woningen toegenomen en het aardgasverbruik sterk gedaald. De daling in het energieverbruik is te danken aan elektrificatie, de transitie van cv-ketels naar warmtepompen en het isoleren van woningen. In 2023/2024 zijn zowel het OWO-energiebureau, de LAI en de witgoedregeling gestart. Die drie projecten zijn nu nog niet terug te zien in de cijfers, omdat die data nog niet beschikbaar is. Wel kan worden verwacht dat hierdoor de afgelopen 2 jaar het energieverbruik alleen maar is afgenomen en ook de komende jaren blijft afnemen. De gemeente bevordert de energiebesparing bij woningen met deze projecten door middel van subsidie en ondersteuning van de inwoner. Door de Lokale Isolatie Aanpak (LAI) zijn in Weststellingwerf in 2024 en 2025 al bij 175 huishoudens isolatiemaatregelen getroffen en nog eens 250 huishoudens hebben een subsidie aangevraagd. Energiebesparing is ook beter voor de energierekening van de inwoner. Zo wordt met energiebesparing ook energiearmoede aangepakt. Opwek In 2024 lag op 62% van de woningen van de gemeente Weststellingwerf al zonnepanelen.
Dat is één van de hoogste percentages van Nederland. Die zonnepanelen zijn goed voor een vermogen van 31 MW, ongeveer 100 TJ. De inwoners en woningcorporaties in Weststellingwerf zijn dus al goed bezig. Dat betekent echter wel dat het grootste deel van de “makkelijke” daken al zonnepanelen hebben, daarnaast is er niet overal evenveel ruimte meer op het net en wordt de salderingsrekening
24
langzamerhand afgeschaft. Opwek door woningen zal naar verwachting in 2050 niet meer dan 40 MW bedragen. Woningcorporaties Woningcorporaties zijn koploper in de verduurzaming van hun eigen panden. Elk jaar maakt de gemeente prestatieafspraken met de woningcorporaties en de huurdersbelangenvereniging in Weststellingwerf. Er worden onder andere afspraken gemaakt over verduurzamingsdoelen en de woningcorporaties worden op de hoogte gebracht van acties, subsidies en andere activiteiten die het komende jaren zullen plaatsvinden. Een aantal voorbeelden van acties waar de gemeente met de woningcorporaties afspraken over heeft gemaakt: •
jaarlijks wordt een gezamenlijk klimaatatelier georganiseerd waarbij gemeente en corporaties lopende ontwikkelingen op het gebied van klimaat en duurzaamheid presenteren.
•
bij het bouwen en renoveren van woningen wordt, geleidelijk, ingezet op circulair en klimaatadaptatie.
•
de focus ligt op 100% aardgas loze woningen in 2050.
•
WoonFriesland streeft voor al hun woningen in de gemeente Weststellingwerf naar minimaal label B in 2030.
•
woningstichting Weststellingwerf werkt volgens het 0-op-de-meter principe en zet zich in voor het aardgasvrij-ready maken van hun woningen in de gemeente.
3.1.2
Bedrijven
Besparing & opwek Het energieverbruik van bedrijven was in 2025 194 TJ, waarvan 121 TJ uit de commerciële dienstverlening en 75 TJ in de publieke dienstverlening. Omdat railverkeer niet afzonderlijk gepubliceerd mag worden is het verbruik van de NS in de gemeente opgenomen in de commerciële dienstverlening, in realiteit ligt het verbruik van bedrijven dus lager. Op daken van bedrijven, industrie en stallen lagen in 2024 al veel grote installaties met zonnepanelen, goed voor een opwek van 40 TJ. Bedrijventerreinen & Ondernemersverenigingen Op bedrijventerreinen ligt een mooie opgave voor verduurzaming, besparing, opwek, opslag en innovatie. De gemeente werkt intern samen met verschillende disciplines voor het duurzaam inrichten van bedrijventerreinen. Er wordt dan met name gekeken naar nieuwe bedrijventerreinen en hoe deze klimaatadaptief en netbewust kunnen worden ingepast. Duurzaamheidsrichtlijnen voor bestaande en nieuwe bedrijven worden per locatie vastgelegd en gecommuniceerd aan de bedrijven die zich daar hebben gevestigd of gaan vestigen. De gemeente zal zich inzetten om bedrijven en ondernemersverenigingen te informeren over verduurzamingsmaatregelen en hen te activeren om deze maatregelen ook echt uit te voeren.
In 2025 is in Weststellingwerf het Ondernemershuis geopend, de gemeente heeft de ambitie om hier periodiek voor haar ondernemers duurzaamheidbijeenkomsten te organiseren. Tijdens deze bijeenkomsten kan de gemeente informatieve presentaties geven, kunnen ondernemers onderling ervaringen delen en kunnen zij in gesprek met ambtenaren. Daarnaast is er landelijk een energiebesparingsplicht voor bedrijven. Die plicht geldt voor locaties met een relevante milieubelastende activiteit en met een jaarlijks energieverbruik vanaf 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgas(equivalent). De energiebesparingsplicht verplicht bedrijven en
25
instellingen om alle energiebesparende maatregelen, met een terugverdientijd van vijf jaar of minder, uit te voeren. Ook moeten ze hier eens per vier jaar over rapporteren. De FUMO is verantwoordelijk voor toezicht op deze plicht.
3.1.3
Organisatie
CO₂-prestatieladder Sinds 2024 is de gemeente Weststellingwerf gecertificeerd voor de CO₂-prestatieladder op niveau 3. Dat betekent dat de gemeente het energieverbruik van de eigen gebouwen, voertuigen en het materieel goed in beeld heeft en kan monitoren. Door middel van deze certificering hebben we doelen gesteld voor de verduurzaming van de gemeentelijke organisatie. Elk jaar moet de gemeente zich door middel van een audit opnieuw laten certificeren. In ieder geval tot en met 2030 blijft de gemeente zich certificeren voor de CO₂-prestatieladder zodat verbruiksinzichten up-to-date blijven en verduurzamingsdoelen goed kunnen worden gemonitord. Begin 2026 worden er nieuwe doelen gesteld voor de periode tot 2030. Duurzaam Meerjaren Onderhoudsplannen (DMJOP’s) In 2025 heeft de gemeente Meerjaren Onderhoudsplannen (MJOP’s) op laten stellen voor al haar vastgoed. Dat houdt in dat er is vastgesteld wanneer in de komende jaren onderhoud nodig is. In 2026 worden die MJOP’s omgezet naar Duurzaam Meerjaren Onderhoudsplannen (DMJOP), dat betekent dat naast normaal onderhoud ook de verduurzaming van de gebouwen wordt meegenomen in de onderhoudsplanning en begroting. Zo kan de gemeente haar vastgoed efficiënter en sneller verduurzamen.
3.1.4
Maatschappelijk vastgoed
De gemeente heeft maar een klein deel van de scholen en sportcomplexen in Weststellingwerf in beheer. Daar is de gemeente verantwoordelijk voor de verduurzaming. Natuurlijk zal ook het andere maatschappelijk vastgoed, zoals scholen, sportverenigingen en buurthuizen, buiten de scope van de gemeente, moeten verduurzamen. Hoewel deze gebouwen niet in beheer van de gemeente zijn, is de gemeente wel degelijk betrokken bij de verduurzaming van het maatschappelijk vastgoed. Zo is eind 2024 een subsidie beschikbaargesteld voor het verduurzamen van sportverenigingen en buurthuizen via de Subsidieregeling verduurzamen dorpshuizen en sportaccommodaties. Met de scholen is de gemeente in gesprek over het verduurzamen van de gebouwen en schoolpleinen. In 2025 is het integraal strategisch huisvestingsplan (ISHP) voor onderwijs opgesteld, daarin heeft de gemeente met de scholen afgesproken hoe ze de komende vijftien jaar omgaan met de verduurzaming van de gebouwen. Het uitgangspunt is om te verduurzamen waar dat kan en rendabel is, maar dat er rekening moet worden gehouden met de leeftijd van de gebouwen. Gebouwen die richting het eind van hun levensduur zijn worden verduurzaamd bij (ver)nieuwbouw van het gebouw. De komende jaren zal de gemeente zich blijven inzetten om het maatschappelijk vastgoed te ondersteunen en faciliteren in de verduurzaming van de gebouwen en omgeving.