Warmtevisie Westland (21-0061648)
Tekst van het document
WARMTEVISIE WESTLAND
21-0278593
ALG HS 007
Datum
M. va n d e r E n d e n , A u g u s t a G o e d h a r t ( d e W a r m te T r a n s i t i e Ma k e r s ) 29 september 2021
Versie
1.0
Status
Concept
P a g i n a 1 va n 5 7
*21-0278593*
Auteur(s)
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
Voorwoord
W e s t l a n d s e v r u c h t e n p l u k k e n va n d e e n e r g i e t r a n s i t i e
O ve r a l i n N e d e r l a n d e n E u r o p a w o r d e n p l a n n e n g e m a a k t o m m e e r e n m e e r d u u r za m e e n e r g i e t e g e b r u i k e n : d e e n e r g i e t r a n s i t i e . V e r s t a n d i g m e t e n e r g i e o m g a a n e n e e n o ve r g a n g n a a r d u u r z a m e e n e r g i e i s g o e d e za a k . Z o g a a n we ve r s t a n d i g m e t o n ze a a r d e e n b r o n n e n o m . D e e n e r g i e t r a n s i t i e i s w e r e l d wi j d e e n p r o c e s va n t i e n t a l l e n j a r e n d a t s o m s zo i n g e w i k k e l d e n o m va n g r i j k l i j k t , d a t w e m e t e l k a a r d o o r d e b o m e n h e t b o s n i e t m e e r zi e n . D a a r o m h e b b e n g e m e e n t e n d e o p d r a c h t g e k r e g e n o m k l e i n e , h a a l b a r e s t a p p e n u i t t e w e r k e n , d i e s t r a k s o p g e t e l d zo r g e n vo o r e e n e n o r m e s p r o n g i n ve r d u u r za m i n g . D e W e s t l a n d s e W a r m t e vi s i e i s e e n r o u t e k a a r t vo o r d i e k l e i n e s t a p p e n d i e we i n W e s t l a n d k u n n e n ze t t e n . Kansen en risico’s D u u r za m e e n e r g i e b i e d t k a n s e n e n r i s i c o ’ s vo o r o n d e r a n d e r e d e p o r t e m o n n e e va n W e s t l a n d e r s . D i e r i s i c o ’ s wi l l e n we a f d e k k e n .
A l t e r n a t i e ve n m o e t e n b i j vo o r b e e l d r e a l i s t i s c h h a a l b a a r e n b e t a a l b a a r zi j n vo o r W e s t l a n de r s , vo o r d a t w e a a r d g a s zo u d e n g a a n i n r u i l e n . Ma a r d i e k a n s e n , d i e w i l l e n we benutten. Me t a l l e w a r m t e d i e i n W e s t l a n d u i t d e g r o n d wo r d t g e h a a l d ( ‘ g e o t h e r m i e ’ ) , m e t o n s g l a s t u i n b o u w c l u s t e r d a t d e m o t o r i s v a n o n ze w e l va a r t e n m e t d e R o t t e r d a m s e h a ve n ‘ o m d e h o e k ’ zo u d e n we g e k zi j n a l s w e n i e t n a z o u d e n d e n k e n o ve r h o e w e b e s c h i k b a r e w a r m t e s l i m k u n n e n g e b r u i k e n vo o r b i j vo o r b e e l d h e t ve r wa r m e n va n o n ze h u i z e n e n k a s s e n i n p l a a t s va n m e t s t e e d s d u u r d e r wordende fossiele energie. Laaghangend fruit I n d e W a r m t e vi s i e s t a a n i d e e ë n o m d i e k a n s e n s t r a k s t e k u n n e n b e n u t t e n . To t d i e t i j d i s e e n a a n t a l d i n g e n n a t u u r l i j k a l t i j d f i n a n c i e e l s l i m . H e t l a a g h a n g e n d f r u i t : i s o l e r e n e n zo n n e p a n e l e n , ze k e r m e t d e h u i d i g e s u b s i d i e s .
H e t r e g i o n a a l e n e r g i e l o k e t e n d e e n e r g i e c o a c h e s g e ve n d a a r o ve r g r a a g a d vi e s . D e e n e r g i e t r a n s i t i e i s e e n e n o r m e o p e r a t i e , m a a r m e t d e W e s t l a n d s e wa r m t e vi s i e e n l a t e r d e wi j k u i t vo e r i n g s p l a n n e n s t a a n we i n W es t l a n d s t r a k s k l a a r o m k a n s e n t e b e n u t t e n ; d e vr u c h t e n t e plukken.
Pieter Varekamp W et h o u d e r E n e r g i e
21-0278593
P a g i n a 2 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
Inhoudsopgave 1.
2.
3.
Inleiding ....................................................................................................................... 5 1.1.
W aa r o m e e n W a r m t e vi s i e W e s t l a n d ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.2. 1.3.
D o e l va n d i t p l a n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 W el k e k a n s e n e n u i t d a g i n g e n zi j n e r ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.4. 1.5.
W ie zi j n e r b e t r o k k e n ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Samenhang met andere trajecten ...................................................................... 6
1.6.
H o e g a a t h e t h i e r n a ve r d e r ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
W a a r o m e e n a a r d g a s vr i j e g e b o u w d e o m g e vi n g ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.1. 2.2.
Een toekomst mét aardgas? ............................................................................. 8 Een aardgasaansluiting ja of nee? .................................................................... 8
2.3. 2.4.
To e k o m s t i g e i n ze t va n h e t a a r d g a s n e t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Te ve r wa c h t e n c o n s u m e n t e n p r i j s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 0
Onze uitgangspunten ...................................................................................................11 Doel en algemene uitgangspunten ...................................................................12
3.2. 3.3.
S e l e c t i e c r i t e r i a ve r k e n n i n g s b u u r t e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3 C r i t e r i a a a r d g a s vr i j e t e c h n i e k e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 4
4.
Uniek Westland ............................................................................................................15
5.
O n z e m o g e l i j k h e d e n : K a n s e n vo o r d u u r z a m e w a r m t e . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 7
P a g i n a 3 va n 5 7
21-0278593
3.1.
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
5.1.
W ar m t e vr a a g . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 7
5.2.
W ar m t e b r o n n e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 5
6.
W a r m t e vi s i e : m a t c h t u s s e n w a r m t e v r a a g e n w a r m t e b r o n n e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 9
7.
Waar kunnen we beginnen? ..........................................................................................31
8.
7.1.
Verkenningsbuurten .......................................................................................33
7.2. 7.3.
Mi d d e l l a n g e t e r m i j n ( 2 0 2 5 - 2 0 4 0 ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1 Lange termijn (2040 -2050) ..............................................................................41
7.4.
Buurten met natuurlijk tempo (2020 -2050) ........................................................42
H o e ve r d e r ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 3 8.1. 8.2.
U i t vo e r i n g s s t r a t e g i e . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 3 Van verkenningsbuurt naar startwijk ................................................................44
8.3. 8.4.
Aanpak gemeentebreed ..................................................................................45 K a n s e n wa r m t e s ys t e e m W es t l a n d . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 7
8.5.
D o o r o n t w i k k e l i n g TVW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 8
Bijlage 1 Selectiecriteria en belangen ................................................................................49 B i j l a g e 2 : B e t a a l b a a r h e i d va n d e o p l o s s i n g e n e n f i n a n c i e r i n g s m o g e l i j k h e d e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2 B i j l a g e 3 : M u l t i c r i t e r i a a n a l ys e . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 5 B i j l a g e 4 : T e c h n i s c h e a n a l ys e & k e n t a l l e n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 6 Bijlage 5: Niet- of beperkt aanwezige warmtebronnen ........................................................57
21-0278593
P a g i n a 4 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
1.
BELEID
Inleiding
In het Nederlandse klimaatakkoord is afgesproken dat we richting 2050 het gebruik van fo ss i e l e b r a n d s t o f f e n m o e t e n a f b o u w e n . V e r b r a n d i n g va n f o s s i e l e b r a n d s t o f f e n z o r g t vo o r C O 2 u i t s t o o t e n d e t o e n a m e va n C O 2 h e e f t n e g a t i e ve g e v o l g e n v o o r h e t k l i m a a t . T u s s e n n u e n 2 0 5 0 z a l d a a r o m i n e e n a l t e r n a t i e f v o o r f o s s i e l e b r a n d s t o f f e n vo o r z i e n m o e t e n w o r d e n . I n d i t r a p p o r t a n a l ys e r e n w e d e g e m e e n t e e n b e s c h r i j ve n w e d e m o g e l i j k h e d e n d i e e r z i j n v o o r d e g e b o u w d e o m g e vi n g o m o ve r t e s t a p p e n o p d u u r z a m e w a r m t e . W a r m t e d i e g e e n - o f e e n z o l a a g m o g e l i j k e C O 2 u i t s t o o t t o t g e vo l g h e e f t . H e t o ve r s t a p p e n n a a r d u u r z a m e w a r m t e i s e e n u i t d a g i n g vo o r o n s a l s g e m e e n t e e n z e k e r vo o r o n z e i n w o n e r s e n b e d r i j ve n . B e h a l ve u i t d a g i n g e n z i j n e r o o k k a n s e n .
S a m e n m e t i n w o n e r s , b e d r i j ve n e n m a a t s c h a p p e l i j k e p a r t n e r s stippelen wij, Gemeente Westland, het pad uit naar een duurzame, comfo rtabele toekomstige w a r m t e vo o r z i e n i n g v o o r o n s e n t o e k o m s t i g e g e n e r a t i e s . D e z e W a r m t e vi s i e W e s t l a n d i s e e n vi s i e d o c u m e n t . E r z i j n n o g g e e n b e s l u i t e n g e n o m e n o ve r h e t a f s l u i t e n o f ve r va n g e n va n a a r d g a s . D e k e u z e o m o p e e n a n d e r e w a r m t e o p l o s s i n g e n o ve r t e s t a p p e n m a k e n w e s a m e n m e t i n w o n e r s e n b e t r o k k e n o p b u u r t n i ve a u . 1.1.
W a a r o m e e n W a r m t e vi s i e W e s t l a n d ?
Ti e n t a l l e n j a r e n h e e f t d e a a r d g a s vo o r r a a d i n G r o n i n g e n N e d e r l a n d vo o r zi e n va n e e n g o e d k o p e m a n i e r o m o n ze h u i ze n t e ve r w a r m e n , t e d o u c h e n e n t e k o k e n . Ma a r a a r d b e vi n g e n d w i n g e n o n s d e a a r d g a s wi n n i n g i n G r o n i n g e n a f t e b o u we n . D a a r n a a s t ve r a n d e r t h e t k l i m a a t d o o r t o e n a m e va n C O 2 e n wo r d e n d e n e g a t i e ve g e vo l g e n d a a r v a n s t e e d s zi c h t b a a r d e r . H e t i s n o o d za k e l i j k d e CO2-uitstoot terug te dringen. In 2019 ondertekenden meer dan 100 partijen het landelijke klimaatakkoord. In het klimaatakkoord zi j n t i e n t a l l e n m a a t r e g e l e n va s t g e l e g d o m k l i m a a t ve r a n d e r i n g t e g e n t e g a a n . D e N e d e r l a n d s e o ve r h e i d wi l d e u i t s t o o t va n b r o e i k a s g a s s e n i n N e d e r l a n d i n 2 0 3 0 m e t 5 5 % t e r u g d r i n g e n t e n o p zi c h t e va n 1 9 9 0 . I n 2 0 5 0 m o e t d e C O 2 - u i t s t o o t m e t 9 5 % v e r m i n d e r d zi j n .
D i t vr a a g t i n g r i j p e n d e ve r a n d e r i n g e n i n a l l e r l e i s e c t o r e n : i n d u s t r i e , l a n d b o u w, m o b i l i t e i t , d e p r o d u c t i e va n e l e k t r i c i t e i t e n d e wi j ze wa a r o p w e g e b o u we n ve r w a r m e n . O m d e k l i m a a t d o e l e n t e b e h a l e n m o e t e n we u i t e r l i j k i n 2 0 5 0 a f s c h e i d n e m e n va n f o s s i e l e b r a n d s t o f f e n e n d u s o o k va n h e t g e b r u i k va n a a r d g a s vo o r k o k e n , ve r w a r m i n g e n wa r m w a t e r . I n h e t k l i m a a t a k k o o r d i s b e p a a l d d a t e l k e g e m e e n t e u i t e r l i j k i n 2 0 2 1 e e n p l a n m a a k t vo o r d e o ve r s t a p va n a a r d g a s o p a n d e r e , d u u r za m e wa r m t e b r o n n e n . D i t p l a n h e e t d e W a r m t e vi s i e W es t l a n d . V o o r d e u i t vo e r i n g va n d e t r a n s i t i e h e b b e n we t o t 2 0 5 0 d e t i j d . 1.2.
D o e l va n d i t p l a n
D e W a r m t e vi s i e W e s t l a nd h e e f t t o t d o e l o m d e s t a p p e n n a a r e e n a a r d g a s vr i j e g e b o u wd e o m g e vi n g va n g e m e e n t e W e s t l a n d i n 2 0 5 0 u i t t e s t i p p e l e n . W e s c h e t s e n h e t t i j d s p a d : e e n i n d i c a t i e i n w e l k e p e r i o d e we l k e b u u r t va n e e n a l t e r n a t i e f , zo a l s b i j vo o r b e e l d g e o t h e r m i e , v o o r zi e n za l wo r d e n . V o o r d e b u u r t e n w a a r w e vó ó r 2 0 3 0 a a n d e s l a g g a a n , g e ve n w e o o k a a n we l k a l t e r n a t i e f vo o r a a r d g a s h e t m e e s t g e s c h i k t i s . V o o r d e a n d e r e wi j k e n g e ve n w e a a n w e l k e o p t i e s h e t m e e s t wa a r s c h i j n l i j k lijken. W ij s t r e ve n e r n a a r o m d e wa r m t e t r a n s i t i e zo ve e l m o g e l i j k s a m e n m e t i n w o n e r s e n b e d r i j ve n u i t t e vo e r e n . D e i n i t i a t i e ve n d i e va n u i t h e n g e s t a r t wo r d e n , f a c i l i t e r e n we g r a a g . H e t d o e l i s o m d e
P a g i n a 5 va n 5 7
21-0278593
m e e s t b e t a a l b a r e w a r m t e vo o r zi e n i n g t e c r e ë r e n , zo d a t b e wo n e r s i n 2 0 5 0 h u n wo n i n g e n t e g e n d e l a a g s t m o g e l i j k e k o s t e n d u u r za a m k u n n e n v e r wa r m e n .
WARMTEVISIE WESTLAND
1.3.
BELEID
Welke kansen en uitdagingen zijn er?
W e s t a a n vo o r e e n b i j zo n d e r e u i t d a g i n g . S a m e n m e t i n wo n e r s e n b e t r o k k e n e n d e g e b o u we n i n o n ze g e m e e n t e ve r d u u r z a m e n . W e s t a p p e n o ve r va n a a r d g a s n a a r d u u r z a m e wa r m t e . E r zi j n d r i e c a t e g o r i e ë n va n d u u r za m e wa r m t e . V e r w a r m e n m e t d u u r za a m g a s , ve r w a r m e n m e t e l e k t r i c i t e i t o f i n ze t va n e e n wa r m t e n e t . ( t o e l i c h t i n g ve r d e r o p i n d i t d o c u m e n t ) . P e r g e b i e d m o e t e n we o n d e r zo e k e n w e l k e d u u r za m e w a r m t e p a s t . O o k m o e t d e b e t a a l b a a r h e i d e n d e p r e c i e ze t e c h n i s c h e i n p a s s i n g g o e d wo r d e n o n d e r zo c h t . D a t i s e e n u i t d a g i n g . E r za l ve e l we r k m o e t e n wo r d e n ve r ze t e n d a t b i e d t o o k k a n s e n vo o r d e we r k g e l e g e n h e i d i n o n ze g e m e e n t e . H e t vr a a g t o o k ve e l b e t r o k k e n h e i d va n i n w o n e r s . S a m e n m e t h e n k u n n e n w e g r o t e s t a p p e n ze t t e n . G o e d g e ï s o l e e r d e w o n i n g e n zi j n c o m f o r t a b e l e wo n i n g e n . E r za l o o k m i n d e r f i j n s t o f u i t g e s t o t e n w o r d e n wa t d e vo l k s g e zo n d h e i d goed doet. 1.4.
Wie zijn er betrokken?
D e ze W a r m t e vi s i e W e s t la n d i s o p g e s t e l d d o o r d e g e m e e n t e s a m e n m e t w o n i n g c o r p o r a t i e s A r c a d e , W on e n W a t e r i n g e n e n V e s t i a , n e t b e h e e r d e r W e st l a n d i n f r a , E n e r g i e T r a n s i t i e P a r t n e r s e n H V C . W on i n g e i g e n a r e n , h u u r d e r s e n o n d e r n e m e r s zu l l e n o o k b e t r o k k e n w o r d e n . Z o h e b b e n d e ve r s c h i l l e n d e b e t r o k k e n e n d e W a r m t e vi s i e W e s t l a n d m e d e vo r m g e g e ve n . W e ( i s d e g e m e e n t e ) s t r e ve n e r n a a r o m d e w a r m t e t r a n s i t i e zo v e e l m o g e l i j k s a m e n m e t i n wo n e r s e n b e d r i j ve n u i t t e vo e r e n . D e i n i t i a t i e ve n d i e va n u i t h e n g e s t a r t w o r d e n , f a c i l i t e r e n we g r a a g . 1.5.
Samenhang met andere trajecten
U i t e r a a r d k i j k e n we ve r d e r d a n d e g e m e e n t e g r e n ze n . D e p u z ze l va n w a r m t e - o p we k , - o p s l a g e n g e b r u i k m a k e n we s a m e n m e t a n d e r e g e m e e n t e n i n d e r e g i o . W e we r k e n t o e n a a r d e R e g i o n a l e S t r u c t u u r W a r m t e , a l s on d e r d e e l va n d e r e g i o n a l e e n e r g i e s t r a t e g i e ( R E S ) . D e g r o t e wa r m t e v r a a g v a n t u i n d e r s m a a k t d e i n z e t va n a a r d w a r m t e e n r e s t wa r m t e u i t d e R o t t e r d a m s e h a ve n i n t e r e s s a n t . E r zi j n m e e r d e r e w a r m t e c o ö p e r a t i e s va n t u i n d e r s d i e g e za m e n l i j k e e n w a r m t e p r o j e c t o n t wi k k e l e n wa a r b i j ( i n d i e n m o g e l i j k e ) h e t a a n s l u i t e n va n d e g e b o u wd e o m g e vi n g w o r d t m e e g e n o m e n . E r i s e e n c o n c r e e t p l a n va n s a m e n we r k i n g s p a r t n e r E T P o m d e ze wa r m t e n e t t e n a a n e l k a a r t e k o p p e l e n t o t e e n W a r m t e S ys t e e m W e s t l a n d (W SW ) . D i t wa r m t e n e t b i e d t o o k k a n s e n vo o r h e t ve r w a r m e n va n w o o n wi j k e n .
I n e e r s t e i n s t a n t i e w i l l e n w e i n ze t t e n o p i s o l a t i e , ze k e r a l s d i t d e e n e r g i e r e k e n i n g vo o r b e wo n e r s l a g e r m a a k t . D e d e f i n i t i e ve W a r m t e vi s i e W e s t l a n d za l n a va s t s t e l l i n g d o o r h e t c o l l e g e e n i n d e g e m e e n t e r a a d o n d e r d e e l wo r d e n va n d e O m g e vi n g s vi s i e . V e r d e r e u i t we r k i n g e n o p b u u r t n i ve a u zu l l e n ve r vo l g e n s e e n p l e k k r i j g e n i n h e t O m g e vi n g s p l a n e n d e b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n n e n . 1.6.
H o e g a a t h e t h i e r n a ve r d e r ?
D e ze W a r m t e vi s i e W e s t la n d g e e f t e e n b e e l d va n wa t e r i n d e g e m e e n t e g a a t g e b e u r e n d e k o m e n d e d e r t i g j a a r . I n w o n e r s w e t e n d a a r d o o r w a a r ze a a n t o e zi j n , e n k u n n e n b e s l i s s i n g e n o ve r h u n w o n i n g h i e r o p a f s t e m m e n . D e W a r m t e vi s i e W e s t la n d vo r m t d e s t a r t va n e e n p r o c e s o m d e g e m e e n t e W es t l a n d b u u r t vo o r b u u r t va n a l t e r n a t i e ve w a r m t e s ys t e m e n t e v o o r zi e n . W e s e l e c t e r e n i n
n e n ’ g e m a a k t ( zi e F i g u u r 1 ) . D e ze u i t vo e r i n g s p l a n n e n m a k e n we i n s a m e n we r k i n g m e t i n w o n e r s e n a n d e r e b e t r o k k e n e n – h i e r v o o r vo l g t p e r b u u r t e e n p a r t i c i p a t i e t r a j e c t .
P a g i n a 6 va n 5 7
21-0278593
d e ze W a r m t e vi s i e W e s t la n d e e n a a n t a l ‘ v e r k e n n i n g s b u u r t e n ’ , d i e k a n s r i j k zi j n o m a l s e e r s t e va n h e t a a r d g a s a f t e g a a n ( r o n d 2 0 3 0 ) . V o o r d e ze b u u r t e n wo r d e n ve r vo l g e n s ‘ b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n -
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
H e t b e s l u i t o m d a a d w e r k e l i j k o ve r t e s t a p p e n n a a r e e n d u u r za m e w a r m t e v o o r zi e n i n g wo r d t p a s g e n o m e n a l s b e k e n d i s w a t d e c o n s e q u e n t i e s zi j n vo o r d e wo o n l a s t e n va n i n wo n e r s e n o n d e r n e m e r s i n d e ze wi j k e n e n e r e e n g e d e g e n h a a l b a a r h e i d s s t u d i e i s a f g e r o n d . A l s h e t a a r d g a s i n e e n 1
b u u r t wo r d t a f g e s l o t e n , k r i j g e n i n wo n e r s d a t r u i m va n t e vo r e n ( c i r c a 8 j a a r ) t e h o r e n . O o k h e c h t e n we a a n b r e e d d r a a g v l a k . H e t s p r e e k t d a n o o k vo o r zi c h d a t i n w o n e r s g o e d g e ï n f o r m e e r d - e n n a u w b e t r o k k e n w o r d e n b i j d e b u u r t u i t vo e r i n g s p l a n n e n . I n h o o f d s t u k 7 w o r d t u i t g e b r e i d e r i n g e g a a n o p d e ve r vo l g s t a p p e n .
Figuur 1: Na de Warmt evisie Westland (TVW) volgen haalbaarheidsstudies en buurt uitvoeringsplannen. De Warmtevisie Westland wordt iedere 5 jaar geüpdat et.
D e W a r m t e vi s i e W e s t l a nd za l e e n s i n d e vi j f j a a r b i j g e s t e l d wo r d e n e n i n d e l o o p va n d e t i j d s t e e d s n a u wk e u r i g e r b e s c h r i j ve n w e l k e wa r m t e o p l o s s i n g e n h e t b e s t e p a s s e n i n e l k e b u u r t .
21-0278593
1
De termijn van 8 jaar is voorlopig in het klimaatakkoord opgenomen en zal uiterlijk 2022 worden geëvalu-
eerd. Dan wordt definitief vastgesteld wat een goede termijn is.
P a g i n a 7 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
2.
BELEID
Waarom een aardgasvrije gebouw de omgeving?
I n o n ze g e m e e n t e b e s t a a t o n d e r e e n d e e l va n d e s a m e n l e vi n g zo r g e n o ve r d e t o e k o m s t b e s t e n d i g h e i d va n d e d u u r za a m h e i d s k e u ze o m d e g e b o u w d e o m g e vi n g a a r d g a s vr i j t e m a k e n . H e t i s g o e d o m i n t e z e t t e n o p ve r d u u r za m i n g , m a a r a a r d g a s wo r d t g e zi e n a l s e e n b e t r e k k e l i j k d u u r za m e b r a n d s t o f . H e t o m s c h a k e l e n n a a r e e n a a r d g a s v r i j e m a n i e r o m wo n i n g e n t e ve r wa r m e n h e e f t ve e l i m p a c t o p d e i n wo n e r s e n b e d r i j ve n i n d e g e m e e n t e . V o o r e e n o ve r s t a p n a a r e e n d u u r za a m a l t e r n a t i e f i s ve r t r o u w e n n o d i g d a t h e t o o k o p d e l a n g e t e r m i j n e e n g o e d e k e u ze i s . H e t i s v a n b e l a n g o m f i n a n c i ë l e d r a a g k r a c h t va n a l l e g e b o u w e i g e n a r e n e n h u n b e l a n g e n o p d e e e r s t e p l a a t s t e ze t t e n . G e zi e n d e k e u z e d i e e r i n h e t k l i m a a t a k k o o r d g e m a a k t i s , g a a n w e e r wé l va n u i t e e n a a r d g a s vr i j e g e b o u wd e o m g e vi n g t e g e m o e t t e g a a n , m a a r we w i l l e n d e c o n s e q u e n t i e s h e l d e r i n b e e l d hebben.
O m d e r o l va n h e t b e s t a a n d e a a r d g a s n e t vo o r d e g e b o u wd e o m g e vi n g i n t e s c h a t t e n b e s c h r i j ve n w e i n d i t h o o f d s t u k d e t o e k o m s t va n h e t a a r d g a s e n h e t g a s n e t . I n d e h i e r o p vo l g e n d e h o o f d s t u k k e n g a a n we i n o p d e w a r m t e t r a n s i t i e r i c h t i n g a a r d g a s vr i j . H i e r b i j b e s t e d e n we a a n d a c h t a a n d e i n ze t va n c o l l e c t i e ve w a r m t e , k a n s e n vo o r a l l - e l e c t r i c o p l o s s i n g e n e n o p l o s s i n g e n m e t g r o e n g a s o m d a t h i e r b i j h e t g a s n e t i n g e b r u i k k a n b l i j ve n . 2.1.
Een toekomst mét aardgas?
G e zi e n d e a m b i t i e s u i t h e t k l i m a a t a k k o o r d za l h e t a a n t a l a a r d g a s a a n s l u i t i n g e n i n N e d e r l a n d g e l e i d e l i j k a a n k l e i n e r wo r d e n t o t a a n 2 0 5 0 . O o k w o r d e n e r m a a t r e g e l e n g e n o m e n o m a a r d g a s g e b r u i k t e o n t m o e d i g e n . Z o za l d e e n e r g i e b e l a s t i n g va n a a r d g a s g e l e i d e l i j k a a n o m h o o g g a a n . A a n d e a n d e r e k a n t w o r d t e r g e k e k e n n a a r d e i n ze t v a n g r o e n g a s e n w a t e r s t o f a l s a l t e r n a t i e ve w a r m t e vo o r zi e n i n g . W a t b e t e k e n t d i t vo o r d e g e b o u w d e o m g e vi n g va n o n ze g e m e e n t e ? 2.2.
Een aardgasaansluiting ja of nee?
S i n d s 1 j u l i 2 0 1 8 w o r d e n a l l e e n b o u w ve r g u n n i n g e n a f g e g e ve n vo o r a a r d g a s vr i j e w o n i n g e n . D e 2 n e t b e h e e r d e r W es t l a n d I n f r a h e e f t vo o r d e ze g e b o u we n g e e n a a n s l u i t p l i c h t m e e r . H e t i s m o g e l i j k , i n g e va l va n z w a a r w e g e n d e r e d e n e n , t o c h e e n g a s a a n s l u i t i n g b i j n i e u wb o u w t e k r i j g e n . I n W e s t l a n d o n d e r zo e k e n we o f h e t m o g e l i j k i s o m i n d e u i t b r e i d i n g s wi j k e n , w a a r a l e e n g a s l e i d i n g a a n w e zi g i s , h e t g a s n e t w e r k t e b e h o u d e n vo o r d e ve r s n i p p e r d e n i e u w b o u w w o n i n g e n a l d a a r , o m b e w o n e r s e e n e xt r a k e u ze a l t e r n a t i e f t e b i e d e n . O m a a r d g a s g e b r u i k n i e t v e r d e r t e s t i m u l e r e n i s h e t i n g r o t e r e n i e u wb o u w w i j k e n d e b e d o e l i n g o m a a r d g a s vr i j t e b o u we n . D i t vo o r k o m t d a t b e wo n e r s i n d e t o e k o m s t d e k o s t e n v o o r h e t ve r w i j d e r e n va n d e a a r d g a s a a n s l u i t i n g m o e t e n d r a g e n . 2.3.
T o e k o m s t i g e i n z e t va n h e t a a r d g a s n e t
Me t d e d o e l s t e l l i n g o m d e g e b o u wd e o m g e vi n g a a r d g a s vr i j t e ve r w a r m e n , za l e e n g r o o t d e e l va n h e t b e s t a a n d e a a r d g a s n e t b u i t e n g e b r u i k r a k e n . I n d i e n i n d e t o e k o m s t g r o e n g a s e n wa t e r s t o f b e t a a l b a a r i n t e ze t t e n z i j n i n b u u r t e n k a n h e t b e s t a a n d e a a r d g a s n e t l a n g e r i n g e b r u i k b l i j ve n . V o o r b e i d e n g a s s e n i s d e ve r w a c h t i n g d a t d e ze m e t b e p e r k t e a a n p a s s i n g e n a a n h e t g a s n e t k u n 3
n e n wo r d e n i n g e v o e r d . O m d a t vo o r b e i d e b r a n d s t o f f e n e e n b e p e r k t e b e s c h i k b a a r h e i d ve r wa c h t w o r d t ( zi e o n d e r s t a a n d e p a r a g r a f e n ) , i s d e ve r w a c h t i n g e c h t e r d a t e e n b e p e r k t d e e l va n d e g e 4
b o u wd e o m g e vi n g ve r w a r m d k a n wo r d e n o p g r o e n g a s o f wa t e r s t o f g a s . D e i n s c h a t t i n g e n zi j n s t e r k a f h a n k e l i j k v a n d e o n t wi k k e l i n g e n o p h e t g e b i e d va n w a t e r s t o f e n d e m o g e l i j k e g o ve r n a n c e 21-0278593
2
W et V o o r t g a n g E n e r g i e T r a n s i t i e ( w e t V E T )
3
Netbeheer Nederland, toekomstscenario’s maar 2020
4
L a n d e l i j k w o r d t i n g e s c h a t d a t z o ’ n 2 5 % v a n d e wo n i n g e n k a n wo r d e n v o o r z i e n v a n g r o e n g a s . D i t i s g r o -
tendeels in combinatie met hybride warmtepompen.
P a g i n a 8 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
s t r u c t u r e n ( E u r o p e e s t o t a a n l o k a a l b e l e i d ) . W o ni n g c o r p o r a t i e A r c a d e zi e t vo o r h e t ve r w a r m e n va n c o r p o r a t i e w o n i n g e n g e e n t o e k o m s t vo o r g r o e n g a s . Potentie Groen gas B i o g a s wo r d t g e p r o d u c e e r d d o o r h e t v e r g i s t e n o f ve r g a s s e n va n o r g a n i s c h m a t e r i a a l zo a l s m e s t e n s n o e i a f va l . O m h e t i n t e k u n n e n vo e d e n o p h e t g a s n e t m o e t h e t w o r d e n o p g e we r k t t o t g r o e n g a s d a t a a r d g a s k wa l i t e i t h e e f t . H e t P l a n b u r e a u v o o r d e L e e f o m g e vi n g ( P B L ) h e e f t b e r e k e n d d a t b i o m a s s a n a 2 0 3 0 s c h a a r s k a n wo r d e n i n d e w e r e l d . D a a r o m w i l h e t k a b i n e t b i o m a s s a zo b e p e r k t e n h o o g wa a r d i g m o g e l i j k i n ze t t e n . D a t b e t e k e n t d a t p l a n t a a r d i g e ( e n d i e r l i j k e ) m a t e r i a l e n e e r s t g e b r u i k t wo r d e n o m p r o d u c t e n va n t e m a k e n zo a l s b o u wm a t e r i a a l , t e xt i e l o f b i o - p l a s t i c s , e n d a a r n a e ve n t u e e l a l s b r a n d s t o f .
A l s g r o e n g a s wo r d t i n g e ze t a l s b r a n d s t o f m o e t d a a r b i j o o k g e k e k e n w o r d e n n a a r d e g r o e p g e b r u i k e r s d i e d e ze b r a n d s t o f h e t h a r d s t n o d i g h e e f t . H e t vo o r d e e l va n g r o e n g a s i s , d a t e r h o g e t e m p e r a t u r e n m e e k u n n e n wo r d e n g e m a a k t . W on i n g e n e n b e d r i j f s p a n d e n zi j n vo o r zi e n va n e e n a a r d g a s k e t e l d i e wa t e r 7 0 t o t 9 0 g r a d e n k a n ve r h i t t e n . F i g u u r 2 l a a t d e w a r m t e vr a a g i n t e m p e r a t u u r vo o r d e i n d u s t r i e i n N e d e r l a n d zi e n . D e b e n o d i g d e t e m p e r a t u r e n zi j n d a a r v a a k ve e l h o g e r d a n i n wo o n h u i ze n . O o k i n 2 0 5 0 i s d e v e r wa c h t i n g d a t e r i n d u s t r i ë l e p r o c e s s e n zu l l e n zi j n d i e m e e r d a n 5 0 0 g r a d e n w a r m t e n o d i g h e b b e n ( vo o r b i j vo o r b e e l d m e t a a l b e w e r k i n g ) . O m d e ze i n d u s t r i ë l e p r o c e s s e n m e t d u u r z a m e wa r m t e m o g e l i j k t e m a k e n , i s i n ze t va n g r o e n g a s d a a r d e e e r s t e k e u ze .
F i g u u r 2 W a r m t e v r a a g v a n i n d u s t r i e 5 i n g r a d e n C e l s i u s . I n w o o n h u i ze n l i g t d e w a r m t e v r a a g a l t i j d r u i m o n der de 100 graden terwijl de industrie ook in de toekomst hoge temperaturen warmt e nodig heeft.
Potentie waterstof A l s wa t e r s t o f g e m a a k t w o r d t u i t a a r d g a s n o e m e n we h e t ‘ g r i j ze wa t e r s t o f ’ . A l s h i e r b i j d e v r i j k o m e n d e C O 2 wo r d t a f g e v a n g e n e n o p g e s l a g e n s p r e k e n we va n ‘ b l a u w e w a t e r s t o f ’ . W a t e r s t o f k a n o o k wo r d e n g e m a a k t m e t e l e k t r o l ys e va n zu i ve r w a t e r . A l s d e h i e r vo o r b e n o d i g d e e l e k t r i c i t e i t d u u r za a m w o r d t o p g e we k t , s p r e k e n we va n ‘ g r o e n e wa t e r s t o f ’ . D e v e r wa c h t i n g i s d a t d e p r o d u c t i e va n g r o e n e wa t e r s t o f va n a f 2 0 2 8 za l t o e n e m e n . O m d a t wa t e r s t o f g e s c h i k t i s a l s b r a n d s t o f vo o r vo e r t u i g e n ( o o k vl i e g t u i g e n ) e n h o g e t e m p e r a t u r e n k a n l e ve r e n ve r w a c h t e n vo o r l o p e r s zo a l s J a -
t r i s c h ve r wa r m d k u n n e n w o r d e n m e t e e n wa r m t e p o m p vr a g e n 4 k e e r m i n d e r d u u r za a m o p g e w e k t e
5
Blue terra, juli 2018
P a g i n a 9 va n 5 7
21-0278593
p a n , D u i t s l a n d e n o o k d e E U d a t h e t m e t n a m e w o r d t i n g e ze t i n d e s e c t o r e n i n d u s t r i e e n m o b i l i t e i t . V o o r wo n i n g e n i s v e r wa r m e n m e t wa t e r s t o f n i e t d e e e r s t e k e u ze . W o n i n g e n d i e d i r e c t e l e k -
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
6
s t r o o m d a n wa n n e e r ze ve r w a r m d zo u d e n w o r d e n m e t g r o e n e w a t e r s t o f . D a a r w a a r e l e k t r i s c h ve r w a r m e n o f e e n wa r m t e n e t n i e t m o g e l i j k i s ( h i s t o r i s c h e , m o e i l i j k t e i s o l e r e n p a n d e n ) k a n w a t e r s t o f e e n m o g e l i j k e o p t i e zi j n o m o p d e l a n g e r e t e r m i j n h u i ze n t e ve r w a r m e n . H e t i s d e ve r w a c h t i n g d a t h e t g a s n e t i n w o o n w i j k e n r i c h t i n g 2 0 5 0 s t e e d s m i n d e r a a r d g a s za l t r a n s p o r t e r e n . H e t g a s n e t za l , v o o r zo ve r m o g e l i j k , e e n m i x va n f o s s i e l a a r d g a s , g r o e n g a s e n w a t e r s t o f ve r vo e r e n e n z i c h i n h o o f d z a a k r i c h t e n o p m o b i l i t e i t e n i n d u s t r i e . 2.4.
T e ve r w a c h t e n c o n s u m e n t e n p r i j s
O p b a s i s va n d e o n t w i k k e l i n g e n o p h e t g e b i e d va n b e l a s t i n g d r u k , w a t e r s t o f , a a r d g a s e n g r o e n g a s , za l d e c o n s u m e n t e n p r i j s vo o r ‘ g a s ’ u i t d e b e s t a a n d e a a r d g a s l e i d i n g w a a r s c h i j n l i j k ve r a n d e r e n . D a a r n a a s t i s d e ve r wa c h t i n g d a t i n h e e l N e d e r l a n d h u i ze n ve r d e r g e ï s o l e e r d g a a n wo r d e n w a a r d o o r d e a f n a m e va n g a s p e r h u i s h o u d e n d a a l t . O o k h e t a a n t a l a a n s l u i t i n g e n va n h u i ze n a a n h e t a a r d g a s n e t za l d a l e n . E e n o ve r zi c h t va n d e t e v e r wa c h t e n e f f e c t e n o p d e c o n s u m e n t e n p r i j s va n (aard)gas: I n ve s t e r i n g e n i n h e t g e s c h i k t m a k e n va n h e t a a r d g a s n e t vo o r wa t e r s t o f zu l l e n e e n p r i j s s t i j g i n g m e t zi c h m e e b r e n g e n ; Mi n d e r a f n e m e r s a a r d g a s n e t : D o o r d e a f k o p p e l i n g h e e f t d e n e t b e h e e r d e r t e m a k e n m e t e e n k l e i n e r e g r o e p a f n e m e r s d i e m i n d e r h o m o g e e n ve r s p r e i d zi j n o ve r N e d e r l a n d d a n n u h e t g e va l i s .
W a n n e e r en k e l e s t r a t e n i n e e n s t a d a a r d g a s vr i j ve r w a r m d wo r d e n , za l t o c h h e t h o o f d l e i d i n g e n n e t m o e t e n b l i j ve n l i g g e n o m o o k s t r a t e n d a a r a c h t e r n o g va n a a r d g a s t e k u n n e n v o o r zi e n . D e ve r w a c h t i n g i s d a t o n d e r h o u d s k o s t e n p e r k m l e i d i n g o ve r m i n d e r a f n e m e r s ve r d e e l d m o e t e n wo r d e n . V e r wi j d e r i n g a a r d g a s n e t : D i t k o s t t e e e r d e r d i t j a a r e e n w o n i n g b e zi t t e r e e n m a l i g e n k e l e h o n d e r d e n e u r o ’ s . V a n a f m a a r t wo r d t d i t n i e t m e e r o p d e i n d i vi d u e l e w o n i n g b e zi t t e r ve r h a a l d . V o o r d e n e t b e h e e r d e r b e t e k e n t h e t ve r w i j d e r i n g s k o s t e n . D a a r d o o r i s e e n p r i j s s t i j g i n g t e ve r wa c h t e n . Voor het energietarief in de eerste schijf is bepaald dat dit de komende 6 jaren stijgt met 1 3 7 cent per m per jaar . D e p r i j s va n w a t e r s t o f e n g r o e n g a s i s m o e i l i j k in t e s c h a t t e n . Z o l a n g e r e e n b e p e r k t a a n b o d i s , l i g t h e t vo o r d e h a n d d a t d e m a r k t p r i j s h o o g za l b l i j ve n .
H e t t e m p o wa a r m e e w a t e r s t o f i n o v e r vl o e d g e p r o d u c e e r d k a n wo r d e n za l d a n o o k e e n g r o o t e f f e c t h e b b e n o p d e b e taalbaarheid. S a m e n va t t e n d zi e n w e e e n g r o t e ve r a n d e r i n g i n h e t g e b r u i k va n h e t g a s n e t , m e t n a m e va n a f 2 0 3 0 . D e i n ze t va n wa t e r s t o f k a n o p t e r m i j n e e n p r o m i n e n t e r o l g a a n s p e l e n m e t n a m e i n d e w a r m t e vo o r zi e n i n g va n i n d u s t r i e e n vo o r z w a a r t r a n s p o r t . V o o r m o e i l i j k t e i s o l e r e n h u i ze n i s m o g e l i j k o o k wa t e r s t o f o f g r o e n g a s b e s c h i k b a a r . Te g e n we l k e p r i j s d i t b e s c h i k b a a r za l zi j n , i s moeilijk in te schatten.
21-0278593
6
E e n wa r m t e p o m p h e e f t e e n r e n d e m e n t v a n c a . 3 0 0 % m e t 1 kW h e l e k t r a i s 3 k W h wa r m t e h e t h u i s i n g e -
p o m p t . O m wa t e r s t o f t e m a k e n l e v e r t 1 k W h e l e k t r a 0 , 7 5 k W h e q u i v a l e n t a a n w a t e r s t o f . 7
Rijksoverheid, belasting op aardgas.
P a g i n a 1 0 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
3.
BELEID
Onze uitgangspunten
Er is in Nederland het doel gesteld om in 2050 een betaalbare, betrouwbare en duurzame w a r m t e vo o r z i e n i n g t e h e b b e n z o n d e r a a r d g a s . D i t b e t e k e n t d a t w e k e u z e s m o e t e n m a k e n . W a a r g a a n w e s t a r t e n e n w a a r o m ? V o o r w e l k e a l t e r n a t i e ve w a r m t e o p l o s s i n g k i e z e n w e ? O m d e z e b e s l i s s i n g e n w e l o ve r w o g e n t e k u n n e n m a k e n , b e n o e m e n w e i n e e n a a n t a l b e l a n g r i j k e u i t g a n g s p u n t e n . O p b a s i s d a a r va n w o r d t p e r b u u r t e e n w i j k u i t vo e r i n g s p l a n o p g e s t e l d . W ij , G e m e e n t e W e s t l a n d zi j n r e g i s s e u r va n d e w a r m t e t r a n s i t i e . I n F o u t ! V e r w i j z i n g s b r o n n i e t g e vo n d e n . i s t e zi e n d a t d e ze W a r m t e vi s i e W e s t la n d i n 2 0 2 1 wo r d t va s t g e s t e l d d o o r h e t c o l l e g e e n d e g e m e e n t e r a a d . I n d e W a r m t e vi s i e W e s t l a nd wo r d e n e e n a a n t a l ve r k e n n i n g s b u u r t e n b e n o e m d . V a n a f 2 0 2 2 zu l l e n we b e g i n n e n m e t t o e t s e n va n d e h a a l b a a r h e i d vo o r d e ze ve r k e n n i n g s b u u r t e n .
B l i j k t d a a r u i t d a t h e t h a a l b a a r i s o m v o o r 2 0 3 0 e e n a a r d g a s v r i j e wa r m t e vo o r zi e n i n g t e r e a l i s e r e n , d a n w o r d t h e t b e s l u i t g e n o m e n d e b u u r t d e f i n i t i e f a l s s t a r t b u u r t a a n t e w i j ze n . W e n e m e n t i j d e n s h e t o p s t e l l e n va n d e W a r m t e vi s i e W e s t l a n d e n d e u i t vo e r i n g s p l a n n e n zo r g vu l d i g e n g e za m e n l i j k m e t b e t r o k k e n b e s l u i t e n . W e zi j n o p e n o ve r d e a f w e g i n g e n d i e we m a k e n . D a a r o m zi j n e r i n a f s t e m m i n g m e t h e t c o l l e g e u i t g a n g s p u n t e n g e f o r m u l e e r d o m d e ze k e u ze s i n d e w a r m t e t r a n s i t i e o p t e b a s e r e n . E r zi j n d r i e s o o r t e n u i t g a n g s p u n t e n : 1. 2. 3.
A l g e m e n e u i t g a n g s p u n t e n vo o r d e wa r m t e t r a n s i t i e , d i e i n h e t h e l e p r o c e s l e i d e n d zi j n ; U i t g a n g s p u n t e n vo o r h e t b e p a l e n v a n d e s t a r t b u u r t e n ; U i t g a n g s p u n t e n vo o r h e t k i e ze n va n a a r d g a s v r i j e t e c h n i e k e n .
F i g u u r 3 O m k e u ze s t e m a k e n s c h r i j v e n w e e e n W a r m t e v i s i e W e s t l a n d v o o r d e g e m e e n t e e n p e r b u u r t e e n u i t v o e r i n g s p l a n . D e u i t g a n g s p u n t e n d i e w e i n d e W a r m t e v i s i e W e s t l a n d b e p a l e n , zi j n s t e e d s d e b a s i s w a a r op we besluiten baseren.
D e ve r k e n n i n g s b u u r t e n d i e i n d e W a r m t e vi s i e W e s t l a n d W a r m t e zi j n va s t g e s t e l d , b e t e k e n e n n o g g é e n ve r p l i c h t i n g vo o r i n w o n e r s . B l i j k t u i t e e n ve r k e n n i n g d a t h e t h a a l b a a r i s o m e e n a a r d g a s vr i j e w a r m t e vo o r zi e n i n g t e r e a l i s e r e n , d a n w o r d t h e t b e s l u i t g e n o m e n d e b u u r t d e f i n i t i e f a l s s t a r t b u u r t a a n t e wi j ze n . H i e r vo o r w o r d t e e n u i t vo e r i n g s p l a n o p g e s t e l d wa a r i n d u i d e l i j k wo r d t w a t d e h a a l b a a r h e i d i s e n w a t d e k o s t e n p e r h u i s h o u d e n zi j n va n e e n b e p a a l d a l t e r n a t i e f vo o r a a r d g a s . I n d e u i t g a n g s p u n t e n wa a r o p d e u i t vo e r i n g s p l a n n e n zi j n g e b a s e e r d zi j n d e b e l a n g e n va n i n wo n e r s s t e r k
p a l e n o f h i j / zi j h i e r g e b r u i k va n w i l m a k e n o f n i e t .
P a g i n a 1 1 va n 5 7
21-0278593
m e e g e wo g e n , d u s h e t i s wa a r s c h i j n l i j k d a t h e t p l a n e e n g o e d p a s s e n d e o p t i e a a n l e v e r t o m d e o ve r s t a p t e m a k e n . O p h e t m o m e n t d a t e r e e n h e l d e r p l a n l i g t , k a n e e n i n d i vi d u e l e i n w o n e r s b e -
WARMTEVISIE WESTLAND
3.1.
BELEID
Doel en algemene uitgangspunten
I n d e b a s i s zi j n e r e e n a a n t a l b e l a n g r i j k e u i t g a n g s p u n t e n d i e g e l d e n vo o r d e wa r m t e vo o r zi e n i n g e n vo o r d e g e m e e n t e W e s t l a n d i n h e t b i j zo n d e r . H e t c e n t r a l e d o e l i s d a t d e wa r m t e vo o r zi e n i n g v o o r d e g e b o u wd e o m g e vi n g u i t e r l i j k i n 2 0 5 0 a a r d g a s vr i j i s . H i e r b i j zi j n
Betaalbaar
d u u r za a m h e i d , b e t r o u w b a a r h e i d , ve i l i g h e i d e n b e t a a l b a a r h e i d d e r a n d vo o r w a a r d e n . W ar m t e m o e t g e h a a l d o f g e m a a k t wo r d e n u i t h e r n i e u wb a r e e n e r g i e b r o n n e n . E r m o e t wo r d e n i n g e ze t o p ze k e r h e i d e n c o n t i n u ï t e i t va n d e w a r m t e l e v e r i n g . D u u r za a m
Betrouwbaar
D e k o s t e n m o e t e n d r a a g b a a r zi j n vo o r a l l e b e t r o k k e n e n o ve r h e d e n , n e t b e h e e r d e r s , wa r m t e l e ve r a n c i e r s , g e b o u w e i g e n a r e n , eindgebruikers. O m d e ze b e t a a l b a a r h e i d m o g e l i j k t e m a k e n , wo r d t o p l a n d e l i j k e n g e m e e n t e l i j k n i ve a u a a n ve r schillende aspecten gewerkt. Denk aan voldoende financiën en capaciteit bij gemeenten, financ ie e l i n s t r u m e n t a r i u m o m k o s t e n n e u t r a a l o f t e n m i n s t e b e t a a l b a a r d e e n e r g i e t r a n s i t i e wa a r t e m a k e n e n p a s s e n d e we t - e n r e g e l g e vi n g . S p e c i f i e k vo o r g e m e e n t e W e s t l a n d i s e e n o ve r zi c h t g e m a a k t va n u i t g a n g s p u n t e n d i e d a a r n a a s t b e l a n g r i j k zi j n .
K e u z e vr i j h e i d i n k e u z e vo o r t e c h n i e k vo o r i n w o n e r s e n b e d r i j ve n I n z e t o p W a r m t e S ys t e e m W e s t l a n d D r a a g vl a k e n a c c e p t a t i e va n d e w a r m t e t r a n s i t i e T o e k o m s t b e s t e n d i g h e i d va n d e o p l o s s i n g e n
U i t g a n g s p u n t e n 1 e n 2 z i j n e n i g s zi n s s t r i j d i g m a a r p a s s e n t e g e l i j k e r t i j d o o k é c h t i n g e m e e n t e W es t l a n d . H i e r o n d e r s t a a n d e u i t g a n g s p u n t e n ve r d e r t o e g e l i c h t . K e u z e vr i j h e i d vo o r b e w o n e r s e n b e d r i j ve n v e r s u s I n z e t o p W a r m t e S ys t e e m W e s t l a n d I n e e n a a n t a l i n t e r vi e ws e n o o k va n u i t d e g e m e e n t e r a a d i s n a a r vo r e n g e k o m e n d a t k e u ze vr i j h e i d b e l a n g r i j k i s . Te g e l i j k e r t i j d i s i n W es t l a n d d e a a n w e zi g h e i d va n W a r m t e S ys t e e m W e s t l a n d e e n k a n s o m o p é é n s ys t e e m t e f o c u s s e n . E e n l u xe d i e n i e t i n e l k e g e m e e n t e va n ze l f s p r e k e n d i s . I n d e k e u ze m o m e n t e n d i e g a a n k o m e n i s h e t we ze n l i j k o m b e wo n e r s d e o p t i e t e b i e d e n o m w e l o f j u i s t n i e t a a n t e s l u i t e n o p W SW , a l s d i t vo o r h u n s p e c i f i e k e a d r e s t e n m i n s t e m o g e l i j k i s . I n h e t p r o c e s m o e t e n we d a a r v o o r e n e r zi j d s zo r g e n vo o r h e l d e r e c o m m u n i c a t i e o ve r d e p l a n n e n va n W SW e n h e t k o s t e n p l a a t j e d a a r b i j .
A n d e r zi j d s za l o o k i n f o r m a t i e o ve r a n d e r e r e l e va n t e t e c h n i e k e n b e s c h i k b a a r m o e t e n zi j n vo o r i n w o n e r s . A l s b e t a a l b a a r h e i d va n é é n t e c h n i e k n i e t o n d e r s c h e i d e n d i s va n e e n a n d e r e , wi l l e n we i n w o n e r s g o e d i n f o r m e r e n o m v r i j e k e u ze s t e m a k e n . I n z e t o p W a r m t e S ys t e e m W e s t l a n d
t e n . I n g e m e e n t e W es t l a n d zi j n m e e r d e r e c o ö p e r a t i e s va n t u i n d e r s g e vo r m d . G e za m e n l i j k o n d e r zo e k e n ze d e m o g e l i j k h e i d t o e t e g r o e i e n n a a r e e n W a r m t e S ys t e e m W e s t la n d . D i t g e m e e n t e - b r e d e w a r m t e n e t i s i n o n t wi k k e l i n g e n za l g r o t e n d e e l s g e vo e d w o r d e n m e t a a r d w a r m t e o p h o g e t e m p e r a P a g i n a 1 2 va n 5 7
21-0278593
D e wa r m t e v r a a g d o o r t u i n d e r s i s g o e d vo o r 9 0 % va n h e t g e h e l e w a r m t e vr a a g va n g e m e e n t e W e s t l a n d . E n e r g i e e n b i j b e h o r e n d e k o s t e n zi j n vo o r h e n e e n b e l a n g r i j k o n d e r d e e l va n d e b e d r i j f s k o s -
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
t u u r ( 8 5 g r a d e n ) . D a a r n a a s t zi j n e r s e r i e u ze p l a n n e n o m W SW a a n t e s l u i t e n b i j h e t p r o vi n c i a l e w a r m t e n e t ‘W a r m t e l i n Q ’ d a t m e t n a m e g e vo e d za l wo r d e n d o o r r e s t w a r m t e u i t d e R o t t e r d a m s e h a ve n . D e p o t e n t i e va n d i t wa r m t e s ys t e e m i s d a a r m e e b u i t e n g e wo o n . D r a a g vl a k e n a c c e p t a t i e E r i s t w i j f e l o ve r d e t o e k o m s t b e s t e n d i g h e i d va n d e k e u ze o m a a r d g a s vr i j t e ve r wa r m e n . H e t d r a a g vl a k vo o r d u u r za a m h e i d i s n i e t o v e r a l g r o o t g e n o e g vo o r g r o o t s c h e e p s e s t a p p e n i n d e w a r m t e t r a n s i t i e . O m i n wo n e r s e n b e d r i j ve n t ó c h d e s t a p t e l a t e n m a k e n n a a r e e n a l t e r n a t i e f vo o r a a r d g a s , m o e t e e n o ve r t u i g e n d a l t e r n a t i e f wa r m t e s ys t e e m wo r d e n g e b o d e n : w e m o e t e n o n s a l l e m a a l vo o r b e r e i d e n o p e e n t o e k o m s t zo n d e r a a r d g a s e n we g a a n s a m e n e n i n o p e n h e i d a a n d e s l a g .
W e m a k e n d e o p g a ve i n zi c h t e l i j k d o o r o p e n t e zi j n o v e r d e u i t d a g i n g e n d i e e r l i g g e n e n d e r o l d i e va n i e d e r e e n d a a r b i j ve r wa c h t wo r d t . E r zi j n p o s i t i e v e k a n t e n a a n d e w a r m t e t r a n s i t i e ( zo a l s c o m f o r t , werkgelegenheid, schone lucht, een gemeenschappelijk doel) die meer aandacht mogen krijgen en d i e h e t d r a a g vl a k zu l l e n ve r g r o t e n . Toekomstbestendigheid A l l e g e m e e n t e n i n N e d e r l a n d zi j n m o m e n t e e l a a n d e s l a g m e t d e u i t d a g i n g o m d e g e b o u wd e o m g e vi n g a a r d g a s v r i j t e ve r wa r m e n . D i t b e t e k e n t d a t e r ve e l i n n o va t i e i s , z o we l t e c h n i s c h ( n i e u w e , g o e d k o p e r e o p l o s s i n g e n ) a l s q u a b e s l u i t vo r m i n g ( wi e h e e f t we l k e r o l e n w a a r l i g t e i g e n a a r s c h a p ) . I n d a t s p e e l ve l d wo r d t g e zo c h t n a a r o p l o s s i n g e n d i e t o e k o m s t b e s t e n d i g zi j n . D a a r b i j w o r d t a a n d a c h t b e s t e e d a a n h e t a l b e s t a a n d e g a s n e t , d e b e s t a a n d e g o ve r n a n c e s t r u c t u u r h i e r va n e n o p t i e s o m h e t g a s n e t o p s o m m i g e p l e k k e n d u u r za a m i n t e ze t t e n .
B o ve n s t a a n d e a l g e m e n e u i t g a n s p u n t e n vo r m e n h e t f u n d a m e n t w a a r o p d e w a r m t e t r a n s i t i e i n W e s t l a n d wo r d t g e b o u wd . E l k e b u u r t i s s p e c i f i e k m e t e e n a n d e r e s a m e n s t e l l i n g va n b e w o n e r s , g e b o u w e n , o m g e vi n g e n w a r m t e p o t e n t i e . D e b e n a d e r i n g p e r b u u r t za l d u s o p m a a t zi j n . O m d e b a s i s u i t g a n g s p u n t e n o p t e s t e l l e n zi j n o p ve r s c h i l l e n d e wi j ze d i ve r s e b e l a n g h e b b e n d e n b e t r o k k e n . E r i s w e r k g r o e p g e vo r m d m e t d a a r i n b e l e i d s m a k e r s va n d e g e m e e n t e , d e w o n i n g c o r p o r a t i e s W o n e n W at e r i n g e n , A r c a d e e n V e s t i a , n e t b e h e e r d e r W es t l a n d I n f r a , e n e r g i e - e n a f va l b e d r i j f H V C e n E T P : energie transitiepartners. 3.2.
S e l e c t i e c r i t e r i a ve r k e n n i n g s b u u r t e n
I n d e W a r m t e vi s i e W e s t la n d wo r d e n “ ve r k e n n i n g s b u u r t e n ” a a n g e w e ze n : c l u s t e r s va n h u i ze n / b e d r i j f s p a n d e n w a a r we k a n s e n zi e n o m vo o r 2 0 3 0 g e h e e l o f g e d e e l t e l i j k va n h e t a a r d g a s a f t e g a a n . I n d e b u u r t e n d i e a l s ve r k e n n i n g s b u u r t z i j n a a n g e we ze n , o n d e r z o e k e n we ve r vo l g e n s d e h a a l b a a r h e i d . D a a r n a w o r d t d e f i n i t i e f b e p a a l d w e l k e “ s t a r t b u u r t e n ” vo o r 2 0 3 0 va n h e t a a r d g a s a f g a a n . O m d e ve r k e n n i n g s b u u r t e n t e s e l e c t e r e n z i j n d e o n d e r s t a a n d e c r i t e r i a o p g e s t e l d : L a a g h a n g e n d f r u i t : B u u r t e n d i e i n d e n a b i j h e i d l i g g e n va n e e n b e s t a a n d e wa r m t e b r o n ( w a t e r , W SW , r i o o l zu i ve r i n g ) d i e m a k k e l i j k i s t e o n t s l u i t e n , k u n n e n m a k k e l i j k e r a a r d g a s vr i j wo r d e n . D o o r d e ze g e b i e d e n e e r s t o p t e p a k k e n k u n n e n we m e e r a a n d a c h t b e s t e d e n a a n h e t p a r t i c i p a t i e p r o c e s e n i s e r m i n d e r i n s p a n n i n g n o d i g v o o r d e r e l a t i e f m a k k e l i j k e we g n a a r d e t e c h n i e k .
Percentage corporatiebezit: W anneer een blok woningen één eigenaar (de corporatie) heeft, kan
C o m b i n a t i e m e t a n d e r e w e r k z a a m h e d e n : B i j vo o r b e e l d d e o n d e r h o u d s p l a n n i n g va n wo n i n g b o u w c o r p o r a t i e s o f w e r k za a m h e d e n a a n d e o p e n b a r e r u i m t e , k u n n e n e e n a a n l e i d i n g zi j n o m d i r e c t o o k de energie-infrastructuur in een buurt aan te pakken. Een ander soort koppelkans is de sociale
P a g i n a 1 3 va n 5 7
21-0278593
d i t e e n k a n s zi j n o m zo ’ n b l o k i n é é n k e e r t e ve r d u u r za m e n . S c h a a l vo o r d e l e n q u a k o s t e n m a k e n d a t d i t p e r h u i s va a k g o e d k o p e r i s , d a n vo o r i n d i vi d u e l e w o n i n g e i g e n a r e n .
WARMTEVISIE WESTLAND
BELEID
o n t wi k k e l i n g va n e e n b u u r t wa a r i n wi j a l s g e m e e n t e g r a a g d e s o c i a l e c o h e s i e o f ve i l i g h e i d b i j vo o r b e e l d wi l l e n ve r b e t e r e n . I n i t i a t i e f b e w o n e r s o f v a s t g o e d e i g e n a r e n : b u u r t e n wa a r b e wo n e r s e n / o f va s t g o e d e i g e n a r e n h e t vo o r t o u w n e m e n o m a a r d g a s vr i j t e wo r d e n ( o f o p e n s t a a n v o o r e e n c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g ) , k u n n e n m o g e l i j k vo o r o p l o p e n . W i j o n d e r s t e u n e n d e r g e l i j k e i n i t i a t i e ve n g r a a g . E e n vo u d a a n p a k : V o o r b u u r t e n m e t ve e l d e ze l f d e wo n i n g e n i s h e t m a k k e l i j k e r e e n a a n p a k o p t e s t e l l e n . H e t ze l f d e g e l d t vo o r b e d r i j f s t e r r e i n e n m e t g e l i j k s o o r t i g e g e b o u w e n . I s e r a a n w e zi g h e i d va n m a a t s c h a p p e l i j k va s t g o e d ? D a n k a n d i t e e n e xt r a r e d e n zi j n o m e e r d e r m e t e e n b u u r t / b e d r i j ve n t e r r e i n a a n d e s l a g t e g a a n . C o l l e c t i e ve s ys t e m e n : W e b e g i n n e n i n b u u r t e n w a a r c o l l e c t i e ve o p l o s s i n g e n ( wa r m t e n e t t e n ) vo o r d e h a n d l i g g e n .
O ve r s c h a k e l e n o p e e n c o l l e c t i e f s ys t e e m i s m i n d e r i n g r i j p e n d vo o r wo n i n g e i g e n a r e n d a n o ve r s c h a k e l e n o p e e n i n d i vi d u e l e o p l o s s i n g . I n b u u r t e n wa a r vo o r e l k e wo n i n g e e n i n d i v i d u e l e o p l o s s i n g k o m t , z o a l s e e n wa r m t e p o m p , g e ve n w e wo n i n g e i g e n a r e n m e e r d e t i j d o m h u n 8 woning aan te passen . S c h a a l b a a r h e i d : B u u r t e n wa a r va n d e a a n p a k u i t g e r o l d k a n wo r d e n i n a n d e r e b u u r t e n h e b b e n d e vo o r k e u r . D i t o m h e t l e e r e f f e c t i n d e r e s t va n d e g e m e e n t e t e b e n u t t e n . 3.3.
Criteria aardgasvrije technieken
I n d e W a r m t e vi s i e W e s t la n d g e ve n we p e r b u u r t a a n we l k e a a r d g a s vr i j e t e c h n i e k d e vo o r k e u r h e e f t . Ti j d e n s h e t o p s t e l l e n va n h e t wi j k u i t vo e r i n g s p l a n b e k i j k e n we d e h a a l b a a r h e i d va n d e ze t e c h n i e k i n m e e r d e t a i l . W e m a k e n d e k e u ze vo o r e e n t e c h n i e k o p g r o n d va n d e c r i t e r i a i n F i g u u r 4 . D e ze w o r d e n i n b i j l a g e 1 ve r d e r t o e g e l i c h t . I n d e m e e s t e g e va l l e n z a l g e l d e n d a t d e m e e s t b e t a a l b a r e t e c h n i e k g e k o ze n za l w o r d e n . A l s e r t we e t e c h n i e k e n vo o r d e ze l f d e p r i j s b e s c h i k b a a r zi j n , k a n ve r d e r w o r d e n g e k e k e n n a a r i m p a c t q u a d u u r za a m h e i d e n m i l i e u , s o c i a l e a s p e c t e n a l s o v e r l a s t e n t e c h n o l o g i s c h e k wa l i t e i t . B a s i s u i t g a n g s p u n t e n z o a l s e e r d e r g e n o e m d , b l i j ve n d a t e r e e n b e t a a l b a r e , b e t r o u wb a a r & ve i l i g e e n d u u r za m e wa r m t e vo o r zi e n i n g g e k o ze n za l w o r d e n .
F i g u u r 4 C r i t e r i a w a a r a a n e e n t e c h n i e k w o r d t g e t o e t s t o m t e k i j k e n o f d e ze g e s c h i k t i s o m t o e t e p a s s e n i n 21-0278593
een bepaalde buurt. 8
Uit een korte enquête onder inwoners, blijkt dat een deel positief staat tegenover inzet op collectieve
w a r m t e n e t t e n . E e n d e e l we e t h e t n o g o n v o l d o e n d e o f g e e f t a a n z o r g e n t e h e b b e n o v e r d e k o s t e n e n d e o v e r l a s t v a n d e a a n l e g . I n o n z e o n d e r z o e k e n wi l l e n w e h i e r a a n d a c h t a a n b e s t e d e n .
P a g i n a 1 4 va n 5 7
WARMTEVISIE WESTLAND
4.
BELEID
Uniek Westland
I n d e g e m e e n t e W e s t l a nd wo r d e n d e o n t wi k k e l i n g e n o p h e t g e b i e d va n d e e n e r g i e t r a n s i t i e a c t i e f g e vo l g d . G e m e e n t e W e st l a n d i s d é g l a s t u i n b o u w g e m e e n t e v a n N e d e r l a n d . V o o r t u i n d e r s i s r e d u c t i e va n e n e r g i e ve r b r u i k va n vi t a a l b e l a n g vo o r h u n b u s i n e s s . G e m e e n t e W es t l a n d l i g t g r o t e n d e e l s o n d e r ze e n i v e a u . W e t e ns c h a p p e l i j k e vo o r s p e l l i n g e n o ve r va k e r vo o r k o m e n d e e xt r e m e wa t e r s t a n 9 10 d e n e n va n e e n ze e s p i e g e l s t i j g i n g va n 3 0 c m t o t 1 1 0 c m t o t a a n h e t j a a r 2 1 0 0 zi j n d a a r o m e e n aandachtspunt. V a n u i t d e ze s i t u a t i e zi j n e r a l e e n a a n t a l i n i t i a t i e ve n o p g e s t a r t o m e n e r g i e ( k o s t e n ) t e b e s p a r e n e n o m e n e r g i e t e ve r d u u r za m e n . Z o h e b b e n w e a a n d e p a r t i j e n H V C e n C a p t u r a m ( ve r e n i g d t o t E n e r g i e T r a n s i t i e P a r t n e r s , a f g e k o r t E TP ) g e vr a a g d o f zi j d e g l a s t u i n b o u w b e d r i j ve n i n h e t W e s t l a n d wi l d e n o r g a n i s e r e n e n n i e u we w a r m t e i n i t i a t i e ve n w i l d e n i n i t i ë r e n .
D a t i s ze e r g o e d g e l u k t m e t a l s r e s u l t a a t d a t e r i n s a m e n we r k i n g m e t G l a s t u i n b o u w N e d e r l a n d 5 e xt r a wa r m t e c o ö p e r a t i e s zi j n o p g e r i c h t . I n t o t a a l zi j n e r a l 1 1 f o r m e l e wa r m t e g e r e l a t e e r d e s a m e n w e r k i n g s v e r b a n d e n va n g l a s t u i n b o u wo n d e r n e m e r s . E r zi j n m e e r d e r e wa r m t e c o ö p e r a t i e s v a n t u i n d e r s d i e g e za m e n l i j k e e n wa r m t e n e t o n t w i k k e l e n . I n d i e n m o g e l i j k wo r d t h e t a a n s l u i t e n va n d e g e b o u wd e o m g e vi n g o o k m e e g e n o m e n . E r i s e e n c o n c r e e t p l a n va n s a m e n w e r k i n g s p a r t n e r E TP o m d e ze w a r m t e n e t t e n a a n e l k a a r t e k o p p e l e n t o t e e n W ar m t e S ys t e e m W e s t l a nd (W SW ) . D e d i ve r s e i n i t i a t i e f g r o e p e n zi j n i n g e s p r e k m e t e l k a a r o m t e k o m e n va n e e n c o n c e p t u e e l i d e e n a a r e e n d a a d w e r k e l i j k f u n c t i o n e r e n d w a r m t e s ys t e e m ( F i g u u r 5 ) .
Figuur 5 Schets van Warmt e Systeem Westland.
W ij h e b b e n o n s a l t i j d a c h t e r h e t c o n c e p t u e l e i d e e g e s c h a a r d . G e m e e n t e W es t l a n d wi l d e b e l a n g e n va n h a a r i n wo n e r s e n b e d r i j ve n zo g o e d m o g e l i j k b e h a r t i g e n d o o r t e b o r g e n d a t : 1.
9
https://www.overstroomik.nl/
10
https://magazines.rijksoverheid.nl/knmi/knmispecials/2019/03/nu -en-in-de-toekomst
P a g i n a 1 5 va n 5 7
21-0278593
D e vo r m i n g va n W SW W e s t l a n d d e k k e n d i s wa a r b i j d e d o r p e n d e k a n s k r i j g e n o m a a n t e t a k k e n o p W SW e n d a t g e m e e n t e W e s t l a n d i n o ve r e e n s t e m m i n g m e t d e e n e r g i e t r a n s i t i e k a n ve r d u u r za m e n ;
WARMTEVISIE WESTLAND
2. 3. 4.
BELEID
B i n n e n h e t g l a s t u i n b o u wc l u s t e r h e t W SW zo d an i g wo r d t a a n g e l e g d d a t h e t g r o s va n d e g l a s t u i n b o u wb e d r i j ve n d a a r o p k a n a a n s l u i t e n ; P u b l i e k e b e l a n g e n b i j a a n l e g g o e d wo r d e n m e e g e wo g e n ( zi e b i j l a g e 1 ) ; E r e e n g o e d e ve r b i n d i n g wo r d t g e l e g d t u s s e n d e d i ve r s e b r o n n e n ( g e o t h e r m i e e n r e s t w a r m t e ) .