Document · PDF

1.06a) Rapport Theateradvies over WestlandTheater De Naald

Gemeenteraad 26 maart 2025, gemeente WestlandBij agendapunt: Ontwikkeling van een nieuw theater De Naald16.110 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Westlandtheater Het theater van Westland

Status:

Definitief

Uitgevoerd door:

Theateradvies bv, 4Advies en Blueyard

In opdracht van:

Gemeente Westland

Datum:

6 mei 2024

Waarom een theater?

opdrachtgever

Gemeente Westland

adviseur

Theateradvies® bv vertegenwoordigd door Gerbrand Borgdorff

2 Waarom een theater

Inhoudsopgave

Waarom een theater?

Waardencreatie

Onderlegger Benchmark Gemeente Westland

Investeringskostenraming – Nieuwe WestlandTheater

Exploitatieschets Nieuwe Westlandtheater

3 Waarom een theater

Waarom een theater? Het theater heeft economische waarde Theater is zo oud als de mensheid Mensen willen van oudsher in groepsverband zingen, verhalen vertellen, dansen, musiceren en elkaar ontmoeten. Dat deden we buiten, op straat, op markten en kermissen, in arena’s en tegenwoordig in openbare gebouwen. Vanaf de jaren vijftig is het vooral de (lokale) overheid die zalen bouwt en een rijk theaterleven faciliteert. Dat doet de overheid omdat theater op veel manieren van waarde is voor de samenleving: cultureel, sociaal en economisch.

Het theater heeft culturele waarde voor de gemeente

Het theater maakt de gemeente aantrekkelijker om te wonen of bezoeken en het draagt bij aan het vestigingsklimaat voor ondernemers. Het theater biedt goede congres-, vergader- en feestruimtes aan bedrijven en organisaties. Het genereert extra inkomsten voor omliggende horeca, vervoerders en toeleveranciers. Volgens onderzoeker Hendrik Beerda (Cultuursector Merkenonderzoek) kun je iedere euro die de bezoeker uitgeeft in het theater met tweeënhalf vermenigvuldigen. Mensen gaan een hapje eten, winkelen nog wat van tevoren, drinken wat na afloop. Dat geldt niet alleen in de grote steden, maar voor ieder cultuurhuis in het hele land. Die opbrengst vind je niet terug in de gemeentelijke begroting, maar wel bij de lokale ondernemers en de totale gemeentelijke economie.

Verhalen vertellen is wat ons als mensen definieert. Zonder verhalen zouden we sterven van angst. We leven in een volkomen onbegrijpelijke wereld en we zien en ervaren dat die wereld levensgevaarlijk is. En al zolang als we dat beseffen, vertellen we verhalen om die angst te bedwingen. Dat heeft ons heel veel opgeleverd, want alles wat je om je heen ziet, is het gevolg van ons vermogen om te fantaseren en om verhalen te vertellen. Theater, film, dans en muziek zijn bij uitstek manieren om die verhalen te vertellen, te ontwikkelen en opnieuw te vertellen.

Zie je die waarden terug in het huidige WestlandTheater De Naald?

In het theater maakt het publiek kennis met ideeën en verhalen die het nog niet kende en wisselt daarover van gedachten. Het vertellen van verhalen laat ons nadenken over wie we zijn en hoe we in het leven staan. Een mooie voorstelling of een boeiend debat verbreedt ons blikveld en laat ons andere standpunten en perspectieven zien. Het versterkt en verdiept de band met onze omgeving, onze geschiedenis en met elkaar.

•

Het theater heeft sociale waarde Het theater is van belang voor het bouwen van een vitale stad en draagt bij aan de kwaliteit van het leven van de bewoners. We gaan er samen heen om iets mee te maken. Met vrienden, buren of klasgenoten te lachen, ons te verbazen, ons te laten verrassen, iets te zien wat we nog niet eerder zagen. Het is een plek waar gemeenschapsgevoel en eigenwaarde kunnen groeien.

Het theater is een belangrijke sociale voorziening voor educatie en het verenigingsleven Het theater is de plek in de gemeente waar je met een schoolklas naartoe kunt voor (professionele) schoolvoorstellingen. Met de hele klas een theatervoorstelling meemaken: herkenning, verbazing en plezier delen. Of zelf met je klasgenoten op de planken staan met de eindmusical in een échte theaterzaal: voor kinderen en ouders blijft het heeft een onvergetelijke ervaring.

Het huidige theater doet het bijzonder goed, ook ten opzichte van theaters in vergelijkbare gemeentes:

• •

Er is veel lokale binding dankzij een ongekend rijk cultureel verenigingsleven (theater, muziek, koren, dans) in de gemeente. Amateurgezelschappen maken dankbaar gebruik van het theater; in Westland overstijgt de vraag daarnaar ruimschoots de nu beschikbare ruimte. Het theater moet heel vaak nee verkopen aan lokale gezelschappen. De omliggende horeca floreert op voorstellingsavonden. De Naaldwijkse horeca roostert haar personeel in aan de hand van het programma van het theater. Het theater presteert goed in publieksaantallen. De vraag naar kaartjes is groter dan het aantal beschikbare stoelen. Er zijn kansen om dat succes te laten groeien met een nieuw gebouw. De publiekstevredenheid is zeer hoog. Het theater heeft een uitstekende reputatie in Nederland; niet voor niets heeft De Naald meermaals de titel ‘Theater van het Jaar’ gewonnen. Belangrijke aspecten daarin betroffen visie op en inzicht in wat het publiek wil, de gastvrijheid en de rol als broedplaats voor jong talent. Ook onder spelers is de gunfactor hoog. De bioscoopfunctie is goed geïntegreerd in de bedrijfsvoering en dat is belangrijk voor de publieksstromen en de exploitatie. Er is veel ruimte voor groei. Dat is af te zien aan het aantal keren dat ‘nee’ verkocht moet worden aan amateurgezelschappen en bedrijven en natuurlijk aan het aantal bezoekers dat jaarlijks geen kaartje kan bemachtigen voor voorstellingen.

Verenigingen maken intensief gebruik van het theater. Toneel- en muziekverenigingen geven jaarlijks uitvoeringen en niet te vergeten de dansscholen die met hun shows jaarlijks duizenden deelnemers de dag van hun leven bezorgen.

4 Waarom een theater

Waarom NU een nieuw theater? WestlandTheater De Naald gaat sluiten. Het oude theatergebouw is versleten. In 2009 is besloten het pand voor de laatste keer te renoveren. In 2019 zou er een nieuw theater staan. In 2019 stond er geen nieuw theater en is een bedrag beschikbaar gesteld (620K) om het theater nog vijf jaar draaiend te houden. Er is toen afgesproken dat op de bestaande installaties alleen onderhoud zou plaatsvinden, maar geen grote vervangingsinvesteringen meer zouden worden gedaan. Bedoeling was om het gebouw nog zo’n 5 jaar in de lucht te houden; in 2024 zou er een nieuw gebouw staan. Ook die ambitie is niet gehaald. In 2019 was al becijferd dat er eigenlijk € 2.6 miljoen nodig was, maar, aldus het raadsbesluit: ‘In afwachting van de beoogde nieuwe Naald kiezen we nu alleen voor het hoogstnoodzakelijke groot onderhoud om De Naald komend jaar nog in gebruik te houden. Hiervoor reserveren wij € 620.000 (11). Voor de nieuwe Naald is nog geen dekking. Wij komen in 2020 met een plan, in combinatie met de ontwikkeling van het gebied rond de Verdilaan.’

Wat zijn de opties? De volgende opties zijn onderzocht: • • •

Oplappen van het bestaande gebouw Renoveren van het gebouw Nieuwbouw

Oplappen van het bestaande gebouw, zodat het vijf jaar tot tien jaar door kan. Vanwege de staat van de installaties (zowel de gebouwinstallaties als de theatertechniek) is alleen oplappen geen optie meer. Dat is de afgelopen jaren al gedaan, steeds met het argument dat er in 2024 een nieuw gebouw zou zijn. De afgelopen zomer heeft de laatste oplapbeurt nog een paar jaar respijt gegeven voor enkele onderdelen. Inmiddels is een belangrijk deel van de installaties echt toe aan vervanging.

deel van de programmering niet meer mogelijk is. De operatie is in 2019 begroot op € 13,3 miljoen. Als die renovatie volgend jaar wordt uitgevoerd, dan kost dat minimaal € 17,3 miljoen. Dan is het theater een jaar dicht, maar zonder dat het meerwaarde oplevert voor de gemeente, het theater of haar bezoekers. Het theater is dan nog steeds te klein voor een gezonde exploitatie. Conclusie: als gekozen wordt voor renovatie, dan gaat het theater minimaal een jaar dicht en het resultaat is een theater dat nog minder kan bieden voor de gemeente en de bewoners dan nu. Tegelijkertijd zal de exploitatiesubsidie dan moeten stijgen.

Nieuwbouw Nieuwbouw vergt een hogere investering, maar biedt ook een aantal belangrijke voordelen. Bij nieuwbouw kan het bestaande gebouw blijven functioneren tot het nieuwe theater klaar is; er valt geen gat in de programmering. Het nieuwe gebouw wordt duurzaam gebouwd, is voorzien van moderne en zuinige installaties en beschikt over een goede logistiek en voldoende zaalruimte. Dat is nu niet het geval. Het huidige aantal stoelen (400) is te klein voor een gezonde exploitatie. De populaire voorstellingen zijn allemaal uitverkocht (bij veel voorstellingen moet het theater (veel) mensen teleurstellen), maar die voorstellingen zijn eigenlijk te duur als er maar 400 bezoekers in de zaal kunnen. Als er 600 stoelen zijn, is de zaal nog steeds uitverkocht, maar is de opbrengst wel anderhalf keer zo hoog. Er moet nu onevenredig veel worden bijgelegd, ofwel door het theater, ofwel door de bespelers. En die bespelers haken dan af. Conclusie: Nieuwbouw voorkomt beëindiging van de activiteiten van het theater en zorgt ervoor dat de inwoners van de gemeente gebruik kunnen blijven maken van deze voorziening.

Wat zijn de gevolgen? Hoe ernstig de gevolgen zijn hangt af van de keuzes die nu gemaakt worden. Er zijn drie mogelijkheden:

Conclusie: Oplappen is geen optie.

Renovatie om het gebouw te verduurzamen en te voorzien van nieuwe installaties, zodat het weer 25 jaar vooruit kan. Renoveren klinkt goed, maar is onevenredig duur. Gebouw en installaties kunnen dan niet integraal worden ontworpen en in een logische volgorde geplaatst. Installaties moeten dan namelijk heel precies worden ontworpen voor bestaande ruimtes. Die ruimtes moeten helemaal worden gestript om dat mogelijk te maken en alle muren, vloeren en het dak moeten worden geïsoleerd en mogelijk constructief versterkt. Zo’n werkwijze is complex en dus duur. Als er zoveel moet worden verbeterd, is sloop/nieuwbouw doorgaans goedkoper. Tijdens een verbouwing is het gebouw dicht, wat niet alleen geld kost, maar ook publiek. Bijkomend probleem is dat een renovatie geen oplossing biedt voor de beperkte zaalcapaciteit of de ingewikkelde logistiek. Vanwege de noodzaak om bij een renovatie ook de vluchtwegen op orde te krijgen, wordt de zaalcapaciteit zelfs nog lager dan nu. Dat betekent dat een belangrijk

5 Waarom een theater

Niets doen

Renoveren

Nieuwbouw

Niets doen Als gekozen wordt om de beslissing over het theater uit te stellen, dan betekent dat op dit moment niets doen. Naar verwachting zal het mogelijk zijn om het theater nog een jaar of vijf in de lucht te houden, maar niet op het huidige niveau. De beperkingen van de zaalcapaciteit en het toneel laten zich nu al steeds meer voelen. •

Musicals en andere grotere voorstellingen vallen weg. Het toneel is te klein en vooral: de zaalcapaciteit is te laag. Het is voor het theater en de gezelschappen eenvoudig niet meer op te brengen om een voorstelling te spelen voor slechts 400 mensen.

•

Bewoners kunnen dat aanbod niet langer zien in de eigen gemeente. Voor oudere bezoekers en (basis)scholen is dat vaak geen optie. Zij kunnen niet langer gebruikmaken van het theater. Dat raakt ouderen en basisschoolkinderen die nu nog volop gebruikmaken van het theater. Amateurverenigingen. Er is nu al een tekort aan ruimte en per jaar moet 75 keer nee verkocht worden aan amateurgezelschappen. Die kunnen dus niet in de eigen gemeente uitvoeringen verzorgen. Danscreatie is een vaste partner van het theater, maar de zaal en het toneel bieden inmiddels onvoldoende ruimte voor de voorstellingen waar jaarlijks 3200 mensen naar toekomen. Deze professionele partner moet uitwijken naar Rijswijk. Voor een deel van het publiek is dat te ver weg. Zij kunnen niet in naar voorstellingen die NB ontwikkeld zijn in hun eigen theater.

De komende jaren zullen de beperkingen steeds duidelijker naar voren komen. Het is overigens niet uitgesloten dat vijf jaar voor een aantal onderdelen van het theater niet eens haalbaar is. Een aantal onderdelen is aan het einde van de levensduur, zoals de koelmachine en de hijsinstallatie van de grote zaal. Mogelijk dat alles nog vijf jaar werkt, maar zeker is dat allerminst. Een ander risico is huidige vluchtweg via het buurpand De Binnenhaven. Deze vluchtweg bestaat bij de gratie van de goedwillendheid van de buren. Als men het pand verkoopt of als om een andere reden wordt besloten dat niet langer toe te staan, dan moet direct een alternatief worden gecreëerd, waardoor direct het aantal stoelen wordt verlaagd naar 350. Dat betekent direct een verdere versobering van de programmering. En dat betekent dat er direct een extra jaarlijks tekort van ca. 2.5 ton. Renovatie Als gekozen wordt voor renovatie, dan kan dat het best zo snel mogelijk gebeuren. Dan is de kans op uitval van installaties het kleinst. De eerste mogelijkheid om te beginnen is in de zomer van 2025. De verwachting is dat het pand dan een jaar dicht is voor renovatie. De bouwkosten daarvoor bedragen dan minimaal 17,3 miljoen euro. Omdat de capaciteit van de grote zaal in dat geval lager zal zijn dan nu (in verband met de vluchtwegen), betekent dat, zoals gezegd een jaarlijks extra tekort van 2.5 ton.

Nadeel is bovendien dat het gebouw dan een jaar dicht is. De ervaring leert dat dan een deel van het publiek wegvalt. Het duurt dan weer een paar jaar voordat het publiek weer is opgebouwd. Ook dat betekent een extra kostenpost. Nieuwbouw Als gekozen wordt voor nieuwbouw en als nu begonnen wordt met de voorbereidingen, dan kan dat nieuwe theater er in 2028 of 2029 staan. Het bestaande gebouw zal dan nog vijf jaar moeten functioneren. Aangezien de afgelopen jaren steeds gekozen is om niet te investeren en alleen de meest acute problemen op te lossen, zijn heel veel onderdelen van het gebouw en van de theatertechniek aan het einde van hun levensduur gekomen. Het is allerminst zeker dat die onderdelen niet uitvallen in de komende vijf jaar.

Wat gaan die verschillende scenario’s kosten? Scenario 1: niets doen Niets doen is niet gratis. Als besloten wordt om de plannen opnieuw uit te stellen met bijvoorbeeld vijf jaar, dan betekent dat dat een nieuw gebouw er pas over 10 jaar is. Het huidige gebouw moet dan nog 10 jaar mee. De kosten daarvan zijn in kaart gebracht door Adviesbureau IBCB Bouwcare. De kosten voor instandhouding van 10 jaar bedragen: 1.

Bouwkundig: € 3.990.997

Theatertechnisch: € 3.884.850

De totale post voor vervanging komt daarmee op: € 7.875.847 Dat bedrag is excl. BTW en excl. normale onderhoudskosten. Als dan over 10 jaar een nieuw theater gerealiseerd is, kan slechts een deel van deze investering worden meegenomen naar het nieuwe pand. Het dak, de kozijnen, de koelmachines, de luchtbehandeling, de stoelen op de tribune van de kleine zaal en de infrastructuur voor de podiumtechniek kunnen niet meeverhuizen. Een deel van de investeringen kan wel mee naar een nieuw gebouw, maar niet zonder verhuiskosten. Het deel dat niet kan worden meeverhuisd is: € 4.785.847. Dit deel van de investeringen blijft achter in het bestaande gebouw en moet dan versneld worden afgeschreven. Het deel dan wel kan meeverhuizen bedraagt derhalve € 3.090.000, maar dan moet nog wel rekening worden gehouden met verhuiskosten van 2,5 ton (met name het verhuizen van de hijsinstallatie is relatief kostbaar). Voor alle duidelijkheid: Zonder deze investeringen moet het theater over vijf jaar sluiten en waarschijnlijk al eerder. Scenario 2: Renoveren De kosten voor renovatie zijn in 2019 geraamd op een bedrag van ruim 13 miljoen. Renovatie is dan niet alleen de instandhouding van het huidige gebouw, maar houdt ook in dat het gebouw verduurzaamd wordt. Vanwege de sterk gestegen bouwindex, moeten we rekening houden met een budget van 17,3 miljoen, wanneer gekozen wordt voor renovatie in 2025.

Renovatie houdt in dat de capaciteit van de grote zaal omlaag gaat naar 350 stoelen. Voor de exploitatie betekent dat een extra subsidielast van € 250.000 per jaar, zoals berekend door de adviseurs van Blueyard. Kortom: meer subsidie voor een kleinere voorziening. De totale subsidie stijgt, maar ook de subsidie per bezoeker stijgt. Scenario 3: nieuwbouw In 2021 is een bouwkostenraming gemaakt op basis van zeer globale kengetallen. Het aantal benodigde meters is daarin eenvoudigweg vermenigvuldigd met een (hoog) bedrag per vierkante meter. Dat resulteerde in een budget van 45 miljoen (excl. btw). Die raming is geactualiseerd, maar nu veel preciezer en op basis van het huidige prijspeil. Dat resulteert in een begroting van € 40 miljoen euro (excl. btw).

6 Waarom een theater

Het is belangrijk om te beseffen dat een keuze voor nieuwbouw niet betekent dat de komende jaren geen investeringen te verwachten zijn. Bovendien blijft de kans bestaan dat het theater tijdelijk moet sluiten als grote installaties plotseling uitvallen. Zonder goede luchtbehandeling kan geen publiek worden ontvangen en zonder een veilige hijsinstallatie kunnen geen voorstellingen geboekt worden. Zonder nieuwe led-armaturen gaat op enig moment letterlijk het licht uit. Nieuwbouw betekent dat het theater nog 5 jaar moet functioneren. De kosten voor instandhouding voor de komende 5 jaar bedragen: 1.

Bouwkundig:

€ 2.895.362

Theatertechnisch:

€ 1.612.500

Totaal

€ 4.507.862

Van deze kosten kan een deel van € 800.000 zonder bijkomende kosten meeverhuizen naar een nieuw gebouw. Het resterende bedrag van bestaat uit investeringen die noodzakelijkerwijs achterblijven in het huidige gebouw. Ook deze bedragen zijn excl. BTW en excl. reguliere onderhoudskosten.

Wat gaat het daarna kosten? De exploitatielasten van het nieuwe theater zullen hoger zijn dan nu; daar staan echter hogere opbrengsten tegenover. Met het nieuwe gebouw kan veel beter worden voorzien in de vraag naar ruimte voor uitvoeringen van verenigingen en amateurgezelschappen. Ook het bedrijfsleven kan dan vaker gebruikmaken van het theater. De huidige vraag is immers veel groter dan de beschikbare ruimte. Zakelijke evenementen zijn weliswaar geen kernactiviteit van het theater, maar ze vormen wel een belangrijk bron van inkomsten die nu niet kan worden benut. Bijkomend voordeel: het zorgt voor binding tussen bedrijfsleven en theater en vergroot daarmee het draagvlak. Het nieuw theater vraagt weliswaar om een hogere totale subsidiebijdrage, maar heeft een (veel) lagere subsidiebijdrage per bezoeker. Er zijn straks dus veel meer mensen die gebruik kunnen maken van het nieuwe theater.

Hoe verhoudt de gemeente Westland zich tot andere gemeentes? Als we kijken naar vergelijkbare gemeentes (100.000 - 150.000 inwoners) dan geeft de gemeente Westland veruit het minste uit aan cultuur. Ook in de klasse daaronder (50.000 100.000 inwoners) geeft een belangrijk deel van de gemeentes meer uit aan cultuur dan de gemeente Westland. De situatie in de gemeente Westland is vergeleken met de gemeentes Alphen a/d Rijn, Ede, Helmond, Hoogeveen, Meppel, Oss en Zaandam. Zij hebben allemaal te maken de vraag of het lokale theater moet worden verbouwd, vernieuwd, of verhuisd. We zien dat de sociaalculturele functie van het theater daarin steeds een doorslaggevende rol speelt.

Stedenbouwkundig plan Verdilaan Het nieuwe theater vormt de eerste stap in de stedenbouwkundige ontwikkeling van de Verdilaan. Dat is een groot plan, waarvan de uitvoering pas kan beginnen als er ruimte vrijkomt. Die komt vrij als het theater kan verhuizen naar de open ruimte voor het stadhuis. Ook wanneer een inwoner van gemeente Westland geen theater- of bioscoopbezoeker is maar wel graag deze gebiedsontwikkeling tot stand ziet komen, is het noodzakelijk dat het huidige theater hiervoor plaatsmaakt. Door te kiezen voor nieuwbouw hoeft WestlandTheater de Naald niet te worden gesloten voor renovatie, maar kan de exploitatie worden voortgezet. Dat drukt de kosten van het project; bovendien blijft de (jarenlange opgebouwde) band tussen publiek en theater behouden.

Samenvattend Het theater heeft grote culturele, sociale en economische waarde. Daarmee is het een zeer belangrijke voorziening voor de bewoners en de gemeente. Het huidige theater kan die rol nu onvoldoende spelen. Het gebouw is te klein en de voorzieningen zijn (te) beperkt. Het huidige gebouw is bovendien versleten en gaat over een paar jaar dicht. In een nieuw theater is ruimte voor een kwalitatief goede programmering, zijn voldoende speelmogelijkheden voor de amateurgezelschappen en verenigingen, is er ruimte voor educatie en voor evenementen van het bedrijfsleven. Een nieuw gebouw voorziet in bewonersbehoeften en draagt bij aan welzijn, vestigingsklimaat en gebiedsontwikkeling. We adviseren om te kiezen voor een nieuw theater en we adviseren om dat nu te doen, zodat het nieuwe theater er over 5 jaar staat.

En hoe zit het met de kapitaalslasten? Omdat de kavel van het huidige theater vrijkomt (en daarmee de grondopbrengsten) kan een verhoging van de jaarlijkse lasten beperkt blijven. Minder zichtbaar, maar wel van belang zijn opbrengsten die het theater indirect genereert. Op de (iets) langere termijn leveren culturele accommodaties veel meer op dan woningbouw, blijkt uit onderzoek naar de economische waarde van de culturele accommodaties in Rotterdam (Bureau Rebel, 2021). Die opbrengsten betreffen onder meer waardestijging van het vastgoed, werkgelegenheid, verbetering van het vestigingsklimaat en inkomsten voor naburige bedrijven. Het bureau becijferde dat iedere euro eigendomslast of huurlast maar liefst 24 euro uitlokt. Van die 24 euro komt 11 euro terecht bij de overheid.

7 Waarom een theater

Waardencreatie Theater is er sinds mensenheugenis. Al van voor de oude Griekse tijd is bekend dat men in groepsverband danste en muziek maakte en anderen ervan genoten om ernaar te kijken en te luisteren. En dat is altijd zo gebleven. De podiumkunsten hebben zich ontwikkeld en de belangstelling ervoor is alleen maar toegenomen. Inmiddels hebben vele gemeenten in Nederland een theater of concertzaal en trekken ze jaarlijks miljoenen bezoekers. Vanwaar deze belangstelling voor theater? Omdat theater waarden levert. Waarden voor de mens, voor de samenleving en voor de economie. De gemeente Westland denkt na over een nieuw theater en over de waarden die dit in haar gemeente de bevolking kan bieden. Waar moeten we bij waarden aan denken? Grofweg zijn er drie soorten: sociale, culturele en economische. Sociale waarden Bij sociale waarden denken we aan ontmoeting. Vroeger was de kerk de publieke ontmoetingsplaats. Deze functie van de kerk is vrijwel verdwenen maar de behoefte aan publieke ontmoetingsplaatsen is gebleven. Mensen willen ergens bij horen, onderdeel uitmaken van een gemeenschap. Mensen komen elkaar tegen in het winkelcentrum, op straat en wachtend op de bus, maar dat zijn vluchtige contacten. Een café en een theater nodigen uit om samen te bezoeken, een wat langer gesprek te voeren, al was het maar over wat iedereen net in de zaal heeft ervaren.

Die gemeenschappelijke beleving is belangrijk. Ontmoeting is belangrijk. Dat was niet altijd zo. Neem het Oude en het Nieuwe Luxor in Rotterdam. Begin vorige eeuw was de filosofie dat het publiek zo snel mogelijk van de straat de zaal in moest en zo snel mogelijk na de voorstelling de straat weer op. De trap naar de zaal in het Oude Luxor staat een paar meter achter de ingang. In het Nieuwe Luxor moet het publiek eerst door een grote hal, over een grote trap naar een nog grotere foyer en dan pas de zaal in. Dat is nu de filosofie. Ontmoeting. Dat er in de foyer activiteiten plaatsvinden waarbij het publiek niet hoeft stil te zitten, die uitnodigen om langer te blijven. Inclusie is belangrijk. Dat iedereen meedoet aan de samenleving, ongeacht inkomen, achtergrond of religie. Theater biedt bij uitstek de mogelijkheid iedereen te bereiken. Met activiteiten en voorstellingen door en voor specifieke bevolkingsgroepen. Cultuureducatie helpt hierbij. Leerlingen van basis- en middelbare scholen via de school kennis laten nemen van theater. Op deze manier sociale structuren versterken, het gemeenschapsgevoel bevorderen, het bijdragen aan de integratie van minderheden en aan het zelfbewustzijn en eigenwaarde van de bevolking.

Culturele waarden Het kenmerk van theater is dat men in beperkte tijd, in een beperkte ruimte, een verhaal kan vertellen. Acteurs verkondigen verschillende standpunten en hun personage kan zich

8 Waarom een theater

ontwikkelen. Het is aan het publiek te oordelen met wie het zich identificeert. Theater kan aanzetten tot debat. Bekend is de voorstelling Door de bank genomen waarin De Verleiders de bankenwereld fileerde. De voorstelling zette landelijk aan tot discussie over de macht van banken en was zelfs onderwerp in de Tweede Kamer. Er zijn voorstellingen over maatschappelijke problemen en taboes zoals over pesten, incontinentie enzovoort. Niet zelden dragen deze voorstellingen bij aan het slechten van taboes doordat ze gevoelige onderwerpen bespreekbaar maken en er publiek in de zaal zit met dezelfde vragen en ervaring. Die gemeenschappelijkheid zet vervolgens weer aan tot gesprek. Hier zijn mooie voorbeelden van. Je kunt leren van wat je hoort en een mening vormen. Hoe tolerant zijn we? Wat kunnen we als samenleving accepteren? ‘Ik vond het veel te ver gaan.’ ‘Ik helemaal niet.’ En je hebt een gesprek. Je wordt geconfronteerd met onderwerpen waar je wellicht nooit mee te maken hebt. Theater brengt historisch besef bij, theater draagt bij aan de Nederlandse identiteit. De Jantjes, Onze Jordaan, Soldaat van Oranje, Ciske de Rat, allemaal uitingen van wie we zijn en gerelateerd aan ons gemeenschappelijke verleden. Theater dient ook voor verstrooiing, voor divertissement. Even de zorgen van alledag van je afzetten. Fijn om met vrienden, familie of je geliefde samen te beleven.

Theater is een plek voor lokale amateurs. Met elkaar aan cultuur doen. Muziek maken, dansen, toneel spelen, de afscheidsmusical van groep acht. Nieuwe kunstvormen mogelijk maken zoals hiphop, spoken word en rappen. Jong talent kansen geven. Als we dat niet doen, hebben we over tien jaar geen grote artiesten. Youp van ’t Hek speelde jarenlang in kleine zaaltjes voordat hij doorbrak. Ook dat is een taak en een waarde van theater. Theater biedt een brede schakering van culturele waarden. Er is geen vorm van vrijetijdsbesteding te bedenken dat zo een geschakeerd geheel van emoties, impulsen en ervaring biedt.

Economische waarden Een theater genereert directe bestedingen in het theater, in de lokale horeca, bij taxibedrijven enzovoort. De eigen bevolking wordt geprikkeld vaker in de eigen gemeente uit te gaan en bij het aantrekken van publiek van buiten Westland leidt dit helemaal tot extra inkomsten. Een theater creëert werkgelegenheid voor eigen personeel en bij leveranciers. Theater creëert trots. Een inwoner van Westland wil graag vertellen hoe goed het leven er is. Daar hoort een theater bij. De overheid neigt er vaak toe van een theater niet alleen een functioneel maar ook een mooi gebouw te maken, het liefst liggend aan een uitnodigend plein. Ze wil het prestige van een gemeente tot uiting brengen dusdanig dat ook inwoners die niet naar theater gaan ervan genieten alleen al door het te zien, de Non-uservalue. Amsterdammers zijn trots op Amsterdam mede omdat zij de Nachtwacht hebben, ook al hebben ze die welllicht nooit gezien. Trots is belangrijk. Een theater draagt bij aan het stedelijke imago, aan de identiteit van een gemeente en zorgt voor levendigheid in het centrum. Creativiteit. De economie heeft behoefte aan creativiteit. Op de internationale markt kan Nederland het nooit winnen met lage prijzen. De maakindustrie trekt weg en Nederland richt zich op mooiere en betere producten. Voor het Westland geen nieuwtje.

Innovatie hoort erbij, oriëntatie op de internationale markt passend bij de ambitie van de gemeente Westland op het gebied van kennis en onderwijs voor tuinbouw. Hoe kweken we nog mooiere producten?

Hoe krijgen we gevoel voor schoonheid? Door creatief bezig te zijn, door naar schilderijen te kijken, door naar muziek te luisteren, te leren genieten van dans. Een theater vervult hierin een belangrijke rol. Hier leert het publiek schoonheid te waarderen en bevordert zo zijn creativiteit. Een belangrijk aspect is de bijdrage aan het vestigingsklimaat van bedrijven en particulieren. Bekend is dat bedrijven bij vestiging eerst kijken naar harde voorwaarden zoals beschikbaarheid van grond, de prijs ervan en transportmogelijkheden voor grondstoffen en eindproducten. Dan of er scholen en woningen voor de medewerkers zijn. Vervolgens volgen zachte voorwaarden zoals sportverenigingen, natuur en cultuur. Hier blijkt uit onderzoek de aanwezigheid van een theater hoog te scoren. Bij particulieren en met name bij zzp’ers speelt de aanwezigheid van een theater nog sterker. Meer en meer particulieren werken vanuit huis en hoeven niet meer vlak naast hun werk te wonen. De aanwezigheid van cultuur maakt Westland aantrekkelijk voor de velen die hiervan houden. Inwoners in een gemeente zonder theater kunnen theater bezoeken in een nabijgelegen gemeente. Voor verstrooiing is dat prima alhoewel afstand altijd een drempel is. Geen theater hebben is goedkoop voor de eigen gemeente maar alle geschetste sociale en economische waarden gaan aan de gemeenschap voorbij.

Een eigen theater valt bij een bevolkingsomvang als Westland te prefereren. Kost een theater geld? Een theater met gemengde programmering, met voorstellingen die slechts een of twee dagen spelen en met een maatschappelijke taak voor de gemeenschap, kost per definitie geld. Daarentegen creëert het alle genoemde waarden. Waarden die vaak lastig in geld zijn uit te drukken maar die letterlijk onbetaalbaar zijn.

Waarden die een theater bijdraagt aan een gemeente/stad 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

9 Waarom een theater

Historisch besef en overdracht van historische waarden (Griekse tragediën, Soldaat van Oranje) Symbolische waarden, normen (tolerantie, hoe gaan we met elkaar om, et cetera) Esthetische waarde, gevoel voor schoonheid Art for purpose, zoals taboes bespreekbaar maken, Dance for Health Debat, plek van het vrije woord Vernieuwing kunstvormen en interpretatie (hiphop, urban) Educatieve waarde, persoonlijke ontwikkeling, ontplooiing Ervaringen delen, het gesprek voeren Niveau van beschaving tonen Verstrooiing, divertissement Verbindende waarde, ontmoetingsfunctie, clubgoed, vanuit individu Versterken sociale structuren, gemeenschapsgevoel, zelfbewustzijn, eigenwaarde van de bevolking Stedelijk imago, identiteit zoals ervaren door derden Integratie minderheden, sociaal zwakkeren Het tegengaan van isolement, eenzaamheid Plek voor amateurs Mooie gebouwen beïnvloeden waardering over een woonplaats (nietgebruikswaarde) Externe effecten zoals trots Directe bestedingen inclusief besteding door bezoekers van buiten (In)directe werkgelegenheid Inkomen voor artiesten, kunstenaars, musici Levendigheid stad Bijdrage aan creatieve industrie Bijdrage aan woon- en werkklimaat Bijdrage aan vestigingsklimaat bedrijven en particulieren

Onderlegger Benchmark Gemeente Westland – Theater voor Westland Inleiding

Acht gemeenten, 78 steden en dorpen

Gemeentelijke besluiten om tot (ver)nieuwbouw van een theater te komen leiden meestal tot stevig debat. Dat is in de gemeente Westland niet anders dan in andere gemeenten. Om die reden is gevraagd te bekijken hoe culturele vraag en aanbod in Westland zich verhouden ten opzichte van die in andere gemeenten van vergelijkbare omvang? Welke functiecombinaties worden overwogen bij de bouw en welke rol heeft het theater in het verenigingsleven, bij lokale culturele initiatieven en voor het bedrijfsleven? In deze benchmark zijn de gemeente Westland en 7 andere gemeenten kwalitatief en kwantitatief met elkaar vergeleken en in een landelijke context geplaatst.

De acht gemeenten hebben allemaal meerdere kernen. Deze kernen verschillen in omvang, variërend van steden tot kleine dorpen en buitengebieden. De gemeente Helmond heeft met 4 kernen de minste en gemeente Oss met 24 de meeste. Het aantal kernen correspondeert daarmee niet direct met aantal inwoners. Er wordt niet vergeleken op inwoners per kern, maar per gemeente.

Acht gemeenten vergeleken De gemeenten Westland, Alphen aan den Rijn, Ede, Helmond, Hoogeveen, Meppel, Oss en Zaanstad zijn met elkaar vergeleken. Al deze gemeenten hebben meerdere kernen en minimaal 1 theater. Al deze theaters hebben in de afgelopen 10 jaar te maken gehad met verbouw/nieuwbouw of zitten momenteel in dit proces. De kleinste gemeente uit deze vergelijking is Meppel met >35.000 inwoners. De grootste is Zaanstad met < 160.000 inwoners. Gemeente Westland valt met <115.000 inwoners onder de G30, de grootste 30 gemeenten van Nederland. In deze vergelijking hebben we ook een aantal kleinere gemeenten meegenomen om verschillen en overeenkomsten beter inzichtelijk te maken.

Tabel 1: Acht gemeenten en hun kernen Gemeente Bestuurscentrum Kernen Westland Naaldwijk 11

Alphen a/d Rijn

Ede

Cultuursubsidie per gemeente Bij het benchmarkonderzoek valt op dat er grote verschillen zijn tussen de cultuursubsidies van de verschillende gemeentes. Zoals te zien is in tabel 8 op blz 15 van dit rapport zijn de subsidiebedragen per inwoner van de gemeentes: 1.

Westland

€ 25,14

Alphen aan den Rijn

€ 88,86

Ede

€ 44,80

Helmond

€ 82,46

Hoogeveen

€ 51,58

Meppel

€ 30,28

Oss

€ 41,40

Zaanstad

€ 52,45

Meppel

10 Waarom een theater

Kernen-2 Naaldwijk · sGravenzande · Ter Heijde · Honselersdijk · Kwintsheul · De Lier · Maasdijk · Monster · Poeldijk · Wateringen · Heenweg Alphen aan den Rijn Ede · Aarlanderveen · Benthuizen · Boskoop · Hazerswoude-Dorp · Hazerswoude-Rijndijk · Koudekerk aan den Rijn · Zwammerdam Ede · Bennekom · Deelen · De Klomp · Ederveen · Harskamp · Hoenderloo (deels) · Lunteren · Otterlo · Wekerom

Inwoners 114.887

114.182

122.012

Helmond · Stiphout · 94.898 Mierlo-Hout · Brouwhuis 1 stad, 9 Hoogeveen · Elim · 56.433 dorpen Fluitenberg · Hollandscheveld · Nieuweroord · Nieuwlande · Noordscheschut · Pesse · Stuifzand · Tiendeveen 1 stad, 4 Meppel · Broekhuizen · 35.464 dorpen Nijeveen · Rogat · De Schiphorst

Oss

Zaanstad

Oss

Oss, Berghem · Demen · Deursen · Dennenburg · Dieden · Geffen, Haren · Herpen · Teeffelen · Oijen · Lithoijen · Huisseling · Keent · Macharen · Megen · Neerlangel · Neerloon · Koolwijk · Overlangel · Ravenstein · Lith · Maren-Kessel · Het Wild 1 stad, 6 Zaandam · Assendelft · dorpen Koog aan de Zaan · Krommenie · Westzaan · Wormerveer (met Westknollendam) · Zaandijk

Zaandam

94.437

159.618

Gemeente Westland is met een oppervlakte van >90 km2 een gemiddelde gemeente in deze vergelijking. Hoe groter de gemeente, des te verder inwoners moeten reizen naar het theater. Significante gemeenten nabij met (culturele) voorzieningen spelen ook een rol in de keuzemogelijkheden van bewoners. Gemeente Westland is gevestigd midden tussen grootstedelijke gemeenten, zoals Den Haag, Rotterdam en Delft. Zaanstad en Alphen a/d Rijn hebben een vergelijkbare ligging. Alle drie liggen deze gemeenten in het dichtbevolkte Noord- of Zuid-Holland. Bij de overige gemeenten is er wel sprake van steden en stedelijke gemeenten in de nabijheid, maar ook van meer variatie.

Tabel 2: Acht gemeenten en hun omgeving Oppervlakte Inwoners km² 114.887 90,74

Alphen a/d Rijn

114.182

132,50

Ede

122.012

318,62

Helmond

94.898

54,75

11 Waarom een theater

56.433

129,25

Meppel

35.464

57,03

Oss

94.437

170,93

Zaanstad

159.618

83,24

- land 127,54 km² - water 1,71 km² - land 55,53 km² - water 1,5 km² - land 163,16 km² - water 7,77 km² - land 73,87 km² - water 9,37 km²

Hardenberg, Coevorden, Meppel Hoogeveen, Steenwijk, Zwolle, Kampen Wijchen, Den Bosch, Maashorst, Land van Cuijk Amsterdam, Haarlem, IJmuiden, Purmerend, Oostzaan, Wormer

Demografische gegevens acht gemeenten, Zuid-Holland en Nederland

Geografische gegevens

Gemeente Westland

Hoogeveen

Oppervlakte2 - land 81,27 km² - water 9,47 km² - land 126,23 km² - water 6,27 km² - land 318,18 km² - water 0,44 km² - land 53,18 km² - water 1,57 km²

Significante gemeenten nabij Den Haag, Delft, Rotterdam, Maaslsuis, Rijswijk

De gemeente Westland heeft bijna 115.000 inwoners. Het gemiddeld inkomen ligt met € 30.600 nét iets boven het landelijk gemiddelde van € 29.794, maar weer iets lager dan het gemiddelde van de provincie Zuid-Holland (€ 34.150). Dat laatste is te verklaren door ‘uitschieters’ met hoge inkomens, zoals Wassenaar. De gemiddelde WOZ-waarde van de woningen ligt met € 424.000 wel aanzienlijk hoger dan nationaal (€ 368.000) of provinciaal (€ 359.000).

Qua leeftijd en sekse zijn er geen significante verschillen in de bevolkingsopbouw van de onderzochte gemeenten. Ook het ervaren van eenzaamheid (49% van de 65-plussers en 44% van de overige volwassen inwoners) is in Westland conform de landelijke trend. Theaters kunnen een belangrijke rol vervullen in het bestrijden daarvan. We komen daar later in deze benchmark op terug.

Zoetermeer, Woerden, Gouda Apeldoorn, Arnhem, Veenendaal, Barneveld, Wageningen Eindhoven, Meierijstad, Maashorst, Deurne, Gemert, Someren

Tabel 3: Welvaart acht gemeenten, Zuid-Holland en Nederland Gemeente Westland

Gemiddeld inkomen € 30.600,00

Gemiddelde WOZ 2023 € 424.000,00

Alphen a/d Rijn

€

31.800,00

€

360.000,00

Ede

€

29.600,00

€

387.000,00

Helmond

€

28.700,00

€

312.000,00

Hoogeveen

€

26.000,00

€

256.000,00

Meppel

€

29.000,00

€

289.000,00

Oss

€

29.600,00

€

346.000,00

Zaanstad

€

29.100,00

€

368.000,00

Nederland

€

29.794,00

€

368.000,00

Zuid-Holland

€

34.150,00

€

359.000,00

Gemeenteraad en college van B&W in 8 gemeenten De zetelverdeling in de gemeenteraden van de 8 gemeentes sinds 2022 is samengevat in onderstaande tabel. Lokale partijen zijn voor het onderstaande overzicht samengevoegd, hoewel daar grote verschillen in oriëntatie tussen kunnen zitten. Een analyse van de zetelverdeling laat zien dat de gemeenteraad in de gemeente Westland rechts georiënteerd is. De gemeenten Helmond, Oss en in mindere mate Alphen a/d Rijn en Zaanstad hebben een eerder linksgeoriënteerde volksvertegenwoordiging. In de Edese politiek is herkenbaar dat de gemeente tegen de bible belt aan ligt.

In de colleges van burgemeesters en wethouders zien we in alle gemeente een mix tussen de landelijke en lokale politieke partijen. In de gemeente Westland ligt het aantal wethouders uit lokale partijen het hoogst van alle gemeenten in deze vergelijking.

12 Waarom een theater

Meppel

Oss

Zaanstad

Christenunie CU/SGP

D66

DENK

M.G. (Elly) Blanksma-van den Heuvel (CDA)

Hoogeveen

Karel Loohuis (PvdA)

Meppel

Richard Korteland (VVD)

Oss

Mw. drs. W.J.L. (Wobine) BuijsGlaudemans (VVD)

Zaanstad

Jan Hamming (PvdA)

2 2

FvD

GroenLinks

LPF

PvdA

PvdD

2 2

PVV SGP

VVD Lokale partijen samengevoegd

Helmond

50Plus CDA

Hoogeveen

Hel-mond

Ede

Alphen a/d Rijn

Westland

Partij

Tabel 4: Gemeenteraadzetels in 8 gemeenten

1 3

(GemeenteBelangen) Jan Pieter van der Schans (CDA) Karin Bijl (PvdA) C.J.M. (Cathalijne) Dortmans (GL) E. (Erik) de Vries (SP) G.L.C.C. (Gaby) van den Waardenburg (D66) H.M.J.M. (Harrie) van Dijk (Lokaal Sterk) M.M.E.L. (Marita) van Lierop (50PLUS) M. (Martijn) de Kort (PvdA) A. (Arno) Bonte (GL) Niek Wind (Gemeentebelangen 2023) Jeroen Westendorp (ChristenUnie) Derk Reneman (partijloos) Mark Tuit (PvdA) Roelof Bisschop (VVD) Klaas de Vries - Sterk Meppel Robin van Ulzen - VVD Jeannet Bos - D66 Dhr. mr. F.F.G.P. (Frank) den Brok (VDG) Dhr. T.W.G. (Thijs) van Kessel (VVD) Dhr. S.M.J. (Sidney) van den Bergh (CDA) Dhr. C.P.W. (Kees) van Geffen (VDG) Dhr. D. (Dolf) Warris (GroenLinks) Harrie van der Laan (POV) René Tuijn (PvdA) Stephanie Onclin (VVD) Natasja Groothuismink (ROSA) Wessel Breunesse (GroenLinks) Gerard Slegers (CDA)

Tabel 5: Colleges van B&W in acht gemeenten Gemeente

Burgemeester

Wethouders

Westland

Bouke Arends (PvdA)

Ben van der Stee (WV) Anko Goudswaard (GBW) Michiel Ferwerda (GBW) Peter Valstar (VVD) Carlieke van Staalduinen (WV) Gert Jan Schotanus (Nieuw Elan) Gerard van As (Nieuw Elan) Anouk Noordermeer (VVD) Gert van den Ham (D66) Relus Breeuwsma (CDA) Arnold Versteeg (SGP) Bram van der Beek (ChristenUnie) Peter de Pater

Alphen a/d Rijn Liesbeth Spies (CDA)

Ede

13 Waarom een theater

René Verhulst (CDA)

Theaters in acht gemeenten De gemeente Westland heeft met Westlandtheater De Naald een middelgroot theater met dubbelfunctie van bioscoop in kerngemeente Naaldwijk. In deze vergelijking hebben gemeente Westland, Hoogeveen en Meppel één theater. De overige gemeenten hebben meerdere theaters of gebouwen met een duidelijke theaterprogrammering. Locaties waar ook wel eens een opgetreden wordt zijn in dit deel van de vergelijking niet meegenomen. Wel is in onderstaande tabel te zien dat er een verschil is in hoeveel functies een ‘theater’ heeft. De combinatiefunctie met bioscoop/filmhuis zoals in Naaldwijk zien we acht keer terug. Theaters hebben verschillende zaalgroottes. De grote of enige zaal (GZ) is in theaters met meerdere functies de zaal waar de meeste theatervoorstellingen geprogrammeerd worden. Theaters kunnen ook nog een middenzaal (MZ) en/of kleine zaal (KZ) hebben. Een enkel theater heeft in de foyer/atrium ook theatermogelijkheden. In onderstaande tabel zijn alleen zalen benoemd waar voorstellingen gegeven kunnen worden. Zalen die exclusief voor films of (bibliotheek)lezingen zijn, ruimtes voor verhuur, etc. zijn in dit overzicht niet meegenomen. Het aantal bezoekers per jaar is gebaseerd op de bezoekers van de instelling. Hier is het dus wél een combinatie van theaterbezoek, filmbezoek, cursusbezoek, etc.

Met name in Cultura Ede zien we hierdoor een exceptioneel hoog aantal bezoekers. In de vergelijking tussen Westlandtheater De Naald en andere theaters die ‘alleen’ een theater en bioscoopfunctie hebben, gecorrigeerd op het aantal inwoners, zien we dat er in Westlandtheater nog ruimte is voor groei. Castellum in Alphen a/d Rijn heeft >150.000 bezoekers en die gemeente heeft nagenoeg evenveel inwoners, De Lievekamp heeft >125.000 bezoekers, terwijl Oss zo’n 20.000 inwoners minder heeft dan Westland en ook nog eens meer culturele instellingen. Schouwburg Ogterop heeft ongeveer 50% van de bezoekers van Westlandtheater De Naald terwijl Meppel maar 40% van de inwoners heeft.

Alphen a/d Rijn

Westlandtheater De Naald

Theater en bioscoop

Castellum Theater en Film

Theater en bioscoop

415

739

274

Bezoekers per jaar

KZ 107

Ede

Cultura

Theater, bibliotheek, cursussen, filmhuis, café

210

Ede

Openluchttheater Ede

Openluchttheater

2060

9.000+

Helmond

Het Speelhuis

Theater

430

64.930

Helmond

Cacaofabriek

Theater, bioscoop, gallerie, brasserie

200

75.679

Hooge-veen

Hoogevee n

De Tamboer

Theater

750

Foyer 800

450

100.000+

Meppel

Schouwburg Ogterop

Theater & bioscoop

478

Foyer 150

120

50.00055.000

Oss

Theater De Lievekamp

Theater, filmhuis

650

220

125.000+

Oss

Groene Engel

Theater, bioscoop, brasserie

115

Oss

Megen

Acropolis

Gemeen-schapshuis met theater

120

Oss

Berghem

Openluchttheater Hoessenbosch

Theater

500

Zaanstad

Zaandam

Zaantheater

Theater

860

Zaanstad

Zaandam

Bullekerk

Cultureel centrum, theater, buurthuis, uitvaartgelegenheid

200

100.000120.000

Atrium 120

470.000+

45.000

209

ca. 100.000

150.000+

+3 bioscoopzalen

Alphen a/d Rijn

Parkvilla

Theater, bioscoop, cursussen, evenementen

203

Alphen a/d Rijn

Boskoop

Flora Boskoop

Feesten/Partijen, theater, Casino

331

14 Waarom een theater

Naaldwijk

Functies van het theater

Kern

Westland

Theater

Gemeente

Tabel 6: Theaters in acht gemeenten

Ede

60.000

ca. 10.000

* Betreft theaterzalen of zalen waar voorstellingen gegeven worden. Filmzalen, restaurants, bibliotheekzalen, studio's, etc. zijn niet meegenomen in dit overzicht

Culturele instellingen in 8 gemeenten Culturele instellingen zijn actief in beeldende kunst, bouwkunst, erfgoed (musea, archieven, archeologie, monumentenzorg), dans, film, letteren, (pop)muziek, (muziek)theater of vormgeving. Dat is breed en beslaat ontzettend veel grijze gebieden. Voor deze vergelijking is daarom naar een specifieke subset gekeken: archief, bibliotheek, bioscoop, culturele educatie (muziekscholen, creatieve cursussen, etc.), kunst op straat, musea en verenigingsleven/amateurkunst. Deze subset geeft een breed, maar duidelijk meetbaar overzicht van culturele voorzieningen binnen een gemeente.

Kunst op straat

Verenigingsleven

Bioscoop

Gemeente Westland heeft een ongekend actief verenigingsleven. Zelfs een gemeente als Oss, met alleen al 30 carnavalsverenigingen, komt nog maar op de helft van de verenigingen in het Westland. Opvallend is het grote aantal koren (bijna 100); daarnaast zijn er maar liefst 50 muziekverenigingen, bijna 20 dansverenigingen en ruim 25 theaterverenigingen. Deze verenigingen zijn gebaat bij podia voor repetities en het delen van hun uitvoeringen met de Westlandse bevolking.

Westlandtheater De Naald huisvest de enige bioscoop in de gemeente. Daarnaast kunnen bewoners alleen terecht in naburige gemeenten, zoals Delft, Den Haag, Maassluis en Rotterdam. Dat is al gauw meer dan 15 kilometer weg. In de andere gemeenten is het aanbod groter; alleen Hoogeveen heeft net als Westland slechts één filmaanbieder (Vue).

Cultuureducatie

Het archief van gemeente Westland is een gemeentearchief. In alle andere gemeenten is ook een gemeentearchief (Helmond heeft geen eigen gemeentearchief, maar valt onder Regionaal Historisch Centrum Eindhoven). In Meppel en Zaanstad zijn ook archieven van vrijwilligers. Hier is in Westland geen sprake van. Wel zijn er ruim 15 historische verenigingen.

In Westland heeft cultuureducatie een sterke verbinding met het verenigingsleven. Cultuureducatie is hier niet, zoals in veel andere gemeenten, afkomstig van één duidelijke aanbieder, maar er is wel een bijzonder sterke ‘spin in het web’: Westland Cultuurweb. Al meer dan 10 jaar verbindt en versterkt deze netwerkorganisatie initiatieven in kunst, cultuur, participatie en educatie. Cultuurweb maakt muziek, dans, theater, erfgoed, beeldende kunst, literatuur en mediakunst toegankelijk in vrije tijd, onderwijs en welzijn. Het (be)oefenen van cultuur loopt in de gemeente dus meer via het verenigingsleven dan via een traditioneel educatief traject.

Podia in context Bibliotheek Ook de bibliotheek is in de gemeente Westland met 9 vestigingen goed vertegenwoordigd. Hoogeveen heeft één vestiging, Meppel en Zaanstad twee. Gemeente Alphen a/d Rijn heeft de meeste vestigingen (hoewel 3 van de 12 Alphense vestigingen alleen een afhaalpunt zijn).

Musea Met 4 musea ten opzichte van 17 in Zaanstad is Westland dan weer onderbedeeld (zelfs wanneer je corrigeert op de 6 musea van de Zaanse Schans). Westland zit met 4 in de middenmoot van onze benchmark. De musea in Westland zijn ontstaan uit privécollecties, waarvan twee gevestigd bij bedrijven.

15 Waarom een theater

Gezien het aantal inwoners van gemeente Westland is er in vergelijking met de andere gemeenten niet erg veel kunst in de publieke ruimte. Van gemeente Zaanstad is niet bekend hoeveel het er zijn, maar er zijn verschillende websites gewijd aan de kunst op straat en in de publieke ruimte. In Alphen a/d Rijn hebben we het over 208 kunstwerken, in Westland over 80.

Historisch archief

Veel van het culturele leven in gemeente Westland verloopt via verenigingen in plaats van de meer traditionele (gemeentelijke) structuren. Deze verenigingen hebben echter nog altijd veel behoefte aan georganiseerde gemeenschappelijke voorzieningen, zoals podia voor uitvoeringen en ruimte en mogelijkheden voor kunst- en cultuureducatie. Westlandtheater De Naald heeft ca. 70 culturele verhuurcontracten per seizoen, voor verenigingen en educatieve instellingen.

Tabel 7: Culturele voorzieningen in acht gemeenten Kunst op Archief Bibliotheek Bioscoop Educatie straat 1 9 1 0 80

Museum 4

Verenigingen / Amateurkunst Ca. 280

Alphen a/d Rijn Ede

208

Ca. 40

100/150

Ca. 50

Helmond

249

Ca. 40

Hoogeveen

50+

Ca. 10

Meppel

Ca. 45

Oss

Ca. 160

Zaanstad

Onb.

Ca. 110

Gemeente Westland

Cultuur in de gemeente staat niet los van de landelijke context. Wat geven gemeenten zoal uit aan podia? Hoe zien organisaties als de VNG en de Raad voor Cultuur de rol van gemeenten als het gaat om culturele podia?

Tabel 8: Cultuurbegrotingen in acht gemeenten Algemene begroting Cultuur x € 1000,-

Programmabegroting (zo dicht mogelijk bij) cultuurpresentatie

Programmabegroting cultuurpresentatie x € 1000,-

Algemene begroting cultuur per inwoner

Begroting cultuurpresentatie per inwoner

Zorg, welzijn en cultuur

23.708

Cultuurpresentatie

2.888

€ 206,36

€ 25,14

a/d Samenlevin g

192.525

Sociaal, Cultuur, Preventie, Vastgoed

10.146

€ 1.686,12

€ 88,86

Ede

Maatschap pelijke voorziening en

24.508

Cultuurpresentatie, productie en participatie

5.466

€ 200,87

€ 44,80

Helmond

Cultuur, 14.811 toerisme en recreatie

Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie

7.825

€ 156,07

€ 82,46

Hoogeveen

Blijven Meedoen & talentontwi kkeling

Cultuurpresentatie, cultuurproductie en participatie

2.911

€ 277,80

€ 51,58

Meppel

Kunst en 3.798 cultuur, recreatie en toerisme

Schouwburg Ogterop 1.074

€ 107,09

€ 30,28

Oss

Ontmoeten, 22.847 sport en cultuur

Cultuurpresent, prod en part

3.910

€ 241,93

€ 41,40

Zaanstad

De welvarende stad Economie, kunst & cultuur

Cultuurpres., -prod. en -part.

8.372

€ 101,47

€ 52,45

Gemeentebegrotingen cultuur

Gemeente

Vergelijkingen tussen de (cultuur)begrotingen van verschillende gemeenten zijn uitdagend. Elke gemeente heeft een eigen manier om zijn begroting op te stellen, kiest zijn eigen indeling, heeft net andere definities.

Westland

Van de acht gemeenten is hieronder een overzicht van de overkoepelende begrotingspost waar cultuur onder valt. Daarbinnen is de onderverdeling van de programmabegroting die zo dicht mogelijk ligt bij cultuurpresentatie. Dit is een post die bij de meeste gemeenten terug te vinden is en die gemeente Westland ook gebruikt, waardoor ze redelijkerwijs te vergelijken zijn. Tot slot is er voor beide posten een besteding per inwoner gemaakt, waardoor er nog nauwkeuriger vergeleken kan worden. Gemeente Westland heeft cultuur geschaard onder de categorie Zorg, Welzijn & Cultuur. Geen van de andere gemeenten heeft dezelfde overkoepelende categorie, maar Alphen a/d Rijn noemt het Samenleving en Ede Maatschappelijke voorzieningen, wat dicht bij elkaar ligt. De overige gemeenten hebben een iets nauwere overkoepeling die zich richt op vrijetijdsbesteding. Deze begrotingen zijn niet gemakkelijk te vergelijken en de bestedingen/besteding per inwoner liggen dan ook ver uit elkaar. Wanneer er ingezoomd wordt op de begroting voor cultuurpresentatie wordt het nauwkeuriger. Ook hier zien we grote verschillen. Gemeente Meppel geeft € 30,28 per inwoner uit aan Schouwburg Ogterop alleen, gemeente Westland € 25,14 per inwoner aan cultuurpresentatie.

Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie vormen samen de programmabegroting van Ede, Helmond, Hoogeveen, Oss en Zaandam en de bedragen lopen uiteen van € 41,40 (Oss) tot € 82,46 (Helmond).

16 Waarom een theater

Alphen Rijn

Algemene begroting Cultuur

15.677

16.196

Uitgaven podiumkunsten Westland in landelijk perspectief. Wat zou een gemeente moeten besteden aan podia en podiumkunsten? Daar bestaan in Nederland geen dwingende landelijk normen voor. Wel zijn er landelijke modellen, richtlijnen en vergelijkingen tussen gemeenten die houvast geven. We schetsen een overzicht aan de hand van het ringenmodel van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en actuele cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Het ringenmodel van de VNG Welke culturele ambitie bij een gemeente past, hangt samen met het karakter en de schaalgrootte van de gemeente. Het ringenmodel van de VNG voor de culturele infrastructuur van gemeenten is een hulpmiddel om dit inzichtelijk te maken. Volgens dit model beschikt een gemeente van meer dan 90.000 inwoners in de podiumkunsten over: • • • • • • • • •

Muziekensembles Theatergezelschappen Theaterwerkplaats Schouwburg Kleine zaal Concertzaal Danstheater Kernpodium pop Kernpodium jazzmuziek

Op dit model is wat af te dwingen: gemeenten van gelijke omvang kunnen erg van elkaar verschillen. In een meerkernige plattelandsgemeente bijvoorbeeld vereist de afstemming van het culturele aanbod weer andere keuzes dan in een stad met een vergelijkbaar inwonertal. Dat neemt echter niet weg dat dit het model is dat de gemeenten samen hebben afgesproken.

Figuur 1 VNG-Ringenmodel

Cultuuruitgaven in kaart gebracht door het CBS Het Centraal Bureau voor de Statistiek verzamelt gegevens over de cultuuruitgaven van alle gemeenten. Uit de meest actuele cijfers (2021-2022) blijkt dat 29% van de totale gemeentelijke cultuurlasten naar podiumkunsten gaat. In gemeenten van vergelijkbare grootte als Westland werd in 2021 0,8% van de totale gemeentelijke uitgaven aan podiumkunsten besteed; dat is € 31 per inwoner. Deze vergelijking

17 Waarom een theater

betrof 14 gemeenten die in de CBS-statistiek onder de GK3-gemeenten1 vallen (100.000150.000 inwoners). In deze categorie heeft Westland de laagste cultuuruitgaven (€ 7.563.000). Ter vergelijking: GK3-gemeente Ede geeft € 11.509.000 uit aan cultuur. In de GK4 (50.000100.000) werd in 2021 door een aanzienlijk deel van de gemeenten zowel per inwoner als in totaal meer aan cultuur besteedt dan in de gemeente Westland.

Gemeenten en culturele podia Gemeentelijke cultuuruitgaven volgens de Raad van Cultuur

De VNG erkent weliswaar dat er enige spanning bestaat tussen enerzijds het autonome en politieke karakter van het lokale cultuurbeleid en de wens te komen tot structurele borging. Maar na bespreking van die spanning blijft het belang van de borging van een gemeentelijke basisinfrastructuur overeind. Een vernieuwde versie van het bovengenoemde ringenmodel is daarvoor een goed vertrekpunt volgens de VNG. In iedere gemeente zou een basisinfrastructuur voor cultuureducatie en -participatie aanwezig moeten zijn. Niet elke gemeente hoeft te beschikken over professionele podia, maar inwoners moeten wel kunnen beschikken over goed bereikbare en toegankelijke podia in de nabije omgeving. De Raad voor Cultuur en VNG zitten op dit punt op één lijn.

De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan van de regering en het parlement op het terrein van kunst, cultuur en media. De raad is onafhankelijk en adviseert over actuele beleidskwesties en subsidieaanvragen. In het onlangs verschenen stelseladvies van de Raad voor Cultuur wordt aandacht besteed aan de gemeentelijke uitgaven voor cultuur. De Raad stelt voor de mogelijkheden te verkennen van de combinatie van een algemene zorgplicht en een aantal concreet benoembare taken waarmee een gemeentebestuur zich in elke geval moet bezighouden2. De Raad kan zich voorstellen dat de rol voor gemeenten wordt ingevuld door een geactualiseerde versie van het VNG-ringenmodel. In de visie van de Raad zijn gemeenten – als meest nabije overheid voor burgers – ook verantwoordelijk voor cultuureducatie, cultuurparticipatie en cultureel vastgoed3 .

Culturele podia en gemeenten

Het stelseladvies formuleert antwoorden op de vraag: hoe kunnen we het stelsel zo vernieuwen dat het zo goed mogelijk bijdraagt aan een rijk cultureel leven voor iedereen in Nederland? Daarbij vat de Raad de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor cultureel vastgoed van gemeenten met meer dan 90.000 inwoners breed op: denk aan atelierruimte, repetitie- en studioruimtes, presentatieplekken voor beeldende kunst, filmtheaters en een regionaal dekkende set4 aan podiumvoorzieningen. Dat betekent overigens niet dat elke gemeente een eigen theater moet hebben; meerdere gemeenten kunnen ook gezamenlijk in de (regionale) vraag naar culturele podia voorzien.

• • • •

De realisatie en exploitatie van podia is volgens de Raad een gemeentelijke taak; voor financiering van de programmering of aanvullende activiteiten kunnen podia een beroep doen op de provincie of de rijkscultuurfondsen.

De VNG over cultuur ‘Cultuur is fundament voor de samenleving. Cultuur verbindt, verrijkt en is een bron van educatie en plezier voor iedereen.’ Zo verwoordt de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de waarde van cultuur in de recent verschenen propositie ‘Samen cultuur borgen’. De VNG benoemt daarin de maatschappelijke meerwaarde van cultuur voor ‘gezondheid, welzijn, kansengelijkheid, economie, ruimtelijke inrichting, toerisme en veel meer’. Dat vereist structurele investeringen. Met als uitgangspunt: cultuur moet voor alle inwoners toegankelijk, bereikbaar en aantrekkelijk blijven.

De VSCD over functies en borging van de positie van podia: In het najaar van 2023 bracht de VSCD (de Vereniging van Schouwburg- en Concertzaal Directies) een pamflet uit (Sterke Podia, Sterke Sector) waarin ook zij pleit voor een stevigere verankering van de positie van podia in wet en beleid. Daarbij wijst ze op de gelaagde functie die de podia vervullen in de samenleving: •

Een gevarieerd professioneel aanbod aan voorstellingen en concerten programmeren; Specifiek aanbod (laten) ontwikkelen; Ontmoeting en debat stimuleren (maatschappelijk programma); Cultuureducatie en talentontwikkeling bevorderen; Een platform bieden aan amateurkunst.

Stuk voor stuk belangrijke functies, waarmee veel verschillende bevolkingsgroepen worden bereikt. De VSCD ziet deze functies als een ‘zorgplicht’ van culturele podia. Daarom pleit de organisatie voor een stevigere verankering van de positie van podia in wet en beleid. Op 13 maart jl. organiseerde de VSCD samen met de NAPK (Nederlandse Associatie voor Podiumkunsten en de VNPF (Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals) het congres ‘Eén Overheid’. Dat congres, dat door de staatssecretaris werd geopend, eindigde in een intentieverklaring van de deelnemende partijen waarin wordt gepleit voor meer samenwerking tussen de overheden op het gebied van de podiumkunsten en een wettelijk verankerde zorgplicht. Dit komt overeen met bovengenoemde voornemens en voorstellen voor beter verankerde afspraken tussen de overheden over de rolverdeling tussen de overheden5.

Staat voor grootte klasse 3. Deze klasse bevat gemeenten tussen de 100.000 en 150.000 inwoners. Dat zijn Leeuwarden, Emmen, Deventer, Maastricht, Delft, Leiden, Alphen aan de Rijn, Alkmaar, Dordrecht, Zoetermeer, Venlo, Westland, Zwolle, Ede

Advies RvC, p. 69

Toegang tot Cultuur, Op weg naar een nieuw bestel in 2029, Raad voor Cultuur, p.7

18 Waarom een theater

Sommige gemeenten hebben een centrumfunctie en hebben voorzieningen die bedoeld zijn voor de hele regio. Het theater in Hoogeveen is bijvoorbeeld ook een voorziening voor omliggende kleinere gemeenten, die soms te klein zijn om zelf een professioneel theater te hebben 5

Zie www.VSCD.nl, Samenwerkende Podiumkunstensector roept de overheid op tot wettelijke verankering cultuur

Kwalitatieve interviews De kwalitatieve vergelijking tussen gemeente Westland en de overige gemeenten komt voort uit persoonlijke interviews met de directeuren van de theaters. Per gemeente is gesproken met één theater. Ede was niet beschikbaar voor een interview, in de gemeente Zaanstad hebben we zowel Zaantheater als De Bullekerk gesproken6. Onderstaande tabel is een matrix van veel voorkomende en belangrijke thema’s per gestelde vraag. We hebben alle theaters ook gevraagd naar hun non-culturele verhuringen. Niet elk theater heeft hiervan de cijfers goed in beeld, want de non-culturele verhuur is ondergeschikt aan de culturele functie. Van de theaters die wel cijfers bijhouden of een gedegen inschatting kunnen maken weten we dat gemiddeld 40-60 per jaar een reëel aantal is voor een theater met 2 zalen of meer. Dit gaat om verschillende contracten; de duur per verhuring kan verschillen van een paar uren tot een paar dagen. Theaters met dit aantal non-reguliere verhuringen moeten nog altijd partijen telleurstellen door gebrek aan beschikbaarheid, dus de vraag ligt hoger dan de mogelijkheden.

Tabel 9: Matrix kwalitatieve interviews Vragen

Vaker genoemd

Wat zie je als Vitale stad belangrijkste waarden Sterke band met bevolking van het theater/filmhuis Waardering erfgoed voor de gemeenschap? Wat is de betekenis voor Belangrijk voor cultuureducatie cultuureducatie en Ruimte voor participatie en de amateurgezelschappen amateurkunst?

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Westland&id=56dc316d-ba9a-4101-8907-2f5c58cdbc5b