Warmtevisie Westland (21-0061648)

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

W aa r o m d i t g e b i e d o n d e r zo e k e n ? Kentallen  A a n d e o o s t f l a n k va n ’ s - G r a ve n za n d e i s 3 6 2 5 W o n i n g e n ; n i e u wb o u w c a . 1 0 0 0 e e n l e i d i n g va n W SW g ep l a n d . woningen  D e o n d e r zo e k s g e b i e d e n zi j n g e s e l e c  C a . 1 2 5 TJ w a r m t e vr a a g n u ( b e t e e r d o m d a t h i e r d e g o e d k o o p s t e o ve r s t a a n d e b o u w) s t a p wo r d t ve r wa c h t ( zi e b i j l a g e 1 ) . D e w a r m t e vr a a g d i c h t h e i d i s e r h o o g . D e z e  Me t n a m e 2 - o n d e r - 1 - k a p - , r i j wo n i n gen en appartementen gebieden kunnen nog kleiner of groter w o r d e n b i j ve r d e r o n d e r zo e k .  V o o r h e t n i e u wb o u w g e b i e d W a e l p a r k t e n 6 2 6 b e d r i j ve n o o s t e n va n ‘ s G r a ve n za n d e l o p e n g e  C a . 1 0 0 TJ w a r m t e vr a a g n u s p r e k k e n o m a a n t e s l u i t e n o p W SW . D i t  Me t n a m e i n d u s t r i e f u n c t i e k a n a l s s t a r t m o t o r f u n g e r e n . B e d r i j ve n t e r r e i n Te yl i n g e n zo u h i e r r e l a t i e f g e m a k k e l i j k b i j k u n n e n a a n s l u i t e n e n m o g e - Mo g e l i j k e o p l o s s i n g l i j k o o k a n d e r e wo n i n g e n .

 A a n s l u i t i n g o p W a r m t e s ys t e e m W e s t  E r i s r e d e l i j k ve e l c o r p o r a t i e b e zi t i n d i t land gebied. Als huurder en de corporatie aan  O p b a s i s va n g e o t h e r m i e wi l l e n s l u i t e n o p h e t W a rm t e s ys t e e m W es t l a n d , i s e r d u s m e t e e n e e n r e d e l i j k p e r c e n t a g e va n d e w o n i n g e n d a t a a n s l u i t , W at zi j n k n e l p u n t e n ? D e o ve r s t a p n a a r e e n w a r m t e n e t i s d i t i s g u n s t i g vo o r d e b u s i n e s s c a s e va n  vo o r n i e u wb o u w w o n i n g e n m o g e l i j k e e n wa r m t e n e t . d u u r d e r i n ve r g e l i j k i n g m e t wa n n e e r ze vo o r a l l - e l e c t r i c k i e ze n .  V a n u i t W SW wo r d t d i t w a r m t e n e t p a s mogelijk als er koppelingen ontstaan t u s s e n Ma a s d i j k e n P o l a n e n .  Het is een groot gebied, bij de ve rkenning moet gekeken worden of een selectie nodig is binnen dit gebied.

21-0278593

P a g i n a 3 6 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Het zuidelijk deel van de kern Poeldijk & bedrijventerrein ABC Westland O o k i n P o e l d i j k zi j n k a n s e n o m a l s e e r s t e d e ve r d e r e v e r k e n n i n g t e s t a r t e n . W e wi j ze n h i e r t w e e ve r k e n n i n g s g e b i e d e n a a n . V o o r h e t g e b i e d i n P o e l d i j k c e n t r u m zi j n k a n s e n o m t e k o p p e l e n a a n W ar m t e s ys t e e m W e s t l a n d . V o o r b e d r i j ve n t e r r e i n A B C W es t l a n d i s e e n a l l - e l e c t r i c o p l o s s i n g i n d i vi d u e e l o f k l e i n - c o l l e c t i e f h e t b e s t p a s s e n d . T u s s e n P o e l d i j k e n h e t b e d r i j ve n t e r r e i n w o r d e n w o n i n g e n g e b o u wd . D e ze n i e u wb o u w k a n a l s s t a r t m o t o r we r k e n vo o r é é n va n b e i d e g e b i e d e n .

P a g i n a 3 7 va n 5 7

21-0278593

W aa r o m d i t g e b i e d o n d e r zo e k e n ? Kentallen  Poeldijk ligt dichtbij een bestaande 1 3 8 9 wo n i n g e n ( i n d e k e r n P o e l d i j k ) ; w a r m t e l e i d i n g e n o o k zi j n e r u i t b r e i d i n g n i e u wb o u w c a . 8 2 0 w o n i n g e n in de buurt gepland.  C a . 4 5 TJ wa r m t e v r a a g n u ( b e  In Poeldijk centrum loopt een gebied ss t a a n d e b o u w) o n t wi k k e l i n g t r a j e c t . D e o ve r s t a p n a a r  Me t n a m e f l a t - e n g a l e r i j wo n i n a a r d g a s v r i j zo u i n d e ze g e b i e d s o n t wi k k e l i n g k u n n e n wo r d e n m e e g e n o m e n . gen  B i j b e d r i j ve n t e r r e i n A B C W e s t l a n d i s 3 2 0 b e d r i j ve n i n t e r e s s e i n d u u r za a m h e i d , e e n e e r s t e  C a . 1 1 8 TJ w a r m t e vr a a g n u s t a p i n d r a a g vl a k vo o r a a r d g a s vr i j .  Me t n a m e i n d u s t r i e - , k a n t o o r - e n  H e t b e d r i j ve n t e r r e i n w o r d t u i t g e b r e i d . wi n k e l f u n c t i e Mo g e l i j k k u n n e n p l a n n e n g e c o m b i n e e r d worden.

 H e t n i e u w b o u wg e b i e d D e K r e k e n t e n Mo g e l i j k e o p l o s s i n g o o s t e n va n P o e l d i j k e n o o k d e l e n va n h e t  Centrum Poeldijk: Aansluiting op b e d r i j ve n t e r r e i n k u n n e n m o g e l i j k w o r d e n W ar m t e s ys t e e m W e s t l a n d o p b a s i s a a n g e s l o t e n o p e e n r e t o u r l e i d i n g va n h e t va n g e o t h e r m i e warmtenet.  A B C W es t l a n d : i n ze t va n k l e i n s c h a  E r i s e e n g r o t e k o e l vr a a g o p h e t b e d r i j l i g c o l l e c t i e f zo a l s b u u r t w a r m t e p o m p ve n t e r r e i n . D e ze r e s t w a r m t e k a n m o g e l i j k o f W K O . E ve n t u e e l o o k a a n s l u i t e n w o r d e n i n g e ze t a l s i n v o e d i n g o p W SW o f o p r e t o u r l e i d i n g W SW . i n e e n k l e i n s c h a l l g b u u r t wa r m t e n e t . O o k is W KO een optie. W at zi j n k n e l p u n t e n ?  E r i s ve e l c o r p o r a t i e b e zi t i n P o e l d i j k centrum. Als huurder en de corporatie  Er is een nieuwe Amerikaanse eig ea a n wi l l e n s l u i t e n o p h e t W a r m t e s ys t e e m n a a r v a n h e t b e d r i j v e n t e r r e i n .

Mo g e W es t l a n d , i s e r d u s m e t e e n e e n r e d e l i j k l i j k i s d e ze m i n d e r b e zi g m e t i n ve s p e r c e n t a g e va n d e w o n i n g e n d a t a a n s l u i t , t e r e n i n d u u r za a m h e i d . d i t i s g u n s t i g vo o r d e b u s i n e s s c a s e v a n e e n wa r m t e n e t .  V a n u i t d e k o s t e n i n s c h a t t i n g va n d e warmtekansenkaart behoort ABC W es tland tot de 20% goedkoopste gebieden o m o ve r t e s t a p p e n . P o e l d i j k c e n t r u m t o t de 40% goedkoopste.

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Het oostelijk deel van de Lier H e t o o s t e l i j k d e e l va n d e L i e r i s e e n g e b i e d d a t g e s c h i k t i s vo o r i n ze t va n e e n wa r m t e n e t . D e w a r m t e vr a a g d i c h t h e i d i s e r h o o g . W a n n e e r e r e e n wa r m t e n e t wo r d t a a n g e l e g d , k u n n e n e r d u s ve e l a f n e m e r s p e r m e t e r wa r m t e n e t a a n g e s l o t e n w o r d e n . I n e e n u i t g e b r e i d e ve r k e n n i n g n á va s t s t e l l e n va n d e Tr a n s i t i vi s i e wa r m t e za l o n d e r zo c h t wo r d e n h o e ve e l g e b o u we i g e n a r e n é c h t d e o ve r s t a p n a a r e e n w a r m t e n e t wi l l e n m a k e n .

W aa r o m d i t g e b i e d o n d e r zo e k e n ? Kentallen  V l a k b i j h e t ve r k e n n i n g s g e b i e d zi j n p l a n - 7 4 8 wo n i n g e n ; n i e u wb o u w c a . 9 5 0 w o n e n vo o r u i t b r e i d i n g va n h e t W a r m t e s y s ningen teem W estland.  C a . 2 5 TJ wa r m t e v r a a g n u ( b e  Te n n o o r d - o o s t e n v a n d e L i e r wo r d t e e n s t a a n d e b o u w) n i e u wb o u w w i j k o n t w i k k e l d . W a n n e e r d i t  Me t n a m e f l a t - e n r i j wo n i n g e n w o r d t a a n g e s l o t e n o p h e t wa r m t e n e t k a n dit als startmotor fungeren. 3 5 b e d r i j ve n  E r i s c o r p o r a t i e b e zi t i n d e L i e r . A l s  C a . 7 TJ w a r m t e vr a a g n u h u u r d e r e n d e c o r p o r a t i e a a n wi l l e n s l u i  Me t n a m e wi n k e l s e n o ve r i g e t e n o p h e t W a r m t e s ys t e e m W e s t l a n d , i s f uncties er dus meteen een redelijk percentage va n d e w o n i n g e n d a t a a n s l u i t , d i t i s g u n s t i g vo o r d e b u s i n e s s c a s e va n e e n Mo g e l i j k e o p l o s s i n g warmtenet.  A a n s l u i t i n g o p W a r m t e s ys t e e m W e s t  E r zi j n o n d e r h o u d s we r k z a a m h e d e n a a n l a n d o p b a s i s va n g e o t h e r m i e .

d e r i o l e r i n g g e p l a n d i n d e n a b i j h e i d va n h e t ve r k e n n i n g s g e b i e d . D i t b i e d t m o g e W at zi j n k n e l p u n t e n ? l i j k h e d e n o m d e ze w e r k z a a m h e d e n q u a  Geen specifieke knelpunten bekend c o m m u n i c a t i e r i c h t i n g o m wo n e n d e n e n misschien ook qua timing op elkaar af te stemmen.  I n h e t zu i d e l i j k e d e e l va n h e t ve r k e n n i n g s g e b i e d s t a a n ve e l o u d e h u i ze n . D o o r h i e r t e b e g i n n e n m e t a a r d g a s vr i j ve r w a r m e n , m a k e n w e g r o t e s t a p p e n i n energiebesparing.

21-0278593

P a g i n a 3 8 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

21-0278593

P a g i n a 3 9 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Bedrijventerrein Wateringen O p b e d r i j ve n t e r r e i n W a te r i n g e n zi j n k a n s e n vo o r e e n k l e i n s c h a l i g e c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g . E r i s w a a r s c h i j n l i j k d r a a g vl a k o m d e o ve r s t a p t e m a k e n e n h e t i s d e ve r w a c h t i n g d a t d i t r e d e l i j k b e t a a l b a a r z a l zi j n .

W aa r o m d i t g e b i e d o n d e r zo e k e n ? Kentallen  H e t b e d r i j ve n t e r r e i n i s g e o r g a n i s e e r d e n 1 2 wo n i n g e n a c t i e f b e zi g m e t d u u r za a m h e i d  C a . 1 TJ w a r m t e vr a a g n u  I n d e n a b i j h e i d va n h e t b e d r i j ve n t e r r e i n  Me t n a m e vr i j s t a a n d e w o n i n g e n is een groep bewoners in de buurt Ven e6 4 9 b e d r i j ve n wi j k e n d i e d e b u u r t g r a a g a a r d g a s v r i j wi l  C a . 1 1 1 TJ w a r m t e vr a a g n u len maken. Een haalbaarheidsstudie bleek nog niet te leiden tot een passende  Me t n a m e i n d u s t r i e f u n c t i e o p l o s s i n g . E r i s d u s a l d r a a g vl a k e n m o g e l i j k h e b b e n ze i n t e r e s s e o m m e e t e Mo g e l i j k e o p l o s s i n g d o e n i n d e ve r k e n n i n g v a n h e t o n d e r  K l e i n s c h a l i g e c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g , zo e k s g e b i e d . m e t W K O , wa r m t e p o m p ( e n ) o f zo n  E r zi j n e n k e l e b e d r i j ve n m e t e e n k o e l t h e r m i e . E ve n t u e e l k o p p e l i n g a a n vr a a g . D i t l e ve r t r e s t w a r m t e o p . W a r m t e een deel van W ateringen. k o u d e o p s l a g zo u vo o r d e ze ( e n o m l i g g e n d e ) p a n d e n i n t e r e s s a n t k u n n e n zi j n .

 E r zi j n m e e r d e r e p a n d e n m e t g r o t e d a W at zi j n k n e l p u n t e n ? k e n . D e ze zi j n i n t e r e s s a n t vo o r p l a a t s i n g  Mo g e l i j k i s e e n d e e l va n d e d a k e n a l va n zo n t h e r m i s c h e p a n e l e n . i n g e ze t vo o r zo n n e p a n e l e n e n i s e r  I n d e wa r m t e k a n s e n k a a r t i s b e t a a l b a a r d u s m i n d e r r u i m t e vo o r zo n t h e r m i h e i d va n e e n a l t e r n a t i e f p e r g e b i e d o n sche panelen. d e r zo c h t . D i t b e d r i j ve n t e r r e i n b e h o o r t t o t  B e d r i j ve n zi j n e r g d i ve r s i n h u n d e 2 0 % g e b i e d e n w a a r d e o ve r s t a p h e t w a r m t e vr a a g e n h e b b e n d e e l s e e n goedkoopst is. industriefunctie. Voor industrie ge ld e n g e e n h a r d e a f s p r a k e n o ve r wa n n e e r z e a a r d g a s vr i j m o e t e n zi j n .

21-0278593

P a g i n a 4 0 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

7.2.

BELEID

Middellange termijn (2025-2040)

O p d e m i d d e l l a n g e t e r m i j n vo l g e n a l l e d o r p s k e r n e n wa a r d e b e b o u wi n g s d i c h t h e i d g r o o t g e n o e g i s vo o r i n ze t va n e e n w a r m t e n e t . O o k zi j n d e b e d r i j ve n t e r r e i n e n H o n d e r l a n d & C o l d e n h o ve o p d e middellange termijn ingepland. Wat en wanneer? D e e r va r i n g e n d i e we o p d o e n b i j h e t o n d e r zo e k i n d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n e n e ve n t u e e l b i j h e t o p s t e l l e n va n h e t u i t vo e r i n g s p l a n n e n d a a r n a , ze t t e n we g r a a g i n . D a t b e t e k e n t d a t we va n a f 2 0 2 5 k u n n e n s t a r t e n m e t e e n ve r k e n n i n g o f m i s s c h i e n l a t e r , a f h a n k e l i j k v a n d e o n t wi k k e l i n g e n i n d e ve r k e n n i n g s g e b i e d e n d i e i n d e vo r i g e p a g i n a ’ s o m s c h r e ve n zi j n . D e h a a l b a a r h e i d e n f i n a n c i ë l e g e vo l g e n va n d i ve r s e o p t i e s wo r d e n d o o r g e r e k e n d . V e r vo l g e n s w o r d t m e t b e wo n e r s e e n k e u ze g e m a a k t .

H e t t o t a l e t r a j e c t va n ve r k e n n i n g , h e t o p s t e l l e n va n e e n u i t vo e r i n g s p l a n e n u i t vo e r i n g vo o r d e m i d d e l l a n g e t e r m i j n b u u r t e n , d u r e n n a a r ve r w a c h t i n g zo ’ n 1 0 j a a r . D u s o p z’ n v r o e g s t va n a f 2 0 3 5 wo r d e n d e ze b u u r t e n a a r d g a s v r i j ve r w a r m d . Waarom deze buurten op de middellange termijn ? V o o r b e d r i j ve n t e r r e i n e n ve r w a c h t e n w e d a t d e o v e r s t a p n a a r a a r d g a s v r i j ve r w a r m e n r e l a t i e f b e t a a l b a a r t e m a k e n i s . D e ze b e d r i j ve n t e r r e i n e n k o m e n o p m i d d e l l a n g e t e r m i j n o m d a t we g e e n d i r e c t e k o p p e l k a n s e n zi e n o m e r t e b e g i n n e n . Ma a r zo d r a w e d e k e n n i s e n e r va r i n g va n d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n m e e k u n n e n n e m e n , wi l l e n w e h i e r w e l a a n d e s l a g . V o o r d e d e l e n va n d e d o r p s k e r n e n d i e o p d e m i d d e l l a n g e t e r m i j n zi j n g e ze t g e l d t : d e ze zi j n n a a r ve r wa c h t i n g wa t d u u r d e r o m o ve r t e s t a p p e n . O p d i t m o m e n t zi e n w e n o g g e e n m o g e l i j k h e d e n o m d a t b e t a a l b a a r d e r t e m a k e n .

W e wi l l e n d e k a n s e n d i e h e t W a r m t e s ys t e e m W es t l a n d b i e d t o o k n i e t l a t e n l i g g e n . D a a r o m g a a n w e t o c h a l o p r e d e l i j k k o r t e t e r m i j n n a d e r o n d e r z o e k d o e n wa a r b i j d e b e t a a l b a a r h e i d e e n b e l a n g r i j k a a n d a c h t s p u n t za l zi j n . 7.3.

Lange termijn (2040-2050)

D e b u u r t e n , g e b i e d e n a a n d e r a n d e n va n d e d o r p s k e r n e n N a a l d wi j k , W a t er i n g e n e n H o n s e l e r s d i j k zu l l e n n a a r ve r w a c h t i n g a l s l a a t s t e d e o ve r s t a p m a k e n . O o k zu l l e n w o n i n g e i g e n a r e n b i n n e n d e z e g e b i e d e n d e e l s vo o r e e n i n d i vi d u e l e a a n p a k k i e z e n ( zi e b u u r t e n m e t n a t u u r l i j k t e m p o ) . Wat en wanneer? N a d a t d u i d e l i j k i s g e w o r d e n wa a r p r e c i e s za l wo r d e n i n g e ze t o p e e n wa r m t e n e t , b l i j ve n e r e e n a a n t a l g e b i e d e n o ve r a a n d e r a n d e n va n d e d o r p s k e r n e n . W e l k e g e b i e d en d i t zi j n za l r o n d 2 0 3 5 2 0 4 0 d u i d e l i j k z i j n . H i e r s t a a n n i e u we r e h u i z e n m e t b e p e r k t e wa r m t e vr a a g . H e t i s n i e t r e n d a b e l o m vo o r d e ze h u i ze n e e n wa r m t e n e t a a n t e l e g g e n . Mo g e l i j k i s h e t wé l i n t e r e s s a n t o m p e r h u i ze n b l o k o f r i j e e n g e za m e n l i j k e wa r m t e p o m p i n t e ze t t e n .

Waarom deze buurten? E r zi j n m o m e n t e e l g e e n c o n c r e t e a a n l e i d i n g e n o m h i e r n u o p i n t e ze t t e n e n e r zi j n o o k g e e n b e w o n e r s i n i t i a t i e ve n i n d e ze b u u r t e n . D a a r o m i s d e ve r w a c h t i n g d a t d e ze b u u r t e n o p l a n g e t e r m i j n d e o ve r s t a p m a k e n n a a r a a r d g a s v r i j ve r wa r m e n . H e t i s o ve r i g e n s zo d a t vo o r e e n d e e l va n d e g e b o u we n i n d e ze g e b i e d e n e e n i n d i vi d u e l e a a n p a k r e n d a b e l i s . W o n i n g e i g e n a r e n wa a r vo o r d a t g e l d t , z u l l e n d e o ve r s t a p a l e e r d e r k u n n e n m a k e n o p e e n vo o r h e n p a s s e n d m o m e n t . O o k a l l i j k t

g i n n e n we va n a f n u m e t vo o r l i c h t i n g g e ve n a a n a l l e b e wo n e r s va n d e g e m e e n t e o ve r i s o l e r e n .

P a g i n a 4 1 va n 5 7

21-0278593

d e u i t f a s e r i n g va n a a r d g a s i n d e ze b u u r t e n ve r d e r we g i n d e t i j d t e l i g g e n , vo o r d e l a s t i g t e i s o l e r e n p a n d e n m o e t e n a l l e ve r b o u w i n g s m o m e n t e n m e t t we e h a n d e n a a n g r e p e n wo r d e n . D a a r o m b e -

WARMTEVISIE WESTLAND

7.4.

BELEID

Buurten met natuurlijk tempo (2 020-2050)

G r o t e d e l e n va n g e m e e n t e W es t l a n d h e b b e n e e n l a g e b e b o u wi n g s d i c h t h e i d , m e t ve e l vr i j s t a a n d e h u i ze n o f t we e - o n d e r - e e n - k a p wo n i n g e n . D i t zi j n a l l e b u i t e n g e b i e d e n w a a r v r i j s t a a n d e h u i ze n e n l i n t b e b o u wi n g t u s s e n d e k a s s e n l i g g e n . H i e r l i g g e n i n d i vi d u e l e o p l o s s i n g e n h e t m e e s t vo o r d e h a n d . I n d e ze b u u r t e n k i e s t d a a r o m i e d e r e i n d i vi d u e l e h u i s e i g e n a a r vo o r e e n a l t e r n a t i e f o p b a s i s va n e e n e i g e n t e m p o . V o o r d e ze g e b i e d e n o n t s t a a t d a n e e n ‘ n a t u u r l i j k t e m p o ’ : n i e t d e h e l e b u u r t t e g e l i j k , m a a r e l k g e b o u w o p e e n l o g i s c h m o m e n t , b i j vo o r b e e l d b i j e e n v e r b o u wi n g o f ve r h u i zi n g . W on i n g e i g e n a r e n k u n n e n s t a p vo o r s t a p m a a t r e g e l e n n e m e n , b i j vo o r b e e l d d o o r e e r s t t e i s o l e r e n e n e e n p a a r j a a r l a t e r e e n wa r m t e p o m p t e l a t e n i n s t a l l e r e n .

H e t i s b e l a n g r i j k d a t wo n i n g e i g e n a r e n n a t u u r l i j k e m o m e n t e n , z o a l s e e n ve r b o u wi n g , we l d a a d we r k e l i j k b e n u t t e n . D a a r o m b e g i n n e n we va n a f n u m e t vo o r l i c h t i n g g e ve n a a n b e wo n e r s . D i t s t a a t ve r d e r t o e g e l i c h t i n h e t vo l g e n d e h o o f d stuk.

21-0278593

P a g i n a 4 2 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

8.

BELEID

Hoe verder?

D e k o m e n d e j a r e n z e t t e n w e d e e e r s t e s t a p p e n o m t e vo l d o e n a a n d e r i j k s o p d r a c h t o m u i t e i n d e l i j k i n 2 0 5 0 e e n v o l l e d i g a a r d g a s v r i j e g e m e e n t e t e z i j n . D e a c t i vi t e i t e n d i e w e o r g a n i s e r e n o m i n vu l l i n g t e g e v e n a a n o n z e r e g i e r o l w o r d e n i n d i t h o o f d s t u k u i t e e n g e z e t . 8.1.

U i t vo e r i n g s s t r a t e g i e

H o e we d e k o m e n d e j a r e n t e we r k g a a n , b e s c h r i j ve n w e i n d e u i t vo e r i n g s s t r a t e g i e . O n d e r s t a a n d d i a g r a m g e e f t d e b o u wb l o k k e n va n d e u i t vo e r i n g s s t r a t e g i e we e r .

O n d e r s t a a n d e t a b e l b e s c h r i j f t p e r b o u w b l o k d e a c t i vi t e i t e n e n vo o r zi e n i n g e n d i e n o d i g zi j n o m d e w a r m t e t r a n s i t i e i n g a n g t e ze t t e n e n t e ve r s n e l l e n . Programmaonderdeel

Periode

Toelichting

1 . Aa n p a k ve r k e n n i n g s buurten

2 0 2 1 - 2 0 3 0 I n d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n s t a r t e n w e m e t n a d e r o n d e r zo e k . D e n k e n we d a t e r e e n h a a l b a a r a l t e r n a t i e f vo o r a a r d g a s m o g e l i j k i s , d a n s t e l l e n w e i n s a m e n we r k i n g m e t i n wo n e r s e n l o k a l e p a r t i j e n e e n b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n o p . D a a r b i j w o r d t o o k g e k e k e n n a a r e s s e n t i ë l e r a n d vo o r w a a r d e n d i e n o d i g zi j n o m d e o ve r s t a p s u c c e s vo l t e m a k e n , z o a l s e e n minimaal percentage aansluitingen bij een warmtenet en financieringsinstrumenten en subsidies om onrendabele t o p p e n a f t e d e k k e n . Z i e p a r a g r a a f a a n p a k ve r k e n n i n g s buurten.

2 . Aa n p a k g e m e e n t e breed:

2021 en ve r d e r

W e o n d e r s t e u n e n b e wo n e r s d i e h u n h u i s w i l l e n v e r d u u r z a men met een breed pakket aan maatregelen. Die onde r-

-Inzetten op isoleren -Ondersteunen koplopers

s t e u n i n g s p i t s e n we zo v e e l m o g e l i j k t o e o p d e w a r m t e vi s i e d i e p a s t b i j e l k e b u u r t . Z o k u n n e n b e wo n e r s g e r i c h t e n o p

-Informatie- en particip atie middelen

vo o r h e n l o g i s c h e m o m e n t e n vo o r b e r e i d i n g e n t r e f f e n o m a a r d g a s v r i j t e ve r w a r m e n . B e l a n g r i j k d a a r b i j i s i n f o r m a t i e vo o r zi e n i n g vi a d i ve r s e k a n a l e n e n p a s s e n d b i j d e ve r s c h i l lende doelgroepen. Zie paragraaf Gemeentebrede aanpak.

4 . K a n s e n W a r m t e S ys teem Westland

V o o r b e d r i j ve n t e r r e i n e n , u t i l i t e i t s b o u w e n o o k vo o r m a a t s c h a p p e l i j k va s t g o e d i s m e e r m a a t we r k n o d i g . W e wi l l e n h i e r d u s a p a r t a a n d a c h t vo o r h e b b e n e n i n f o r m a t i e s p e c i f i e k o p d e ze d o e l g r o e p a f s t e m m e n .

2 0 2 1 - 2 0 2 5 H e t i n o n t w i k k e l i n g zi j n d e W a r m t e s ys t e e m W e s t la n d i s u n i e k e n b i e d t ve e l k a n s e n . E r zi j n o o k u i t d a g i n g e n e n ve e l

P a g i n a 4 3 va n 5 7

21-0278593

3 . Aa n p a k b e d r i j ve n t e r - 2 0 2 1 e n r e i n e n , u t i l i t e i t e n m a a t - ve r d e r s c h a p p e l i j k va s t g o e d

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

o n t wi k k e l i n g e n . Z o w o r d t e r g e w e r k t a a n e e n n i e u we wa r m t e we t d i e n i e t a a n s l u i t b i j d e h u i d i g e r o l ve r d e l i n g va n d e s t u k k e n wa r m t e n e t d i e e r n u l i g g e n . O p r e g i o n a a l n i ve a u w o r d t e r g e we r k t a a n e e n k o p p e l i n g m e t r e s t w a r m t e u i t R o t t e r d a m . L o s va n d e a a n p a k i n d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n , i s e e n o ve r k o e p e l e n d a a n d a c h t n o d i g v o o r o . a . d e ( r e g i e ) r o l d i e wi j a l s g e m e e n t e h i e r i n k u n n e n n e m e n . 5. Doorontwikkeling W a r m t e vi s i e W e s t l a n d

2025

N i e u we i n zi c h t e n e n o n t wi k k e l i n g e n n e m e n we m e e d o o r d e W ar m t e vi s i e W es t l a n d i e d e r e 5 j a a r t e a c t u a l i s e r e n . Z o k u n n e n we i n s p e l e n o p n i e u we t e c h n o l o g i e ë n e n o n t wi k k e l i n g e n i n d e p r i j s s t e l l i n g va n d e ve r s c h i l l e n d e wa r m t e o p l o s singen.

8.2.

V a n ve r k e n n i n g s b u u r t n a a r s t a r t w i j k

I n d e l o o p va n d e k o m e n d e d e c e n n i a zu l l e n we v o o r a l l e b u u r t e n e e n b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n m a k e n . D a t i s m a a t w e r k . E l k e b u u r t h e e f t s p e c i f i e k e k e n m e r k e n wa t b e t r e f t t e c h n i s c h e m o g e l i j k h e d e n , a a r d v a n d e w o n i n g e n , e i g e n d o m s s i t u a t i e e n / o f s a m e n s t e l l i n g va n d e b e v o l k i n g . D e a a n p a k i n b u u r t e n wa a r c o l l e c t i e ve wa r m t e n e t t e n wo r d e n o p g e ze t , za l e r a n d e r s u i t zi e n d a n e e n a a n p a k i n e e n b u u r t w a a r i n d i vi d u e l e o f k l e i n s c h a l i g - c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g e n r e ë e l l i j k e n . E e n b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n k o m t a l t i j d t o t s t a n d i n n a u we s a m e n we r k i n g m e t b e wo n e r s e n l o k a l e p a r t i j e n . E e n a n d e r va s t o n d e r d e e l i s e e n g e d e t a i l l e e r d e s t u d i e va n d e k o s t e n e n t e c h n i s c h e haalbaarheid. I n d e p e r i o d e va n a f 2 0 2 1 - 2 0 2 3 s t e l l e n w e d e u i t vo e r i n g s p l a n n e n o p vo o r d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n . H i e r o n d e r e e n s c h e t s va n wa t e r i n d i e b u u r t e n g a a t g e b e u r e n :

1 S a m e n s t a r t e n . W e b r e n g e n l o k a l e p a r t i j e n b i j e l k a a r e n vo r m e n e e n w e r k g r o e p e n e e n k l a n k b o r d g r o e p w a a r i n l o k a l e b e l a n g h e b b e n d e n zi j n v e r t e g e n wo o r d i g d . E n e r g i e Tr a n s i t i e P a r t n e r s ( E TP ) e n e ve n t u e l e d e l o k a l e t u i n d e r s c o ö p e r a t i e s n e m e n d e e l i n d e w e r k g r o e p vo o r d e wa r m t e n e t ve r k e n n i n g s g e b i e d e n . B i j d e b e d r i j ve n t e r r e i n e n zu l l e n v e r t e g e n wo o r d i g e r s e n p a r t i j e n m e t r e s t w a r m t e b e t r o k k e n wo r d e n . B e w o n e r s o f b e d r i j ve n k u n n e n d e e l n e m e n i n e e n k l a n k b o r d g r o e p va n h u n ve r k e n n i n g s g e b i e d o m zo d i r e c t i n p u t t e k u n n e n l e ve r e n . E e r s t o p d e r a n d vo o r w a a r d e n va n d e h a a l b a a r h e i d s s t u d i e en d a a r n a o p d e o n t wi k k e l i n g va n h e t b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n . D e g e m e e n t e z o r g t vo o r e e n p r o c e s b e g e l e i d e r d i e o o k t o e zi e t o p h e t p a r t i c i p a t i e t r a j e c t m e t b e wo n e r s . H e t ve r k e n n e n va n d e b e l a n g e n i s e e n b e l a n g r i j k o n d e r d e e l i n d e ze f a s e . 2 B u u r t a n a l ys e .

Me t d e w e r k g r o e p b r e n g e n w e i n k a a r t wi e i n d e b u u r t w o n e n , wa t h u n b e h o e f t e n zi j n e n h o e w e b e wo n e r s h e t b e s t e k u n n e n b e r e i k e n e n b e t r e k k e n . P a r a l l e l wo r d e n t e c h n i s c h e g e g e ve n s o ve r d e w o n i n g e n , b e s c h i k b a r e d u u r za m e w a r m t e b r o n n e n e n d e a a n we zi g e e n e r -

3 K i e z e n o p t i m a l e w a r m t e o p l o s s i n g . N a s t a p 2 b e p a l e n we i n s a m e n s p r a a k m e t l o k a l e b e l a n g h e b b e n d e n we l k e w a r m t e o p l o s s i n g h e t b e s t b i j d e b u u r t p a s t . M e t h e t a f w e g i n g s k a d e r ( zi e h o o f d s t u k 2 ) w o r d t o n d e r b o u wd w e l k e o p l o s s i n g d e vo o r k e u r h e e f t . I n d e ze f a s e b e t r e k k e n we

P a g i n a 4 4 va n 5 7

21-0278593

g i e - i n f r a s t r u c t u u r i n k a a r t g e b r a c h t . V o o r d e m e e s t k a n s r i j k e wa r m t e o p t i e s b r e n g e n we i n d e t a i l i n k a a r t we l k e vo o r d e l e n , n a d e l e n , k o s t e n e n b e s p a r i n g e n r e a l i s t i s c h zi j n .

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

b e wo n e r s , b e d r i j ve n e n a l l e a n d e r e l o k a l e b e t r o k k e n e n zo a l s e e n w a r m t e b e d r i j f i n t e n s i e f . 4 O n d e r b o u w e n va n d e h a a l b a a r h e i d e n f i n a n c i ë n . V o o r d e g e k o ze n o p t i e we r k e n w e i n d e t a i l d e k o s t e n e n b a t e n u i t v o o r r e f e r e n t i e wo n i n g e n . D e i n ve s t e r i n g s k o s t e n , e i n d g e b r u i k e r s k o s t e n e n e n e r g i e k o s t e n wo r d e n i n d e t a i l i n k a a r t g e b r a c h t . Z o n o d i g wo r d e n e e r s t i n p r a k t i j k c o n c e p t e n k l e i n s c h a l i g g e r e a l i s e e r d o m ze k e r t e zi j n va n a l l e k o s t e n e n b a t e n . A l s ve r vo l g e n s d e h a a l b a a r h e i d t o c h t wi j f e l o p r o e p t , d a n g a a n w e e e n s t a p t e r u g n a a r d e vo r i g e f a s e ‘ k e u ze w a r m t e o p l o s s i n g ’ . W e we r k e n d a a r n a e e n c o n c r e e t i n ve s t e r i n g s p r o g r a m m a u i t , w a a r b i j o o k i n g e ze t wo r d t o p subsidies en f i n a n c i e r i n g s vo r m e n zo d a t d e o ve r s t a p h a a l b a a r e n b e t a a l b a a r i s vo o r a l l e b e t r o k k e n e n e n a l l e b e wo n e r s .

D e ( r e g i e ) r o l va n d e g e m e e n t e vo o r h e t b e p a l e n va n d e w a r m t e k a ve l s e n h e t a a n wi j ze n va n h e t wa r m t e b e d r i j f m o e t h i e r o o k w o r d e n vo r m g e g e ve n . V o o r e e n w a r m t e n e t i s e e n g r o t e vo o r i n ve s t e r i n g n o d i g d i e d o o r m e e r d e r e g e b o u w e i g e n a r e n g e d r a g e n m o e t wo r d e n . V o o r d e f i n a n c i ë l e h a a l b a a r h e i d i s h e t d u s b e l a n g r i j k d a t e r vo l d o e n d e g e b o u w e i g e n a r e n a a n s l u i t e n o p k o r t e t e r m i j n o f d a t e r o ve r b r u g g i n g s k r e d i e t e n b e s c h i k b a a r k o m e n . B i j e e n wa r m t e n e t za l e e n w a r m t e b e d r i j f g e s e l e c t e e r d wo r d e n d a t o o k d e v o o r i n ve s t e r i n g k a n d o e n . 5 B e s l u i t vo r m i n g ( g o / n o g o ) . O m t o t b e s l u i t vo r m i n g t e k o m e n i s h e t n o d i g o m a a n e e n a a n t a l r a n d vo o r w a a r d e n t e vo l d o e n .

D e g e m e e n t e r a a d w o r d t p a s g e v r a a g d d e f i n i t i e f i n t e s t e m m e n a l s vo l d a a n i s a a n o n d e r s t a a n d e vo o r wa a r d e n : d e o p l o s s i n g i s d u u r za a m e n t e c h n i s c h h a a l b a a r d e o p l o s s i n g i s vo o r a l l e b e l a n g h e b b e n d e n i n p r i n c i p e f i n a n c i e r b a a r e r i s d r a a g vl a k b i j e e n r u i m e m e e r d e r h e i d va n b e wo n e r s , b e d r i j v e n e n a n d e r e b e l a n g h e b b e n d e o r g a n i s a t i e s d i e n o d i g zi j n vo o r d e r e a l i s a t i e j u r i d i s c h wo r d t vo l d a a n a a n a l l e we t t e l i j k e vo o r w a a r d e n . A l s d e g e m e e n t e r a a d e n a n d e r e p a r t i j e n a k k o o r d zi j n , w o r d e n d a a r n a a f s p r a k e n g e m a a k t o ve r d e r e a l i s a t i e f a s e . D e ze a f s p r a k e n wo r d e n i n h e t b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n o p g e n o m e n . B i j vo o r b e e l d a f s p r a k e n o ve r d e t i j d p l a n n i n g , r o l ve r d e l i n g , d e b e n o d i g d e a a n p a k va n g e b o u we n e n w o n i n g e n e n h e t c o n t r a c t e r e n va n p a r t i j e n d i e ve r a n t w o o r d e l i j k zi j n vo o r d e b o u w e n a a n l e g va n n i e u we i n f r a structuur. 8.3.

Aanpak gemeentebreed

Inzet op rendabel isoleren van de gebouwde omgeving B e wo n e r s ze t t e n va a k a l s t a p p e n o m h u n w o n i n g t e i s o l e r e n . Ma a r e r zi j n o o k n o g e xt r a ve r d u u r za m i n g s s t a p p e n t e m a k e n i n ve e l wo n i n g e n . D i t i s va a k o o k r e n d a b e l . D e W a r m t e vi s i e W e s t l a n d g e e f t i n wo n e r s e n o n d e r n e m e r s e e n r i c h t i n g : w e l k e i s o l a t i e m a a t r e g e l e n k u n n e n h e t b e s t e g e n o m e n wo r d e n . V o o r w a r m t e n e t g e b i e d e n g e l d t n a m e l i j k e e n a n d e r e o p t i m a l e m i x va n i s o l a t i e e n w a r m t e a f g i f t e s ys t e m e n t e n o p zi c h t va n g e b i e d e n wa a r w o n i n g e n m e t e e n wa r m t e p o m p ve r w a r m d g a a n wo r d e n . O o k vo o r m o n u m e n t a l e p a n d e n g e l d t d a t d e o p t i m a l e b a l a n s t u s s e n i s o l a t i e / b e s p a r e n e n s l i m m e i n ve s t e r i n g e n i n i n s t a l l a t i e s a n d e r s l i g t . W i j wi l l e n b e wo n e r s h i e r b i j o n d e r s t e u n e n .

I n g e b i e d e n wa a r i n d i vi d u e l e o p l o s s i n g e n wo r d e n vo o r zi e n b e s l u i t e n g e b o u we i g e n a r e n ( e i g e n a a r b e wo n e r s , l o k a l e o n d e r n e m e r s , wo n i n g b o u w c o r p o r a t i e s , p a r t i c u l i e r e ve r h u u r d e r s ) ze l f w a n n e e r zi j a a n d e s l a g g a a n , e n we l k e m a a t r e g e l e n ze t r e f f e n . Ma a r o o k i n b u u r t e n w a a r e e n c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g k o m t , s t a a t h e t w o n i n g e i g e n a r e n e n b e d r i j ve n v r i j o m ze l f h o o g w a a r d i g e i n d i vi d u e l e o p l o s -

b e l a n g r i j k . W e zu l l e n d e s k u n d i g e i n f o r m a t i e i n wi n n e n o m i n wo n e r s i n h u n i n f o r m a t i e b e h o e f t e t e vo o r zi e n .

P a g i n a 4 5 va n 5 7

21-0278593

s i n g vo o r h u n wo n i n g o f b e d r i j f s p a n d t e k i e z e n . I n f o r m a t i e o ve r d e ve r s c h i l l e n d e i s o l a t i e m a t e r i a l e n e n m e t h o d e n e n i n f o r m a t i e o v e r f i n a n c i e r i n g s m o g e l i j k h e d e n va n i s o l e r e n , zi j n i n d e ze f a s e

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Informatie voor de koplopers E r zi j n a l t i j d i n w o n e r s d i e a l d e s t a p wi l l e n ze t t e n o m h u n wo n i n g a a r d g a s vr i j t e ve r wa r m e n . W e b i e d e n g r a a g i n f o r m a t i e vo o r d e ze k o p l o p e r s . V o o r d e z e m e n s e n m e r k e n w e d a t d e vo l g e n d e i n f o r m a t i e vo o r a l g e m i s t : I n f o r m a t i e o ve r f i n a n c i e r i n g s m o g e l i j k h e d e n E e n g e b o u w a a r d g a s vr i j ve r w a r m e n ve r g t e e n a a n t a l a a n p a s s i n g e n . D e k o s t e n h i e r vo o r l o p e n u i t 22 e e n va n € 1 2 . 0 0 0 , - t o t zo ’ n € 3 5 . 0 0 0 , - e u r o p e r wo n i n g . D i t i s e e n b e h o o r l i j k e i n ve s t e r i n g e n vo o r 23

ve e l m e n s e n ( n o g ) n i e t t e f i n a n c i e r e n . H e t b e s c h i k b a a r m a k e n va n s u b s i d i e s e n i n t e r e s s a n t e f i n a n c i e r i n g s vo r m e n s p e e l t e e n e s s e n t i ë l e r o l i n d e wa r m t e t r a n s i t i e . W e ze t t e n d a a r o m i n o p g o e d e i n f o r m a t i e vo o r zi e n i n g o ve r we l k e f i n a n c i e r i n g s m o g e l i j k h e d e n e r zi j n ( zi e b i j l a g e 3 ) . A d vi e s I n wo n e r s k u n n e n a d vi e s i n wi n n e n b i j l o k a l e i n s t a l l a t e u r s e n o o k s t e l l e n w e i n f o r m a t i e b e s c h i k baar. W e o r g a n i s e r e n d a a r o m i n i e d e r g e va l d e vo l g e n d e o n d e r s t e u n i n g : 

D e m o g e l i j k h e i d o m o p e e n f ys i e k e l o c a t i e i n f o r m a t i e e n a d vi e s i n t e w i n n e n . O n s r e g i o n a l e e n e r g i e l o k e t , d e w o o n wi j ze r wi n k e l , g e e f t ve e l i n f o r m a t i e o ve r d e ve r s c h i l l e n d e i s o l a t i e m o g e l i j k h e d e n e n a a r d g a s vr i j e t e c h n i e k e n d i e e r zi j n . B e wo n e r s k u n n e n h i e r f ys i e k o f o n l i n e t e r e c h t vo o r a d vi e s o ve r g u n s t i g e o p l o s s i n g e n vo o r h u n w o n i n g e n o m m e e r t e we t e n



te komen over financiering-/subsidiemogelijkheden. W eb s i t e W es t l a n d w o o n t / we r k t d u u r za a m . D e w e b s i t e wo r d t s t e e d s vo o r z i e n va n a c t u e l e



e n r e l e va n t e i n f o r m a t i e o ve r d e wa r m t e t r a n s i t i e . B i j h e t B e d r i j ve n C o n t a c t C e n t r u m zi j n s p e c i a l i s t e n d i e m e n s e n t e w o o r d k u n n e n s t a a n m e t vr a g e n o ve r d e e n e r g i e t r a n s i t i e .

G a r a n t i e s o ve r w e r k z a a m h e i d va n o p l o s s i n g e n D e ve r wa c h t i n g i s d a t d e k o m e n d e t i j d m e e r k e n n i s e n e r v a r i n g w o r d t o p g e d a a n wa a r d o o r b e t r o u wb a r e , we r k za m e o p l o s s i n g e n o p d e m a r k t k o m e n m e t p a s s e n d e g a r a n t i e s t e l l i n g e n .

Communicatie en participatie E e n b e l a n g r i j k e r o l va n d e g e m e e n t e i s d e c o m m u n i c a t i e m e t b e wo n e r s o ve r wa t e r o p h e n a f k o m t , e n h e t o r g a n i s e r e n va n d e p a r t i c i p a t i e . B e l a n g r i j k e u i t g a n g s p u n t e n vo o r d e c o m m u n i c a t i e e n p a r t i c i p a t i e zi j n :  I n d e c o m m u n i c a t i e h a n t e r e n we w a a r m o g e l i j k d r i e n i ve a u s : ( 1 ) e e n vo u d i g e i n f o r m a t i e , vo o r i e d e r e e n t e b e g r i j p e n , ( 2 ) d e m o g e l i j k h e i d vo o r i n w o n e r s o m zi c h v e r d e r t e ve r d i e p e n , b i j vo o r b e e l d vi a e e n p r o j e c t we b s i t e . E n ( 3 ) o n l i n e b e s c h i k b a a r h e i d v a n r a p p o r t e n e n o n 

d e r zo e k e n vo o r d e i n w o n e r s d i e a l l e s wi l l e n we t e n . E l k e b u u r t i s a n d e r s . D e d i ve r s i t e i t va n b u u r t e n vr a a g t o m m a a t we r k i n d e c o m m u n i c a t i e : i n h e t s o o r t i n f o r m a t i e , k e u ze va n d e c o m m u n i c a t i e k a n a l e n e n d e c o m m u n i c a t i e - e n p a r t i c i p a t i e a a n p a k . W e p a s se n o n ze c o m m u n i c a t i e d a a r zo ve e l m o g e l i j k o p a a n .



W e zi j n h e l d e r o ve r d e h a r d e k a d e r s , o ve r wa t e r a l va s t s t a a t e n o ve r wa t we n o g n i e t w e t e n o f k u n n e n b e l o ve n . W e zi j n o o k h e l d e r o ve r r o l l e n , ve r a n t w o o r d e l i j k h e d e n , p r o c e s , p l a n n i n g , d i l e m m a ’ s , h i n d e r , r i s i c o ’ s , m a t e va n i n vl o e d va n b e w o n e r s , e n c o m m u n i c e r e n d a a r a c t i e f o ve r . 21-0278593

22

Indicaties volgens milieucentraal.

23

Uit een korte enquête blijkt dat er wel interesse is om over te stappen op bijvoorbeeld een individuele

warmtepomp, maar dat de kosten voor een aantal mensen te hoog zijn om dit zelf te kunnen doen. Van 35 respondenten geeft 20 aan de overstap te willen maken en 8 misschien en 6 niet.

P a g i n a 4 6 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND



BELEID

W e m a k e n g e b r u i k va n b e s t a a n d e n e t we r k e n e n c o m m u n i c a t i e k a n a l e n . W e h a n t e r e n h e t l i e f s t e e n p e r s o o n l i j k e b e n a d e r i n g : l i e ve r e e n g e s p r e k d a n e e n b r i e f .

8.4.

K a n s e n w a r m t e s ys t e e m W e s t l a n d

E r zi j n g r o t e k a n s e n vo o r i n ze t va n wa r m t e n e t t e n vo o r d e g e b o u w d e o m g e vi n g va n g e m e e n t e W es t l a n d , g e vo e d d o o r g e o t h e r m i e . E r l o p e n g e s p r e k k e n o m n i e u wb o u w g e b i e d e n a a n t e s l u i t e n o p b e s t a a n d e wa r m t e n e t t r a c é s . E r l i g t d a a r n a a s t e e n p l a n o m d e b e s t a a n d e wa r m t e n e t t e n va n t u i n d e r c o ö p e r a t i e s s a m e n t e v o e g e n t o t 1 s ys t e e m : W a r m t e s ys t e e m W es t l a n d . O p d i t m o m e n t i s e r b i n n e n g e m e e n t e W e s t l a n d al e e n p r o j e c t o r g a n i s a t i e m e t a a n d a c h t vo o r d e ve r s c h i l l e n d e g e b i e d e n . E r i s e e n k e r n t e a m e n s t u u r g r o e p b e s t a a n d e u i t b e l e i d s m e d e w e r k e r s va n g e m e e n t e W es t l a n d e n m e d e w e r k e r s va n H V C e n J u va / C a p t u r a m . G e za m e n l i j k s t u r e n ze z o g e n a a m d e we r k a t e l i e r s a a n va n u i t d e o ve r k o e p e l e n d e k e n n i s e n s t r a t e g i s c h e r i c h t i n g . D e we r k a t e l i e r s zi j n o p g e r i c h t vo o r ve r s c h i l l e n d e b e s t a a n d e d e e l p r o j e c t e n zo a l s n i e u we g e o t h e r m i e b o r i n g e n .

I n d e ze we r k a t e l i e r s zi t t e n d e r e l e va n t e p r o f e s s i o n e l e p a r t i j e n . D e ve r k e n n i n g s g e b i e d e n k u n n e n a l s d e e l p r o j e c t wo r d e n t o e g e vo e g d a a n d e ze b e s t a a n d e o r g a n i s a t i e ( zi e F i g u u r 1 3 ) .

Figuur 13 Bestaande gemeentelijke organisatie voor Warmtesysteem Westland met daarin toegevoegd de deelprojecten verkenningsbuurten.

D a a r n a a s t i s e r e e n n i e u w e wa r m t e we t i n o n t w i k k e l i n g . D e r o l va n d e g e m e e n t e e n h u i d i g e s t a k e h o l d e r s b i j d e o n t w i k k e l i n g va n h e t W SW g a a t m o g e l i j k ve r a n d e r e n a l s d e ze w e t va n k r a c h t w o r d t ( o p z’ n vr o e g s t o v e r e n k e l e j a r e n ) . H e t i s d a a r o m g o e d o m s e p a r a a t a a n d a c h t t e b e s t e d e n a a n d e t a k e n e n r o l ve r d e l i n g d i e p a s t b i j d e n i e u w e wa r m t e we t .

s p e l e r s e n p a r t i j e n d i e z i c h n i e t a l l e e n r i c h t e n o p wa r m t e w i n n i n g e n l e ve r i n g a a n wo n i n g e n , k a s s e n e n b e d r i j ve n , m a a r o o k e e n a p a r t e w a r m t e d i s t r i b u t i e b e d r i j f m e t f o c u s o p g r o o t s c h a l i g t r a n s p o r t t u s s e n d e k we k e r s e n b r o n n e n . P a g i n a 4 7 va n 5 7

21-0278593

E e n e e r s t e vo o r s t e l va n d e n i e u we w a r m t e w e t w e r d o n vo l d o e n d e g e s t e u n d e n i s d a a r o m i n 2 0 2 1 n i e t n a a r d e R a a d va n S t a t e g e s t u u r d vo o r a d vi e s . H e t W a r m t e s ys t e e m W es t l a n d k e n t m e e r d e r e

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

O p b a s i s va n d e d o o r o n t wi k k e l i n g v a n d e n i e u w e wa r m t e w e t wi l l e n we s a m e n m e t a l l e b e t r o k k e n s t a k e h o l d e r s t o t e e n m a s t e r p l a n k o m e n v o o r d e i n ze t va n h e t W e s t l a n d W ar m t e S ys t e e m i n w i j k e n d i e g e b a a t zi j n b i j e e n c o l l e c t i e ve w a r m t e o p l o s s i n g . I n d e t u s s e n t i j d w i l l e n we ve r d e r we r k e n a a n e e n l o k a l e a a n p a k . D e e e r s t e s t a p d a a r b i j i s o m d e i n ze t va n h e t w a r m t e n e t i n d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n n a d e r t e o n d e r z o e k e n . U i t h e t ve r k e n n e n d o n d e r zo e k m o e t d e h a a l b a a r h e i d , d e k o s t e n & b a t e n e n h e t d r a a g vl a k v o o r d e i n ze t va n c o l l e c t i e ve w a r m t e i n m e e r d e t a i l u i t g e zo c h t wo r d e n . 8.5.

Doorontwikkeling TVW

D e i n ze t va n w a r m t e b r o n n e n e n d e o p t i e o p e e n l o k a a l wa r m t e s ys t e e m a a n d e s l u i t e n o p d e w a r m t e r o t o n d e va n u i t R o t t e r d a m wo r d e n i n d e k o m e n d e j a r e n o p r e g i o n a a l n i ve a u a f g e s t e m d b i n n e n d e R E S r e g i o . O o k z a l d e i m p a c t va n d e W a rm t e vi s i e W e s t l a n d o p b i j vo o r b e e l d h e t r e g i o n a l e e l e k t r i c i t e i t s n e t e n d e n o o d za a k vo o r a a n v u l l e n d e o p we k va n e n e r g i e i n d e r e g i o b i n n e n d e R E S regio nader worden afgestemd. I e d e r e 5 j a a r wo r d t d e ze W a r m t e vi s i e W e s t l a n d ge - u p d a t e . Z o s p e l e n we i n o p n i e u we i n zi c h t e n , n i e u we t e c h n i e k e n e n o n t wi k k e l i n g e n , a c t u e l e o n t wi k k e l i n g e n i n d e va s t g o e d vo o r r a a d e n d e o n t wi k k e l i n g e n va n u i t h e t W ar m t e s ys t e e m W e s t l a n d .

21-0278593

P a g i n a 4 8 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Bijlage 1 Selectiecriteria en belangen Selectiecriteria aardgasvrije technieken Duurzaamheid, milieu Benodigde hoeveelheid primaire energie – Primaire energie wordt gedefinieerd als de energie die nodig is aan de bron om het uiteindelijke warmtevraag te dekken. Er wordt dus rekening gehouden met de energie die verloren gaat tijdens transport, opslag en conversiestappen in de keten, en een positieve bijdrage vanuit omgevingswarmte. Een warmteoplossing met een lage primaire energievraag en goede efficiëntie legt minder beslag op de (veelal schaarse) energie/warmtebronnen. Voor de berekening wordt aangesloten bij de definities uit de BENG-norm. CO -uitstoot – De totale uitstoot van CO -equivalenten in het uiteindelijke warmteconcept. We bekijken alleen de CO uitstoot van verwarming, koeling, warm tapwater en ventilatie. Voor de berekening wordt aangesloten bij de aannames en definities uit Startanalyse Leidraad Warmtevisie Westland van het PBL. 2

2

2

Omgevingsimpact, ruimtebeslag – Hoeveel ruimte neemt de oplossing in beslag? Is er negatieve impact op het landschap, of op de ruimtelijke kwaliteit in de buurt? Kwaliteit lucht, water en bodem – Heeft de gekozen oplossing een positieve of negatieve impact op de luchtkwaliteit, bodem- of waterkwaliteit? Hieronder vallen:  Luchtkwaliteit: de uitstoot van onder andere fijn stof, roet en stikstofoxiden.  Bodemkwaliteit: risico op verspreiding van bodemverontreinigingen bij toepassing bodemenergie, of juist versnelde afbraak verontreinigde stoffen bij toepassing bodemenergie.  Waterkwaliteit: invloed (positief of negatief) op de waterkwaliteit en de biodiversiteit in het water Duurzaamheid in de keten – Leidt de oplossing tot negatieve milieu-impact elders, bijvoorbeeld ontbossing, of uitputting van schaarse grondstoffen? Sociaal Draagvlak – Is er draagvlak/acceptatie onder de bewoners en lokale ondernemers in de buurt voor de gekozen oplossing? Inpasbaarheid & wenselijkheid in de woning – Hoe goed is de oplossing inpasbaar in de woning? Neemt de oplossing veel ruimte in de woning in beslag? Is er een ingrijpende verbouwing nodig? Gezondheid, welzijn, leefbaarheid – Heeft de gekozen oplossing een positieve of negatieve impact op de directe leefomgeving? Is er een effect op gezondheid of leefbaarheid? Hieronder vallen:  Geluidhinder: geeft de gekozen techniek geluidhinder

binnen de woning of op de omgeving?  Binnenklimaat: leidt de oplossing tot (on)gezondere lucht binnenshuis?  Comfort: verandert het comfort van de woning? (negatief dan wel positief) Overlast - Kunnen we de overlast beperkt houden? Economisch Nationale kosten - De totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn om een warmteoplossing uit te voeren, ongeacht wie die kosten betaalt, inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Voor de berekening wordt aangesloten bij de warmtekansenkaart van Greenvis.

P a g i n a 4 9 va n 5 7

21-0278593

Kosten voor de eindgebruiker – Alle kosten die een eindgebruiker betaalt voor de omschakeling op aardgasvrij verwarmen. Dat zijn zowel de maandelijkse energielasten als kosten voor (het gebruik van) installaties en isolatie. Alle subsidies en belastingen zijn hierin verwerkt. Eindgebruikers zijn huurders en eigenaar-gebruikers van gebouwen (bewoners en ondernemers).

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Kwaliteit business case – Een gezonde robuste business case voor alle partijen zorgt dat investeringen beschikbaar komen en vermindert het risico dat projecten niet van de grond komen of stil komen te liggen. Onzekerheid in prijsstelling – Grote financiële risico’s worden zoveel mogelijk vermeden. Voor bewoners moet duidelijk zijn wat hun lasten zullen worden. Kan gegarandeerd worden dat zij niet voor verrassingen komen te staan, bijvoorbeeld door een elektriciteitsverbruik dat veel hoger blijkt dan voorspeld? Juridisch kader – Moet er juridisch nog veel geregeld worden om deze oplossing mogelijk te maken? Is de wet- en regelgeving al passend? Technologisch Beschikbaarheid bronnen – Is de bron in voldoende mate aanwezig? Is de bron nu en in de toekomst rendabel te exploiteren? Het optimaal benutten van de lokaal beschikbare (warmte)bronnen heeft de voorkeur boven het importeren van energie van buiten de gemeente. Onzekerheid in performance – Is het een bewezen techniek? Als het een nieuwe techniek is, wat kan er gezegd worden over de performance? Veiligheid – Zijn er risico’s voor de (externe) veiligheid verbonden met de techniek? In hoeverre kunnen deze risico’s worden beheerst? Robuustheid, continuïteit – Leveringszekerheid van de warmtevoorziening is cruciaal.

Brengt de gekozen techniek een groter risico op uitval of storingen met zich mee, dan we van het huidige energiesysteem gewend zijn? Als er iets uitvalt, is er dan een vervanging (back-up)? Meekoppelkansen - Hoe goed sluit de oplossing aan bij andere ontwikkelingen in de buurt? Zijn er qua timing meekoppelkansen, bijvoorbeeld met groot onderhoud, vervanging van riolering of asfalt of aanleg van glasvezel? Maar ook: hoe goed past de oplossing bij de gebiedsontwikkeling?

Publieke belangen bij aanleg van W armtesysteem W estland I n o p d r a c h t va n g e m e e n t e W e s t l a n d h e e f t b u r e a u B e r e n s c h o t d e p u b l i e k e b e l a n g e n g e ï d e n t i f i c e e r d b i j d i ve r s e s t a k e h o l d e r s b i j d e a a n l e g va n W ar m t e s ys t e e m W e s t l a n d . D a a r u i t k wa m e n d e vo l g e n d e b e l a n g e n e n b i j b e h o r e n d e vr a a g s t u k k e n . Betaalbaarheid To e l i c h t i n g : e e n w a r m t e n e t m o e t wo r d e n a a n g e l e g d . D e t o t a l e k o s t e n va n d e a a n l e g va n d i t n e t é n d e e xp l o i t a t i e e r va n , wo r d e n ve r d e e l d o ve r d e g e b r u i k e r s . V o o r d e g e m e e n t e i s h e t b e l a n g r i j k dat de gebruikers naar draagkracht bij kunnen dragen aan het warmtenet. Die draagkracht is bi jvo o r b e e l d ve r s c h i l l e n d v o o r p a r t i c u l i e r e n e n t u i n d e r s / b e d r i j ve n . O o k za l e r s p r a k e zi j n va n e e n o n r e n d a b e l e t o p w a a r i n m o e t wo r d e n vo o r zi e n . Socialisering prijs To e l i c h t i n g : wi e b e t a a l t w e l k d e e l va n h e t w a r m t e n e t ? B i j vo o r b e e l d : h e t ( h o o f d ) wa r m t e n e t l i g t d i c h t e r b i j D e L i e r d a n ‘ s - G r a ve n za n d e .

D e a f s t a n d va n h e t n e t t o t D e L i e r i s k o r t e r d a n va n h e t n e t n a a r ’ s - G r a ve n za n d e . D a a r m e e i s e e n a a n s l u i t i n g vo o r e e n i n w o n e r v a n ’ s - G r a ve n za n d e i n

p a r t i j e n i s d a t w i n s t m a k e n vo o r o p s t a a t ? O m g a n g m e t o ve r l a s t i n d e b u i t e n r u i m t e b i j a a n l e g w a r m t e n e t

P a g i n a 5 0 va n 5 7

21-0278593

b e g i n s e l d u u r d e r . I s h e t g e m e e n t e l i j k u i t g a n g s p u n t d a t d e k o s t e n vo o r a l l e i n wo n e r s g e l i j k zi j n , o f i s p r i j s d i f f e r e n t i a t i e g e o o r l o o f d e n zo j a w i e g a a t d a t b e t a l e n a l s h e t u i t g a n g s p u n t va n d e m a r k t -

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

To e l i c h t i n g : d e o n d e r g r o n d i s d r u k b e ze t . E r vi n d e n va a k w e r k za a m h e d e n p l a a t s . H e t i s i n h e t b e l a n g va n o n z e i n wo n e r s e n b e d r i j ve n d a t d e o ve r l a s t t o t e e n m i n i m u m b e p e r k t b l i j f t . Kaders voor toegang tot het warmtenet To e l i c h t i n g : m a g i e d e r e w a r m t e l e ve r a n c i e r g e b r u i k m a k e n va n h e t wa r m t e n e t , o f k u n n e n e r va n u i t e xp l o i t a t i e o ve r we g i n g e n b e p e r k i n g e n wo r d e n o p g e l e g d ? E n a a n w i e d a n ? T e m p o b e p a l i n g va n d e u i t r o l To e l i c h t i n g : e r zu l l e n k e u ze s g e m a a k t m o e t e n w o r d e n t e n a a n zi e n va n d e u i t r o l . W a a r b e g i n n e n w e m e t d e a a n l e g ? W i e p r o f i t e e r t a l s e e r s t e n h o e l a n g m o e t d e a n d e r d a n wa c h t e n . K e u z e vr i j h e i d To e l i c h t i n g : m a g e e n i e d e r k i e ze n vo o r e e n a a n s l u i t i n g o f wo r d t d i t e e n v e r p l i c h t i n g ? Duurzaamheid warmte To e l i c h t i n g : wi l l e n we i n vl o e d u i t o e f e n e n o p d e d u u r za a m h e i d va n d e b r o n d i e wa r m t e l e ve r t a a n h e t wa r m t e n e t , o f l a t e n w e d i t a a n d e m a r k t o ve r .

Openheid To e l i c h t i n g : d e p r a k t i j k e l d e r s i n h e t l a n d l a a t zi e n d a t ve e l g e n o e m d e k r i t i e k o p wa r m t e n e t t e n i s d a t o p e n h e i d o ve r d e k o s t e n vo o r a a n l e g e n e xp l o i t a t i e o n t b r e e k t . D a a r m e e k a n d e e i n d g e b r u i k e r g e e n i n zi c h t k r i j g e n i n d e r e k e n i n g e n d i e h i j k r i j g t . Z o ve e l m o g e l i j k o p e n h e i d i s i n h e t p u b l i e k e belang.

21-0278593

P a g i n a 5 1 va n 5 7

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Bijlage 2: Betaalbaarheid van de oplossingen en financieringsmogelij kheden

Figuur 14 Warmtekansenkaart van de gemeente. Per logisch cluster is bekeken wat de Total Costs of O w n e r s h i p ( T C O ) zi j n p e r W o n i n g e q u i v a l e n t ( W E Q ) .

V o o r e e n k o s t e n i n s c h a t t i n g va n d e a l t e r n a t i e ve n vo o r a a r d g a s i n W e s t l a nd , h e b b e n we e e n wa r m t e k a n s e n k a a r t l a t e n o p s t e l l e n . E r i s d o o r d e l a n d e l i j k e o ve r h e i d o o k e e n t o o l b e s c h i k b a a r g e s t e l d , d e S t a r t a n a l ys e L e i d r a a d d i e e e n k o s t e n i n s c h a t t i n g p e r C B S b u u r t g e e f t . D e S t a r t a n a l ys e L e i d r a a d h e e f t d e g e o t h e r m i e b r o n n e n n i e t m e e g e n o m e n i n h a a r b e r e k e n i n g e n e n wi j k t d a a r o m t e ve e l a f va n d e f e i t e l i j k e s i t u a t i e i n g e m e e n t e W e s t l a nd . D e w a r m t e k a n s e n k a a r t b e r e k e n t d e T o t a l C o s t s o f O w n e r s h i p ( T C O ) : d e t o t a l e k o s t e n va n h e t e n e r g i e s ys t e e m , g e r e k e n d m e t e e n l o o p t i j d va n 3 0 j a a r . W a a r d e k o s t e n p r e c i e s k o m e n t e l i g g e n ( b i j d e l e ve r a n c i e r , i n f r a p a r t i j o f i n wo n e r ) m o e t n o g i n m e e r d e t a i l w o r d e n b e p a a l d b i j d e ve r k e n n i n g e n e n i s o o k a f h a n k e l i j k v a n d e g e k o ze n o p l o s s i n g .

V o o r d e g e b i e d e n d i e h e t g o e d k o o p s t e zi j n , zi j n d e To t a l C o s t s o f O wn e r s h i p n a 3 0 j a a r zo ’ n € 1 0 . 0 0 0 , - e u r o . V o o r d e d u u r s t e g e b i e d e n i s d i t g e m i d d e l d € 6 0 . 0 0 0 , - . D i t zi j n i n s c h a t t i n g e n d i e b i j m e e r g e d e t a i l l e e r d o n d e r zo e k ve r d e r k u n n e n w o r d e n g e t o e t s t . D e g e b i e d e n w a a r d e k o s t e n vo o r e e n a l t e r n a t i e f vo o r a a r d g a s h e t l a a g s t zi j n , b e s c h o u w e n w e a l

P a g i n a 5 2 va n 5 7

21-0278593

h e t m e e s t k a n s r i j k o m t e b e g i n n e n ( d e b l a u w e e n g r o e n e g e b i e d e n ) . B o ve n s t a a n d e k a a r t i s d a n o o k b e l a n g r i j k e i n p u t g e w e e s t vo o r d e f a s e r i n g .

WARMTEVISIE WESTLAND

BELEID

Uitgangspunten & meegewogen kosten in de Warmtekansenkaart:   





D i s c o n t o vo e t va n 3 % L o o p t i j d va n TC O - b e r e k e n i n g 3 0 j a a r V o o r ve r s c h i l l e n d e s c e n a r i o ' s i s e e n c o m b i n a t i e g e m a a k t va n ve r s c h i l l e n d e t yp e n k o s t e n . I n d e b e r e k e n i n g zi j n m e e g e n o m e n : p a s s e n d e i s o l a t i e e n ve n t i l a t i e m a a t r e g e l e n , p a s s e n d e i n s t a l l a t i e k o s t e n ( zo a l s i n d u c t i e k o o k p l a a t , l a g e t e m p e r a t u u r ve r w a r m i n g , wa r m t e p o m p , w a r m t e n e t a f l e ve r s e t ) , a f s c h r i j vi n g e n , o n d e r h o u d s k o s t e n , k o s t e n p a s s e n d e i n f r a s t r u c t u u r ( l e i d i n g e n wa r m t e n e t e n a a n s l u i t i n g d a a r o p , ve r z wa r i n g e l e k t r a n e t , o n d e r h o u d s k o s t e n ) . o B o u wj a a r , t yp o l o g i e e n o p p e r vl a k t e w o r d e n g e b r u i k t vo o r s e l e c t i e v a n h e t t yp e m a a t r e g e l e n e n k o s t e n vo o r d e s c h i l ve r b e t e r i n g , e ve n a l s d e e n e r g i e vr a a g . D e ze i n f o r m a t i e k o m t r e c h t s t r e e k s u i t h e t V e s t a MA I S m o d e l ve r s i e 2 .

0 ( h i e r n a “ V e s t a m o del”) o K o s t e n v o o r i n s t a l l a t i e s zi j n a f k o m s t i g va n h e t V e s t a m o d e l , G r e e n vi s e r va r i n g s g e tallen en algemene kengetallen. o K o s t e n vo o r c o l l e c t i e ve s ys t e m e n wo r d e n b e p a a l d o p b a s i s va n o n t we r p e n va n l e i d i n g n e t t e n i n ve r s c h i l l e n d e c l u s t e r s va n d e g e m e e n t e , a a n g e vu l d m e t e r va r i n g s g e t a l l e n vo o r d e k o s t e n p e r l e n g t e - e e n h e i d . D e o n t w e r p e n va n d e ze l e i d i n g n e t t e n zi j n s p e c i a a l vo o r d e ze s t u d i e g e m a a k t . o K o s t e n v o o r ve r z w a r i n g va n e l e k t r a n e t t e n w o r d e n t e r u g g e b r a c h t n a a r g e m i d d e l d e k o s t e n p e r wo n i n g i n o v e r l e g m e t W e s t l a n d I n f r a O m e e n f i j n m a zi g e ve r g e l i j k i n g t e m a k e n i s g ek e k e n n a a r t o e p a s s i n g va n t e c h n i e k e n o p zo we l g r o t e a l s k l e i n e c l u s t e r s ( m e t i n a c h t n e m i n g va n d r e m p e l w a a r d e s p e r t e c h n i e k vo o r d e t o e p a s s i n g e r va n ) . C l u s t e r s zi j n 5 t o t 5 0 0 h u i ze n g r o o t .

E r i s g e k e k e n n a a r d e i n ze t va n ve r s c h i l l e n d e a a r d g a s v r i j e t e c h n i e k e n ( d e ve r s c h i l l e n d e s c e n a r i o ’ s ) . U i t e i n d e l i j k k wa m e n e r 5 a l s m e e s t r e n d a b e l n a a r vo r e n , d a a r vo o r zi j n d e k o s t e n h i e r i n b e e l d g e b r a c h t . W a r m t e n e t m e t g e o t h e r m i e o f r e s t w a r m t e ( 1 ) , wa r m t e p o m p e n ( 2 ) , e e n wa r m t e n e t ( m e t a l l e b r o n n e n n o g m o g e l i j k : g e o t h e r m i e / r e s t w a r m t e , W K O , r e s t w a r m t e u i t k a s s e n , zo n t h e r m i e , b i o m a s s a ) ( 3 ) . K l e i n e g e b i e d j e s w a a r e e n wa r m t e n e t m e t zo n t h e r m i e h e t b e s t e p a s t o f w a a r e e n wa r m t e n e t m e t b i o m a s s a h e t b e s t e p a s t ( 4 ) e n t e n s l o t t e zi j n e e n p a a r k l e i n e g e b i e d j e s w a a r i n d i vi d u e e l k a n wo r d e n i n g e ze t o p i n f r a r o o d s t r a l i n g s p a n e l e n ( 5 ) . T e c h n i e k e n zo a l s w a t e r s t o f e n b i o g a s zi j n va n w e g e b e p e r k t e b e schikbaarheid niet meegenomen.

U i t d e ze k o s t e n i n s c h a t t i n g b l i j k t d a t vo o r ve l e i n w o n e r s b i j d e o ve r s t a p n a a r e e n d u u r za m e w a r m t e e e n vo r m va n f i n a n c i e r i n g n o d i g i s . Mo g e l i j k d a t d e k o s t e n o p t e r m i j n l a g e r g a a n w o r d e n . O o k w o r d t e r g e k e k e n n a a r m e e r f i n a n c i e r i n g s m o g e l i j k h e d e n va n u i t d e ( l a n d e l i j k e ) o ve r h e i d . O p d i t m o m e n t zi j n e r e e n a a n t a l l o p e n d e p r o g r a m m a ’ s w a a r g e b r u i k k a n wo r d e n g e m a a k t . Subsidies A l s d e b e s p a r i n g o p d e e n e r g i e l a s t e n n i e t vo l d o e n d e i s o m e e n i n ve s t e r i n g b i n n e n e e n r e d e l i j k e t e r m i j n t e r u g t e ve r d i e n e n , s p r e k e n we va n e e n ‘ o n r e n d a b e l e t o p ’ . S u b s i d i e s zi j n e r m e t n a m e o m d e o n r e n d a b e l e t o p a f t e d e k k e n , e n s o m s t e r s t i m u l e r i n g va n e e n n i e u w e t e c h n i e k . H e t R i j k b i e d t