2.3b) Groeiagenda Zuid-Holland (21-0074431)
Tekst van het document
goten, waterstraat, hitteplein, digital coastal observatory, digital water world) en fieldlabstructuren zoals VP Delta van gemeenten Dordrecht, Rotterdam, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, KWR, waterschappen en hogeschool Rotterdam; " Ondersteuning van waardeketens voor de maritieme maakindustrie, vernieuwingen in de offshore technologie en duurzame superjachtbouw; " Het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector, waarin 30 emissieloze schepen en 5 retrofits worden gerealiseerd, alsmede de ontwikkeling van technologie voor een versnelling van de energietransitie in de maritieme sector; " De Delta Technology Incubator plan voor het verduurzamen en smart maken van offshore (bagger | windenergie installatie) schepen, ontwikkeld, gebouwd en ingezet door bedrijven in Zuid-Holland in een breder kennisconsortium. Hierbij wordt geanticipeerd op een dredging customership use-case binnen het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector.
Tuinbouw: Zuid-Holland kent een brede en innovatieve tuinbouwsector. Het herbergt ruim de helft van alle glastuinbouwbedrijven in Nederland, kent een productiewaarde van 3,6 miljard euro per jaar en werkgelegenheid van ruim 40.000 arbeidsplaatsen. Daarmee levert het tuinbouwcluster in Greenport WestHolland via investeringen in bijvoorbeeld het World Horti Center innovatie en kennis voor het verduurzamen, vergroenen en voeden van de wereld. De regio zet in op zowel grijze als groene digitalisering. Grijze digitalisering richt zich op onder andere robotica, automatisering en kastechnologie. Groene digitalisering gaat over sensoren, data, en Artificial Intelligence voor de teelt en verwerking van producten. Hierbij werkt de tuinbouwsector samen met andere sectoren. Er is focus op verwaarden van reststromen en nieuwe toepassingen van plantinhoudsstoffen en op het optimaliseren en verduurzamen van het logistieke systeem. Dit vraagt om investeringen in campusontwikkeling en R&D maar ook om voldoende ruimte. Daarom zetten de regionale partners in op duurzame gebiedsontwikkeling van de tuinbouwgebieden in verbinding met de stedelijke omgeving. De glastuinbouwsector zet ook vol in op verduurzaming van de warmtevraag. Dat doet zij door in te zetten op ontwikkeling van geothermie en gekoppelde warmtesystemen.
We vragen het Rijk om mee te doen met: - Nieuwe investeringen in grijze en groene digitalisering in de valorisatie en implementatiefase (bijvoorbeeld innovatieve kassenbouw en technieken zoals Vertical, oogst- en marktvoorspellingen met sensoren en AI); - Verwaarden van reststromen van tuinbouw en stedelijk gebied, bijvoorbeeld door gebruik tuinbouwreststromen als bouwmateriaal; - Optimaliseren en verduurzamen van het agrologistiek systeem.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl â v.dobbe@mrdh.nl
19
Innovatie in publiek domein: Zuid-Holland is bij uitstek de locatie waar een aantal transitie-problemen duidelijk zichtbaar zijn maar waar ook dé innovatiehotspot gecreëerd wordt om via maatschappelijke innovaties problematiek rond sociale inclusie, duurzaam transport, verbetering van leefomgeving en gezondheid van bevolkingsgroepen aangepakt wordt. De grote steden richten co-creatie sites in wijken. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in onderzoek en implementatie: een mede-investering is nodig in een digital twin voor de zuidelijke randstad-delta; - Investeringen in een internationaal toonaangevend programma op Vrede, recht en veiligheid voor (lokale en nationale) overheden en op een GovTech accelerator om een banenmotor te creëren op basis van de ontwikkelde innovaties.
Proposities: gereed en/of ingediend (1) - Kickstartvoorstel LSH ecosysteem (gezondheid, medicijnen en zorg): ^ Health RI; ^ Regmed. - AiNed Strategisch Investeringsprogramma ( sleuteltechnologieën ): ^ Haven & Maritiem; ^ Vrede, Recht en Veiligheid; ^ AI for energy; ^ Health. - Quantum Delta Nederland (sleuteltechnologieën): ^ Quantum computing en internet; ^ Clean Room. - Groenvermogen van de Nederlandse economie (energie).
Proposities: volgende fase (2)
Wordt uitgewerkt (3)
- MedTech propositie, Smart Health Campus (gezondheid, medicijnen en zorg); - Witte biotechnologie (industriële biotech, productie chemische stoffen); - Campus- & kennisknooppunten, cleanrooms, Lifestyle4Health (algemeen, sleuteltechnologieën, gezondheid, medicijnen en zorg); - High Tech Equipment, Smart industry, Laser-satellietcommunicatie (sleuteltechnologieën en lucht- en ruimtevaart); - Duurzame Luchtvaart (lucht en ruimtevaart); - Emissieloze scheepsvaart (maritiem en deltatechniek); - Next gen batterijen (energie).
- Rode biotechnologie (gezondheid, medicijnen en zorg); - Resilient delta instituut/ Cultuurcampus (maatschappelijk); - Cybersecurity en weerbaarheid, GovTech (sleuteltechnologieën, maatschappelijk); - Elektrificatie industrie & algemeen (energie); - Klimaat (energie); - Onderzoek & ontwikkeling (algemeen); - Digitalisering en vergroening Greenports.
- FoodSwitch (tuinbouw en eiwittransitie).
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
20
systeeminterventie KENNIS 8, INNOVATIE -ECOSYSTEMEN + SLEUTELTECHNOLOGIEËN
PROPOSITIES: GEREED EN/OF INGEDIEND KICKSTARTVOORSTEL LUS ECOSYSTEEM
AiNed STRATEGISCH INVESTERINGSPROGRAMMA
QUANTUM DELTA NEDERLAND
EOODSWITCH
GROENVERMOGEN VAN DE NEDERLANDSE ECONOMIE
Haven Maritiem Producten en nieuwe oplossingen
Vrede. Recht Veiligheid
ūuai tum
Health Rl Digitaal onderzoek
9 OO
Technologische ndustri
computing
Waterstofproductie 8. opslag
RegMed: Regeneratieveceltechnologie
9
Versnellen en opschalen innovaties in de tuinbouw
o
CAMPUSSEN SM» 8.
WAAR
BIOTECH.
:ennisknooppunti
Wi. ,
■QUANTUM tllWHIUIMÜ TECH. WATERSTOF
- MEDTECH
SAMENWERKING OP NATIONAAL NIVEAU
VOLGENDE FASE
Cleanroom
Industrie
lifestyle for health
(Delft DSM)
MEDTECH PROPOSITIE
WITTE BIOTECH
CAMPUS- 8. KENNISKNOOPPUNTEN
HIGHTECH EQUIPMENT 8. LASER I SATTELIET COMMUNICATIE
DUURZAME LUCHTVAART
EMMISSIELOZE SCHEEPVAART
NEXT-GEN BATTERIES
WORDT UITGEWERKT Digitalisering en vergroening Greenports Gov. tech
RODE BIOTECH
ONDERZOEK EN ONTWIKKELING
RESILIENT DELTA
KLIMAAT
CYBERSECURITY
ELEKTRIFICATIE INDUSTRIE 8. ALGEMEEN Visual thinking agency
'steeminterventie
MAAKINDUSTRIE + NIEUWE WAARDEKETENS
URGENTIE
AFHANKELIJKHEID
INTERNATIONALE PRODUCTIEKETENS
VERSNIPPERDE maakindustrie
COMPLEXE TRANSITIEOPGAVE
Sterke innovatieve
WAT GAAN WE DOEN
van VERSNIPPERING naar BUNDELING van krachten Sterke kennis-
Nieuwe waardeketens "WE MAKEN WAT WE BEDENKEN!"
EFFECTEN
ONTWIKKELING TOP PRODUCENTEN
INTERNATIONALE VERBINDINGEN
STARTERS 8, PRAKTISCH BLIJVEN
CYBER SECURE VERHOGEN PRODUCTIVITEIT
INCLUSIVITEIT IN WERKGELEGENHEID
INTERNATIONAAL TALENT
Schaalsprong' GROEI STARTUPS i MKB
ADDITIEVE MANUFACTURING
ECOSYSTEMEN ' VERBINDEN
LASER SATCOM SCHONE EFFICIËNTE OMZETTING 8. OVERSLAG HERNIEUWBARE ENERGIE
IMPACT
EFFICIËNTE VOEDINGSKETEN
3.500 BEDRIJVEN VERBONDEN PRODUCTIE SOUVEREINITEIT
FIT FOR THE FUTURE extra werkgelegenheid a 30.000 banen VAN C26MLN NAAR
Ç50MLN ŨMZET
visual thinking
7. Systeeminterventie Maakindustrie + Nieuwe waardeketens Hoe maken we de hoogwaardige producten die nodig zijn om de energietransitie en de omgang naar een circulaire economie vorm te geven? Hoe kunnen onze maakbedrijven concurreren met buitenlandse concurrenten? Hoe zorgen we voor toekomstbestendige banen voor álle Nederlanders?
In Zuid-Holland maken we wat we bedenken De Zuid-Hollandse technologische industrie is een belangrijke innovator en banenmotor voor de Nederlandse economie. In deze regio zijn de meeste maakbedrijven van Nederland gevestigd met ruim 110.000 medewerkers. Van Leiden tot Alphen aan den Rijn van Den Haag tot Rotterdam en van Gouda tot de Drechtsteden. Het mkb is hierin cruciaal. De Technologische Industrie in Zuid-Holland heeft alles in zich om een snelle economische groei en meer welzijn en brede welvaart voor Nederland te realiseren. Deze bedrijven maken en exporteren wat de Zuid-Hollandse kennis- en innovatie ecosystemen bedenken. Kennis rendeert pas als bedrijven daarop gebaseerde producten en diensten verkopen.
OESO: "Smart manufacturing was added as a new pillar into the JGA in response to the COVID-19 crisis, with the objective to strengthen regional value chains and boost the manufacturing industry. In addition, smart manufacturing can contribute to the green transition towards a sustainable system of energy production, conversion and storage."
In Zuid-Holland werken innovatieve bedrijven samen met elkaar en kennisinstellingen aan producten en diensten die nodig zijn om oplossingen te bieden voor maatschappelijke problemen. Denk aan toepassingen die nodig zijn om CO2-neutraal te varen en vliegen, voor betaalbare en gezonde voeding en medicijnen, maar ook om veilig en snel te kunnen communiceren. De maakindustrie is vitaal voor de maatschappelijke oplossingen. De Zuid-Hollandse maakindustrie kan een grote bijdrage leveren aan extra economische groei en extra duurzame en inclusieve werkgelegenheid voor heel Nederland. Daarom is dit één van de vijf elkaar versterkende pijlers van de Groeiagenda. Zo profiteert Nederland ook in de toekomst van Zuid-Holland als kennisintensieve regio met de meeste maakbedrijven en verschillende sectoren van wereldklasse.
Noodzakelijk nationaal beleid De technologische industrie kan het verdienvermogen van Nederland de komende decennia substantieel versterken en daarbij voor duurzame werkgelegenheid zorgen. Een vijftal nationale beleidslijnen zijn essentieel om de kracht van de maakindustrie te benutten. De regionale partners werken hard om deze randvoorwaarden te bieden, maar vragen de Rijksoverheid om hier ook aan mee te werken: 1.
2.
Kapitaal en financiering: voor innovatieprogramma's en innovatie-infrastructuur. De innovatie-infrastructuur zoals hardware, gebouwen en installaties, maar ook community-building vragen continue cofinanciering naast private en regionale bijdragen. De specifieke innovatieprogramma's gericht op nieuwe waardeketens en een flexibel productienetwerk zijn directe middelen nodig naast of in plaats van het fiscale instrumentarium. Fysieke ruimte voor ondernemerschap: industrie vergt ruimte en bedrijventerreinen. Het is belangrijk dat bedrijvigheid niet weggedrukt wordt door de woningbouw(opgave) en werkenden binnen acceptabele tijd op hun werk kunnen zijn. Dit is niet alleen een lokale en regionale opgave, maar vraagt ook
"Veiligheid, hygiëne, dataen energiegebruik en design, staan centraal in de productieontwikkeling van Bolidt Kunstoftoepassing. Door middel van een 70-tal verbeterinitiatieven organiseren we innovatie in ons bedrijf. Deze innovaties leveren stuk voor stuk een bijdrage aan het verhogen van opbrengsten, het verlagen van kosten, het verhogen van efficiency en het zorgen voor continuïteit. En voor de langere termijn bouwen we hierdoor ook aan het versterken van ons werkgeverschap, ons lerend vermogen, onze 'footprint' en het bedienen van onze klanten." Rientz Bolidt
Willem Bol,
directeur-eigenaar
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
3.
4. 5.
visie en betrokkenheid van het Rijk. Denk aan regelgeving rond geluidszones, de uitwerking van de nationale omgevingsvisie (NOVI) en versterking van regionale activiteiten door middel van regionale vergunningen en gebiedsvergunningen. Toegang tot talent, de komende tien jaar worden 30.000 banen vervangen in de maakindustrie, daarnaast worden er in de regio 30.000 nieuwe banen gerealiseerd. Pre-corona kampte een kwart van de technologische bedrijven met een tekort aan geschikt personeel. Leven Lang Ontwikkelen, arbeidsmobiliteit tussen sectoren en een betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt gaat werkloosheid tegen en zorgt dat bedrijven over de juiste mensen kunnen beschikken. Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven en kennisinstellingen hebben een voorspelbare, betrouwbare overheid nodig en passende regelgeving om te kunnen investeren en innoveren. Stimuleer marktvraag als overheid, benut de inkoop- en investeringskracht van de nationale overheid om belangrijke bedrijvigheid voor de toekomst te realiseren en als Europa technologische soevereiniteit op te bouwen.
Zuid-Hollandse
aanpak
en
concrete
investeringen
Alle relevante spelers in het ecosysteem van de Technologische Industrie in Zuid-Holland werken samen op basis van een ActieAgenda om de potentie van die industrie te ontsluiten. De ambitie is om de komende tien jaar de omzet van de technologische industrie in Zuid-Holland te verdubbelen, van C26 naar C50 miljard per jaar. Dat zal 30.000 extra banen opleveren. Concreet doen we dat langs de vier actielijnen: ^ • • •
Nieuwe waardeketens; Digitaal verbinden machines, fabrieken en productienetwerken; Bijscholen en gereed maken voor de nieuwe banen; Samenwerking tussen maakbedrijven onderling en kennis en innovatiepartners bevorderen.
Nieuwe waardeketens:
"Als groep van metaalen assemblagebedrijven digitaliseren we al onze processen om de kwaliteit, efficiëntie en levertijd te verbeteren. Door digitale verbindingen op te zetten in de gehele supply chain, van grondstoffen en het ecosysteem van maakbedrijven tot aan de klant, zijn wij in staat om efficiënt, betaalbaar en duurzaam te produceren in Nederland. Daarom werken we met maakbedrijven, IT-leveranciers, TNO en TU Delft aan het digitaal verbinden van machines, fabrieken en productienetwerken." Ronald Koot van Boers&Co
Ondernemers en onderzoekers in de regio bouwen samen nieuwe waardeketens, waarbinnen maakbedrijven een bijdrage leveren aan oplossingen voor complexe maatschappelijke problemen. In de regio worden de krachten gebundeld in een beperkt aantal nieuwe waardeketens. Door te focussen bouwen investeringen van kennisinstellingen, overheden en bedrijven op elkaar voort en kunnen toeleveranciers gericht innoveren. Gekozen is voor nieuwe waardeketens waar bedrijven in willen investeren omdat ze aansluiten op grote internationale vraagstukken, er vanuit de regio markttoegang is en het voortbouwt op sterke technologiebasis en op gedegen maaktechnologie. De nieuwe waardesystemen vinden toepassingen in meerdere van de sterke sectoren van de regio en dragen zo bij aan cross-overs en spill-overs. Voor dit moment zijn de volgende vier waardesystemen gekozen: - Technologie voor hernieuwbare energie, bijvoorbeeld waterstof voor schoon varen, vliegen en zwaar transport; Robotica van zaadverdeling tot klant, inclusief logistiek en retail; Lasersatcom en andere vormen van cybersecure telecommunicatie, gebaseerd op telecom- en ruimtevaart- en quantumtechnologie; Flexibele en additieve manufacturing, waaronder 3D-printen van reserveonderdelen voor petrochemische industrie, luchtvaart, defensie en deltatechnologie.
In al deze waardesystemen - juist in het mkb - wordt gebruik gemaakt van investeringen in de systeeminterventie Kennis & Innovatie ecosystemen + Sleuteltechnologieën. Nodig zijn: - Cofinanciering van innovatieprogramma's in de nieuwe waardesystemen en het digitaal verbinden van machines, fabrieken en productienetwerken vanuit herstel en groeifondsen; - Cofinanciering van flexibele, hoogwaardige faciliteiten voor productieontwikkeling en productie; Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl Í& v.dobbe@mrdh.nl
24
- Overheidsopdrachten voor radicaal nieuwe producten uit die waardeketens, bijvoorbeeld waterstof aangedreven schepen voor de marine.
Digitaal verbinden machines, fabrieken en productienetwerken: Maakbedrijven in de regio werken samen met kennispartners aan een flexibel en efficiënt productienetwerk, dat gebruik maakt van de modernste productietechnologieën, zoals 3Dprinten en zo sterk bijdraagt aan de productiesoevereiniteit van Nederland. We vragen het Rijk om mee te doen met: - De inzet op één Nederlands, maar liever Europees, open en cyber secure dataplatform voor de industrie, zoals dat momenteel in België al aanwezig is.
Beroepsbevolking bijscholen en gereed maken voor de nieuwe banen: Sleutelspelers in Zuid-Holland zetten zich in om de instroom in het technisch onderwijs te bevorderen, de beroepsbevolking bij te scholen en gereed maken voor de nieuwe banen, maar ook internationaal talent dat al wordt aangetrokken door de topopleidingen beter te binden aan de regio.
"Als onderzoeker bij het Kenniscentrum Business Innovation van de Hogeschool Rotterdam spreken we veel bedrijven over kansen van digitalisering. Dat doen we voor het stimuleringsprogramma SMITZH dat op verschillende manieren ondersteuning en advies geeft voor ondernemingen in de maakindustrie. Ons belangrijkste inzicht is dat veel ondernemers willen maar het aan kennis en netwerk ontbreekt om ook tot uitvoering te komen. Door deze ondernemers te verbinden en faciliteren werkt de regio aan toekomstbestendige bedrijvigheid en werkgelegenheid" Jan Pons, Hogeschool Rotterdam
We vragen het Rijk om mee te doen met: - Een aangepaste kenniswerkersregeling - in het kader van de coronaherstelmaatregelen - voor bedrijven in de getroffen sectoren zoals de maritieme en luchtvaartsector, petrochemie en hun toeleveranciers.
Samenwerking bevorderen: Zuid-Hollandse bedrijven en kennispartners bouwen en onderhouden een krachtig regionaal formeel en informeel ecosysteem dat zowel nationaal als internationaal zichtbaar is. Zo trekken we talenten, bedrijven en financiers aan. Dit doen we door community building en door (re)branding op basis van inhoudelijke verhalen en promotieactiviteiten en AI-hulpmiddelen om bedrijven onderling en met kennisinstellingen te koppelen. Hierin speelt de HI District (Hotspots voor Innovatie - District in de technologie industrie) een centrale rol. De trend om regionaal te specialiseren en krachten te bundelen willen we versterken door een aantal jonge hotspots te helpen opzetten, bestaande een duw in de rug te geven en het HI District internationaal zichtbaar te maken. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in de innovatie-infrastructuur van hotspots, fieldlabs en testfaciliteiten; hardware, software en community building.
Proposities: gereed en/of ingediend (1) Actie agenda technologische industrie: ^ Nieuwe waardeketens; ^ Digital supply systems; ^ Human Capital; ^ Hotspots branding & high tech netwerken.
Volgende fase (2)
Wordt uitgewerkt (3)
-High tech equipment propositie; - Centers for manufacturing NL; - European Digital Innovation Hub SMITZH.
- Medtech: medische producten; - Digitaliseren industrie & sectoren.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
25
systeeminterventie
MAAKINDUSTRIE + NIEUWE WAARDEKETENS
fACTIE-AGENDAl F TECHNOLOGISCHE INDUSTRIE
PROPOSITIE(S), GEREED 8. INGEDIEND r ľ' ' C
Clustering
Flex manufacturing
NIEUWE WAARDEKETENS
DIG!™LJUPPLY
HUMAN CAPITAL
HOTSPOTS. BRANDING l HIGH TECH NETWERKEN
KATWIJK UNMANNED VALLEY DRONES
NOORDWIJK NL SPACE CAMPUS RUIMTEVAART
DEN HAAG TECHNOLOGY PARK YPENBURG NIEUWE MATERIALEN ---------DELFT Q-CAMPUS QUANTUMTECH
NAALDWIJK WORLD HORTI CENTRE TUINBOUWTECHNOLOGIE
ROBOVALLEY I FUTURE-OF-WORK ROBOTICA. Al EN DE MENS
ROTTERDAM MHH: H2 ENERGIETECH
ROTTERDAM RDM/3D PRINTING
DORDRECHT CAMPUS LEERPARK
VOLGENDE FASE Industrie Clustering
ĩi
ĨT ĩi •i \ Ä * Ĩİ EUROPEAN DIGITAL INNOVATION HUB
CENTERS FOR MANUFACTURING NL
HIGH TECH EQUIPMENT PROPOSITIE
WORDT UITGEWERKT
'ì* ma f O1* « MEDTECH
DIGITALISERING INDUSTRIE l SECTOREN
Visual thinking agency
ENERGIE-INFRASTRUCTUUR t- NIEUWE EN DUURZAME ENERGIEBRONNEN EN GRONDSTOFFEN HOGE AFHANKELIJKHEID ENERGIE
BANEN EN PRODUCTIEFACILITEITEN ONDER DRUK
URGENTIE
HOGE C02 UITSTOOT IN DE REGIO
VERNIEUWDE ENERGIE - INFRASTRUCTUUR
WAT GAAN WE DOEN
klimaat akkoord
kennis en innovatie leveren input
EFFECTEN
íunctioneren
NIEUWE BANEN
ECONOMISCHE VERNIEUWING
TOEKOMSTBESTENDIG ENERGIE SYSTEEM
MAAKINDUSTRIE
Warmte
WATERSTOF HUB ZUID-HOLLAND
ONTSLUITEN INTERNATIONALE WATERSTOEKETENS
NIEUWE TECHNOLOGIE betaalbare energie
verbetering leefbaarheid
CO, AFVANGEN NIEUWE GRONDSTOFFEN
CIRCULAIRE ECONOMIE VOOR DE SAMENLEVING NIEUWE BRANDSTOFFEN
CO, NEUTRAAL 8. 30 JAAR 2030 richting circulair, productie proces randvoorwaarden waterstofhub zijn aanwezig
+2500 BANEN
NEDERLANDSE INDUSTRIE
73 MEGATON COrREDUCTIE IN 2050
BIJDRAGE 60zí HAVEN BBP BEHOUDEN
8. Systeeminterventie Energie-infrastructuur + Duurzame energiebronnen en grondstoffen Hoe realiseren we de energietransitie voor de industrie én alle Nederlandse huishoudens? Hoe vervangen we fossiele door hernieuwbare energie en circulaire grondstoffen? En hoe maken ons land CO2-neutraal én creëren we nieuwe banen voor iedereen?
Een duurzaam en schoon Zuid-Holland Zuid-Holland is essentieel om de energietransitie te realiseren. De regio is goed voor bijna een kwart van de nationale economie, heeft een bloeiend innovatie-ecosysteem, maar is ook verantwoordelijk voor een derde van de nationale CO2-uitstoot. De energie-intensieve industrie, het chemische cluster en de raffinaderijen in Zuid-Holland hebben Nederland decennialang brede welvaart en werkgelegenheid gebracht. De verduurzaming hiervan om klimaatverandering tegen te gaan biedt grote economische kansen voor de toekomst: enerzijds om bestaande productieprocessen te behouden door de verduurzaming ervan en anderzijds door introductie van vernieuwende, innovatieve processen. In Zuid-Holland willen we dat de industrie ook voor de volgende generaties verdienvermogen en banen brengt, maar wel duurzaam en CO2-neutraal. In diezelfde beweging kunnen de huishoudens van Zuid-Holland ook meer gebruik maken van duurzame energie. Zuid-Holland heeft alles in huis om de energietransitie voor Nederland mogelijk te maken. Hier liggen het grootste industriële en chemische cluster ter wereld, de grootste Europese zeehaven, hét Europese energie hub, toonaangevende kennisinstellingen en veel innovatieve (mkb) ondernemers.
Dit maakt dat de regio alles in huis heeft om koploper te zijn in het demonstreren en produceren van duurzame brandstoffen zoals biobased en synthetische kerosine en chemicaliën zoals methanol van afval en reststromen. De aanwezigheid van restwarmte biedt kansen voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving en het tuinbouwcluster. Ook zijn er allerlei initiatieven voor het aanboren van geothermie, waarop kassen en huishoudens aangesloten gaan worden. Tot slot zijn er door de lange kustlijn van Zuid-Holland kansen in het benutten van wind op zee, niet alleen voor het opwekken van duurzame energie maar ook voor bedrijven die zich bezighouden met installatie en onderhoud. Door nu te investeren in energie-infrastructuur en nieuwe en duurzame energiebronnen en grondstoffen, wordt Zuid-Holland de meest aantrekkelijke plek in Europa voor duurzame industrie, trekken we innovaties naar ons toe en investeringen van het bedrijfsleven aan en verduurzamen we de gebouwde omgeving en het tuinbouwcluster. Dat is goed voor klimaat, milieu, werk en brede welvaart.
OESO: "More than 20% of national CO2 emissions come from Rotterdam, with the port area responsible for approximately 90% of these emissions. (...) Given the urgent need for climate action to reduce CO2 emissions and shift to alternative energy models, this is a very welcome proposition."
28 NEO / EUR: "Nederland en Zuid-Holland in het bijzonder hebben een goede uitgangspositie om een internationale hotspot voor klimaat neutrale waterstof te worden door het sterke cluster in de aardolieraffinage en basischemie, gunstige ligging nabij grootschalige windparken op de Noordzee, de bestaande gasinfrastructuur, en uitstekende kennisinfrastructuur." "De voorgestelde investeringen in Energie-infrastructuur leveren gezamenlijk 0,21 procentpunt extra groei per jaar in de periode 2019 2030."
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
Noodzakelijk nationaal beleid Om de energietransitie te realiseren, Nederland CO2-neutraal te maken én nieuwe banen te creëren moeten de randvoorwaarden voor de energietransitie op orde te zijn. Denk aan de infrastructuur om nieuwe en duurzame energiebronnen en grondstoffen op te wekken en te vervoeren, maar ook aan het beleid, wet- en regelgeving dat om de energietransitie te realiseren. Essentieel daarbij is: 1. Kapitaal en financiering, is nodig om grootschalige productie en transport van waterstof en andere duurzame energiebronnen en grondstoffen mogelijk te maken. Maar ook om wereldwijd leidend te zijn in kennisontwikkeling rondom circulaire economie. 2. Infrastructuur, buisleidingen voor waterstof, CO2 en warmte zijn nodig om nieuwe energiebronnen en grondstoffen te vervoeren tussen de industriële en chemische clusters, de tuinbouw maar ook om schone energie in de bebouwde omgeving te krijgen. Tevens is een uitbreiding van de elektriciteitsinfrastructuur nodig om grootschalige elektrificatie van huidige (productie)processen mogelijk te maken. 3. Human Capital, de mensen die werken in fossiele sectoren moeten door middel van Leven Lang Ontwikkelen en arbeidsmobiliteit tussen sectoren duurzaam inzetbaar blijven voor nieuw werk. 4.
Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven en kennisinstellingen hebben een voorspelbare, betrouwbare overheid nodig en passende regelgeving om te kunnen investeren en innoveren.
Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen Op meerdere terreinen zetten we momenteel grote stappen in Zuid-Holland:
Startmotor Havenbedrijf Rotterdam: De doelstelling is de haven verduurzamen en tegelijk zo snel mogelijk uit het economische dal komen. Dat kan door de Startmotor projecten met spoed te realiseren. De Startmotorprojecten jagen andere investeringen aan. De Rotterdamse projecten zorgen voor minstens 9.000 tot 15.000 nieuwe structurele banen, een bijdrage aan het BBP van minstens C 7 miljard en minimaal 10 miljoen ton minder CO2 in de atmosfeer. Door deze projecten sneller te realiseren werken we toe naar een duurzame, economisch vitale haven die inclusieve werkgelegenheid en brede welvaart creëert. Naar mate we in Nederland daarin voortvarender zijn dan anderen, trekken we meer investeringen van internationale bedrijven naar ons toe. Een analyse gemaakt voor het Rotterdams Klimaat Akkoord (2019) liet zien dat overheidsinvesteringen van C 1 tot C 1,5 miljard tot 2030 in vooral energie-infrastructuur al voor 2025 C 4 tot C 5 miljard aan private investeringen genereren. Dat is een multiplier van ongeveer vier: voor elke euro die de overheid investeert, investeert het bedrijfsleven er vier. Deze noodzakelijke 'platforminvesteringen' versterken het cluster, maar komen alleen van de grond als deze publiek privaat met een 'ja-mits' houding gerealiseerd worden.
We vragen het Rijk om mee te doen met de onderstaande investeringen in elektrificatie; waterstof; CO2-infrastructuur; circulaire grondstoffen; en warmte, om het havenindustrieel complex Rotterdam te vernieuwen.
Het haven-industriecluster RotterdamMoerdijk is grootverbruiker van energie en veroorzaakt bijna 20% van de CO2uitstoot in Nederland. Om de doelstellingen van het klimaatakkoord te halen, is in deze regio een drastische verbetering in energie- en grondstoffenefficiëntie en vergaande decarbonisatie nodig. Het Fieldlab Industrial Electrification werkt aan de ontwikkeling en implementatie van innovatieve technologieën op het gebied van industriële elektrificatie met het doel om fossiel gedreven processen in de industrie te vervangen. Het Fieldlab Industrial Electrification is een initiatief van Deltalinqs, FME, InnovationQuarter, Port of Rotterdam en TNO. Het initiatief wordt sterk ondersteund door de gemeente Rotterdam en de provincie ZuidHolland.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
29
Industriële elektrificatie: Om de ontwikkeling en implementatie van innovatieve technologieën op het gebied van industriële elektrificatie te versnellen is het Fieldlab Industriële Elektrificatie opgericht. Middels de bundeling van kennis en een fysieke locatie te midden van en samen met industriële eindgebruikers, kunnen mkbtechnologie leveranciers hun Power2X technologie versneld ontwikkelen, testen en gebruiksklaar maken voor industriële toepassing en opschaling. Dit sluit ook op aan op ontwikkelingen zoals bij Campus @Sea. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Aansluiting van wind op zee op Maasvlakte Rotterdam; Investeringen in pilot en demo projecten en de benodigde Fieldlab faciliteiten.
Waterstof: Duurzame waterstof is een essentiële energiedrager en grondstof, waarmee we de industrie, energievoorziening en mobiliteit innovatief verduurzamen. Waterstof is nodig om de wereldwijde klimaatdoelstellingen te behalen én om de Nederlandse economie toekomstbestendig te maken. Binnen de nationale waterstofambities is Zuid-Holland een onmisbare schakel. De aanwezigheid van (haven)infrastructuur, achterlandverbindingen, grote industriële en chemische clusters, een innovatief ecosysteem én sterke maakindustrie, maken Zuid-Holland dé plek waar waterstof op grote schaal geïmporteerd, geproduceerd en toegepast wordt. Het verzilveren van deze unieke uitgangspositie om uit te groeien tot Europa's grootste waterstofhub is niet alleen een kans, maar ook een noodzaak. Zowel economisch als voor het klimaat. Zowel voor de regio, als voor Nederland als geheel. We vragen het Rijk om mee te doen met: Ontwikkeling infrastructuur. Werk samen met de private en publieke spelers in Nederland aan een sterk nationaal waterstof ecosysteem, door enerzijds de Groenvermogen NL propositie voor het Nationaal Groeifonds te steunen én daarnaast de Groeiagenda Zuid-Holland uit te voeren; Investeringen, via het Nationaal Groeifonds en relevante Europese fondsen, in energie-infrastructuur en kennis en innovatie.
Infrastructuur voor waterstof: van wind op zee, via electrolysers naar de chemie en met pijpleidingen: vanuit Rotterdam naar Chemelot en in directe verbinding met Duitsland; Blauwe waterstof. Dit is noodzakelijk om de weg te vereffenen voor groene waterstof. Door infrastructuur zowel voor blauwe als groene waterstof te gebruiken worden de benodigde kostenreductie en schaalsprong gerealiseerd, waardoor een markt en keten ontstaan waarbinnen groene waterstof rendabel kan worden; Investeringen in scale-ups op het gebied van circulaire en biobased grondstoffen. Bied garanties voor beleidsrisico's op dit gebied, zoals de Vlaamse Investeringsbank in België dat doet en benut hiervoor de financiële capaciteit van Invest-NL; Consistent betrouwbaar langjarig beleid zodat private partijen de benodigde grootschalige investeringen in waterstofproductie en ontwikkeling durven te doen.
Carbon Capture Storage & Carbon Capture Utilization (CO2): Het haven industrieel complex zet vol in op reductie van de CO2-uitstoot via het Porthos -project, waarmee CO2 wordt afgevangen en wordt opgeslagen in lege gasvelden onder de Noordzee. Daarbij wordt ook het hergebruik van CO2 meegenomen. In eerste instantie naar de glastuinbouw in de Greenport, voor wie een betrouwbare CO2-voorziening van hoge zuiverheid essentieel is om de overstap naar duurzame warmte te kunnen maken. In de nabije toekomst komen andere toepassingen van CO2 in beeld, met name als grondstof voor de chemie. Op midden- tot lange termijn is de grootschalige productie van synthetische chemicaliën en brandstoffen op basis van CO2 en groene waterstof een zeer strategische kans voor de haven om ook in de toekomst de aangewezen energiehaven van Noord-Europa te zijn, met name voor Sustainable Aviation Fuel en synthetische methanol als chemische bouwsteen en brandstof voor zwaar transport. In de komende jaren is er gezamenlijke inspanning nodig om de benodigde innovaties, pilots en demonstratie fabrieken te realiseren, o.a. middels het Fieldlab Industriële Elektrificatie en het CCU-programma Zuid-Holland.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl â v.dobbe@mrdh.nl
30
We vragen het Rijk om mee te doen met: - Realisatie van Porthos om de transitie naar duurzame industrie en decarbonisatie van de Nederlandse economie en samenleving mogelijk te maken; - Samenwerking met private organisaties voor de realisatie van de buisleidingenbundel Rotterdam Chemelot - Noordrijn-Westfalen, met o.a. CO2 verbindingen naar andere industriële clusters; - Het versterken van een aantrekkelijk investering- en vestigingsklimaat voor nieuwe fabrieken voor grootschalige productie van chemicaliën en brandstoffen met CO2 als grondstof; - Investeringen in productiefaciliteiten en kansrijke transitie projecten.
Circulaire grondstoffen en duurzame chemie: Fossiele niet-duurzame grondstoffen vervangen we door duurzame, hernieuwbare en algemeen beschikbare circulaire grondstoffen. Zowel door het verduurzamen van bestaande productieprocessen én de realisatie van geheel nieuwe fabrieken. Twee van de meest perspectief-rijkste ontwikkelingen zijn chemische recycling van reststromen (bijvoorbeeld de verwerking van afvalplastics) en bioraffinage (verwerking van duurzame biomassa) voor de productie van geavanceerde brandstoffen, chemicaliën ofwel groene chemie. Met de Biotech Campus en Bioprocess Pilot Facility in Delft, de aanwezige kennisinstellingen, de Greenports en het haven industrieel complex met de grootste biobrandstoffen productiecapaciteit van Europa, heeft Zuid-Holland de kennisontwikkeling, innovatie en het ondernemerschap om op industriële schaal biogrondstoffen te verwerken en op de markt te brengen. Met de logistieke hub functie van de haven en circa 15 raffinaderijen is het industriële complex ook de uitgelezen plek om op grote schaal reststromen om te zetten in nieuwe grondstoffen voor industriële processen. Zo zijn er bijvoorbeeld kansen om boorplatforms op zee duurzaam te demonteren en materiaal te hergebruiken voor andere toepassingen.
We vragen het Rijk om mee te doen met: - Het versterken van een aantrekkelijk investerings- en vestigingsklimaat op basis van een gelijk speelveld in Europa om Nederland, met de mainport Rotterdam, leidend te maken op de productie van hernieuwbare grond- en brandstoffen; - Een herziening van het derde Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP3), voor de ontwikkeling van chemische recycling van afvalplastics, met erkenning van de waardevolle rol van chemische recycling in de circulaire chemie; - Ondersteuning van biobrandstoffen als benodigde transitie brandstof voor drop-in licht wegtransport, voor de ontwikkeling van bioraffinage (aanpassing SER Biomassa advies); - Wegnemen van het structurele negatieve prijsnadeel van duurzame producten tegenover fossiele producten met een doelgericht subsidie-instrumentarium gericht op zowel de hogere (investerings)kosten als ook de vermeden CO2 equivalenten, voor een kansrijke ontwikkeling van "green chemistry" en bioraffinage; - Investeringen en cofinanciering voor productiefaciliteiten en kansrijke transitie projecten zoals opschaling van bioraffinage; - Realiseren van import van afvalstromen t.b.v. verwaarding van afvalstromen; - Ontwikkeling van een professionele fieldlab omgeving en faciliteiten, voor de realisatie van chemische recycling pilot onderzoek en demo plants.
Warmte: Energie-infrastructuur voor warmte biedt in de regio grote kansen om CO2-reductie doelen te halen, maar vergt ook zeer ingrijpende transitie in de systemen en infrastructuur voor warmte. De regio zet sterk in op een transitie naar een integraal systeem van warmtenetten. Zo kan zowel duurzame restwarmte, geothermische warmte als warmte uit nieuwe bronnen worden gebruikt in de industrie, gebouwde omgeving en in de kassen van de Greenports.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
31
De glastuinbouw, met name geconcentreerd in de Greenport maar ook daarbuiten, heeft een grote warmtebehoefte, groter dan die van de gebouwde omgeving. Aanleg en aansluiting van de Greenport op een warmte-infrastructuur voor de benutting van restwarmte is een essentieel element in de energietransitie en voor de sector om concurrerend te blijven. De huidige beschikbaarheid van lokale duurzame bronnen is echter vaak onvoldoende om in de warmtebehoefte van de glastuinbouw te voorzien. Ook in de gebouwde omgeving zijn niet altijd voldoende lokale (duurzame) warmtebronnen voorhanden en is levering van warmte via een nieuwe warmte-infrastructuur essentieel. Daarnaast is zowel voor de glastuinbouw als voor de gebouwde omgeving uitbreiding van lokale geothermie en aquathermie bronnen nodig en liggen er kansen op het vlak van bijvoorbeeld zonthermie en de invoeding van dergelijke innovatieve bronnen in het systeem. De regio streeft naar één systeem waarin glastuinbouw en gebouwde omgeving via cascadering en buffering, verbonden zijn. Er is reeds een start gemaakt met aanleg van delen van een warmte-infrastructuur, vooralsnog op restwarmte uit het industrieel cluster (WarmtelinQ) met een Zuid-Hollandse warmterotonde, en de voorbereiding van regionale distributienetten.
Ook zijn er diverse geothermie-initiatieven gestart, naast reeds operationele bronnen die de basis vormen voor de distributienetten. We vragen het Rijk mee te doen met: - De aanleg van een hoofdinfrastructuur voor warmte, waaronder (bovenlokale) warmtenetten (Leiden, Den Haag, Delft, Drechtsteden, Westland, Oostland). Totaalinvestering van 1,5 miljard Euro (looptijd 20 jaar); - Doorontwikkeling van geothermie door innovatie en toepassing. Proposities: gereed en/of ingediend (1) - Groenvermogen van de Nederlandse economie: ^ Waterstofproductie voor industrie (verduurzamingen industriële sectoren); ^ Elektrolyzers; • Nieuwe buisleidingen waterstof.
Volgende fase (2)
Wordt uitgewerkt (3)
- Startmotor Haven; - Industriële elektrificatie; - Internationale waterstofketen buisleidingen; - Warmtenetwerken (WarmtelinQ); - Duurzame chemie en circulaire grondstoffen (o.a. chemische recycling, productie van bio- en synthetische brandstoffen).
- Geothermie; - CO2-afvang en -gebruik; - Verduurzaming industrie, tuinbouw, gebouwde omgeving.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
32
ENERGIE-INFRASTRUCTUUR t NIEUWE EN DUURZAME ENERGIEBRONNEN EN GRONDSTOFFEN
PROPOSITIE GROENVERMOGEN NL
PROPOSITIES: GEREED EN/OF INGEDIEND ELECTROLYZERS
VERDUURZAMING INDUSTRIËLE SECTOREN
NIEUWE BLUSLEIDINGEN WATERSTOF
Duitsland
Rotterdam
Chemelot Industrie
WARMTENETTEN ELECTROLYZER BUISLEIDING WATERSTOF
INTERNATIONALE h2 keten
VOLGENDE FASE Industrie
Stedelijk
'i,-' 1 STARTMOTOR NAVEN
INDUSTRIËLE ELEKTRIFICATIE
INTERNATIONALE H2 KETEN BUISLEIDINGEN
WARMTE NETWERKEN
DUURZAME CHEMIE CIRCULAIRE GRONDSTOFFEN
WORDT UITGEWERKT
VERDUURZAMING INDUSTRIE, TUINBOUW EN GEBOUWDE OMGEVING
GEOTHERMIE
CO, AFVANG EN GEBRUIK
visual thinking agency
svsteeminterventie
MOBILITEITSTRANSITIE + LOGISTIEKE TRANSITIE
URGENTIE
GROEI
BEHOEFTE
rDnri
BEVOLKING EN GOEDE VERBINDING GROEI VERDUURZAMING WONINGBOUWOPGAVE ECONOMISCHE GOEDERENVERVOER CENTRA
nrnfrrnc b a
EORS INVESTEREN IN SCHAALSPRONG MOBILITEIT IN VERBINDING MET DE WONINGBOUWOPGAVE EN BEREIKBAARHEID (EUROPEES) ACHTERLAND
WAT GAAN WE DOEN
Jf^. -ķ^
EFFECTEN VERSTERKEN
m
AGGLOMERATIE KRACHT ; ~
VERBINDEN ECONOMISCHE HOTSPOTS
V^
KENNIS i INNOVATIE MAAKINDUSTRIE
IEDEREEN OPTIMAAL VAN A NAAR B
HUMAN CAPITAL
VERDUURZAMING
FUNDAMENT VOOR
]2X EXTRA GROEI BBP
IMPACT
200.000 EXTRA WONINGEN GEREALISEERD ^
DUURZAAM VERBONDEN MET DE WERELD
MEESTE BANEN BINNEN H5 MIN BEREIKBAAR EEN LEEFBARE INCLUSIEVE REGIO
visual thinking agency
9. Systeeminterventie Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie Hoe houden we de meest drukbevolkte plekken van Nederland bereikbaar? Hoe verbinden we de verschillende kennisknooppunten en innovatieve plekken met elkaar en hoe kom je dan snel van huis op je werk of opleiding?
Mensen, locaties en ideeën in Zuid-Holland verbonden met elkaar en de wereld Zuid-Holland is de meest dichtbevolkte regio van het land, met veel steden, veel economische sectoren en veel groene gebieden. En dat allemaal in een straal van circa 30 km. Zuid-Holland is goed voor een kwart van de Nederlandse economie. Tot 2040 komen er in Zuid-Holland ongeveer 400.000 mensen bij. Die hebben huizen en banen nodig, en moeten makkelijk van werk naar woning, school en groene gebieden kunnen reizen. De plekken waar mensen werken en leren moeten goed met elkaar verbonden zijn, als voorwaarde voor verdere innovatie, productie en scholing in de regio. Binnen Zuid-Holland, met de rest van Nederland en naar de rest van de wereld, is bereikbaarheid essentieel. Ook voor het vervoer van goederen en het mkb, een grote Zuid-Hollandse en Nederlandse sector, is dit van groot belang. Met optimale bereikbaarheid en leefbaarheid, kortom een goed vestigingsklimaat, wordt agglomeratiekracht benut en kan Zuid-Holland een nog grotere bijdrage leveren aan Nederland. Stilstand is daarbij achteruitgang. In de afgelopen tien jaar is de groei van reizigers en goederen exponentieel toegenomen, terwijl de investeringen in OESO: infrastructuur zijn achtergebleven.
Het mobiliteitssysteem "Accessibility is key to support the in Zuid-Holland dreigt daarmee vast te lopen, ook als economic integration of Zuid-Holland and 'gateway to Europe’. Het bereikbaar en leefbaar houden balanced development of the region. van Zuid-Holland is dé grote puzzel voor de komende jaren, Improving accessibility by investing in wetende dat er ook een grote beheer en public transport infrastructure has onderhoudsopgave op ons afkomt. benefits beyond the infrastructure, including improving further functional Zuid-Holland kent in tien jaar tijd een woningbouwopgave integration and increasing agglomeration van ongeveer 200.000 woningen, in twintig jaar tijd is dat benefits, supporting a modal shift toward waarschijnlijk zelfs circa 300.000 woningen. Dat is een kwart more sustainable modes of van de bouwopgave in heel Nederland. Ook zien we dat er transportation, and accommodating ruimte voor bedrijvigheid nodig is en blijft, voor population growth through the bijvoorbeeld de maakindustrie. Dat betekent dat development of compact and sustainable werklocaties niet zomaar getransformeerd kunnen worden cities." naar woonlocaties. En uitgangspunt is dat de groene gebieden behouden moeten blijven. De ruimte is dus schaars, de opgave is complex.
Het samenhangend oplossen van deze grote opgave maakt vestiging van nieuwe inwoners en bedrijven mogelijk, terwijl de leefbaarheid gegarandeerd blijft. Dat biedt economische ontwikkeling voor het hele land, maar is wel een enorme ruimtelijke en bereikbaarheidsopgave. Want waar meer mensen wonen, werken en recreëren, moeten we ook zorgen voor voldoende infrastructuur en het blijvend onderhouden daarvan. Bedenk hierbij dat de luchtkwaliteit reeds behoorlijk onder druk staat, waarbij Zuid-Holland goed is voor een derde van de klimaatopgave in Nederland. Investeren in slimme verbindingen in alle mobiliteitsvormen en het oplossen van mobiliteitsknelpunten is urgent om het woningbouwtekort aan te pakken, ruimte voor bedrijvigheid te blijven bieden, de logistieke sector te faciliteren en om te verduurzamen.
In Zuid-Holland komen tot 2040 verschillende grote opgaven samen: ^ Versnellen van de woningbouw en transformatie van werklocaties; ^ Accommoderen van de sterke groei van reizigers en goederenvervoer; ^ Faciliteren van innovatie en doorontwikkeling van economische hotspots, campussen en het havenindustrieel complex en de greenports, maar ook mobiliteitsinnovatie (automatisch vervoer); ^ Bijdragen aan grotere leefbaarheid, waaronder reductie van CO2- en stikstofemissies en bereikbaarheid van groene gebieden; ^ Economische kansen benutten door het versterken van de agglomeratiekracht: bereikbaarheid banen, ontsluiting economische toplocaties en toponderwijs, verbinden van clusters. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
35
Noodzakelijk nationaal beleid We zien dat de Rijksoverheid de afgelopen tien jaar -in vergelijking met de tien jaar daarvoor- weinig nieuwe middelen beschikbaar had via het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) voor nieuwe investeringen in infrastructuur. Vrije middelen in het nationale Mobiliteitsfonds worden vooral ingezet voor noodzakelijk beheer en onderhoud. Tegelijkertijd is de ruimte van de regio om te investeren in infrastructuur ook drastisch afgenomen, waarbij wij ons gesteld zien voor stijgende kosten van beheer en onderhoud. Daarom lopen we in Zuid-Holland nu achter met investeringen in bereikbaarheid. We hebben als regio in goede samenwerking met het Rijk de afgelopen jaren veel onderzoek verricht en oplossingsrichtingen bekeken, maar de broodnodige bekostiging van nieuwe investeringen blijft een zoektocht. Er is beleidsmatig volop aandacht voor de groei van mobiliteit en goederenvervoer, en de ontwikkelingen in mobiliteitsgedrag, bijvoorbeeld het toenemend belang van hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), lopen en fietsen. Echter, er is nu vooral snel investeringsgeld nodig, zodat we in Nederland en Zuid-Holland niet gaan vastlopen.
De bereikbaarheid van de nieuwe verstedelijkingslocaties, het verbinden van innovatieve kennis- en onderwijsknooppunten, werklocaties en het behouden van de leefbaarheid, is een te belangrijke opgave in de totale brede mobiliteitsopgave komende jaren. Op korte termijn is meer Rijksbudget nodig voor investeringen in Zuid-Hollandse infrastructuur. De regiopartijen zullen daarbij hun verantwoordelijkheid nemen, door het inleggen van geld, het bouwen van huizen, het transformeren van werklocaties en het stimuleren van innovatie, productie en scholing.
Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen De ruimtelijke en bereikbaarheidsopgave in Zuid-Holland NEO/EUR: pakken we in samenhang aan door te investeren in mobiliteitstransitie: een focus op HOV in combinatie met "Een schaalsprong naar een hoogwaardig binnenstedelijk bouwen in het stedelijk gebied. Hiernaast metropolitaan OV-netwerk is een moeten ook de betrouwbaarheid, robuustheid en het basisvoorwaarde voor de ambitie om het optimaal benutten van het wegennet beter, want de overgrote deel van de woningen in hoog gehele verstedelijkingsopgave en de stedelijk en sterk stedelijk gebied te leefbaarheidsvraagstukken lossen we op in de combinatie ontwikkelingen. Gezamenlijk dragen de van HOV met lopen, fietsen en de auto. Daarbij wordt ook verstedelijking en de schaalsprong mobiliteit de logistieke behoefte betrokken. In de regio bij aan versterking van de programmeren we de mobiliteiten agglomeratiekracht, en is daarmee een verstedelijkingsopgave gezamenlijk met de Rijksoverheid positief economisch effect voorzien." in het gebiedsprogramma Mobiliteit en Verstedelijking (MoVe). Een essentieel onderdeel daarvan is de aanpak "De voorgestelde investeringen in de van Metropolitaan OV in combinatie met de mobiliteitstransitie leveren gezamenlijk 0,20 verstedelijking.
Ook investeren we in een logistieke procentpunt extra regionale groei per jaar, transitie om de doorontwikkeling van het deze extra groei is structureel." havenindustrieel complex, de greenports en de logistieke sector, te faciliteren: via het spoor, de binnenvaart en de weg. Daarvoor werken we bijvoorbeeld over de grenzen van Zuid-Holland aan de goederencorridors naar het Zuiden en het Oosten, samen met de Rijksoverheid en andere provincies. Tot in de haarvaten van onze regio pakken we de bereikbaarheid aan. Zo worden werk, onderwijs en recreatie voor iedereen bereikbaar. In beide aanpakken vergroten we daarbij de duurzaamheid én veiligheid van de mobiliteit in Zuid-Holland.
Metropolitaan OV en verstedelijking (MOVV): We richten ons met een samenhangende aanpak van metropolitaan OV in Zuid-Holland op het verbeteren van de HOV-lijn Leiden-Dordrecht, die belangrijke gebiedsontwikkelingen voor nieuwe woningen en bestaande werklocaties in Zuid-Holland verbindt. Een type lightrail-oplossing die snelle en betrouwbare verbindingen mogelijk maakt. Hiermee koppelen we ook de kennis- en onderwijsknooppunten in Leiden, Den Haag, Delft, Rotterdam en Dordrecht aan elkaar en daarmee innovatieve vakgebieden zoals Quantum, Artificial Intelligence, Cybersecurity en geavanceerde geneeskunde. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
36
In combinatie met het verbeteren van de HOV-lijn Leiden-Dordrecht verbeteren we tegelijkertijd de duurzame HOV-verbindingen naar en ín binnenstedelijke gebieden zoals Den Haag CID/Binckhorst en Rotterdam-Zuid, waarbij we zorgen voor een goede aansluiting op en een schaalsprong van HOV in de héle regio zoals de RandstadRail richting Den Haag Zuidwest, Westland en Zoetermeer, de metro richting Nissewaard en het middengebied én de Hoekse Lijn richting Rottemeren en Hoek van Holland. De HOV-lijn Leiden-Dordrecht sluit ook goed aan op andere spoorverbindingen, vanuit Leiden en Dordrecht verder de Holland-Rijnland en de Drechtsteden in, en richting Gouda. Voor grote bedrijven en mkb wordt het dan nog aantrekkelijker om in de buurt van het HOV te zitten. Het is een aanpak die coronaproof is, mede omdat we al jaren tegen de grenzen van de bestaande capaciteit aanliepen, dat vraagstuk wordt in combinatie met de komst van 400.000 inwoners en de grote verstedelijkingopgave niet minder urgent. En de gebieden waar we zuinig op zijn maken we daarnaast op een duurzame manier bereikbaar: het groen van de bossen, het strand en de zee. We vragen het Rijk: - samen met de regio met prioriteit te investeren in de meerjarige aanpak van de propositie metropolitaan OV en verstedelijking Zuid-Holland (MOVV). Tot 2040 is er ruim 8 mld.
euro nodig om dit programma te realiseren, waarbij de regio zich inspant om zelf 2,5 mld. euro op tafel te leggen. Iedere geïnvesteerde euro levert daarbij 1,33 euro op en we realiseren ruim 200.000 woningen in Zuid-Holland en 70.000 banen op alle niveaus. Dit is een noodzakelijke randvoorwaarde om in de woonopgave te kunnen voorzien en duurzaam extra economische groei aan te jagen.
Goederenvervoer en logistiek:
"Councyl is een spin-off van de TU Delft en biedt transparante Artificial Intelligence beslisondersteuning in domeinen zoals de zorg, overheid, HR en procesindustrie. Het hoogwaardige kennis-ecosysteem in Zuid-Holland is voor ons cruciaal. Hier vinden we ons talent, belangrijke klanten en samenwerkingspartners. Met dit netwerk kunnen we tot een wereldwijd leidende speler uitgroeien. En dan is bereikbaarheid essentieel." Caspar Chorus, co-founder Councyl
"At Circularise, we believe that one of the fundamental steps in helping the environment is moving towards an economy that is circular — which eliminates waste, maximises value, and uses resources efficiently. Our goal at Circularise is to facilitate that by building an open-source protocol that brings transparency to global supply chains helping all value chain actors to become sustainable."
De opgave voor de logistieke bereikbaarheid van het havenindustrieel complex en de greenports in Zuid-Holland wordt steeds belangrijker voor onze economie van de toekomst, we zijn daarvoor nu té afhankelijk van de weg. De wegen worden steeds drukker, waardoor goederenvervoer er steeds langer over doet, met alle negatieve economische gevolgen van dien, maar ook langer in gebieden plaatsvindt waar ook mensen wonen, werken en recreëren. Dit kan efficiënter en duurzamer. We hebben daarom in nauwe Igor Konstantinov, growth manager samenwerking met de Rijksoverheid een aanpak voor het Circularise realiseren en beter benutten van nationale en internationale spoorinfrastructuur voor goederen en het inwisselbaar inzetten van het gebruik van weg, water en spoor. Van belang daarbij is een netwerk van duurzame tank- en laadinfrastructuur, waaronder Walstroom, om het transport te verduurzamen. We verduurzamen ook de binnenvaart en we benutten deze infrastructuur optimaal, wat tevens bijdraagt aan het verbeteren van luchtkwaliteit in Zuid-Holland. Onze aanpak gaat tot slot gepaard met vergaande maatregelen om te digitaliseren. We vragen het Rijk: - samen met de regio de Toekomstagenda Corridorontwikkeling te realiseren.
Hierin wordt geïnvesteerd in toekomstbestendige verbindingen tussen Zuid-Holland en het Europese achterland; de ontwikkeling van duurzame en multimodaal bereikbare strategische knooppunten; en verduurzaming van de Topcorridors, waar duurzame binnenvaart en efficiënte en duurzame afhandeling van de vers-logistiek gelden als belangrijke thema's. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
37
Impuls duurzame mobiliteit: De behoefte aan slimmer en schoner reizen neemt toe en draagt bij aan een leefbare stad en daarmee een bredere welvaart. Naast het investeren in metropolitaan OV in combinatie met verstedelijking en in het optimaal organiseren en verduurzamen goederenvervoer zetten we daarom ook in op het doorzetten, stimuleren en benutten van gedragsverandering van reizigers en de logistieke sector. Daarnaast zien we kansen voor verduurzaming in het op grote schaal elektrisch vervoeren van reizigers en goederen, ook met automatisch vervoer. In diverse programma's zijn en worden hiertoe voorstellen ontwikkeld. Dit willen we intensiveren, zo leveren we ook via bereikbaarheid een bijdrage aan de nationale klimaatopgaven. We vragen het Rijk: -samen met de regio de duurzaamheidambities in bereikbaarheid te realiseren.
Impuls wegsysteem voor lopen, fietsen en auto & overig HOV: Tot slot zien we dat betrouwbaarheid, robuustheid en optimale benutting steeds belangrijker worden voor de wegbereikbaarheid van bepaalde locaties waar HOV minder rendabel en voor de hand liggend is. We zetten daarom tot slot in op het optimaliseren van het wegsysteem. Hierbij leggen we de focus op de stedelijke ringen rondom Rotterdam en Den Haag én rond de economische gebieden zoals Voorne Putten en het havenindustrieel complex en de greenport West-Holland. Met een goed functionerend HOV-systeem naast een goed functionerend wegennetwerk verbeteren we de bereikbaarheid van, naar en in Zuid-Holland. Hiervoor is en blijft de samenwerking met het Rijkoverheid in het programma Bereikbaar Zuid-Holland essentieel. Daar waar dat in de toekomst nodig is komen we vanuit gebiedsprogramma MoVe tot slot met additionele voorstellen voor HOV. We vragen het Rijk: -samen met de regio - via onder meer programma MoVe en de Bereikbaarheidsaanpak Zuid-Holland - te blijven investeren in het optimaliseren van het wegsysteem voor lopen, fietsen en auto, en in eventuele additionele voorstellen voor HOV.
Proposities: gereed en/of ingediend (1) Nationale propositie Metropolitaan OV en Verstedelijking (MOVV): ^ Lightrail LeidenDordrecht, inclusief knooppunten en stations; ^ Schaalsprong OV Rotterdam en Den Haag e.o., incl. CID-Binckhorst en Oeververbinding; ^ Schaalsprong OV Middengebied Rotterdam - Zoetermeer - Leiden e.o.
Volgende fase (2)
Wordt uitgewerkt (3)
- Propositie goederenvervoer en logistiek; - Impuls duurzame mobiliteit.
- Impuls wegsysteem voor lopen, fietsen en auto; - Impuls overig HOV.
Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid - DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: dioeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl
38
systeeminterventie
MOBILITEITSTRANSITIE + LOGISTIEKE TRANSITIE
PROPOSITIE INGEDIEND NATIONALE PROPOSITIE METROPOLITAAN OV EN VERSTEDELIJKING (MOW) Leiden
Rotterdam
(brug) verbinding
Scheveningen Koningscorridor Leyenburg-X corridor
Rotterdam
LIGHTRAIL LEIDEN - DORDRECHT VERBETERING KNOOPPUNTEN EN VERBINDING
Zoetermeer
” HOOGWAARDIG OPENBAAR O VERVOER MIDDENGEBIED
Clū-Binckhorst
HOOGWAARDIG OPENBAAR VERVOER REGIO ROTTERDAM + AUTOMATISCHE METRO
HOOGWAARDIG OPENBAAR O VERVOER REGIO DEN HAAG
WAAR
LIGHTRAIL LEIDEN-DORDRECHT +VERBETERING KNOOPPUNTEN HOV MIDDENGEBIED
HOV REGIO OEN HAAG
HOV REGIO ROTTERDAM l AUTOMATISCHE METRO
VOLGENDE FASE
GOEDERENVERVOER 4 LOGISTIEK
IMPULS DUURZAME MOBILITEIT
WORDT UITGEWERKT
IMPULS WEGSYSTEMEN LOPEN. EIETS. AUTO
IMPULS OVERIG HOV
visual thinking agency
systeeminterventie HUMAN CAPITAL
+ LEVEN LANG ONTWIKKELEN Toenemende werkloosheid
URGENTIE
Tekort goed opgeleid personeel
Ontbreken werkzekerheid
WAT GAAN , n, WE DOEN į A| Economische ontwikkeling
BIJ- EN OMSCHOLEN WERKNEMERS. ONBENUT ARBEIDSPOTENTIEEL ACTIVEREN WERKEN AAN EEN MEER SKILLS-GEORIËNTEERDE ARBEIDSMARKT
EFFECTEN
-ţOtKOMSTVBESTENO/p
VOLDOENDE WERKNEMERS VOOR DE SECTOREN VAN DE TOEKOMST |
TECHNIEK
ENERGIE
DIGITALISERING
VAARDIGHEDEN VAN DE TOEKOMST
KENNIS VAN BEROEPSBEVOLKING UP-TO-DATE WERKNEMERS VAN KRIMPSECTOREN NAAR GROEISECTOREN
WERKZEKERHEID
Ij}
PRODUCTIEVERE WERKNEMERS
VERBINDING TUSSEN LEREN EN INNOVEREN
SCHOLING 85.000 WERKNEMERS
IMPACT
BETEKENISVOL WERK —
25000 WERKZOEKENDEN AAN DE SLAG
120.000 BANEN INVULLEN
KOPLOPER LEVEN LANG ONTWIKKELEN
1500 JONGEREN AAN HET WERK REGIO MET BEST GESCHOOLDE BEROEPSBEVOLKING
WELVAART
visual thinking agency
10.
Systeeminterventie Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen Hoe blijven de we de komende jaren aan het werk? Hoe zorgen we dat banen die verdwijnen vervangen worden door nieuwe banen? En hoe zorgen we dat iedereen daar de juiste kennis en vaardigheden voor heeft?
Het talent van álle Zuid-Hollanders optimaal benutten Het werk zoals we dat vandaag de dag kennen, zal de komende decennia ingrijpend veranderen. De grote transities zoals digitalisering, energietransitie en de omslag naar een circulaire economie zorgen ervoor dat bepaalde beroepen ingrijpend zullen veranderen of zelfs zullen verdwijnen. De banen van overmorgen vragen andere competenties en vaardigheden van medewerkers. Het is voor ons allemaal, werkenden, werkgevers, ondernemers, mkb en overheden, van belang dat de beroepsbevolking kan blijven werken, te zorgen voor bestaanszekerheid. Voor álle Zuid-Hollanders, nu en in de toekomst. Daarom investeren private en publieke sleutelspelers in Zuid-Holland fors in Leven Lang Ontwikkelen.
OESO: "The choice of human capital as a key pillar is spot-on to secure future growth in Zuid-Holland. The pillar targets major policy issues such as lifelong learning, which will play an important role to help the economy of Zuid-Holland shift to a low-carbon economy. (...) These goals do not only require funding from the national government for specific projects, but also substantial policy changes without which the effectiveness of these policy goals is likely to be undermined."
Zuid-Holland is goed voor bijna een kwart van de Nederlandse economie én werkgelegenheid, maar kampt met grote knelpunten op de arbeidsmarkt. Pre-corona had Zuid-Holland de grootste arbeidstekorten van Nederland: één op de vijf bedrijven in de regio had niet voldoende gekwalificeerd personeel. Tegelijkertijd heeft Zuid-Holland een groot onbenut arbeidspotentieel en heeft de regionale arbeidsmarkt een lage veerkracht waardoor deze kwetsbaar is voor economische schokken. De impact van de corona-crisis is dan ook groot op de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt.
Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen In Zuid-Holland wordt er hard gewerkt om de arbeidsmarkt én de beroepsbevolking toekomstbestendig te maken. Dat doen we via de Human Capital Agenda een publiek-private samenwerking bestaande uit inmiddels meer dan 100 partners. Doelstellingen zijn onder andere om tot 2024 85.000 werknemers een vorm van scholing te geven, 55.000 mensen van werk naar werk te begeleiden en hierbij minimaal 1.000 werkgevers en mkb'ers te ondersteunen. Hiermee wil Zuid-Holland dé regio worden met de arbeidsmarkt als positieve concurrentiefactor, waar het talent van werkenden optimaal wordt benut. De provincie Zuid-Holland investeert hier in deze periode C 7,8 miljoen in. Hiervan wordt C 5 miljoen gestopt in een subsidieregeling Human Capital, waarmee concrete projecten kunnen worden gesubsidieerd. In totaal zal dit minimaal 15 miljoen aan cofinanciering opleveren. Daarnaast wordt er C 1,5 miljoen geïnvesteerd in het Kickstart your career, om minimaal 150 jongeren aan het werk te helpen bij Zuid-Hollandse bedrijven.