10 Vooronderzoek conventionele explosieven (20-0274431)
Tekst van het document
iV-ťV.’ ŴYäYli
wraăšï
"V i ŵS»T üí f
KENMERK:
2016-BB-26 (DEFINITIEF)
BETREFT:
VOORONDERZOEK CONVENTIONELE EXPLOSIEVEN
PROJECT:
WATERINGEN - PROVINCIALE WEG N211
OPDRACHTGEVER:
ANTEA GROUP
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Documentcode:
2016-BB-26
Aantal pagina's:
54
Datum:
29-08-2016
Status:
Definitief
BeoBOM Bezoekadres: Statenweg 84D 3039 JH Rotterdam Postadres: Postbus 28078 3003 KB Rotterdam T:
+31 (0)10-8202920
E:
info@beobom.nl
KVK: 61002046 BTW: NL 08541.59.587.B01
Afbeelding voorzijde: Foto van de bevrijdingsoptocht van 6 september 1945. Bron afbeelding: oud-wateringen.nl.
2
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
İ)
Inhoud Managementsamenvatting.............................................................................................................................. 5 Inleiding................................................................................................................................................................ 6 1. Algemeen........................................................................................................................................................... 7 Aanleiding.......................................................................................................................................................... 7 Doel..................................................................................................................................................................... 7 WSCS-OCE.......................................................................................................................................................... 7 Terminologie.....................................................................................................................................................
7 Niet gesprongen explosieven (NGE) versus conventionele explosieven (CE)...................................8 Begrenzing projectgebied............................................................................................................................. 8 2. Inventarisatie bronnenmateriaal................................................................................................................ 10 Algemeen......................................................................................................................................................... 10 Literatuur......................................................................................................................................................... 10 Gemeentelijk en provinciaal archief.......................................................................................................... 11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD).................................................................... 13 Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)............................................................ 16 Nationaal Archief Den Haag.........................................................................................................................
17 Archief Munitie en mijnenopruimingsdienst (MMOD) 1945-1970.......................................................18 Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) 1971-heden............................................... 18 Collectie mijnenveldgegevens, leg- en ruimrapporten EODD............................................................. 18 Luchtfotocollecties Bibliotheek Universiteit Wageningen, Topografische Dienst/Kadaster Zwolle en Aerial Reconnaissance Archives.............................................................................................. 19 Eerder uitgevoerde vooronderzoeken..................................................................................................... 20 National Archives, Kew, Surrey.................................................................................................................. 22 Overige bronnen........................................................................................................................................... 23 3. Bronnenanalyse.............................................................................................................................................. 24 Algemeen.........................................................................................................................................................
24 Resultaten archief- en literatuuronderzoek............................................................................................ 24 Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)............................................................ 36 Archief mijn- en munitieopruimingsdienst (MMOD) 1945-1970........................................................... 36 Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) 1971-heden...............................................36 Collectie mijnenveldkaarten, leg- en ruimrapporten EODD................................................................. 37 4. Luchtfotoanalyse........................................................................................................................................... 39 Algemeen.........................................................................................................................................................39 Resultaat luchtfotoanalyse.......................................................................................................................... 39 5. Landschapsanalyse........................................................................................................................................
43 Algemeen.........................................................................................................................................................43 Naoorlogse bodemroerende werkzaamheden...................................................................................... 43 3
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
İÌ
Resultaat vergelijking....................................................................................................................................46 LIDAR............................................................................................................................................................... 46 6. Beoordeling en evaluatie bronnenmateriaal......................................................................................... 48 Algemeen.........................................................................................................................................................48 Indicaties..........................................................................................................................................................48 Contra-indicaties............................................................................................................................................ 48 Leemten in de kennis....................................................................................................................................48 Mogelijk aan te treffen (sub)soorten CE.................................................................................................. 49 Horizontale afbakening verdacht gebied................................................................................................
49 Verticale afbakening...................................................................................................................................... 50 Conclusie en aanbevelingen............................................................................................................................ 52 Bijlage 1. Inventarisatiekaart 2016-BB-26-OT-01........................................................................................... 53 Bijlage 2. Bodembelastingkaart 2016-BB-26-OT-02..................................................................................... 54
4
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Managementsamenvatting Ter plaatse van de provinciale weg N211 gelegen in de gemeenten Westland, Midden-Delfland en Den Haag staan diverse bodemroerende werkzaamheden gepland.
De weg wordt hierbij van
twee rijstroken naar drie rijstroken verbreed. De Arbeidsomstandighedenwet stelt dat er gezorgd moet worden voor een veilige werkplek. Uit dien hoofde dient een onderzoek naar de aanwezig heid van conventionele explosieven (CE) te worden uitgevoerd. Een dergelijk onderzoek wordt in de regelgeving een vooronderzoek genoemd. Het vooronderzoek CE wordt uitgevoerd conform de huidige wettelijke norm, als vastgelegd in het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (hierna: WSCS-OCE), versie 1, 2012. In de voor dit vooronderzoek geraadpleegde literatuur- en archiefgegevens, zijn verschillende feitelijke indicaties voor de aanwezigheid van CE binnen het projectgebied aangetroffen. Op basis van deze aanwijzingen, is binnen het projectgebied een gebied afgebakend, waar mogelijk CE kunnen worden aangetroffen. Het gaat hierbij om het onderstaand gebied. Klein-kaliber munitie, hand- en geweergranaten en munitie voor granaatwerpers (achtergelaten) Op basis van het geraadpleegde luchtfotomateriaal en archiefgegevens is vastgesteld dat het projectgebied kan worden beschouwd als zijnde verdacht op de aanwezigheid van achtergelaten CE.
Ter plaatse van verschillende Duitse verdedigingswerken, wapenopstellingen en loopgraven, kunnen mogelijk CE in de vorm van klein-kalibermunitie, hand- en geweergranaten en munitie voor granaatwerpers worden aangetroffen. Het verdachte gebied is bepaald met een risicostraal van 10 meter, gemeten vanuit het hart van de stellingen en loopgraven, met in achtneming van luchtfotocorrectie. Deze typen CE, kunnen op een diepte van 2,50 meter minus maaiveld worden aange troffen. Dit leidt ertoe dat het gebied verdacht is tot maximaal 2,40m-NAP. Verder is uit de geraadpleegde literatuur en archiefgegevens gebleken dat tijdens de meidagen van 1940 is gevochten tussen Nederlandse en Duitse troepen binnen de contouren van het projectgebied. De exacte invloed van deze gevechtshandelingen kon niet met zekerheid worden vastgesteld. Er bestaat echter een achtergrondrisico op het aantreffen van CE in de vorm van klein-kalibermunitie, hand- en geweergranaten en munitie voor granaatwerpers in de overige delen van het projectgebied. Advies: Daar waar het verdachte gebied overlapt met het projectgebied, is sprake van een ‘opsporingsgebied’. Voorafgaande aan de voorgenomen bodemroerende werkzaamheden op deze locatie adviseert BeoBOM het opstellen van een zogeheten projectleiderssamenvatting (PLS-CE).
Met een dergelijke projectleiderssamenvatting kan een beter inzicht worden verkregen met betrekking tot risico’s in relatie tot de voorgenomen werkzaamheden. Verder adviseert BeoBOM, voor het overige deel van het projectgebied het betrokken personeel middels een projectinstructie te wijzen op de risico’s van het spontaan aantreffen van CE en de daarbij gewenste handelswijze.
5
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Inleiding Projectnaam:
Vooronderzoek Conventionele Explosieven Wateringen - provinciale weg N211
Project:
Wateringen - provinciale weg N211
Opdrachtgever:
Antea Group
Projectadres:
Wippolderlaan - Westland^211
Besteknr./opdrachtnr.
2016-BB-26 Uitvoering vooronderzoek Conventionele Explosieven
Werkomschrijving:
en samenstellen CE bodembelastingkaart conform het WSCS-OCE, versie 1, 2012
Doelstelling:
Uitvoering vooronderzoek CE
Uitvoerder
BeoBOM
Autorisatie rapportage en bodembelastingkaart: Dhr. F.G.J. Barink, adviseur, senior OCE-deskundige Z )
Auteurs:
CE-bodembelastingkaart:
drs. dhr. T. Koopmans
drs. dhr. B.P. Slaa Historicus
Historicus x ļ ie ópŸ
drs. dhr. J. Rotteveel Historicus Z,,'-''
6
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
1. Algemeen Aanleiding Ter plaatse van de provinciale weg N211 gelegen in de gemeenten Westland, Midden-Delfland en Den Haag staan diverse bodemroerende werkzaamheden gepland.
De weg wordt hierbij van
twee rijstroken naar drie rijstroken verbreed. De Arbeidsomstandighedenwet stelt dat er gezorgd moet worden voor een veilige werkplek. Uit dien hoofde dient een onderzoek naar de aanwezig heid van conventionele explosieven (hierna: CE) te worden uitgevoerd. Dit onderzoek wordt in de regelgeving een vooronderzoek genoemd. Het vooronderzoek CE wordt uitgevoerd conform de huidige wettelijke norm, als vastgelegd in het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Sys teemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (hierna: WSCS-OCE), versie 1, 2012. Voorlig gend rapport heeft betrekking op het projectgebied te Poortugaal, zoals getoond in dit vooron derzoek. Doel Het doel van het vooronderzoek CE is om: ^
Vast te stellen of er indicaties dan wel contra-indicaties bestaan voor de mogelijke aanwe zigheid van CE binnen het projectgebied;
^
Indien er indicaties bestaan voor de aanwezigheid van CE vast te stellen welke (sub)soorten er kunnen worden aangetroffen;
*
Op basis van luchtfoto-interpretatie de mogelijke locaties van achtergebleven CE zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen;
i
Het verdachte gebied in de horizontale en in verticale dimensie af te bakenen;
l
Een rapportage en bijbehorende CE bodembelastingkaart samen te stellen.
WSCS-OCE Het historisch vooronderzoek is uitgevoerd conform het WSCS-OCE. Met betrekking tot het voor onderzoek vermeldt het WSCS-OCE het volgende: Het vooronderzoek heeft als doel te beoordelen of er indicaties zijn dat binnen het onderzoeksgebied CE aanwezig zijn, en zo ja, om het verdachte gebied in horizontale en verticale dimensie af te bake nen. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bron nenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende CE bodembelastingkaart. Terminologie Voor het opstellen van vooronderzoeken worden voor alle CE-gerelateerde werkvlakken een drie tal gebieden onderscheiden. Voor de verduidelijking wordt dit onderscheid in onderstaande dia gram weergegeven: Verdacht gebied (oranje) - gebied waarin mogelijk CE aangetroffen kunnen worden; Projectgebied (groen) - gebied waarbinnen de reguliere werkzaamheden uitgevoerd gaan wor den;
7
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Opsporingsgebied (rood) - gebied waar het verdachte gebied en het projectgebied elkaar over lappen en voorafgaande aan de uit te voeren werkzaamheden detectie dient plaats te vinden.
Verdacht gebied
Opsporingsgebied
Projectgebied
Figuur 1. Schematische weergave van de verschillende deelgebieden.
De op de CE bodembelastingkaart niet als ‘verdacht’ of ‘opsporingsgebied’ aangeduide locaties kunnen worden beschouwd als onverdacht. Dat wil zeggen niet meer verdacht dan de overige onderzochte Nederlandse bodem waar geen sprake is van specifieke aanwijzingen voor de aan wezigheid van CE. Niet gesprongen explosieven (NGE) versus conventionele explosieven (CE) In de praktijk wordt vaak de term NGE (Niet Gesprongen Explosieven) gehanteerd wanneer men doelt op de omgang met CE. NGE is een overkoepelende term waarmee bijvoorbeeld ook explo sieven voor terroristische doeleinden kunnen worden aangeduid. Voorliggend document heeft slechts betrekking op CE, ofwel (fabrieksmatig geproduceerde) explosieven, niet zijnde geïmpro viseerd, nucleair, biologisch of chemisch, welke zijn achtergebleven als gevolg van oorlogshande lingen tijdens de Tweede Wereldoorlog en waarop de richtlijnen van het WSCS-OCE van toepas sing zijn. Begrenzing projectgebied Voorliggend rapport heeft betrekking op het projectgebied ter plaatse van de provinciale weg N211, gelegen binnen de gemeenten Westland, Midden-Delfland en Den Haag. Het projectgebied is begrensd op basis van de door opdrachtgever verstrekte gegevens en de Grootschalige Basiskaart Nederland (GBKN). In 2003 is de gemeente Wateringen onderdeel geworden van de ge meente Westland.
Schipluiden is in 2004 onderdeel geworden van de gemeente Midden-Delfland. De correctheid van het getoonde projectgebied is bevestigd door de opdrachtgever. Alle afbeel dingen waarop het projectgebied te zien zijn, zijn noord-zuid georiënteerd. Aan enkele afbeeldin gen in voorliggend rapport, is een schaal-lat toegevoegd. Dit is gedaan om ook bij uitsneden de afstanden goed te kunnen inschatten.
8
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
an
L.
\\ 250 m
500 m
750 m
1000 m
Figuur 2. De begrenzing van het projectgebied aan de provinciale weg N211 te Wateringen (in het groene kader). Bron satellietbeeld: PDOK.
9
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
2. Inventarisatie bronnenmateriaal Algemeen Voor een grondig en volledig vooronderzoek dienen zoveel mogelijk relevante gegevens te wor den verzameld. Met behulp van deze gegevens dient vervolgens een zo nauwkeurig mogelijk beeld van de in het onderzoeksgebied voltrokken oorlogshandelingen te worden geschetst. Con form het WSCS-OCE dienen voor een vooronderzoek minimaal de onderstaande bronnen te wor den geraadpleegd. Bron
Verplicht
Aanvullend
Geraadpleegd
Literatuur
V
V
Gemeentelijk of provinciaal archief
V
V
Nationaal Archief
V
V
Nederlands Instituut voor militaire historie
V
V
(NIMH) Nederlands Instituut voor oorlogsdocumen
V
V
V
V
V
V
V
V
tatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen Luchtfotocollectie Topografische Dienst/Kadaster Zwolle (TOPOD) Luchtfotocollectie Aerial Reconnaissance
V
V
The National Archives (NA) Londen
V
V
Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg
V
The National Archives and Records Admin
V
Archives (TARA)
istration, Washington D.C. (NARA) Getuigenverslagen
V
Literatuur Amersfoort, H. en Kamphuis, P., Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (‘s-Gravenhage 2012). Brabander, H.G.J. en Lipman, G.L., 10 mei 15 mei 1940. In en Rond Wateringen (Wateringen 2000); Eversteijn, T., Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen V-wapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei 1940 - 5 mei 1945 (z.p. 2011); Genootschap Oud Westland, Historisch Jaarboek Westland nr. 17 (Westland 2004). Jansen, Harold E., Vlucht 648. Het relaas van een op 26 september 1944 boven het Westland neerge schoten Amerikaanse bommenwerper met haar elfkoppige bemanning (z.p., z.j.). 10
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Middlebrook, M. en Everitt, C., The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 1939-1945 (Surrey 2011); Spinnewijn, O., Schipluiden. Den Hoorn. 1940-1945 (Schipluiden 1995); Winden-Tetteroo, Gemma M.M. van, Mijn Dagboek. Oorlogskroniek van Kees Tetteroo (Zaltbommel 2007). Mil, Rob van, Zelden zoveel geluk gezien (Westland 1994). Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil... Kroniek van een luchtoorlog (2 dln., z.p., z.j.). Gemeentelijk en provinciaal archief Ten behoeve van dit vooronderzoek is een groot aantal archiefstukken geïnventariseerd en ge analyseerd. In het Historisch Archief Westland, Gemeentearchief Schiedam (hier is het gemeente archief van Schipluiden ondergebracht) en het Haags Gemeentearchief zijn diverse stukken met betrekking op het projectgebied, in het bijzonder stukken betreffende oorlogsschade en de luchtbeschermingsdienst, geïnventariseerd en geraadpleegd. Ook in het Nationaal Archief Den Haag en bij het NIOD, zijn enige stukken ingezien. De geraadpleegde stukken zijn hieronder in een overzicht, met vermelding van toegangs- en inventarisnummers, opgenomen.
Indien er staat aangegeven dat een dossier door ons als ‘relevant’ is beoordeeld, betekent dit dat er in het be treffende dossier gegevens zijn aangetroffen die als indicaties of contra-indicaties kunnen wor den beschouwd voor de mogelijke aanwezigheid van CE binnen- of in de omgeving van het pro jectgebied. Indien een dossier door ons wordt aangemerkt als zijnde ‘niet relevant’, dan betekent dit dat er in het betreffende dossier geen indicaties of contra-indicaties zijn aangetroffen voor de mogelijke aanwezigheid van CE binnen het projectgebied. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om per soneelslasten, financiële gegevens of regelgeving welke verder niets zeggen over de aanwezig heid van CE binnen het projectgebied. In dat geval staat de precieze reden vermeld. Historisch Archief Westland 131 Gemeentebestuur Wateringen, (1921) 1929 - 1979 (1982) Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
131
533
Maandrapporten over Wateringen van de gewestelijke politiepresident te Rotterdam, 1943-1944
805 824
Stukken betreffende het verzorgen van de luchtbescher ming met rapporten over oorlogshandelingen, 1938-1945 Verslagen van de staat der wegen, 1946-1972
Nee, betrof rapporten over de situatie in Wate ringen per maand. Deze betroffen geen CE gerela teerde stukken. Ja
971
Stukken betreffende oudheidkundige zaken, 1933-1970 1
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, het verslag van de
11
2016-BB-26 (Definitief) Toeg.nr
Inv.nr
Vooronderzoek CE Omschrijving
Relevant
omslag N.B. met o.a. een verslag over mei 1945 en subsidie van een boek over de geschiedenis van Wateringen
bevrijding was van een aantal dagen na de bevrij ding Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, betrof vooral reke ningen van vorderingen en oorlogsschade door inun daties Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
1001
Stukken betreffende oorlogsschade 1940-1954
1003
Stukken betreffen het vorderen van onder andere auto's en gebouwen en schade afwikkeling door Duitse en geallieer de strijdkrachten, 1940 - 1953
1005
Stukken betreffende de inundatie in de Oud en Nieuw Wateringveldsche polder, uitgevoerd in opdracht van de Duitse strijdkrachten 1944 -1945
Gemeentearchief Schiedam 860 Gemeentebestuur Schipluiden Toeg.nr 860
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
1747
Luchtbeschermingsdienst 1939-1941
1966
Luchtbeschermingsdienst 1940-1941
1185
Inundatie tijdens de bezetting in de 2e Wereldoorlog 1940 1961
2418 2419
Wederopbouw van schade ontstaan in de 2e Wereldoorlog
1794
Gegevens betreffende de oorlog 1939-1965
Nee, betrof contracten van personeel Nee, betrof contracten van personeel Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
Het Haags Archief 1165 Gemeentelijke Luchtbeschermingsdienst Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
1165
66
Stukken betreffende fosfor-, brisant- en brandbommen, verlichting en verduistering, sterktebepaling van uitkijkdiensten, openbare bekendmakingen, bescherming van goederen bij luchtaanvallen en werkzaamheden van de Opruimings- en Herstellingsdienst 1942-1951 67 Meldingen van bominslagen en beschietingen, alsmede verzoeken om inlichtingen van door inslagen veroorzaakte schade in het kader van de Opruimings- en Herstellingsdienst (H II 2), 1942 - 1951 Dag/nachtrapporten van de hoofdcommandopost - het hoofd Luchtbeschermingsdienst, 1940-1945
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
67
82-100
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
12
2016-BB-26 (Definitief) Toeg.nr
Vooronderzoek CE
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
109
Stukken betreffende bominslagen, de gevolgen daarvan, met opgave van het aantal doden, licht- en zwaargewon den, datum en plaats en het nummer van het proces verbaal, 1940-1945 Meldingenboek, 1944-1945
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
112
140
Rapporten, processen-verbaal, lijsten en foto’s van slacht offers, lijsten van gewonden en overzichten materiele schade, 1945
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
0492 Bureau Afwikkeling Inkwartieringen en Vorderingen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
492
144
Circulaires over schade door oorlogsgeweld; met aanteke ningen, 1942-1945
91
Kaarten betreffende door burgers geleden oorlogsschade
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
0432 Gemeentepolitie Den Haag Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
432
6600
Processen-verbaal en stukken met bijzonderheden betref fende bominslagen en mijnontploffingen, 1940-1945
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) In het NIOD is onderzoek gedaan ten behoeve van het opvullen van leemten in de kennis. In on derstaande archiefstukken is gezocht naar mogelijke indicaties en contra-indicaties met betrek king tot het projectgebied. De geraadpleegde stukken zijn hieronder in een overzicht, met ver melding van toegangs- en inventarisnummers, opgenomen. Indien er staat aangegeven dat een dossier door ons als ‘relevant’ is beoordeeld, betekent dit dat er in het betreffende dossier gege vens zijn aangetroffen die als indicaties of contra-indicaties kunnen worden beschouwd voor de mogelijke aanwezigheid van CE binnen- of in de omgeving van het projectgebied. Indien een dos sier door ons wordt aangemerkt als zijnde ‘niet relevant’, dan betekent dit dat er in het betref fende dossier geen indicaties of contra-indicaties zijn aangetroffen voor de mogelijke aanwezig heid van CE binnen het projectgebied. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om personeelslijsten, finan ciële gegevens of regelgeving welke verder niets zeggen over de aanwezigheid van CE binnen het projectgebied. In dat geval staat de precieze reden vermeld. Indien relevant, is de gevonden in formatie weergeven in de tabel met oorlogshandelingen, verderop in deze rapportage.
13
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
NIOD 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
077
1328
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanval len, 1940-1941 Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen, 1940-1943 Ingekomen en minuten van uitgegane stukken, 1940
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
1332
1715
1945 1716
Ingekomen telegrammen, 1942-1944
1735
Lagemeldungen van de diverse Verbindingsoffiziere,
1759 1766
1944 Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtui gen, 1943 Technische Nothilfe-instanties
1794
Stukken betreffende de beschikbaarheid en verrichte werkzaamheden van de verschillende Technische Nothilfegroepen, 1940-1944
1801
Register van de Technische Nothilfe Befehlsstelle met vermelding van de verrichte werkzaamheden,
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Nee, stukken m.b.t. personeel, materieel, correspondentie over verschillende onderwerpen. Niet CE-gerelateerd Nee, organisatorisch van aard, niet CE-gerelateerd Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, correspondentie over uiteen lopende onderwerpen. Niet CEgerelateerd Nee, enkel zijdelings gerelateerd aan oorlogshandelingen, bijvoor beeld hoeveel man werden inge zet bij gebeurtenissen. Niet rele vant voor onderhavig vooronder zoek Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
1944
190a Groep Albrecht Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
190a
1
Enige eindverslagen, alsmede gegevens over mede werkers van de groep Albrecht, afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Ach terhoek en Twente, D. A. A. ^ Deventer, Arnhem, Apeldoorn),de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland,
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
53
54
55
1945. Noord-West Nederland: algemeen en overzichten, samengesteld uit berichten afkomstig van meerdere steden en dorpen in Noord- en Zuid-Holland Noord-West Nederland: algemeen en overzichten, samengesteld uit berichten afkomstig van meerdere steden en dorpen in Noord- en Zuid-Holland (vervolg) Noord-West Nederland: algemeen en overzichten,
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen
14
2016-BB-26 (Definitief) Toeg.nr
Inv.nr
115
122
140
Vooronderzoek CE Omschrijving
Relevant
samengesteld uit berichten afkomstig van meerdere steden en dorpen in Noord- en Zuid-Holland (vervolg) Map, bevattende fotografische reproducties van diverse door de groep Albrecht vervaardigde berich ten, rapporten en schetsen, alsmede enkele micro films, 1945 Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht verzamelde of vervaardigde schetsen, tekeningen, plattegronden e.d. van bunkers en andere verdedi gingswerken, z.d.. Bevrijdingsrapporten, 1945
m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
216k Departement van Justitie Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
216k
178
Dagboek van de Inspectie Luchtbescherming, 10 augustus 1942 - 12 april 1945
180
Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermings diensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april
Nee, betrof geen indicaties voor de aanwezigheid van CE (enkel informatie m.b.t. notities van besprekingen, vergaderingen etc.) Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
186
1944 Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
226b Bureau Inlichtingen - Hoofdbureau Londen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
226b
119
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
123
Rapporten en brieven over geallieerde bombarde menten, neergestorte vliegtuigen en treinbeschietingen, 27 april 1943 - augustus 1944 April 1943-augustus 1944
124
27 oktober 1944-14 februari 1945
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
249-0116A Dossier - Bombardementen, geallieerde Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
249-0116A
1 t/m 24
Informatie over diverse bombardementen
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
15
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
249-0592B Dossier - Oorlogsschade Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
249-0592B
28
Lijsten met vernielde panden, doden en gewonden, maart 1943 - 5 september 1944
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
615 Collectie kaarten en plattegronden Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
615
268
Gemeentekaart van Nederland, met daarop aange geven de gebieden waar zich nog landmijnen bevin den en de 'cleared areas', z.d.
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Tijdens het onderzoek zijn indicaties aangetroffen voor gevechtshandelingen in de meidagen voor wat betreft (de directe omgeving van) het projectgebied. Derhalve is het noodzakelijk ge bleken de collectie 409 ‘Gevechtsverslagen en - rapporten mei 1940’ te raadplegen. Er zijn tevens aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van (Duitse) stellingen en verdedigingswerken in de directe omgeving van het projectgebied. De collectie 575 ‘Duitse verdedigingswerken en inun daties van Nederlands grondgebied in de oorlog/rapporten van militaire aard vanuit bezet Neder land aan bureau inlichtingen Londen’ is daarom wel geraadpleegd. De volgende stukken uit deze collectie zijn ingezien: 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940 Toeg.nr 409
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
533052 533064 475028
13e Depot Bataljon
Ja
1e Bataljon van het regiment Jagers
Ja
475034
Collectie 575 Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oor log/rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan bureau inlichtingen Londen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
575
58
Sterkte van troepen in Kwintsheul, Honselersdijk, Westerlee, Monster, Poeldijk en Wateringen
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
289
411
Troepenlegering te Zoetermeer, Den Hoorn en Delft. Sterkte van troepen in Den Haag; Alphen a/d Rijn, Leiden, tussen Hoek van Holland en NoordwijkVerwoesting-Scheveningsche haven, bombar dement Culemborg, toestand wegen en bruggen Westland en evacuaties van het gebied ten 0. en N. van de Maas Stafkaart met verdediging van Rotterdam 1939, schaal 1:50,000; kaart verdediging Scheveningen
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
16
2016-BB-26 (Definitief) Toeg.nr
Inv.nr
Vooronderzoek CE Omschrijving
433
kaart verdediging van het Westland, schaal 1:30.000. kaart verdediging van s-Gravenhage, schaal 1:12.500. met schetsen van bunkers (alles in duplo). Vijf schetsen van bruggen en versterkingen in het Westland met toelichting Defensie Westland (05-1-1945)
438
Defensie Westland (08-12-1944)
457
Relevant
Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante vermeldingen m.b.t. het projectgebied
Nationaal Archief Den Haag Ten behoeve van het vooronderzoek, zijn enige aanvullende stukken in het Nationaal Archief Den Haag geraadpleegd. Het gaat hierbij om onderstaande stukken. Indien relevant, zijn deze ver werkt in het overzicht met oorlogshandelingen in deze rapportage. Nationaal Archief 2.04.53.15 Inspectie bescherming bevolking tegen luchtaanvallen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.04.53.15
20
Registers met krantenknipsels inzake explosieven (z.d.)
21
Registers met krantenknipsels inzake explosieven (1945
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
1947) 22
Registers met krantenknipsels inzake explosieven (1957 1959)
27
Registers met krantenknipsels inzake ongevallen met oor logstuig
2.04.110 Korps Hulverleningsdienst 1945-1974 Toeg.nr 2.04.53.15
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
491
Vernietiging Duitse munitie en oorlogsmateriaal
681
Correspondentie Staf Bevelhebber Mijnopruimingsdienst
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
2.13.15 Militair Gezag Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.13.71
1958
Provincie Zuid-Holland. 1942-1945
Ja
17
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
2.13.71 Defensie (Londen) Toeg.nr 2.13.71
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
1583
Bestanddeel 2 (verschillende stukken over bombardemen ten in Den Haag)
1787
Stukken betreffende bombardementen en beschietinge, voornamelijk van en op Nederland
1958 1972 2027
Provincie Zuid-Holland. 1942-1945 ’s-Gravenhage. 1942-1945 Wateringen. 1944
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Ja Ja Ja
2.13.208 Collectie BRIOP/Archieven van OD en BS Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.13.208
3641 3647
Stukken betreffende Sectie I-3 1944-1945
4647
Stukken betreffende het Plaatselijk Commando Wateringen/Kwintsheul 1945
4650
Stukken betreffende het Plaatselijk Commando Schipluiden
Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied Nee, geen relevante ver meldingen m.b.t. het projectgebied
Archief Munitie en mijnenopruimingsdienst (MMOD) 1945-1970 In het Semi-Statisch archief van Defensie te Rijswijk is nagegaan of binnen het projectgebied door de Munitie- en Mijnenopruimingsdienst (MMOD) in de periode 1945-1970 ruimingen van CE zijn uitgevoerd. Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) 1971-heden Sinds 1971 worden meldingen en ruimingen (MORA’s) van CE centraal geregistreerd door de Ex plosieven Opruimingsdienst (EODD). In het archief, eveneens ondergebracht in het Semi-Statisch Archief te Rijswijk is nagegaan of hierin meldingen en/of ruimingen zijn opgenomen die plaats hebben gehad binnen of in de directe nabijheid van het projectgebied. Collectie mijnenveldgegevens, leg- en ruimrapporten EODD De collectie mijnenveldgegevens, leg- en ruimrapporten EODD is geraadpleegd om na te gaan of er ten tijde van de oorlog binnen het onderzoeksgebied mogelijk mijnenvelden zijn aangelegd.
18
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Luchtfotocollecties Bibliotheek Universiteit Wageningen, Topografische Dienst/Kadaster Zwolle en Aerial Reconnaissance Archives Op basis van luchtfotoanalyse kan in enkele gevallen een nauwkeuriger beeld ontstaan van de oorlogshandelingen die op een bepaalde locatie hebben plaatsgevonden en de sporen die deze mogelijk hebben achtergelaten. Sporen die zichtbaar kunnen zijn op luchtfoto’s van goede kwali teit zijn bijvoorbeeld kraters door artillerie- of bominslagen, aangelegde stellingen, versperringen of beschadigde of vernielde bebouwing. Als deze sporen (correct) worden geïnterpreteerd kun nen bijvoorbeeld inslaglocaties nauwkeuriger worden vastgesteld dan op basis van literatuur- of archiefonderzoek mogelijk zou zijn. Er kleven ook nadelen aan luchtfoto interpretatie; zo is de nauwkeurigheid van de interpretatie afhankelijk van de kwaliteit. Door weersomstandigheden, (te) grote hoogte en andere factoren kan de beeldkwaliteit onvoldoende zijn. Het blijven boven dien momentopnamen. Een bominslag kan bijvoorbeeld na enkele dagen door herstel- of dempwerkzaamheden al niet meer zichtbaar zijn. Uit de collectie van de Bibliotheek Universiteit Wage ningen (DOTKAdata), de Luftbilddatenbank (LUFT), The National Archives (TNA) en de Topografi sche Dienst Zwolle (TOPOD) is het beschikbare luchtfotomateriaal voor deze locatie geïnventari seerd en beoordeeld op kwaliteit.
De vervolgens geraadpleegde luchtfoto’s dateren van 13 sep tember 1944, 6 oktober 1944 en 26 februari 1945. In de onderstaande tabel wordt het geheel van geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Luchtfotonummer(s)
Sortie
Datum
Schaal
Kwaliteit
Bron
4112, 4113, 4114
R4/16
06-10-1944
1/7600
Goed
DOTKA
3290,3292
R4/832
13-09-1944
1/7600
Goed
DOTKA
3200
106G/4540
26-02-1945
Onbekend Goed
DOTKA
19
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Dekking luchtfoto's
mm Ýzŕtìi
:
Plospöel- cns
. Scbaapwei ' polder
«ndphpTrtrvg
jį'^Ŵ/XvV
Sk&Ŵ vxŵÿr
mùmM
íï-ir i sV-ťŴŴ «•4 ^LJc S' S m, M2ŕrn á», í-įVi^
*ř\ f
İ«i
fäSlIJK mm tf&Ŵ.
*
WoudsePotdęr
«ft-
‘t Woudt
GrocneveW Ÿ».
MĻA
Groeneveldse Polder
250 m
'ř
750 m
1250 m
, í- - . H 3 Přff Hooml
-'Is
1750 m
*
Figuur 3. Luchtfotodekking ter plaatse van het projectgebied, de oudste foto van 13 september 1944 ligt onderop, de nieuwste van 26 februari 1945 ligt bovenop.
Eerder uitgevoerde vooronderzoeken Er is bij BeoBOM voor de omgeving van het projectgebied één eerder uitgevoerde vooronder zoeken bekend, uitgevoerd door derden. Alleen de risicokaart van de gemeente Westland over lapt met het voorliggend onderzoek. Omdat het projectgebied ook buiten de gemeente Westland ligt, is een vooronderzoek toch relevant. In het verleden heeft BeoBOM ook zelf onderzoeken in de directe omgeving van het projectgebied uitgevoerd. Alle bij BeoBOM bekende vooronder zoeken voor Wateringen en omstreken zijn geanalyseerd. Omdat deze vooronderzoeken in prin cipe deels dezelfde omgeving onderzoeken, is het relevant na te gaan wat de bevindingen en conclusies van deze vooronderzoeken betreffen. Onderstaande afbeelding toont het geheel van reeds eerder uitgevoerde vooronderzoeken, welke zijn geanalyseerd ten behoeve van voorlig gend vooronderzoek.
20
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
■Ķ
fmą
'
-ŵ ^ V '
0.0 km
0.5 km
1.0 km
1.5 km
Figuur 2. Reeds uitgevoerde vooronderzoeken (indicatief weergegeven) ten opzichte van het huidige projectgebied (in het groene kader). Per kleur wordt hieronder toegelicht welk bedrijf het vooronderzoek uitvoerde en wat de conclusies betroffen. Bron satellietbeeld: PDOK.
Oranje: BeoBOM, Aanvullend Vooronderzoek Conventionele Explosieven Dijkhoornseweg 39 Den Hoorn (2013-02-VO-02, d.d. 8 december 2013). V
Aanvullend vooronderzoek ter plaatse van de Dijkhoornseweg 39, gelegen op circa 2 ki lometer van het huidige projectgebied. De conclusie van dit vooronderzoek luidt als volgt: ‘Uit bovenstaande kan worden geconcludeerd dat de locatie perceel Dijkshoornseweg 39 op basis van nader literatuur- en archiefonderzoek conform het eerder uitgevoerde on derzoek door de EOCKL als verdacht dient te worden aangemerkt.’
Roze: BeoBOM, Vooronderzoek Conventionele Explosieven Geluidswering A13 te Delft (2014-73-01, d.d. 12 januari 2015). ^
Vooronderzoek ter plaatse van de A13 te Delft, gelegen op circa 5 kilometer van het huidi ge projectgebied. De conclusie van dit vooronderzoek luidt als volgt: ‘Uit dit onderzoek is gebleken dat binnen de gemeente, hoofdzakelijk in de periode 10 tot en met 14 mei 1940 en in mindere mate ook in latere oorlogsjaren, aanzienlijke oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden. Op basis van het archief- en literatuurgegevens en luchtfotoanalyse is vastgesteld dat het onderzoeksgebied kan worden beschouwd als verdacht op de aanwe zigheid van (achtergelaten/gedumpte) geschut- en infanteriemunitie (Duits, Nederlands).’
21
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Risicokaart Gemeente Westland: Bij de gemeente Westland is het projectgebied getoetst door middel van de risicokaart van de gemeente van 18 november 2014. De conclusie van de toetsing luidt als volgt: ‘Risicogebied 33, Waargenomen is een Duits verdedigingswerk dat bestond uit gevechtsopstellingen (MG). De con touren van de gevechtsopstellingen zijn verdacht verklaard (2 meter + 5 meter GISafwijking). Het gebied is verdacht op gedumpte klein kaliber munitie en hand- en geweergranaten. De maximale diepteligging is 1,5 meter minus het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.’ Echter uit de inventarisatie van dit onderzoek blijkt dat er in het projectgebied is gevochten op 11 mei 1940. Dit is niet terug te zien op de uitsnede van de risicokaart. Tevens delen van het projectgebied in de gemeenten Midden-Delfland en Den Haag,
Figuur 3. Uitsnede van de risicokaart, verkregen door de gemeente Westland. De blauwe lijn is de gemeentegrens.
Ten behoeve van dit vooronderzoek zijn de resultaten van bovengenoemde vooronderzoeken geanalyseerd en vergeleken met de resultaten van voorliggend vooronderzoek. In geval van af wijkende resultaten/conclusies, heeft BeoBOM aanvullend onderzoek uitgevoerd teneinde tot een correcte conclusie te komen. National Archives, Kew, Surrey Uit het beschikbare bronnenmateriaal zijn feitelijke aanwijzingen aangetroffen voor in de nabij heid van het projectgebied uitgevoerde bombardementen door vliegtuigen. Derhalve zijn diverse Operations Record Book van de 2nd Tactical Air Force geraadpleegd. Waar relevant, is de aangetrof fen informatie toegevoegd aan het overzicht met oorlogshandelingen.
22
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
The National Archives, Kew, London Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 27
412
Operations Record Book No 40. Squadron + Sum mery mei 1940 AIR27/412.
Nee, betrof een aan val buiten de directe omgeving, projectgebied
Overige bronnen Ter aanvulling van de als verplicht gestelde bronnen als beschreven in het WSCS-OCE zijn tevens enkele relevante persberichten, websites, landkaarten en andere bronnen geraadpleegd. Via de database www.delpher.nl zijn diverse krantenartikelen uit de periode 1940-1945 geraadpleegd. V
gahetna.nl;
t
maps.google.com;
V
kadaster.nl;
t
vergeltungswaffen.nl;
*
verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl;
*
ahn.nl;
V
pdok.nl;
ti
Google Earth; tracesofwar.com; rafmuseum.org.uk; NRC.nl.
23
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
3. Bronnenanalyse Algemeen Ten behoeve van het vooronderzoek, heeft BeoBOM een groot aantal bronnen geraadpleegd. In dit hoofdstuk is het resultaat opgenomen van de beoordeling en evaluatie van het in het vorige hoofdstuk geïnventariseerde bronnenmateriaal. Resultaten archief- en literatuuronderzoek Op basis van de archief- en literatuurgegevens is hieronder een overzicht gegeven van verschil lende oorlogshandelingen die mogelijk invloed uitoefenen op (de omgeving van) het projectgebied, of die anderzijds van belang zijn te vermelden. Het overzicht met gebeurtenissen is geen compleet uitgewerkt overzicht voor de dorpen/gemeenten Wateringen, Den Hoorn en Den Haag. het is een selectie van gebeurtenissen, welke in verschillende mate zijn uitgewerkt en uitgezocht. Dit, omwille van het feit dat lang niet alle gebeurtenissen relevant zijn voor het projectgebied en derhalve niet alle gebeurtenissen noodzakelijkerwijs nader uitzoekwerk behoeven. Van de ge noemde gebeurtenissen heeft BeoBOM (uitgebreide) informatie in het eigen archief, zodat ook voor toekomstig onderzoek eventueel kan worden teruggegrepen op het overzicht. N.B.: ten behoeve van de compleetheid is niet enkel gekeken naar indicaties voor de aanwezig heid van CE binnen het projectgebied. maar ook naar indicaties erbuiten, ook wanneer deze niet van directe invloed zijn op het projectgebied.
De getoonde indicaties buiten het projectgebied, dienen te worden beschouwd als indicatief, daar deze in principe buiten de scope van dit vooron derzoek vallen. Er kunnen derhalve geen werkzaamheden buiten de contouren van het project gebied worden uitgevoerd zonder aanvullend vooronderzoek voor deze eventuele gebieden. Datum
Gebeurtenis
Relevant
10 mei 1940
Duitse parachutisten landen in het Westland.1
Niet relevant. De gevechten van 10 mei 1940 hebben nog geen invloed op het projectgebied. Pas in de nacht van 11 op 12 mei trekken de troe pen zich terug in de richting van Overschie.
Duitse Fallschirmjäger (parachutisten) landen in de omge ving van Den Haag om de vliegvelden Ypenburg, Valken burg en Ockenburg te veroveren. Na de veroveringen van de vliegvelden moet er een tweede golf Duitse troepen door middel van transportvliegtuigen op de vliegvelden landen. Na de landing is het voornemen om naar Den Haag op te rukken en daar de regeringsleden en de Ko ninklijke familie gevangen te nemen. De Duitse troepen stuiten echter op meer weerstand van het Nederlandse leger dan ze verwacht hadden. Het vliegveld Ypenburg is nog niet geheel verovert toen de Junkers wilde landen. Vliegtuigen die trachtte dit te doen, worden aan flarden geschoten waarna het vliegveld onbruikbaar is. Valken burg wordt door de Duitsers verovert, maar het vliegveld blijkt nog niet geheel te zijn afgebouwd waardoor er vliegtuigen in de grond wegzakken. Het vliegveld Ocken burg wordt door Duitse parachutisten verovert, echter na
1 Genootschap Oud Westland, Historisch Jaarboek Westland nr. 17 (2004).
24
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis een hevige strijd heroveren Nederlandse soldaten het
Relevant
vliegveld. De Junker Ju 52 transportvliegtuigen moeten uitwijken naar de snelweg of andere plekken in de omge ving waardoor het oprukken naar Den Haag onmogelijk is geworden. De Duitse troepen onder leiding van Von Sponeck krijgen het bevel om zich terug te trekken naar Overschie, vlakbij Rotterdam.2 Achter het huis van J. Bellekom staat een Nederlandse mitrailleur opgesteld die de Poeldijkseweg geheel kan bestrijken.3
In de polder aan de Dorpskade stort om 12.00 uur een
Niet
Nederlandse Fokker C-X neer. Beide piloten overleven het
dijkseweg ligt op circa 2,5
ongeluk.
kilometer van het project-
Het vliegtuig wordt in brand gestoken zodat
deze niet wordt beschoten door Duitse jagers. 4
relevant.
De
Poel-
gebied.
Tussen de Uithofslaan en de Wennetjessloot stort een Britse Blenheim MK IV van het No 40 squadron neer. Het
Niet relevant.
De exacte
vliegtuig komt boven Wateringen in gevecht met een
locatie van de crash kon niet
Duitse Stuka waarna het neerstort.5
worden vastgesteld.
Het Operation Records Book van het No 40 squadron meldt aanvallen op de vliegvelden rond Den Haag. Een aantal van de Blenheims die deze aanvallen uitvoerden
Niet relevant. De straten die
worden aangevallen en storten neer: ‘The aircraft took off
worden genoemd liggen op
in flights of three from 1545 to 1600 hours. Considerable oppostion was met, and it was with great regret that the squadron ad to report its first casualties. Sorties No. 8, 9 and 12 failed to return, and the crews were posted as miss ing.' Eén van deze vliegtuigen is bij Wateringen tussen de Uithoflaan en Wennetjessloot terecht gekomen.6
circa 3,2 kilometer van het projectgebied.
2 Brabander, H.G.J. en Lipman, G.L., 10 mei 15 mei 1940. In en Rond Wateringen (Wateringen 2000); Amersfoort, H. en Kamphuis, P., Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (‘s-Gravenhage 2012). 3 Brabander en Lipman, In en Rond Wateringen. 4 Brabander en Lipman, In en Rond Wateringen; sglo.nl. 5 Brabander en Lipman, In en Rond Wateringen; sglo.nl. 6 National Archives, Operations Record Book, No 40. squadron, mei 1940, AIR27/412.
25
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
'Wi
Figuur 4. De neergestorte Fokker C-X. Bron: In en Rond Wateringen.
The aircraft took off in flights of three from 154B to 1800 hours, considerable ïoeltìon "as íet, and it was with groat regret that the Squadron had to report 1 first casualties,
sorties So. B, 9, and 13 failed to return, and the crews were
and the p.4 Compass put out of but by skilful mintage and
action,
In recognition of his effort Figuur 5. Een uitsnede van de ORB van het No 40 Squadron op 10 mei 1940. Bron: National Archives, Operations Record Book, No 40. squadron, mei 1940, AIR27/412.
11/12 mei 1940
Bij café ‘De Bonte Haas' verzamelen een sectie Infanterie en een sectie Jagers die ondersteunt worden door drie zware mitrailleurs. Zij hebben als doel om delen van de snelweg tussen Den Haag en Rotterdam te zuiveren. Bij de brug over de Zweth worden zij onder vuur worden genomen. Eén van de zware mitrailleurs wordt bijhet café opgesteld tegen een eventuele luchtaanval. Na een kort vuurgevecht geven de Duitse soldaten zich over.7 In het gevechtsverslag van kapitein Verhoeven wordt het gevecht bij de Zweth uitgebreid beschreven. Op 11 mei 1940 is hij onderdeel van de 13e Depot Bataljon die samen met een sectie jagers de Duitsers, die ingegraven zijn bij
Relevant. De gevechtsverslagen beschrijven het ge vecht dat plaatsvond binnen de contouren van het projectgebied, namelijk tussen de Dorpskade en het stoomgemaal. Bijdeze ge vechten werd er geschoten en gegooid met handgrana ten.
7 Brabander en Lipman, In en Rond Wateringen; Spinnewijn, Schipluiden. 26
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
het stoomgemaal, moet neutraliseren: ‘Toen de Sectie Jagers op 50 m van het Stoomgemaal genaderd was, opent de vijand het vuur met automatisch wapens en handgrana ten. Bij deze eerste aanval werden twee Jagers van de rech ter groep onmiddellijk gedood. Sergeant Wijssen met enke le soldaten en Sergeant Tobben met een lichte mitrailleur werden door mij gezonden over de brug en langs de dijk om den vijand in de flank te bevuren. [...] Toen de vijand zag dat hij van alle kanten ingesloten was heesch hij de witte vlag en werd onmiddellijk ontwapend.’8 In de nacht van 11 op 12 mei proberen circa 300 Duitse troepen onder leiding van Von Sponeck die bijOckenburgh vastzitten, uit te breken. Om 2.45 uur bereikt deze groep lopend Wateringen. Hier komt het in een vuurge vecht met Nederlandse troepen bij het Dorpsplein aan de Herenstraat. De Duitse troepenmacht baant zich een weg naar de VIOS garage waar zij vier bussen stelen en hun weg voortzetten naar Overschie. 9 Sergeant Tobben maakt in de nacht van 11 op 12 mei de gevechten in Wateringen mee. Met een mitrailleur ver dedigt hijdie nacht het Nederlandse stafkwartier: ‘De overste Tieremense staat voor mij in een deuropening en beveelt mij op alle zich in de straat vertoonende menschen te schieten. Ik hoef niet lang te wachten of ik zie twee Duitsche soldaten langs de huizen de straat komen afsluiten.
Ik richt en vuur, een vreselijke gekerm lang het water. [...] Vijandelijke soldaten zijn de huizen van de Heerenstraat van achteren binnengedrongen en bevuren ons daar vandaan. [...] Na een korten tijd komt de mededeeling dat de Duitschers den aftocht geblazen hebben. Zij zijn vetrokken met een aantal autobussen uit de VIOS-garage te Wateringen.’10 De Luchtbeschermingsdienst bevestigt de gevechten in Wateringen en het neerstorten van een Nederlands vlieg tuig op 10 mei 1940. Tevens hebben Duitse vliegtuigen de bevolking met boordgeschut beschoten.11
8 NIMH, toeg. nr. 576, inv. nr. 533052-533064 9 Brabander en Lipman, In en Rond Wateringen; De Jong, L., Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog deel 3 (Den Haag 1970). 10 NIMH, toeg. nr. 576, inv. nr. 533052-533064 11 Nationaal Archief, Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr 76.
27
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
V/
* Schaapweimolen
v:
12 DeŕFiH
Peulwi
Polder De Woudse Droogmakerij
Figuur 6. Indicatieve locatie van het grondgevecht op 11 mei 1940 bij het stoomgemaal tegenwoordig. Bron kaart: OPENTOPO
Duitse Troepenlocatie
flřľwi ŕv. Nederlandse
are MG-5telling, sŕ,
mĥ. l.v
r V Figuur 7. De grondgevechten op 11 mei 1940 bij Wateringen op basis van de gevechtsrapporten. De oranje pijlen geven de troepenbewe gingen van Nederlandse soldaten aan. Bron: NIMH, toeg. nr. 576, inv. nr. 533052-533064 .Bron kaart: Kadaster.
28
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
Vliegvelden roi
enhage en de verplaatsing van de Gruppe Sponeck
E
Katwijk aan Zee
—lìsjísi
Warmond
Katwijk a d. Riji
Katwijk a-'d.Rijn
Rijnsburg
Rĩjnsburg ,
________ Valkenburg Vliegveld Valkenburg!’y\
Valkenburg
ijMdorp
MlwdfWCr
Wassenaar
'hegvetd Valkenburg
Leiden
Ottt CĴ**ÿ
voorschoten Scheveningen
Stompwijk
s-Gravenhage
Leidschendam ŗ-.'l -
Kilkout
Voorburg
. s/ W^«Rijswijk
Vliegveld Ockenburgf
Loosduinen Ter Heiļde
Vliegveld Ypenburg
Poeldijk 'ateringen
AtV N v
Delft
e'
[\VIleg veld
in Hoorn
'penburg
De Lier Schipluiden
iLU»* ÌİK:V5ÉU.’
7* ^ JX Ockenburg 10 mei 1940
Gruppe Sponeck
Ovÿ^htf
rn -".V':
ĒMfeZ
i * r « **t:
«* Ŵťŵ * raar Cv-.
DuBM |. ţ iţtíl
X
fl Cu»** **wr-r-««OC'
IWHirOe rojm M
NMNM Éi
Figuur 8. De tocht van de Duitsers onder leiding van Von Sponeck (Gruppe Sponeck) naar Overschie (in rood-geel is de route aangege ven). Bron: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied.
29
2016-BB-26 (Definitief)
Vooronderzoek CE
Datum
Gebeurtenis
Relevant
14 mei 1940
Na een grootschalig bombardement op Rotterdam capi tuleert Nederland. Enkel in Zeeland wordt nog tot 27 mei doorgevochten.12
Niet relevant. Hoewel er munitie in de Zweth ge dumpt kan zijn, lopen de contouren van het projectgebied langs het water.
15 februari 1941
Op verschillende locaties in Wateringen worden munitie en wapens door Nederlandse soldaten in het water ge dumpt.13 Aan de Kerkstraat te Kwintsheul vallen een aantal bom men. De St. Mariastichting wordt door een voltreffer geraakt. Ook de daar bijstaande kerk wordt door de bommen beschadigd.14 De luchtbeschermingsdienst meldt dat er twee bommen van 100 kg zijn gevallen. Eén bom valt in de Kerkstraat tegenover de Rooms-katholieke kerk. De andere bom valt door het dak van de St. Mariastichting. Bij de inslagen wordt geen scherfwerking geconstateerd waardoor men niet zeker weet of de bommen ontploft zijn.15
Niet relevant. De locaties die worden genoemd, liggen op meer dan 2,1 kilometer van het projectgebied.
In The Bomber Command War Diaries wordt op 16 februari een aanval met negen Blenheims op Nederland genoemd. Mogelijk heeft één van deze Blenheims zijn bommen op Wateringen laten vallen. Het verschil in datum heeft zeer waarschijnlijk te maken met dat de aanval s 'nachts plaatsvind.16
12 Amersfoort en Kamphuis, Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied ('s-Gravenhage 2012). 13 NIMH, toeg. nr. 576, inv. nr. 533052-533064 14 Nationaal Archief, Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr 76; 15 Historisch Archief Westland, Gemeentebestuur Wateringen, toeg. nr 131, inv. nr. 805. 16 Middlebrook, M. en Everitt, C., The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 1939-1945 (Surrey 2011).
30
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
JífüĴJ
Figuur 9. Kraters bij de Mariastichting. Bron: Historisch Archief Westland, Gemeentebestuur Wateringen, toeg. nr 131, inv. nr. 805.
26 juni 1941
21 juli 1941
De luchtbeschermingsdienst meldt zes brisantbommen die zijn gevallen aan de Bovendijk bij de tuinderswoning van de heer Hofstede te Wateringen. Twee van deze bommen zijn niet ontploft.17 Om 01.00 uur wordt de kogelgieterij aan de Buitenwatersloot door een bombardement getroffen. Tevens worden de tuinderijen aan de oostzijde van de Dijkhoornseweg getroffen. Een aantal staafbrandbommen vallen in de Schoolweg te Den Hoorn.18
Niet relevant. De locatie ligt op circa 1,2 kilometer van het projectgebied. Niet relevant. De locaties die worden genoemd liggen op meer dan 1,4 kilometer van het projectgebied.
In het dagboek van Kees Tettero (die in 1941 woonachtig was in Den Hoorn) wordt gemeld dat de kogelgieterij een opslagplaats voor munitie is. De volgende ochtend ligt de weg nog vol met geweerpatronen die zijn weggeslingerd door de ontploffing van de opslagplaats.19 In de nacht van 20 op 21 juli 1941 hebben 15 Wellingtons en 9 Whitleys een aanval op de haven van Rotterdam uitge voerd. Mogelijk is dit de aanval waarbij de kogelgieterij is gebombardeerd.20 Zwanenburg voegt hier het volgende aan toe:
17 Nationaal Archief, Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr 76; Historisch Archief West land, Gemeentebestuur Wateringen, toeg. nr 131, inv. nr. 805. 18 Spinnewijn, Schipluiden. 19 Winden-Tetteroo, Gemma M.M. van, Mijn Dagboek. Oorlogskroniek van Kees Tetteroo (Zaltbommel 2007). 20 Middlebrook en Everitt The Bomber Command War Diaries.
31
2016-BB-26 (Definitief) Datum
Vooronderzoek CE
Gebeurtenis
Relevant
‘Hoewel in geen enkel Brits bericht of rapport genoemd, viel de grootste klap deze nacht in Delft. Mogelijk was dit de gemelde brand ten noorden van de havens. Daar kwamen de bommen terecht op de Kogelgieterij aan de Buitenwatersloot. Hoewel elders naar verhouding geringe schade werd aangericht, was dit in feite een bombardement vol gens het boekje. De schade voor de Duitsers, die de Kogelgieterij als opslagplaats gebruikten, was aanzienlijk. Vier grote barakken [werden] vernield, de fabriek beschadigd en in het munitiedepot gingen 22 miljoen stuks geweerpa tronen en enkele duizenden stuks 20 mm granaten de lucht in.’21
4 juli 1941
De luchtbeschermingsdienst meldt een bominslag om
Niet relevant. De locaties die
tien voor half 1 aan de Heerenstraat. Ook langs de Boven
worden genoemd liggen op
dijk achter de boerderij van de heer J. Noordam valt een
meer dan een kilometer van
bom.22
het projectgebied.
17 augustus
In het vrije veld aan de Woudselaan valt een tiental bri
Niet
1941
santbommen. Eén van deze bommen ontploft niet.23
selaan ligt op circa 1,1 kilo
relevant.
meter van
De
Woud-
het projectge-
bied.
20 september 1941 29 maart 1943
De luchtbescherming meldt de vondst van een gat aan de
Niet relevant. De Kerklaan
Kerklaan te Wateringen waarin een granaat van het
ligt op circa 1,8 kilometer
luchtafweergeschut ligt.24
van het projectgebied.
Op het tuindersbedrijf van J. Vellekoop aan de Oosteinde
Niet relevant. Het Oosteien-
112 wordt een gat met een doorsnede van 7 cm gevon
de 112 ligt op circa 1,1 kilome
den. Het gat is veroorzaakt door een granaat van lucht-
ter van het projectgebied.
afweergeschut.25
20
oktober
1943
De luchtbeschermingsdienst meldt het ontploffen van
Niet relevant. De Kerklaan
een granaat van luchtafweergeschut in de Kerklaan te
ligt op circa 1,8 kilometer
Wateringen.26
van het projectgebied.
suiľin" ■or-i’V-'ľ L'J ' ' U4i .trdt.an «en greCľ”, '"Oİ^ “?or î*n ŬBle’ 1,9 01 *«««* bleek fleïülnriitnrfl \ ‘e - lUc-ĩ.tuoeljeochut in de ìżcrklaan te zi,n Fİ«Rec» ‘3tio 1 0V0İVe *03rV8n dc omliggende huizen groot© feî”®U veĩ aí L ;S”,looíen‘•'•-la,;er„itt„8v,a,-den "/ňren' virVele. Dorden noch gewonden "Le ilnkr-,.ľ' ..ľ1’ ^ ľirfn 17 -'rOİ " c ìcr* Figuur 10. De melding van de luchtbeschermingsdienst. Bron: Historisch Archief Westland, Gemeentebestuur Wateringen, toeg. nr 131, inv. nr. 805.
8 maart 1945
Een V1 stort neer bij de Tomatenlaan te Den Haag.27
Niet relevant. De Tomaten-