Participatie in het Westland - feitenrapport
Tekst van het document
Samen werken in Westland Feitenrapport project 7834 Maart 2026 0 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 1.1 Aanleiding 1 1.2 Onderzoeksvragen 1 1.3 Werkwijze 2 1.4 Indeling rapport 3 2. Gemeentelijk beleid 4 2.1 Inleiding 4 2.2 Coalitieakkoord en collegewerkprogramma 4 2.3 Verordening participatie en uitdaagrecht Westland (2021) 5 2.4 Beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’ (2022) 6 2.5 Participatie die door de gemeente wordt georganiseerd 7 2.5.1 Vijf aspecten als hulpmiddel bij het vormgeven van participatietrajecten 7 2.5.2 Participatie-toolbox 9 2.5.3 Westland Panel 10 2.6 Participatie die door een initiatiefnemer wordt georganiseerd 10 2.7 Verzwaard adviesrecht door de gemeenteraad 14 2.8 Beantwoording onderzoeksvraag 14 3. Invulling en uitvoering van participatie 16 3.1 Inleiding 16 3.2 Beeld van participatie in de gemeentelijke organisatie 16 3.3 Rollen en taken 17 3.4 Organisatorische ondersteuning van participatie 17 3.5 Intern leren en evalueren 18 3.6 Betrokkenheid van college en raad 19 3.7 Verzwaard adviesrecht 21 3.8 Beantwoording onderzoeksvragen 22 4.
Het perspectief van participanten 24 4.1 Inleiding 24 4.2 Het vergroenen van de Maasdijk (casus 1) 25 4.3 Vernieuwing evenementenbeleid (casus 2) 26 4.4 Speelplek Binnenroede in Wateringen (casus 3) 28 4.5 Bewonersinitiatief groepswonen in De Lier (casus 4) 29 4.6 Beantwoording onderzoeksvragen 32 Bijlage A Bestudeerde documenten 34 Bijlage B Geïnterviewde personen 35 Bijlage C Casusbeschrijvingen participatieprojecten 36 Feitenrapport pagina 1/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland 1. Inleiding 1.1 Aanleiding Veel gemeenten willen hun samenwerking met inwoners, instellingen en bedrijven (nog) beter vormgeven. Zij willen burgerparticipatie vol en volwaardig toepassen, want de gemeente is er voor de gemeenschap, en niet andersom. In veel gemeenten vragen inwoners, instellingen en bedrijven zelf om meer mogelijkheden om invloed uit te oefenen op het beleid van de gemeente. En nemen zij ook zelf initiatieven en verwachten daarbij soms een bijdrage van de gemeente. Dan wordt gesproken van overheidsparticipatie. Ook de gemeente Westland is actief bezig met participatiebeleid. Net als in veel andere gemeenten vormden twee wetten daarvoor een belangrijke aanleiding. Allereerst de Omgevingswet die gemeenten verplicht om de mogelijkheden voor participatie te expliciteren.
Daarnaast de wet Versterking participatie op decentraal niveau die gemeenten verplicht om voor 1 januari 2027 een participatieverordening vast te stellen, die onder meer regelt hoe participatie in alle beleidsfases plaatsvindt. In de gemeente Westland is het participatiebeleid vastgelegd in de beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’, de ‘Verordening participatie en uitdaagrecht Westland’ en de ‘Beleidsregel participatieverplichting initiatiefnemers Westland’. De rekenkamer Westland heeft dit participatiebeleid laten onderzoeken om inzicht te bieden in de uitvoering van het beleid en regels rond participatie. Dit gaat over de inzet van de gemeente voor burgerparticipatie, over de (verplichte) participatie voor initiatiefnemers bij grote projecten en over de mogelijkheden van inwoners om burgerinitiatieven te ontwikkelen. Ook is gekeken naar de rol(neming) van raadsleden bij participatie, met specifieke aandacht voor het verzwaard adviesrecht van de raad.
1.2 Onderzoeksvragen De aanleiding voor het onderzoek en de specifieke aandachtspunten zijn door de rekenkamer verwerkt in de volgende onderzoeksvragen: Hoofdvraag In hoeverre zijn de verschillende doelen uit het gemeentelijk participatiebeleid en de verordening behaald, dan zijn wel maatregelen daartoe in uitvoering? Dit is uitgewerkt in deze deelvragen: Deelvragen 1 Beleid: Hoe ziet het participatiebeleid van Westland eruit, hoe zijn de (uitvoerings-) protocollen uitgewerkt en wanneer zijn deze ingegaan? 2 Budget: Is er een budget gekoppeld aan de uitwerking van het participatiebeleid? Zo ja, hoeveel en voor welke activiteiten? Is dit budget toereikend gebleken of is er sprake van overschrijding of onderuitputting? Feitenrapport pagina 2/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland 3 Uitvoering en ervaringen: a. Op welke wijze zijn ervaringen en inzichten inmiddels opgedaan en welke ervaringen en inzichten betreft dat? b. Welke ervaringen en inzichten zijn benut voor het uitwerken van het participatiebeleid? Welke effecten zijn er of worden verwacht? c.
Is er bij de uitvoering duidelijk wanneer initiatiefnemers een participatieverplichting hebben bij ‘grote gevallen’ en gaat dit in de ogen van de gemeenteraad om een werkbare lijst? 4 Positie gemeenteraad: • Hoe ervaart de gemeenteraad de uitwerking van het verzwaard adviesrecht en het (kunnen) monitoren van de resultaten? • Wordt de gemeenteraad geïnformeerd over de uitvoering van het participatiebeleid en de realisatie van beoogde effecten? 5 Burgerinitiatieven: Welke ruimte geeft de gemeente Westland voor burgerinitiatieven en welke ervaringen zijn daar mee opgedaan? 1.3 Werkwijze Na presentatie van het voorgenomen onderzoek aan medewerkers van de organisatie zijn de relevante beleidsdocumenten geïnventariseerd en bestudeerd. Het daaruit verkregen beeld is verrijkt door interviews met medewerkers die betrokken zijn bij de totstandkoming en/of uitvoering van het participatiebeleid. Ook is gesproken met de bestuurlijk portefeuillehouder voor participatie.1 In de gesprekken is onder meer gevraagd naar recente participatietrajecten. In totaal zijn dertien personen geïnterviewd (zie het overzicht in bijlage B). Om na te gaan hoe dit beleid in de praktijk uitpakt, zijn vervolgens drie participatietrajecten geselecteerd voor nader onderzoek: Binnenroede in Wateringen, Vergroenen Maasdijk en Vernieuwing evenementenbeleid.
Daarnaast is een bewonersinitiatief nader onderzocht, namelijk Groepswonen In De Lier. Met de betrokken medewerkers en met participerende inwoners is gesproken over hun ervaringen: hoe werden de deelnemers geïnformeerd? Hoe verliep de samenwerking? Was duidelijk welke invloed en mogelijkheden de inwoners hadden? Is de gemeente de verwachtingen nagekomen? Met vertegenwoordigers van diverse raadsfracties is gesproken over hun ervaringen met participatie. Daarbij is ook ingegaan hoe momenteel het verzwaard adviesrecht wordt ingezet. Uiteindelijk zijn alle bevindingen bij elkaar genomen voor analyse. De onderzoeksopbrengsten zijn beoordeeld met een normenkader. De normen zijn naast relevante wet- en regelgeving gebaseerd op ervaringen en inzichten uit eerdere, vergelijkbare onderzoeken en een metastudie naar participatieonderzoek door de Vereniging van Rekenkamers (2025). Het normenkader volgt de inrichting van de onderzoeksvragen: 1 In hoofdstuk 3 wordt toegelicht dat participatie relevant is voor allerlei beleidsdomeinen en dat daarmee participatie de aandacht heeft van alle leden van het college van B&W. Het generieke participatiebeleid is de verantwoordelijkheid van het lid van het college van B&W dat communicatie in zijn portefeuille heeft.
Feitenrapport pagina 3/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Onderzoeksvraag Norm Beleid • De gemeente Westland heeft een actueel en helder participatiebeleid; • Er zijn duidelijke spelregels en randvoorwaarden voor participatie; Budget • Er is voldoende ruimte, tijd, geld en capaciteit voor participatie. Uitvoering en ervaringen • De gemeente informeert belanghebbenden tijdig en volledig over het onderwerp participatie, hun mogelijkheden en rol, de wijze waarop het participatieproces eruitziet en wat er met hun inbreng gebeurt; • De gekozen vorm en het niveau van participatie worden door de gemeente voorafgaand aan participatietrajecten zorgvuldig afgewogen; • De invulling van de participatie is over de hele organisatie in lijn met het beleid en de daarmee verbonden procedures en afspraken; • De uitkomsten van participatietrajecten worden meegenomen in de beleids- en besluitvorming en belanghebbenden worden hierover geïnformeerd; • De gemeente monitort de resultaten, ervaringen en opbrengsten van participatietrajecten en benut dit voor verbetering en doorontwikkeling van hun participatiebeleid; • De gemeente maakt duidelijk voor welke soort initiatieven een participatieverplichting voor initiatiefnemers geldt.
Positie gemeenteraad • De rollen en taken van raadsleden bij participatie zijn duidelijk beschreven; • Raadsleden worden geïnformeerd over participatietrajecten en de uitkomsten hiervan; • De informatie stelt raadsleden in staat om de participatieresultaten te monitoren en een oordeel te vormen over de kwaliteit van participatie; • Raadsleden zetten het verzwaard adviesrecht bij buitenplanse activiteiten weloverwogen in; • Raadsleden zijn bekend met de voorwaarden en criteria voor welke soort initiatieven een participatieverplichting voor initiatiefnemers geldt. Burgerinitiatieven • De gemeente hanteert duidelijke spelregels en randvoorwaarden voor burgerinitiatieven; • Er is voldoende ruimte, tijd, geld en capaciteit beschikbaar voor burgerinitiatieven. 1.4 Indeling rapport De indeling van dit feitenrapport is als volgt: • Hoofdstuk 2 behandelt het participatiebeleid van de gemeente Westland; • In hoofdstuk 3 komen de invulling en uitvoering van participatie, inclusief de houding en opvattingen van raadsleden aan de orde; • Hoofdstuk 4 schetst een beeld van de ervaringen van participanten. In elk hoofdstuk worden de bevindingen getoetst aan het normenkader en worden de onderzoeksvragen beantwoord. De daaruit af te leiden conclusies en aanbevelingen zijn opgenomen in het bestuurlijke rapport van dit onderzoek.
Feitenrapport pagina 4/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland 2. Gemeentelijk beleid 2.1 Inleiding Dit hoofdstuk gaat in op de eerste deelvraag over de inrichting van het beleid. Hieronder wordt beschreven hoe het participatiebeleid van de gemeente Westland is vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten. De informatie uit deze documenten is verder verkend en uitgediept in gesprekken met zowel medewerkers als de verantwoordelijk bestuurder. De gemeente werkt aan een participatievisie. De spelregels en kaders voor participatie komen daarin aan de orde. Er is momenteel alleen (specifiek) participatiebeleid voor de fysiek leefomgeving (zie §2.4). De gemeente wil het participatiebeleid verbreden naar een visie die alle domeinen betreft. De visie wordt met externe ondersteuning opgesteld door de gemeentelijke organisatie, het college van B&W en de gemeenteraad.2 De aanvankelijke planning was om deze eind 2025 gereed te hebben. Het proces om te komen tot een participatievisie heeft zich vanwege het rekenkameronderzoek tijdelijk alleen gericht op het ophalen van inzichten en ervaringen binnen de organisatie. De gemeente wil uiteindelijk ook de ervaringen en opvattingen meenemen van zowel inwoners die betrokken zijn geweest bij participatie als van externe initiatiefnemers voor participatie (met name projectontwikkelaars).
2.2 Coalitieakkoord en collegewerkprogramma Zowel het coalitieakkoord als collegewerkprogramma besteden aandacht aan participatie. Coalitieakkoord Westland (2022) In hoofdstuk 16 “Inwonersparticipatie en gemeentelijke organisatie” van het coalitieakkoord staat het volgende over participatie: “Bij beleidsontwikkelingen geven we inwoners de ruimte om hun stem te laten horen en met goede ideeën te komen. We geven meer duidelijkheid over de mogelijkheden tot meepraten en de verschillende manieren en niveaus waarop dit kan. Dit is essentieel om transparantie bij burgerparticipatie voor elkaar te krijgen.”3 Ook wordt ingegaan op hoe de gemeente wil omgaan met initiatieven van inwoners en ontwikkelaars: “We gaan voortvarend aan de slag met initiatieven uit de markt en van inwoners.” “We verbeteren de initiatieventafel.4 Door het bestuur vroeg te betrekken kan er sneller met de initiatiefnemer worden gecommuniceerd of het idee bevalt. De opdracht aan de initiatieventafel is bedoeld om initiatieven uit de markt op korte termijn tot stand te brengen. Als gemeente trekken we samen op met de initiatiefnemers, we hebben vertrouwen in ontwikkelaars om aan de slag te gaan met ruimtelijke ontwikkelingen.” 2 Inwoners hebben geen plek in dit proces gekregen.
Er zijn wel gemeenten die als het gaat om de vormgeving van het participatiebeleid ook de mening van inwoners en andere stakeholders betrekken. 3 Gemeente Westland (2022). Coalitieakkoord Actieprogramma Westland 2022-2026 Aan de slag. Voor Westland., p. 13. 4 De initiatieventafel is een werkwijze waarbij initiatiefnemers vroegtijdig met de gemeente in gesprek kunnen gaan om de haalbaarheid van hun idee snel te verkennen. Bestuur en organisatie worden vroeg aangehaakt, zodat sneller kan worden beoordeeld of een initiatief past binnen gemeentelijke ambities. Het werken met de initiatieventafel past binnen het werken onder de Omgevingswet door in een vroeg stadium een (complex) plan bespreken om zo de haalbaarheid te toetsen.
Feitenrapport pagina 5/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland “We willen het initiatiefnemers makkelijker maken, zoals bij het afgeven van meerjarige vergunningen en het beschikbaar stellen van materialen. We hebben ook oog voor de kleinere dingen die juist zo belangrijk kunnen zijn. Als gemeente ontzorgen en ondersteunen we hierbij.” Collegewerkprogramma In het collegewerkprogramma gaat paragraaf 5.2 over participatie. Daarin staat: “Goed contact met onze inwoners heeft voor ons prioriteit. We zijn transparant en communiceren helder over de besluiten die we nemen. We spelen in op wat er leeft en reageren snel en adequaat op vragen en verzoeken. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties krijgen de ruimte om mee te doen als er belangrijke beslissingen moeten worden genomen die hen raken. We willen weten wat hen beweegt en wat hun wensen en ideeën zijn, zodat we hier rekening mee kunnen houden. Op die manier ontstaan kwalitatief betere plannen. Belangrijk is dat we altijd transparant zijn over wat wel en niet kan. We leggen uit wat we doen met de wensen en ideeën die zijn ingebracht en motiveren onze keuzes. Anderzijds moeten inwoners en bedrijven die zelf een initiatief hebben, kunnen rekenen op een gemeentelijke organisatie die met hen meedenkt en hier voortvarend mee aan de slag gaat. Onze medewerkers staan dicht bij de inwoners en bedrijven.
Zij weten wat er speelt en zorgen voor vlotte dienstverlening.”5 Om bovenstaande ambitie waar te kunnen maken, benoemt het werkprogramma onder andere de activiteit om in 2022 en 2023 de initiatieventafel (inmiddels Omgevingstafel Westland) te verbeteren, met meer snelheid, betrokkenheid en vertrouwen. Op 1 januari 2024, gelijk met de inwerkingtreding van de Omgevingswet, kreeg de Initiatieven Tafel Westland een nieuwe naam; de Omgevingstafel Westland. Niet alleen de naam volgt de gebruikelijke landelijke term, ook is deze conform landelijke formats en richtlijnen verder doorontwikkeld. Eind 2025 heeft de gemeente Westland een klanttevredenheidsonderzoek uitgevoerd onder initiatiefnemers die gebruik hebben gemaakt van de omgevingstafel. De opgedane inzichten dragen bij aan een actieplan om een aantal verbeterpunten aan te pakken. 2.3 Verordening participatie en uitdaagrecht Westland (2021) Deze verordening regelt hoe inwoners, belanghebbenden en lokale maatschappelijke partijen betrokken worden bij het gemeentelijk beleid (participatie) en hoe zij taken van de gemeente kunnen overnemen als zij denken dit beter of goedkoper te kunnen doen (uitdaagrecht of right to challenge).
De gemeente Westland speelde met het opstellen van deze nieuwe verordening in op de Wet versterking participatie op decentraal niveau, die gemeenten verplicht uiterlijk 1 januari 2027 een participatieverordening vast te stellen. De gemeente hanteert in de verordening deze definitie van participatie: Het betrekken van inwoners en belanghebbenden bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van gemeentelijk beleid. Participatie wordt gezien als een essentieel onderdeel van het besluitvormingsproces. Het gaat verder dan inspraak: de verordening schrijft voor dat inwoners en belanghebbenden niet alleen kunnen reageren op beleidsvoornemens, maar ook kunnen meedenken over uitvoering en evaluatie. Dit zou de kwaliteit van beleid vergroten. Participatie mobiliseert kennis en draagvlak en draagt bij aan oplossingen die beter aansluiten bij lokale behoeften, schrijft de gemeente. Daar wordt aan 5 Gemeente Westland (2022). Collegewerkprogramma Westland 2022-2026 Samen werken aan een sterk Westland, p. 34.
Feitenrapport toegevoegd dat participatie geen vervanging is van andere mogelijkheden zoals spreekrecht bij raads- en commissievergaderingen, brieven of bezwaarprocedures. De verordening gaat ook in op de procedure die de gemeente wil volgen bij participatie. Die procedure gaat uit van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht, die een uniforme openbare voorbereidingsprocedure regelt, waarbij bestuursorganen een ontwerpbesluit ter inzage leggen en belanghebbenden de mogelijkheid krijgen om zienswijzen in te dienen. Dit is dus wettelijk verplicht voor alle ontwerpbesluiten, zoals bijvoorbeeld een nieuw omgevingsplan of een omgevingsvergunning. Het volgen van deze procedure is minimaal nodig om aan de wet te voldoen. Westland gaat in de verordening verder door te stellen dat de gemeente ook participatie kan vormgeven voor andere beleidstrajecten. De vormgeving hiervan is maatwerk.6 Als de gemeente voor participatie kiest, is het belangrijk om verwachtingen te managen, zo staat in de verordening. Dat kan door het opstellen van een startdocument waarin duidelijkheid wordt gegeven over doel, procedure en invloed van participatie. Het gaat hierbij om een afzonderlijk startdocument over de vormgeving van participatie bij een beleidstraject.
Na afloop kan een eindverslag worden opgemaakt over de gevolgde procedure, ingebrachte zienswijzen en gemeentelijke reacties, aldus de verordening. De bekendmaking van de resultaten van de participatieprocedure is uitermate belangrijk, stelt de gemeente, want dit rondt de participatieprocedure daadwerkelijk af. Het opstellen van een startdocument en eindverslag participatie zijn overigens niet verplicht. Tot slot bevat de verordening bepalingen voor het zogeheten ‘uitdaagrecht’ (ook wel: right to challenge), een specifieke vorm van participatie. Dit is het recht van inwoners of lokale maatschappelijke partijen om de gemeente te verzoeken om de uitvoering van een gemeentelijke taak over te nemen als zij denken dit beter of goedkoper te kunnen doen. Dit stimuleert initiatieven van onderop en benut lokale kennis en betrokkenheid, zo stelt de verordening. Het verzoek moet onderbouwd zijn met een omschrijving van de taak, motivatie, draagvlak, kostenraming en een plan voor samenwerking en kwaliteitsborging. De gemeente moet binnen acht weken op het verzoek een besluit nemen.7 Daarnaast moet de gemeente passende ondersteuning aan de initiatiefnemer bieden. Er wordt niet gespecifieerd wat passende ondersteuning inhoudt.8 2.4 | Beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’ (2022) Een ander richtinggevend document is de beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’.
Deze nota bouwt voort op de participatieverordening en op de uitgangspunten van de Omgevingswet. Deze wet wil bevorderen dat gemeenten méér en eerder aan participatie doen, voordat er formele besluiten worden genomen. De inzet is dat participatie bijdraagt aan een grotere betrokkenheid van de samenleving bij beleids- en planvorming. Het vroegtijdig betrekken van de omgeving zorgt ervoor dat verschillende meningen of ideeën snel op tafel komen en dat er niks over het hoofd wordt gezien. Participatie zorgt zo voor betere besluiten en mogelijk voor meer draagvlak en dit zou ook tijdwinst kunnen opleveren in het latere besluitvormingsproces, zo is de gedachte in de Omgevingswet. De gemeente Westland onderschrijft deze gedachte: ze wil vroegtijdig in dialoog met betrokkenen en de omgeving en wil initiatiefnemers aanmoedigen dit ook te doen.9 6 | Gemeente Westland (2021). Verordening participatie en uitdaagrecht Westland 2021. 7 | Gemeente Westland (2021). Verordening participatie en uitdaagrecht Westland 2021, artikel 6. 8 | Gemeente Westland (2021). Verordening participatie en uitdaagrecht Westland 2021. 9 | Gemeente Westland (2022). Beleidsnota Participatie onder de Omgevingswet 2022.
pagina 6/45 | April 2026 | PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Feitenrapport pagina 7/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland De nota is beperkt tot Participatie onder de Omgevingswet. Daarbij gaat het dus om samenwerking in de fysieke leefomgeving. Er is geen (specifiek) beleid voor participatie in het sociaal domein. De nota gaat om participatie rond initiatieven in de fysieke leefomgeving. De gemeente onderscheidt in de nota voor zichzelf drie rollen: Opsteller van Omgevingsvisieprogramma en Omgevingsplan. In deze rol is het de gemeente Westland die de participatie regisseert en uitvoert. Beoordelaar Omgevingsvergunning. Bij deze rol ligt de regie en uitvoering van participatie bij een omgevingsvergunning bij de initiatiefnemer. Dit kan de gemeente zelf zijn, maar meestal zijn het derden). Betrokkene bij participatietrajecten van derden. Deze rol is voor de gemeente de meest indirecte vorm van participatie: de gemeente neemt dan zelf als betrokkene deel aan participatietrajecten van externe publieke of private partijen. Samenvattend kan worden geconstateerd dat er twee vormen van participatie zijn bij initiatieven in de fysieke leefomgeving: Initiatieven waarbij de gemeente Westland de leiding heeft. Hierbij wordt participatie door de gemeente georganiseerd. Initiatieven van een (particuliere) initiatiefnemer.
Hierbij moet participatie door de initiatiefnemer worden georganiseerd. Hieronder wordt nader ingegaan op beide vormen. 2.5 Participatie die door de gemeente wordt georganiseerd 2.5.1 Vijf aspecten als hulpmiddel bij het vormgeven van participatietrajecten De participatieverordening schrijft voor dat het vormgeven van participatietrajecten maatwerk is. Om medewerkers hierbij te helpen, noemt de gemeente in de beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’ vijf aspecten waaraan aandacht dient te worden besteed bij het vormgeven van een participatietraject: 1. De impact op de omgeving en het aantal betrokkenen Hierover wordt het volgende aangegeven: een initiatief kan impact hebben op de omgeving en het aantal betrokkenen. Een inschatting van deze impact geeft een indicatie voor de zwaarte van het participatietraject waarbij geldt: hoe groter de impact en het aantal betrokkenen, hoe meer inspanning in participatie gestoken moet worden. Een hoge inspanning houdt verband met het aantal contactmomenten, de vorm en de inhoud van het participatietraject, zo schrijft de gemeente in de beleidsnota. 2. De representativiteit De gemeente Westland zegt te streven naar het betrekken van een representatieve doelgroep om te participeren. Ze is van mening dat een goede afspiegeling zorgt voor een hogere betrouwbaarheid in de uitkomst van participatietrajecten.
Daarom streeft de gemeente naar meer betrokkenheid van de volgende groepen die minder makkelijk aan het woord kunnen komen: (a) culturele minderheden, (b) (visueel) gehandicapten, (c) slechthorenden en laaggeletterden, (d) jongeren en (e) ouderen. Van deze groepen weet de gemeente dat het lastig is om ze te bereiken voor participatietrajecten. Voor
Feitenrapport pagina 8/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland deze groepen wil de gemeente speciale participatiemiddelen inzetten die nauwkeuriger zijn afgestemd op hun mogelijkheden. In de nota worden hiervan de volgende mogelijkheden genoemd: Doelgroep Participatiemiddelen (voorbeeld) Culturele minderheden Participatie aanbieden in andere talen dan Nederlands (Visueel) gehandicapten Zorgen voor toegankelijke ontmoetingslocaties waar participatie plaatsvindt Slechthorende en laaggeletterden Toepassing van B1-taalniveau in participatietrajecten en gebruik van pictogrammen om zaken te verduidelijken Jongeren Inzet van social media bij participatie Ouderen Verstrekken van ondertiteling bij participatiebijeenkomsten 3. De mate van invloed van de participanten De gemeente Westland vindt dat het actief communiceren van de mate van invloed bij aanvang en gedurende het participatietraject belangrijk is om juiste verwachtingen te managen. De gemeente hanteert een participatieladder om de mate van invloed van participanten inzichtelijk te maken.
Deze ziet er als volgt uit: Meebeslissen: participant krijgt een stem in de besluitvorming Coproduceren: participant is (mede-)verantwoordelijk voor het opstellen van een voorstel dat ter besluitvorming aan college of raad wordt voorgelegd Adviseren: participant levert een inhoudelijke bijdrage Raadplegen: participant krijgt een keuze voorgelegd, maar de mening van de participant is niet bindend voor het voorstel Informeren: participant wordt geïnformeerd en heeft de mogelijkheden om vragen te stellen, maar geen inhoudelijke invloed op het voorstel uit te oefenen De gemeente schrijft hierbij nadrukkelijk in de beleidsnota: "De verantwoordelijkheid voor het beslissen over gemeentelijke taken volledig bij de initiatiefnemer leggen is niet opgenomen in de Westlandse ladder. Hier kan de initiatiefnemer wel een right to challenge / uitdaagrecht initiatief voor indienen bij de gemeente.” 4. De vorm van participatie De gemeente wil participatie zo vormgeven dat het recht doet aan de zwaarte van het initiatief en de voorkeuren van betrokkenen. Als de betrokkenen bijvoorbeeld veelal digitaal actief zijn dan kunnen vooral digitale middelen worden ingezet. Vraagt een initiatief om persoonlijk contact, dan zijn vooral fysieke, interactieve bijeenkomsten gewenst. Aangenomen wordt dat digitale participatie bijdraagt aan
Feitenrapport pagina 9/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland een gelijk speelveld doordat meer mensen op een laagdrempelige manier de kans krijgen om mee te doen.10 5. Verwerken van participatie uitkomsten in een initiatief De gemeente Westland vindt het belangrijk om de uitkomsten van een participatietraject herleidbaar mee te nemen in verdere besluitvorming. De beleidsnota stelt hierover “Voor het verwerken van bevindingen die tijdens het participatietraject zijn opgehaald, kan gebruik worden gemaakt van een participatieverslag. Een participatieverslag laat zien wat de uitkomsten zijn van de participatie en hoe deze zijn verwerkt in het voorstel.” De beleidsnota staat ook stil bij participatie als onderdeel van de omgevingsvisie, programma’s en omgevingsplannen.11 De Omgevingswet verplicht gemeenten te motiveren op welke manier burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding van de omgevingsvisie, een programma of het omgevingsplan, en wat de resultaten daarvan zijn. Daarom heeft de gemeente Westland in de beleidsnota hiervoor procedures benoemd. Omdat dit rekenkameronderzoek is gericht richt op participatie en niet op de implementatie van de Omgevingswet wordt daar in dit onderzoek niet verder op ingegaan.
2.5.2 Participatie-toolbox Om medewerkers te helpen bij het vormgeven van participatie is een participatie-toolbox ontwikkeld. Dit is een praktische uitwerking van de participatieverordening en de beleidsnota. De toolbox bestaat uit: Participatiechecklist. De checklist is bedoeld om te bepalen of een vraagstuk geschikt is voor participatie. Daarvoor gelden drie voorwaarden: (1) er is ruimte voor invloed; (2) er is een duidelijk participatiedoel en (3) er is voldoende tijd, budget en inzet voor het organiseren van participatie.12 Stappenplan participatieproces. Dit document beschrijft een stapsgewijs participatieproces voor de gemeente Westland, bestaande uit vier fasen: (1) verkennen van betrokkenen en verzamelen van informatie, (2) maken en vaststellen van een participatieplan, (3) uitvoeren van participatie-activiteiten, inclusief tussentijdse reflectie en besluitvorming (4) en ten slotte evalueren en rapporteren van het participatietraject.13 Sjabloon uitgebreid participatieplan. Dit document biedt een sjabloon voor het opstellen van een participatieplan, met richtlijnen over zaken als het formuleren participatiedoelen, participatieniveaus, doelgroepbepaling, werkvormen, organisatorische rollen, planning, benodigde expertise en kosten.
Hiermee streeft de gemeente naar gestructureerde en effectieve participatie van betrokkenen in verschillende fasen van een project.14 10 Het idee is dat op een digitale manier participeren het voor veel mensen makkelijker maakt om een bijdrage te leveren, omdat het vaak minder tijd kost (denk aan het invullen van een online vragenlijst) en plaats onafhankelijk kan worden gedaan (je hoeft er niet voor naar een locatie toe). 11 De omgevingsvisie, programma’s en omgevingsplannen zijn instrumenten binnen de Omgevingswet. De omgevingsvisie beschrijft de strategische langetermijnvisie voor de gehele fysieke leefomgeving. Een programma is een uitvoeringsgericht instrument waarin voornemens uit de omgevingsvisie wordt uitgewerkt in concrete maatregelen. En het omgevingsplan beschrijft alle regels voor de fysieke leefomgeving in een bepaald gebied. 12 Gemeente Westland (zonder datum). Participatie checklist. 13 Gemeente Westland (zonder datum). Stappenplan participatieproces. 14 Gemeente Westland (zonder datum). Sjabloon uitgebreid participatieplan.
Feitenrapport 2.5.3 | Westland Panel Het Westland Panel is een manier waarop de gemeente zich kan laten informeren en adviseren door inwoners. Inwoners kunnen zich aanmelden om mee te doen. De gemeente spant zich in om dit panel actueel en representatief te houden. Om een goed beeld te krijgen van de actieve panelleden is in 2025 aan alle deelnemers gevraagd om hun lidmaatschap van het panel te bevestigen. Daarbij is ook geïnformeerd naar aanvullende informatie, zoals woonplaats en leeftijd. Leden die niet reageerden zijn van de lijst verwijderd, zoals vooraf is gemeld. Daarna is een campagne gestart om nieuwe leden te werven. Hiervoor is op de website van de gemeente, via persberichten, berichten in de media en via social media aandacht gevraagd. Bovendien heeft de gemeente extra inspanningen gedaan om juist inwoners te bereiken die niet langs de gebruikelijke kanalen dergelijke oproepen onder ogen zouden krijgen. Momenteel zitten er 1.073 inwoners van de gemeente Westland in dit panel. Enkele keren per jaar vraagt de gemeente per e-mail de mening van panel-deelnemers over onderwerpen in de gemeente. Op de website staat hierover: “Gemeente Westland hoort graag de mening van haar inwoners.
Met de inzet van het Westland Panel willen we samen met inwoners werken aan een fijne en leefbare gemeente.”15 Dit panel is in 2018 benut om te onderzoeken hoe Westlandse huishoudens willen deelnemen aan participatie. De uitkomsten zijn gebruikt bij het opstellen van de Beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’.16 2.6 | Participatie die door een initiatiefnemer wordt georganiseerd Participatie door initiatiefnemers kent verschillende ‘formele’ vormen: Burgerinitiatieven Er is een formele procedure - inclusief verordening - voor zogenaamde ‘burgerinitiatieven’. Het burgerinitiatief bevat een voorstel aan de raad voor een door de raad te nemen besluit, voorzien van een motivering. Daarmee kunnen inwoners een onderwerp op de agenda van de raad plaatsen. Dit is nog maar een keer gebeurd: toen inwoners het initiatief namen tot groepswonen voor ouderen in De Lier , hebben zij via een formeel burgerinitiatief dit onderwerp op de raadsagenda geplaatst. Deze casus komt later in dit rapport aan de orde. Zelfbeheer Mensen kunnen onder bepaalde voorwaarden ‘zelfbeheer’ aanvragen.17 Dan kunnen zij in samenspraak met hun buren zelf stukken openbaar groen onderhouden, bijvoorbeeld door een plantsoen te adopteren. Sinds 2024 legt de gemeente dit zelfbeheer vast in een contract. Voorheen werden de relevante afspraken slechts kort (‘op een A4tje) genoteerd.
Voor sommige initiatiefnemers kan het feit dat er een contract wordt getekend een reden zijn om hiervan toch af te zien, maar naar zeggen van de betrokken medewerker komt dit weinig voor. In 2024 (toen de regeling in maart in werking trad) waren er 35 aanvragen. In 2025 waren er 47 aanvragen, waarvan er 44 hebben geleid tot een daadwerkelijke overeenkomst. Uitdaagrecht Het uitdaagrecht (ook wel right to challenge) is het recht van inwoners of maatschappelijke partijen om de gemeente te verzoeken om de uitvoering van een gemeentelijke taak over te nemen als zij denken 15 | Geraadpleegd via: www.gemeentewestland.nl/in-de-gemeente/over-westland/westland-panel | op 14 januari 2026. 16 | Gemeente Westland (2022). Beleidsnota Participatie onder de Omgevingswet 2022, p. 3. 17 | (https://www.gemeentewestland.nl/zelfgroenbeheren/groenvak-zelf-beheren) pagina 10/45 | April 2026 | PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Feitenrapport pagina 11/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland dit beter of goedkoper te kunnen doen. Dit stimuleert initiatieven van onderop en benut lokale kennis en betrokkenheid, zo stelt de verordening ‘Participatie en Uitdaagrecht Westland’. Het verzoek moet onderbouwd zijn met een omschrijving van de taak, motivatie, draagvlak, kostenraming en een plan voor samenwerking en kwaliteitsborging.
De ervaring bij andere gemeenten leert dat inwoners in de praktijk weinig gebruik te maken van dit recht, mede omdat het veel werk, afstemming, verantwoordelijkheid en verantwoording vraagt. Voor zover bekend is het uitdaagrecht in de gemeente Westland één keer ingezet, bij het burgercollectief HinT (Huisvesting in nieuw Ter Heijde). Dat betrof twaalf sociale huurappartementen voor senioren aan de Pietersonstraat die door het collectief werden overgenomen van Pieter van Foreest. Medio 2024 zijn deze appartementen overgenomen door Arcade, omdat het beheer ervan door HinT uiteindelijk te zwaar bleek voor de vrijwilligers.18 Bewoners- en overige initiatieven Er worden maandelijks diverse initiatieven bij de gemeente aangemeld voor aanpassingen in de fysieke leefomgeving. Vanuit het team bedrijven- en omgevingscontactcentrum (sinds 2024: het Omgevingsloket Westland) heeft de gemeente contact met dergelijke initiatiefnemers. In de gesprekken die gemeentelijke ‘klantadviseurs’ voeren met initiatiefnemers, wordt benadrukt dat participatie een aanvraagvereiste is. Een betrokken medewerker van de gemeente geeft aan dat ruimtelijke initiatieven van inwoners in Westland worden ingediend via het Omgevingsloket Westland voor een vooroverleg. Complexe initiatieven worden behandeld op de Omgevingstafel Westland.
Aan de Omgevingstafel Westland kan worden bepaald dat een initiatief projectmatig wordt opgepakt door de gemeente, of dat initiatiefnemer direct een omgevingsvergunning kan aanvragen. Het bewonersinitiatief Groepswonen in De Lier (GIL) is een veelgenoemd voorbeeld van een bewonersinitiatief waar de gemeente bij betrokken is. Het bewonersinitiatief GIL komt later in dit rapport meer uitgebreid aan de orde. Op de Omgevingstafel Westland worden complexe initiatieven die niet passen binnen het omgevingsplan en/of ander beleid en meerdere beleidsterreinen raken, integraal beoordeeld. Wanneer een initiatief wordt behandeld op de Omgevingstafel, wordt in dat proces expliciet aandacht besteed aan participatie: in het intakeformulier dat initiatiefnemers toegestuurd krijgen voor behandeling van een plan aan de Omgevingstafel staat een vraag over het betrekken van de omgeving. Verder wordt in de adviesbrief waarin de gemeente de initiatiefnemer een advies geeft over de wenselijk en haalbaarheid van een plan, standaard geadviseerd om omwonenden vooraf te informeren over de planvorming. In bepaalde gevallen heeft een initiatiefnemer voor een project een omgevingsvergunning nodig. De gemeente Westland is het bevoegd gezag om de vergunningaanvraag te beoordelen. De regie en uitvoering van participatie liggen dan bij de initiatiefnemers.
Dat zijn bijvoorbeeld: Individuele inwoners/particulieren Ondernemers, bijvoorbeeld actief in de glastuinbouw Private projectontwikkelaars, institutionele beleggers of investeerders Woningcorporaties of woningbouwverenigingen Zorg- of onderwijsinstellingen of andere maatschappelijke organisaties 18 https://www.arcadewonen.nl/over-ons/nieuws/nieuwsbericht/arcade-neemt-seniorencomplex-over-van-hint-in-ter-heijde
Feitenrapport pagina 12/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Het kan gaan om kleine initiatieven zoals een tuinhuis, een uitrit of het kappen van een boom, of om grote zoals het starten van een horecazaak, woningbouw of bedrijfsuitbreiding. Voor al deze initiatieven wordt de initiatiefnemer op basis van de Omgevingswet aangemoedigd tot organiseren van participatie met stakeholders vóórdat de aanvraag van een omgevingsvergunning wordt ingediend. Hiervoor geldt een zogeheten aanvraagvereiste: de initiatiefnemer moet in de aanvraag om een omgevingsvergunning aangeven of, en zo ja, hoe er overleg is geweest met de omgeving. Als er overleg is geweest, moet de initiatiefnemer aangegeven wat er met het resultaat van de participatie is gedaan.19 Participatie is als aanvraagvereiste bij een omgevingsvergunning vormvrij; er zijn geen vaste eisen aan de manier waarop participatie wordt vormgegeven. Om initiatiefnemers hierin te ondersteunen, denkt de gemeente actief met initiatiefnemers mee hoe stakeholders het best betrokken kunnen worden en geeft zij tips op de website.20 Daarnaast werkt de gemeente aan een handreiking over welke vorm van participatie bij welk type project wenselijk is. Zo volstaat het bijvoorbeeld om bij het plaatsen van een dakkapel de directe buren te informeren, terwijl bij grotere projecten meer uitgebreide participatie vereist kan zijn.
Er wordt sinds 2025 gewerkt aan een verfijning en verbetering van een eerste concept van de Handreiking participatie voor initiatiefnemers. Deze verbeteringen lopen parallel aan de opzet van de participatievisie voor de gemeentelijke organisatie. Het is de intentie van de ambtelijke organisatie om na afronding van dit rekenkameronderzoek aan externe partijen (initiatiefnemers) te vragen om de handreiking te toetsen. De aldus te verkrijgen inzichten dragen bij aan de definitieve versie voor deze handreiking participatie voor initiatiefnemers. Deze zal op zijn vroegst in het tweede kwartaal van 2026 worden vastgesteld, eerst door de directie van de ambtelijke organisatie en vervolgens door het college van B&W.21 Bij het toetsen van een vergunningsaanvraag kan de gemeente normaliter geen oordeel geven over de kwaliteit van de participatie die de initiatiefnemer heeft georganiseerd, omdat deze vormvrij is.22 In de praktijk zijn er grote verschillen hoe initiatiefnemers participatie vormgeven. Daarbij geldt dat grote bedrijven (zoals aannemers en projectontwikkelaars) vaak goed weten wat ze aan participatie moeten doen. Ze huren daar soms een extern gespecialiseerd bureau voor in. Maar dit geldt veelal niet voor de kleinere aannemers of voor particulieren. Voor hen is het inrichten van participatie vaak nieuw.
Hoewel de initiatiefnemer verantwoordelijk is voor de participatie rond zijn/haar initiatief, merken medewerkers wel dat klachten bij de gemeente komen als omwonenden niet goed zijn meegenomen door de initiatiefnemers. Ondanks dat participatie een aanvraagvereiste is, is een initiatiefnemer niet verplicht om daadwerkelijk aan participatie te doen. Het niet organiseren van participatie is geen grond voor de gemeente om een aanvraag buiten behandeling te stellen of te weigeren.23 19 Gemeente Westland (2022). Beleidsnota Participatie onder de Omgevingswet 2022. 20 Geraadpleegd via: https://www.gemeentewestland.nl/aanvragen-en-regelen/wonen-bouwen-en- verbouwen/omgevingswet/participatie 21 Voor zover bekend heeft de raad geen rol in het vaststellen van de handreiking. Een reden daarvoor is dat het gaat om de uitwerking van beleid. 22 De handreiking bevat ook geen aanwijzingen voor de invulling van de participatie. Als er sprake is van grote initiatieven, BOPA’s waarvoor de raad participatie verplicht heeft gesteld, zijn er wel richtlijnen en voorwaarden. Later in deze rapportage wordt daar aandacht aan besteed. 23 Het is op zich merkwaardig dat participatie een aanvraagvereiste is, terwijl de initiatiefnemer niet verplicht is daadwerkelijk participatie te laten plaatsvinden. Dit volgt echter uit de wet; Klopt.
Onder de Omgevingswet geldt dat participatie een aanvraagvereiste is (art. 7.4 Omgevingsregeling), maar de aanvraag moet alleen vermelden óf er participatie heeft plaatsgevonden en hoe. Het daadwerkelijk organiseren van participatie is niet verplicht. Het ontbreken van participatie is geen grond om een aanvraag buiten behandeling te stellen of te weigeren. Feitenrapport Er is hierop één uitzondering, namelijk initiatieven die afwijken van het omgevingsplan, zogenaamde buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (BOPA’s). De gemeenteraad heeft de bevoegdheid om BOPA’s aan te wijzen waarvoor participatie verplicht is. De gemeenteraad van Westland heeft hier gebruik van gemaakt en de gevallen waarbij participatie verplicht is vastgelegd in een beleidsregel ‘Participatieverplichting initiatiefnemers’ (2022). Dit gaat om omvangrijke activiteiten waarvan de gemeente aanneemt dat ze een grote impact op de omgeving hebben.
Hieronder staan enkele voorbeelden:24 Huisvesting van arbeidsmigranten Horecavoorzieningen (indien het bruto-vloeroppervlak meer dan 250 m2 is) Gebedshuizen en scholen (indien het bruto-vloeroppervlak meer dan 500 m2 is) Woningbouw met meer dan 20 woningen of een bouwhoogte hoger dan 13 meter Nieuwe bedrijven of bedrijfskantoren Gebouwen op het strand of binnen natuurgebieden Voor die specifieke gevallen - waarin participatie door initiatiefnemers verplicht is gesteld - moet de aanvrager “participatiegegevens overleggen”, zo stelt de beleidsregel. In het participatiebeleid staan beoordelingscriteria die het college [...] zal gebruiken om te bepalen of de overgelegde participatiegegevens voldoende zijn en of de initiatiefnemer, in het geval participatie verplicht is, hiermee aan zijn verplichting tot het indienen van participatiegegevens heeft voldaan.” Wel geldt: “In alle gevallen geldt dat aan de participatie geen eisen worden gesteld, het is vormvrij.” Daarmee wordt bedoeld dat de initiatiefnemer verantwoordelijk is om een adequate vorm te kiezen waarin participatie bij de voorbereiding van een aanvraag plaatsvindt. De gemeente beoordeelt alleen aan de hand van de eerdergenoemde beoordelingscriteria of de initiatiefnemer in voldoende mate participatie heeft georganiseerd.
Hiervoor wordt onder meer gekeken naar het aantal betrokkenen dat is meegenomen in het georganiseerde participatietraject, welke participatiemiddelen zijn ingezet om betrokkenen uit te nodigen om te participeren en hoe de initiatiefnemer is omgegaan met de participatie-uitkomsten.25 De gemeente probeert initiatiefnemers die participatie moeten organiseren te ondersteunen met tips en adviezen over hoe zij participatie kunnen vormgeven. De gemeente heeft hiervoor, zoals hierboven al beschreven, een webpagina26 ingericht en werkt aan een handreiking. Daarnaast is er ook participatie door/vanuit initiatiefnemers mogelijk zonder dat sprake is van (een verplichting van) een omgevingsvergunning. Als dat gaat over het overnemen van gemeentelijke taken, dan is dat geregeld met het zelfbeheer en het uitdaagrecht. Voor ‘lichtere’ vormen van participatie door/vanuit initiatiefnemers waarbij het niet gaat om taken van de gemeente overnemen, is in het huidige beleid niets afzonderlijks geregeld. Naar indruk van de gemeente weten initiatiefnemers de participatieadviseurs van de gemeente steeds beter en vaker te vinden voor participatieadvies. De adviseurs kijken met de initiatiefnemers mee en adviseren over de inzet van participatie bij hun initiatief. 24 | Gemeente Westland (2022). Beleidsregel participatieverplichting initiatiefnemers Westland 2022. 25 | Gemeente Westland (2022).
Beleidsnota Participatie onder de Omgevingswet. 26 | https://www.gemeentewestland.nl/aanvragen-en-regelen/wonen-bouwen-en-verbouwen/omgevingswet/participatie pagina 13/45 | April 2026 | PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Feitenrapport 2.7 | Verzwaard adviesrecht door de gemeenteraad Een doel van de Omgevingswet is het versnellen van besluitvorming over aanvragen voor een omgevingsvergunning. De overheid moet een initiatiefnemer voortvarend bedienen en slepende en langdurige procedures vermijden, zo is de gedachte. Binnen de reguliere procedure dient de omgevingsvergunning binnen acht weken te worden verleend.27 Het verlenen van omgevingsvergunningen gebeurt door het college van B&W. Er geldt echter een belangrijke uitzondering: bij een buitenplanse omgevingsplanactiviteiten (BOPA) kan de gemeenteraad een verzwaard adviesrecht hebben. Dit betekent dat de raad een bindend advies kan uitbrengen aan het college, waar het college zich aan moet houden. Bij een negatief advies van de raad mag de vergunning niet worden verleend. En omgekeerd: als de raad positief adviseert, moet de vergunning worden verleend. Het verzwaard adviesrecht is van toepassing op grote initiatieven met aanzienlijke impact op de omgeving.
Het wordt wenselijk geacht om de gemeenteraad bij deze zwaardere gevallen te betrekken, vanwege de complexiteit en vele belangen die hierbij spelen.28 De lijst van gevallen waarvoor dit geldt, komt grotendeels overeen met de BOPA’s waarvoor de gemeenteraad participatie verplicht heeft gesteld (zoals opgenomen in de Beleidsregel participatieverplichting initiatiefnemers, zie paragraaf 2.6). Toch zijn dit niet per definitie dezelfde lijsten: er bestaat overlap, maar er zijn ook uitzonderingen. Volgens artikel 24 van de Beleidsregel verzwaard adviesrecht is een bindend advies van de raad bijvoorbeeld niet vereist bij tijdelijk gebruik van gronden of (bouw)werken voor een termijn van maximaal 10 jaar. Van dit verzwaard adviesrecht is sinds 1 januari 2024 sprake. Vanuit de gemeentelijke organisatie wordt gemeld dat de indruk bestaat dat sommige initiatiefnemers zich gehaast hebben om nog voor die datum een vergunning aan te vragen, zodat dit verzwaard adviesrecht nog niet op hun initiatief van toepassing was. Vanaf 2024 is er (tot eind 2025) drie keer sprake geweest van een procedure voor verzwaard adviesrecht. Niet al die procedures waren ten tijde van dit onderzoek al in de raad behandeld. 2.8 | Beantwoording onderzoeksvraag In dit hoofdstuk is ingegaan op het participatiebeleid van de gemeente Westland .
De eerste deelvraag kan op basis van de bevindingen als volgt worden beantwoord: Deelvraag 1. Hoe ziet het participatiebeleid van Westland eruit, hoe zijn de (uitvoerings-) protocollen uitgewerkt en wanneer zijn deze ingegaan? 27 | Gemeente Westland (2022). Beleidsregel verzwaard adviesrecht Westland. 28 | Gemeente Westland (2022). Beleidsregel verzwaard adviesrecht Westland, p. 6. pagina 14/45 | April 2026 | PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Feitenrapport pagina 15/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland De gemeente Westland heeft verschillende relevante beleidsdocumenten: een participatieverordening, een regeling voor het uitdaagrecht, een beleidsnota Participatie onder de Omgevingswet en een participatie-toolbox. Het beleid is vooral gericht op de fysieke leefomgeving; voor het sociaal domein of andere beleidsterreinen is onduidelijk welke kaders gelden. Er is nog geen uitgewerkt beleid voor de omgang van de gemeente met initiatieven uit de samenleving. De gemeente had het voornemen om in deze bestuursperiode een algemene visie voor participatie te maken. De ontwikkeling daarvan is in 2025 tijdelijk gestopt, mede om de uitkomsten van dit rekenkameronderzoek te kunnen benutten bij het opstellen van die nieuwe visie. Al met al is er momenteel geen samenhangend en geactualiseerd beleidskader voor participatie.
Aan deze deelvraag zijn normen gekoppeld. Toetsing van de bevindingen aan de normen geeft het volgende resultaat: Normen met betrekking tot het beleid Bevinding De gemeente Westland beschikt over actueel en helder participatiebeleid. Negatief Er zijn duidelijke spelregels en randvoorwaarden voor participatie. Neutraal De gemeente beschikt op dit moment niet over een actueel en helder participatiebeleid, omdat een overkoepelende participatievisie voor alle domeinen nog in ontwikkeling is en het bestaande beleid zich met name beperkt tot de fysieke leefomgeving. Dit resulteert daarom in een negatieve beoordeling van de eerste norm. Het oordeel over de tweede norm is neutraal. De gemeente Westland heeft spelregels en randvoorwaarden voor participatie vastgelegd in verschillende documenten. Tegelijkertijd zijn deze niet altijd concreet uitgewerkt of verplicht gesteld. Participatie is in veel gevallen vormvrij en er ontbreken duidelijke (kwaliteits)eisen, waardoor variatie in de uitvoering ontstaat. De gemeente heeft spelregels en randvoorwaarden voor participatie opgesteld, maar deze bieden voor de medewerkers te weinig houvast. Feitenrapport pagina 16/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland 3.
Invulling en uitvoering van participatie 3.1 Inleiding Het vorige hoofdstuk beschreef hoe het beleid en de organisatie van participatie in de gemeente Westland zijn opgezet. Dit hoofdstuk gaat in op de invulling en uitvoering van participatie. Wij baseren ons daarbij op relevante documenten en informatie uit interviews met de bestuurlijk portefeuillehouder, raadsleden en medewerkers die betrokken zijn bij participatie. Deze informatie verdiept het inzicht in het beleid (deelvraag 1) en de wijze waarop dat wordt bekostigd (deelvraag 2) en uitgevoerd (deelvraag 3). Daarnaast biedt dit hoofdstuk een overzicht van opvattingen van raadsleden over participatie. Dat betreft zowel hun ervaringen met participatie, een oordeel over de waarde van de inbreng op het beleid vanuit de gemeenschap als hun mening over het huidige en gewenste beleid. Deze informatie is verkregen op basis van gesprekken met een raadslid van (vrijwel) elke fractie.29 Deze informatie is van belang voor de beantwoording van de vierde deelvraag. 3.2 Beeld van participatie in de gemeentelijke organisatie Participatie heeft zich binnen de gemeente Westland volgens de betrokken medewerkers in de afgelopen jaren sterk ontwikkeld.
Zij geven aan dat participatie binnen de organisatie nog niet door alle afdelingen en teams als vanzelfsprekend wordt opgepakt, maar dat er wel sprake is van een groeiend interesse en enthousiasme; zowel juristen, medewerkers van het omgevingsloket, de bouwplantoetsers en teams binnen het sociaal domein worden steeds proactiever op het onderwerp participatie.30 Tegelijkertijd, zo noemen verschillende geïnterviewde medewerkers, zijn er ook medewerkers die liever zo min mogelijk ruimte voor participatie willen geven, die participatie vooral ‘lastig’ vinden, omdat het de uitvoering van plannen kan beïnvloeden. Naar zeggen van onze respondenten wordt deze groep steeds kleiner. Medewerkers van het participatieteam31 geven aan dat het belang van participatie breed erkend wordt in de organisatie, maar dat het nog een leerproces is om participatie in de praktijk passend op te pakken en uit te voeren. Zij zien dit als een collectieve verantwoordelijkheid van bestuur en organisatie. Medewerkers noemen verschillende overwegingen om belang te hechten aan participatie.
Deze zijn: Het ophalen van de nodige en meer kennis en ervaring van betrokkenen in een omgeving of gebied; Het komen tot een beter en passend plan of beleid; Inwoners voelen zich meer betrokken en gehoord; Participatie draagt eraan bij dat het vertrouwen in de gemeente, overheid en echt samenwerken groeit (als zien de medewerkers ook dat participatie niet per se tot consensus leidt). 29 De fractie van Forum voor Democratie heeft aangegeven geen behoefte te hebben aan een gesprek. Verder is gesproken met een lid van de fractie van de VVD die kort na het gesprek deze fractie heeft verlaten. 30 Gemeente Westland (2025). Interview gemeente. 31 Het participatieteam bestaat uit vaste participatieadviseurs die binnen de gemeente verantwoordelijk is voor het adviseren van projectleiders, beleidsmedewerkers en andere collega’s hoe participatie het beste vormgegeven kan worden. Meer informatie over het participatieteam staat in paragraaf 3.4.
Feitenrapport pagina 17/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland Participatie, zo stellen medewerkers die wij spraken, is niet in ieder project passend. De meerwaarde hangt af van de speelruimte van de bestuurder om keuzes te maken. Participatie moet niet worden ingezet wanneer de uitkomst vooraf al vaststaat.32 Medewerkers zien dat de gemeente Westland in participatietrajecten steeds meer ruimte wil te geven aan initiatiefnemers. Alhoewel de meeste participatieprojecten op het niveau van ‘informeren’ en ‘raadplegen’ zitten, geven medewerkers aan dat zij zien dat steeds vaker met ‘hogere’ niveaus van de participatieladder wordt geëxperimenteerd. Ook zien zij dat inwoners steeds mondiger worden, meer inspraak willen en meer kunnen participeren. Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat binnen de organisatie verschillende opvattingen bestaan over de juiste vorm en werkwijze om participatie goed vorm te geven. De meeste medewerkers kennen de toolkit voor participatie, maar vinden een juiste toepassing in specifieke situaties lastig. De inzet van de participatieadviseurs wordt ervaren als goede ondersteuning. Sommige respondenten vinden dat het huidige participatiebeleid te beperkt is.
Het beleid is destijds opgesteld in het kader van de Omgevingswet, maar biedt volgens hen onvoldoende kaders voor de bredere participatievraagstukken waar de gemeente mee te maken heeft. Er zijn binnen de organisatie nog geen specifieke praktische spelregels voor het wel of niet inzetten van participatie. Er is behoefte aan nieuw beleid en duidelijke kaders, zowel bij de gemeenteraad, het college als de ambtelijke organisatie Dit is een belangrijke reden waarom de gemeente Westland nu aan een nieuwe participatievisie werkt. 3.3 Rollen en taken In hoofdstuk 2 is beschreven dat de gemeente in de beleidsnota ‘Participatie onder de Omgevingswet’ voor zichzelf drie rollen onderscheidt: Opsteller van Omgevingsvisieprogramma en Omgevingsplan. Beoordelaar Omgevingsvergunning. Betrokkene bij participatietrajecten van derden. Over de taakverdeling van raad en college is voor een aantal stukken en stappen in het kader van de Omgevingswet (o.m. Omgevingsvisie, Programma en Omgevingsplan) aangegeven welke rollen raad respectievelijk college daarbij hebben. In de huidige gemeentelijke beleidsdocumenten is niets opgenomen over een rol- of taakverdeling tussen raad en college wat betreft (voorbereiding, uitvoering of evaluatie van) participatie in algemene zin.
Wel stelt artikel 170 van de Gemeentewet dat de burgemeester toeziet op de kwaliteit van procedures op het vlak van burgerparticipatie. 3.4 Organisatorische ondersteuning van participatie Als binnen een gemeentelijk project participatie gewenst of vereist is, maakt de projectleider een participatieplan waarin staat wat de participatievorm wordt, hoeveel invloed participanten kunnen uitoefenen en welke middelen gebruikt gaan worden. Voor het vormgeven en uitvoeren van de participatie kan de projectleider een beroep doen op advisering en ondersteuning van communicatieadviseurs en participatieadviseurs. Deze adviseurs zijn op afroep in te schakelen, maar 32 In dat geval ligt het voor de hand om betrokkenen wel te informeren. Dit geldt veeleer als communicatie dan als participatie.
Feitenrapport pagina 18/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland proberen participatie ook proactief te promoten en stimuleren, onder meer via intranet en door actieve samenwerking met beleidsteams. Volgens deze adviseurs zijn er nog stappen te zetten om medewerkers bewuster te maken. Zo bestaat er de wens om een e-learning voor medewerkers te ontwikkelen, gericht op verantwoordelijkheden en kennis over wat participatie inhoudt. Zoals beschreven in paragraaf 2.5.2 heeft de gemeente een participatie-toolbox. Onderdeel daarvan is een sjabloon voor het op te stellen participatieplan. Het participatieteam kan ondersteunen bij het opstellen van een participatieplan met onder andere de omgevingsanalyses, uitgevoerd met Citisens- betrokkenheidsprofielen. Daarnaast worden volgens het participatieteam waar mogelijk en relevant signalen opgehaald bij en via wijkmanagers, sociaal makelaars, boa’s, het bedrijvenloket, consulenten, inwoners, ondernemers en het Westland Panel. Budget, capaciteit en deskundigheid Participatie wordt op verschillende manieren bekostigd. Het participatieteam heeft een eigen budget dat het mogelijk maakt om ondersteunende tools voor participatie aan te schaffen. Momenteel werkt het team samen met een bureau aan de ontwikkeling van een Participatievisie en praktische handvatten voor interne en externe initiatiefnemers.
Ook de ontwikkeling van deze visie wordt betaald uit het budget van het participatieteam. Binnen het actieplan Overal Actief wordt een deel van het budget gereserveerd voor communicatie en participatie. Dit budget is onderdeel van het totale projectbudget, waarmee ook de deelprojecten worden gefinancierd. In veruit de meeste gevallen maakt het faciliteren van participatie deel uit van het totale projectbudget. Dat betekent dat een projectleider voor het starten van een project de benodigde investeringen in participatie moet begroten. In de praktijk wordt ervaren dat sommige projectleiders liever lagere inspanningen rond participatie verrichten, om zo het projectbudget niet te veel te belasten. Ook wordt wel aangenomen dat het geld dat wordt besteed aan participatie ten koste gaat van het budget voor de realisatie (bijvoorbeeld minder speeltoestellen in de speeltuin). In de gevallen waarin de gemeente louter een faciliterende rol heeft bij gebiedsontwikkelingen staan particuliere initiatiefnemers, zoals een projectontwikkelaar, zelf aan de lat om participatie te organiseren en te betalen. Middelen voor participatie betreffen niet alleen budget, maar ook capaciteit en deskundigheid. Sommige medewerkers vinden dat er meer capaciteit naar participatie moet gaan, omdat de uitvoering van participatie kwetsbaar is, omdat projectleiders participatie ‘erbij moeten doen’.
En als projectleiders onverhoopt uitvallen dan wordt het meestal niet opgevangen. Participatieadviseurs bieden ondersteuning in trajecten, maar pakken bewust geen leidende rol. Daarmee is de participatie sterk afhankelijk van de persoon van de projectleider. 3.5 Intern leren en evalueren Het is de bedoeling dat participatietrajecten na afronding worden geëvalueerd, zowel met deelnemers aan participatie als binnen een projectteam. De resultaten hiervan kunnen (zo stelt de verordening) worden vastgelegd in een verslag en dan worden teruggekoppeld aan de projectleiders en eindverantwoordelijke voor participatie. De inzichten uit evaluaties worden door het participatieteam gebruikt in toekomstige projecten. Feitenrapport pagina 19/45 April 2026 PBLQ – Feitenrapport Participatie in Westland De praktijk is weerbarstiger dan de theorie – het evaluatieproces verloopt lang niet altijd zo. Voor dit onderzoek is gevraagd naar evaluatieverslagen. Uiteindelijk zijn er slechts twee evaluatieverslagen aangeleverd. Als evaluaties plaatsvinden, blijft dat veelal beperkt tot informeren over het doorlopen proces. Om het leerproces te ondersteunen, worden er (intern) veel gesprekken gevoerd waarin wordt gereflecteerd op de opgedane ervaringen/praktijkvoorbeelden (casuïstiek).
Op basis van hun ervaringen onderscheiden de door ons gesproken medewerkers de volgende leerpunten en ambities: Participanten dienen daadwerkelijk invloed te ervaren en te kunnen uitoefenen. Het moet duidelijk zijn wat er met de inbreng gebeurt. Ook als er niks mee wordt gedaan moet dat onderbouwd worden. Door goede onderbouwing krijgen participanten meer begrip als de gemeente niet aan alle aanbevelingen uit proces opvolging geeft. De opbrengsten van participatie zijn nog niet structureel zichtbaar in de stukken. De raad vraagt hier wel geregeld naar. Er moet meer duidelijkheid komen over de rollen van de organisatie, college en raad. Medewerkers weten bijvoorbeeld niet altijd wie verantwoordelijk is voor het participatieproces, de vorm, het bepalen van de participatieruimte, hoeveelheid, invloed, de terugkoppeling en bijvoorbeeld al de praktische zaken, zoals het reserveren van een ruimte voor een participatieavond. De visie en werkwijze moeten deze onduidelijkheden wegnemen. Er is ook behoefte aan een blauwdruk waarin afspraken staan over de stappen die moeten worden genomen in een participatieproces, wie wanneer betrokken is en welke rol raad en college hebben. 3.6 Betrokkenheid van college en raad Participatie is niet expliciet benoemd als taak van een specifieke bestuurder. Formeel valt het onder de portefeuille ‘communicatie’.