Nota van Bevindingen

10. Risico’s

De wettelijk in BBV voorgeschreven paragrafen zijn volledig, duidelijk en consistent opgezet? Zijn er paragrafen over openbaarheid (3.5 WOO, vanaf jaarverslag 2022) en rechtmatigheid (vanaf jaarverslag 2023, notitie paragraaf bedrijfsvoering CieBBV) opgenomen? Zijn er andere paragrafen opgenomen, is de achtergrond daarvan toegelicht en zijn ze kwalitatief vergelijkbaar met de wettelijke paragrafen? 54

Onderwerp

Vragen/Norm In de paragraaf weerstandsvermogen is aangegeven hoe het risicomanagement vorm krijgt De risico’s van beleidskeuzes zijn benoemd. Wordt er bij risico’s in de programma’s naar de paragrafen verwezen en omgekeerd? Zijn kansen en onzekerheden in relatie tot maatschappelijke opgaven in de programma’s benoemd (Noordermeer, TPC 2023/2)?

11. Financiële positie

Wordt een beeld van de vermogenspositie geschetst? De meerjaren balans is aanwezig en toegelicht. Is duidelijk welke reserves en voorzieningen er zijn? De meerjaren ontwikkeling van reserves en voorzieningen is toegelicht, inclusief terugblik? De verplichte financiële kengetallen zijn opgenomen. Is er een toelichting op de financiële kengetallen waaruit blijkt hoe de financiële positie van de gemeente zich ontwikkelt. Is er een verwijzing naar de houdbaarheidstest gemeentefinanciën van de VNG? Wordt de samenhang tussen baten en lasten, investeringen en vermogen uitgelegd?

12. Duidelijkheid

Is voor raadsleden duidelijk hoe de begrotingscyclus er uit ziet?

begrotingscyclus Weet de raad hoe te sturen op de cyclus? Weet de raad welke invloed ze kunnen hebben op de documenten in de cyclus? Is voor raadsleden duidelijk wat ze bij welk document vaststellen? 13. Rol raad bij opzet

Heeft de raad invloed op de structuur van de begroting, bijvoorbeeld op de programma’s?

documenten Heeft de raad aangegeven hoe de programmabegroting te gebruiken bij sturing? Bijvoorbeeld via indicatoren en de financiële verordening? 55

Onderwerp

Vragen/Norm Zijn de financiële beleidsnota’s en verordeningen actueel?

14. Behandeling

Hoe worden de stukken voorbereid en behandeld?

stukken in de raad 15. Expertise raadsleden Hebben raadsleden voldoende mogelijkheden om financiële expertise te verwerven? 16. Burgers

Worden burgers actief betrokken bij de financiële documenten? Welke middelen zet de gemeente in om burgers in het begrotingsproces te betrekken?

17. Aanbevelingen 2018 Zijn aanbevelingen opgevolgd en zo niet is dat ooit toegelicht? Gebruikers vinden de opgevolgde aanbevelingen een verbetering. 18. Brede welvaart

Is er een vorm van toelichting op duurzaamheid en brede welvaart opgenomen in de begroting en verantwoording

56

Bijlage 3: Begrippenlijst De begrippenlijst bespreekt begrippen die in dit rapport zijn gebruikt. Waar mogelijk zijn teksten uit de begrippenlijst in de begroting 2025 van Westland opgenomen. Verder is gebruik gemaakt van het Lexicon dat de Rekenkamer Nijmegen in 2017 maakte of zijn eigen woorden gebruikt. Begrip

Toelichting

Activa

De bezittingen van de gemeente, uitgedrukt in geld en op de balans opgenomen.

Afschrijvingen

De jaarlijkse waardevermindering door het gebruik van de investering.

Afwijkingenrapportage

De naam van een tussenrapportage in de gemeente Westland in 2024 waarin alleen financiële afwijkingen ten opzichte van de begroting zijn toegelicht.

Auditcommissie

Een commissie van de gemeenteraad die als doel heeft de kwaliteit van de financiële informatievoorziening en de interne beheersing van de gemeente te bewaken. De commissie rapporteert daarover aan de gemeenteraad.

Autorisatie

Besluit van de gemeenteraad om een begroting of deel daarvan vast te stellen.

Balans

Weergave van de omvang en samenstelling van het vermogen. Op de linkerzijde van de balans staan de bezittingen, op de rechterzijde staat hoe de bezittingen zijn gefinancierd (hoe daarvoor is betaald).

Baten

Eenvoudig gezegd: alle inkomsten die betrekking hebben op het begrotingsjaar, onafhankelijk van de vraag wanneer de inkomsten zijn ontvangen en of ze met dienstverlening te maken hebben. Ook boekwinsten op verkocht bezit vallen onder baten. Een bijzonderheid is dat wanneer gemeenten geld uit de reserves halen om te besteden dat boekhoudkundig ook als baten wordt gezien.

BBV

Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten. Dit zijn de wettelijke bepalingen over de manier waarop gemeenten moeten administreren en rapporteren.

57

Begrip

Toelichting

Begrotingsneutrale mutaties

Term in de afwijkingenrapportages van Westland. Het gaat om aanpassingen van de begroting die noodzakelijk zijn, zowel naar boven als naar beneden. Omdat de wijziging van baten en lasten precies even groot zijn, ontstaat er geen extra tekort of overschot op de begroting.

Beïnvloedbare begrotingsruimte of

Dat deel van baten of lasten waar de gemeenteraad de vrijheid heeft om keuzes te maken.

budgetten

Er is dan geen wettelijke verplichting of eerder besluit dat een onvermijdelijk beslag legt op in te zetten baten of lasten zoals bij rente en afschrijvingen of bij bijvoorbeeld bijstandsuitkeringen of jeugdzorg.

Bovenwettelijke regelingen

Diensten of uitkeringen waarbij de gemeenteraad heeft besloten meer te doen dan volgens de landelijke wet is vereist.

Brede welvaart

Een welvaartsbegrip waarin niet alleen naar economische groei, maar ook naar sociaal maatschappelijke en ecologische vooruitgang wordt gekeken (CBS).

Commissie BBV

Een landelijke commissie die uitleg en nadere (soms bindende) invulling geeft aan de regels van het BBV.

EMU-saldo

Het geraamde of het gerealiseerde saldo van de ontvangsten en uitgaven van een gemeente. Dit bedrag wordt berekend op transactiebasis en volgens Europese voorschriften.

Financiële positie

Aanduiding voor de ruimte die de gemeente heeft om extra middelen in te zetten op basis van verschillende kengetallen.

Financiering

De middelen die nodig zijn om het bezit (activa) van de gemeente te kunnen betalen

Gemeenschappelijke regeling

Een samenwerkingsverband tussen overheidslichamen (zoals bijvoorbeeld gemeenten) wat op grond van de Wet Gemeenschappelijke Regelingen is opgericht.

Grondexploitatie

Een ruimtelijk plan, voorzien van een financiële onderbouwing. Ook wel GREX

Houdbaarheidstest VNG

Een financieel model van de VNG waarin een indicatie is gegeven of een gemeente ook op langere termijn haar taken met de beschikbare middelen kan blijven uitvoeren.

58

Begrip

Toelichting

Incidentele baten en lasten

Baten en lasten die in regel maar in een jaar voorkomen. In sommige gevallen kan het zijn dat het gaat om baten en lasten die twee tot drie jaar voorkomen en daarna weer vervallen.

Inkomsten

De in een jaar op de bankrekening ontvangen gelden onafhankelijk van de vraag waar die inkomsten betrekking op hebben.

Investeringen met economisch nut

Alle investeringen die bijdragen aan de mogelijkheid middelen te verwerven en/of die verhandelbaar zijn.

Investeringen met maatschappelijk nut

Alle investeringen in fysieke goederen die geen bron van te verwerven middelen zijn maar wel een maatschappelijk doel, vaak in de openbare ruimte, dienen. Denk aan speeltoestellen of verkeerslichten.

Investeringen gedekt door tarieven

Investeringen in riool- en watersystemen en daarnaast investeringen voor de afvalinzameling. De kapitaallasten van deze investeringen komen terug in de riool- en afvalstoffenheffing.

Investeringskrediet

Het geraamde totale budget voor een investering dat de gemeenteraad moet goedkeuren.

Investeringssubsidies

Geldelijke bijdragen van derde partijen ter dekking van een deel van de uitgaven voor een investeringsproject.

Investeringsuitgaven

De betalingen die in een jaar worden gedaan voor de realisatie van investeringen.

Kadernota (voor begroting)

Een richtinggevend document met de uitgangspunten en keuzes die de raad aan het college meegeeft om de begroting voor het eerstvolgende jaar op te stellen.

Kapitaalgoederen

Spullen die de gemeente nodig heeft om de diensten en goederen die zij levert aan inwoners te kunnen produceren. Daarbij gaat het om grotere zaken zoals wegen, riolering, water, groen en gebouwen.

Kapitaallasten

De lasten die ontstaan uit de afschrijvingen en toe te rekenen rente van investeringen.

59

Begrip

Toelichting

Kasstroom(overzicht)

Een financieel overzicht waarin is aangegeven door welke oorzaken de bankrekening van de gemeente is veranderd. Hierbij is onderscheid zichtbaar tussen de dagelijkse uitgaven en inkomsten, de uitgaven en inkomsten die te maken hebben met investeringen en de uitgaven en inkomsten die te maken hebben met opnemen of aflossen van leningen en betalingen van dividenden.

Kostendekkende dienstverlening

Gemeentelijk diensten waarvoor de burger direct, zoals bij paspoorten, of via een jaarlijkse heffing, zoals bij afval, voor de kosten die de gemeente maakt betaalt.

Kostensoorten

Een indeling van uitgaven naar wat er mee wordt betaald, bijvoorbeeld personeel, rente, energie.

Kostenverhaal

Een procedure om de gemeentelijke investeringen die nodig zijn om in een gebied openbare voorzieningen aan te leggen (deels) op de projectontwikkelaar die grond bezit te verhalen.

Lasten

Eenvoudig gezegd: alle uitgaven en waardeverliezen die betrekking hebben op het begrotingsjaar, onafhankelijk van de vraag wanneer de uitgaven zijn gedaan en of ze met dienstverlening te maken hebben. Ook boekverliezen op verkocht bezit vallen onder lasten. Een bijzonderheid is dat wanneer gemeenten sparen door ‘te storten’ in de reserves dat boekhoudkundig ook als lasten wordt gezien.

Lopende investeringen

Investeringen waarvoor de raad al toestemming heeft gegeven maar die nog in uitvoering zijn.

Lopende taken

Dat deel van het takenpakket dat de gemeente het hele jaar door en ieder jaar uitvoert, meestal zonder dat er bijzondere aandacht van de politiek voor nodig is.

Meerjaren investeringsprogramma

Beleidsdocument waarin alle investeringen voor het begrotingsjaar en de drie daarop volgende jaren zijn opgenomen. Dit gaat zowel over nieuwe investeringen en de bijbehorende kredieten als over de uitgaven die voor alle nieuwe en al eerder goedgekeurde investeringen worden gedaan.

Onrechtmatigheid

Een besluit en/of financiële transactie door de gemeente dat niet in overeenstemming is met de vastgestelde begroting of niet voldoet aan de wettelijke vereisten. 60

Begrip

Toelichting

Opdracht (als term in de begroting)

Een afgebakende activiteit om een bepaald resultaat, een document of overeenkomst tot stand te brengen.

Opdrachtgericht werken

Een werkwijze waarin geprobeerd wordt om via opdrachten zowel focus op de uit te voeren taken te houden en de werkdruk voor medewerkers beheersbaar te houden (2023R/113).

Opgave

Een gemeentelijke taak die volgens gesprekspartners voor het college politieke prioriteit heeft.

P&C-cyclus

P&C staat voor ‘planning & control’, waarbij control beheersen betekent. De jaarlijkse cyclus van begroten, rapporteren en verantwoorden over doelen en ingezette middelen. De doorlooptijd van één cyclus loopt over drie jaar.

Paragrafen

Een wettelijk begrip: Het gaat om verdiepende toelichtingen op onderwerpen die veelal dwars door het gemeentelijke takenpakket heen lopen, met daarbij vooral aandacht voor kansen en bedreigingen op die onderwerpen.

Perspectiefnota / -brief

Zie Kadernota.

Prestatie-indicatoren

Meestal in een getal weergegeven feit over door de gemeente geleverde diensten of gerealiseerde maatschappelijke effecten.

Product

Westland: Gemeentelijke taak zonder bijzondere politieke prioriteit. Dat zegt overigens niets over het financiële of maatschappelijke belang van die taak.

Programma (-deel)

Een wettelijk begrip: Een samenhangend geheel van activiteiten in de gemeentebegroting.

Rechtmatigheid

De vraag of besluiten en/of financiële transacties door de gemeente in overeenstemming zijn met de vastgestelde begroting en voldoen aan de daaraan te stellen wettelijke vereisten.

Reserves

Spaarpotten voor toekomstige tegenvallers of toekomstige projecten waar de gemeenteraad vrij over kan beslissen.

Reserve mutatie

Een verandering van de reserve door geld in te zetten voor een doel of door extra te sparen en waarvoor goedkeuring van de gemeenteraad is vereist. 61

Begrip

Toelichting

Resultaatbepaling

In het bedrijfsleven: het vaststellen van de winst of het verlies. Anders gezegd: het vaststellen van het bedrag dat overblijft nadat alle financiële transacties die betrekking hebben op het afgelopen begrotingsjaar in zijn verwerkt. Dit is de bevoegdheid van het college van B&W.

Resultaatbestemming

In het bedrijfsleven: de winstverdeling. Anders gezegd: het raadsbesluit waarin wordt vastgesteld hoe het na resultaatbepaling overgebleven bedrag in de toekomst wordt gebruikt. Bij een tekort betekent resultaatbestemming feitelijk interen op de spaarpot reserves. Dit is de bevoegdheid van de gemeenteraad.

Saldo

Het verschil tussen baten en lasten. In Westland (2024B/148-149 of2025B/135) is het weergegeven als het verschil tussen lasten en baten. Met andere woorden een positief getal betekent dat er meer lasten zijn dan baten en omgekeerd. Bij de reserves betekent een negatief getal in het saldo dat er geld uit de spaarpot is gehaald en een positief getal dat er gespaard is.

Samenwerkingsverband

Een organisatie of netwerk van organisaties waar de gemeente actief in deelneemt om maatschappelijke doelen te bereiken.

Sisa-bijlage

Staat voor Single Information, Single Audit. Een door het rijk voorgeschreven overzicht waarin de voortgang van de bestedingen van de specifieke uitkeringen wordt verantwoord. De achterliggende gedachte is dat op deze manier aan alle ministeries die specifieke uitkeringen hebben verstrekt in een keer verantwoording wordt afgelegd.

Sociaal Domein

Verzamelnaam voor taken rondom de bijstand, begeleid werk, Wmo, jeugdzorg en welzijnswerk.

Solvabiliteit

Kengetal over de vermogenspositie van een onderneming en ook de gemeente. Het geeft de verhouding tussen de reserves (het eigen vermogen) en het balanstotaal weer.

Schuldquote

Wettelijk voorgeschreven kengetal dat weergeeft hoe de gemeentelijke schuld na aftrek van vorderingen zich verhoudt tot de gemeentelijke baten zonder de reserves. Een beetje vergelijkbaar met het idee achter de staatsschuld norm op rijksniveau.

62

Begrip

Toelichting

SMART

Smart staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden. Dit is een algemeen gehanteerde norm, waarbij het uitgangspunt is dat aan hoe meer onderdelen wordt voldaan, hoe helderder de informatie is.

Specifieke uitkering (SPUK)

Specifieke uitkeringen zijn uitkeringen van het Rijk die onder bepaalde voorwaarden en voor een bepaald doel aan de gemeente worden verstrekt. Afhankelijk van de voorwaarden kan er een terugbetalingsplicht zijn wanneer het geld niet is uitgegeven. Voorbeelden uit 2023 zijn de Rijksbijdrage voor de Bijstand (Participatiewet) of de uitkering voor opvang van Oekraïners.

Structureel sluitende begroting

Het antwoord op de vraag of de jaarlijks terugkerende baten voldoende zijn om de jaarlijks terugkerende lasten mee te betalen.

Structurele baten en lasten

De lasten die in de regel ten minste voor het begrotingsjaar en de drie daaropvolgende jaren worden begroot. Voor de baten geldt een vergelijkbare regel, waarbij de baten van het gemeentefonds volledig als structureel worden gezien. Zie ook incidentele baten en lasten. Reserves zijn eenmalig, tenzij bijvoorbeeld bedoeld om langdurig kapitaallasten uit te betalen.

Structurele exploitatieruimte

Een percentage waarmee beoordeeld kan worden welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten of structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. De structurele exploitatieruimte wordt berekend door het saldo van de structurele baten en lasten en het saldo van de structurele onttrekkingen en toevoegingen aan de reserves te delen door de totale baten exclusief de reserves.

Taakvelden

Een wettelijk begrip. Eenheid waarin de programma’s of, waarin de eenheden in overzichten en bedragen in het programmaplan, zijn onderverdeeld. Het gaat hier om een inhoudelijke onderverdeling in plaats van een onderverdeling naar kostensoorten zoals personeel).

63

Begrip

Toelichting

Treasury

Alle activiteiten die zich richten op het sturen en beheersen van, het verantwoorden over en het toezicht houden op de financiële vermogenswaarden (aandelen en leningen), de financiële stromen (inkomsten en uitgaven), de financiële positie (hoe staat de gemeente er financieel voor?) en de hieraan verbonden risico’s.

Tussenrapportage

Verzamelnaam voor een document waarin de stand van zaken in een begrotingsjaar is toegelicht.

Uitgaven

De in een jaar op de bankrekening afgeboekte (vermindering van) gelden onafhankelijk van de vraag waar die uitgaven betrekking op hebben.

Verbonden partijen

Wettelijk begrip. Een externe organisatie, hetzij privaat, hetzij publiek, waar de gemeente zeggenschap (bestuurlijk belang) èn financieel belang in heeft.

Voorgenomen investering

Investeringen waarvoor de raad nog geen toestemming heeft gegeven en die nog ambtelijk in voorbereiding zijn.

Voortgangsrapportage

Westland: Rapportagevorm uit 2023 waarin zowel over geld als de voortgang op de doelstellingen werd aangegeven en toegelicht.

Voorzieningen

Spaarpotjes voor toekomstige betalingen waarvan nog niet zeker is hoe hoog die zijn, maar waar wel zeker is dat die betaling moet worden gedaan. Een voorziening vloeit voort uit handelen van de gemeente en de gemeenteraad kan er, anders dan bij reserves, niet over beslissen.

Weerstandsratio

Een verhoudingsgetal waarin de in geld uitgedrukte risico’s die niet in de balans of rekening van baten en lasten kunnen worden verwerkt zijn afgezet tegen de som van de vrij beschikbare reserves en de eventuele ruimte om belastingen te verhogen.

Weerstandsvermogen

Verwijzing naar een wettelijk verplichte paragraaf waarin wordt ingegaan op de risico’s die niet in de balans en rekening van baten en lasten kunnen worden opgenomen en waarin het college toelicht of en hoe die risico’s kunnen worden opgevangen.

64

Bijlage 4: Vragenlijsten De onderstaande vragenlijsten zijn gebruikt als handvat voor het gesprek. Niet iedere vraag is letterlijk zo gesteld. Wel is nagegaan of alle verschillende onderwerpen tijdens het gesprek aan de orde zijn geweest. Vragen raadsleden: ▪

Wat is er gebeurd met raadswerkgroep voor het begrotingsproces?

▪

Hoe is het huidige voorstel voor de programma-indeling tot stand gekomen? Hoe gaat u daar mee om als er meerdere wethouders voor een programma verantwoordelijk zijn?

▪

Wat kunt u vertellen over mogelijkheden die de gemeente c.q. de griffie biedt om kennis op te doen? Hoe en hoe vaak gebeurt dat?

▪

Wat vinden raadsleden van de begrotingswebsite (in 2018 was papier nadrukkelijk voorkeursoplossing)

▪

Wat vinden raadsleden van de begroting als pdf-document in termen van leesbaarheid.

▪

Hebben leeswijzer en begrippenkader/afkortingenlijst waarde voor raadsleden

▪

Welke onderdelen van de begroting leest u? In beeld krijgen: raadsvoorstel, politieke inleiding, programma’s, paragrafen, financiële begroting.

▪

Aan welke aanpassingen of aanvullingen heeft u als raadslid behoefte als u de begroting 2023 en 2024 ziet? (Thema’s: kengetallen, effecten, keuzemogelijkheden)

▪

Bij de kadernota 2024 is discussie gevoerd of de raad die zou moeten vaststellen. Waar zit de kern van de zorg van de raad en wat is uw standpunt daar in?

▪

Iemand heeft gezegd: in max. 20 pagina’s moet je de kern van de begroting kunnen snappen. Wat moet daar dan in staan?

Vragen wethouder: ▪

Wat is er gebeurd met de raadswerkgroep voor het begrotingsproces?

▪

Wat vindt u zelf van de begroting (in pdf-vorm) in termen van leesbaarheid (voor raadsleden en buitenstaanders)?

▪

Hoe is het huidige voorstel voor de programma-indeling tot stand gekomen?

▪

Wat kunt u vertellen over mogelijkheden die de gemeente aan de raad biedt om kennis op te doen? Hoe en hoe vaak gebeurt dat? 65

▪

Bij de kadernota 2024 is discussie gevoerd of de raad die zou moeten vaststellen. Waar zit de kern van de zorg van de raad en wat is uw standpunt daar in?

▪

Wat is uw afdronk van de begrotingswebsite? + Laat de drie varianten van pdf zien en vraag een eerste oordeel.

▪

Waar zitten uw zorgen als het gaat om het begrotingsproces en de voorliggende documenten (niet op ravijnjaar of financiële positie zelf ingaan)

▪

Wat zou u zelf nog als verbeteringen wensen?

Vragen ambtelijke organisatie. ▪

Wat zijn volgens u de belangrijkste wijzigingen in de opzet van de begroting in de afgelopen jaren geweest? Heeft u ooit een toets op taalniveau gedaan?

▪

Wat vindt u zelf van de begroting (in pdf-vorm) in termen van leesbaarheid (voor raadsleden en buitenstaanders)?

▪

Hoe is het huidige voorstel voor de programma-indeling tot stand gekomen?

▪

Op welke manier is de raad betrokken geweest bij het systeem voor de digitale begroting? Wat vindt u zelf van de nu ontwikkelde digitale begroting?

▪

De programma-indeling is niet gelijk aan de portefeuille-verdeling in het college. Andere gemeenten die daar mee te maken hebben noemen de verantwoordelijke wethouders bij de programma’s. Welke keuzes zijn hier gemaakt en hoe ervaart u de bruikbaarheid van de programma-indeling?

▪

Wat in grote lijnen opvalt is dat in tussentijdse documenten en wijzigingsvoorstellen lang niet altijd een koppeling wordt gemaakt met de desbetreffende programma’s. In de voorliggende investeringsvoorstellen was dat bijvoorbeeld alleen maar bij de Hellingbaan gedaan. Hoe komt dat?

▪

In de begroting 2023 staat een toezegging (p. 117) over een paragraaf subsidies. Die paragraaf is er voor 2024 niet gekomen. Ook een paragraaf WOO ontbreekt in ieder geval nog in de jaarrekening 2023. Wat zijn de achtergronden daarvan?

▪

De rekenkamer stelde in haar rapport uit 2018 voor om meer aandacht te besteden aan kengetallen. De stukken in 2023/24 kennen wel de wettelijke kengetallen en verder maar één eigen kengetal, te weten de effectieve schuldquote (2024B/232). Wat is de achtergrond daarvan?

▪

Een andere aanbeveling was het meer inzichtelijk maken van keuzevrijheid voor de raad. Welke stappen heeft u gezet en waar loopt u tegenaan?

▪

De kadernota en tussenrapportage zijn in 2024 uit elkaar gehaald. Wat opvalt is dat in de tussenrapportage wel en in de kadernota geen koppeling naar de programma’s is gelegd. Is daar een reden voor?

▪

In de concrete raadsbesluiten ter vaststelling van 2023B, 2024B en 2023R wordt geen bedrag genoemd. Verder valt op dat het raadsvoorstel bij de desbetreffende stukken redeneert vanuit de afwijkingen, niet vanuit totaalbedragen. Waarom is dat zo geregeld?

66