B13-20240930-32-vka-gez-rekenkamer-ddw-onderzoek-jeugdzorg-bijlage-1-eindrapport-jeugdzorgbeleid

18

Uitvoering en resultaten jeugdzorgbeleid Westervoort

3

3 Uitvoering en resultaten

In dit hoofdstuk worden de uitvoering en de resultaten van het jeugdzorgbeleid van de gemeente Westervoort beschreven. Het beeld dat in het vorige hoofdstuk naar voren is gekomen, zal hier verder worden aangevuld met de informatie die uit de interviews met zorgaanbieder en ambtenaren is gekomen. Aan het einde van dit hoofdstuk worden de uitvoering van het beleid en de resultaten hiervan getoetst aan het normenkader. Er is ook een benchmark opgesteld en opgenomen in dit rapport. In deze benchmark is de gemeente Westervoort vergeleken met gemeenten met vergelijkbare omvang (<25.000 inwoners) en het landelijke gemiddelde. De benchmark wordt in dit hoofdstuk beschreven en is als bijlage toegevoegd aan dit rapport. Voor dit onderzoek zijn een aantal uitvoerders van het jeugdzorgbeleid (N=7) geïnterviewd. Wij hebben ambtenaren in het sociaal domein (N=4) en een aantal zorgaanbieders (N=3) geïnterviewd. De werving van respondenten heeft via de gemeente plaatsgevonden. Daarnaast is gesproken met de wethouder Sociaal Domein, waar het dossier Jeugd onder valt. Wij hebben hun bevraagd naar hun visie op het jeugdzorgbeleid, de uitvoering daarvan en of zij een mogelijke verklaring zien voor de relatief hoge afname van geïndiceerde jeugdzorg in de gemeente. Hun inzichten zullen als toevoeging op het uitgevoerde literatuuronderzoek worden beschreven in dit hoofdstuk.

3.1 Het uitgevoerde beleid en resultaten De zorgaanbieders waren in hoofdlijnen bekend met het jeugdzorgbeleid van de gemeente Westervoort. De noodzaak van preventief beleid, waarbij gebruik wordt gemaakt van het voorliggend veld, alsook de belangrijke taak om de bestaande zorgvragen zo snel en volledig als mogelijk op te lossen, werden door alle zorgaanbieders onderstreept. De speerpunten die in het ‘Samen Sterk’-document zijn geformuleerd, beschrijven de hoofdpunten waarop het beleid zich heeft gericht in de uitvoering. In het opleveringsdocument van dit ‘Samen Sterk’-plan zijn de uitkomsten van deze speerpunten uitvoerig beschreven en zullen ook in dit hoofdstuk worden benoemd. Beperken specialistische begeleiding jeugdzorg Preventie en vroegsignalering zijn als belangrijke pijlers opgezet voor het beperken van de specialistische begeleiding van jeugdzorg. De respondenten zijn scherp op deze twee pijlers in hun werk. Om effectieve preventieve acties uit te voeren en vroegtijdig te kunnen signaleren is het contact met het voorliggend veld (zoals scholen en huisartsen) van cruciaal belang. Dat contact is vastgelegd in overleggen die regelmatig gevoerd worden. Daardoor worden de korte lijnen met het voorliggend veld kort gehouden. Deze overleggen worden als prettig en waardevol gezien door de respondenten.

Een respondent vond dat de gemeente nog veel te winnen heeft met betrekking tot het stuk preventie bij ouders. Informatievoorzieningen en mogelijke tools kunnen beter aan ouders worden aangeboden, zodat deze goed geïnformeerd zijn over mogelijke problemen die met de opvoeding van een kind kunnen ontstaan. De splitsing tussen het sociaal team en het jeugdteam is positief ontvangen. De binnenkomende vragen kunnen nu makkelijker naar de relevante teams toegeleid worden. De problematiek van de hoge afname van geïndiceerde jeugdzorg in de gemeente Westervoort werd niet herkend bij de respondenten. De respondenten die op regionaal niveau opereerden zagen geen bijzonder verschil tussen de gemeente Westervoort en andere gemeenten in de regio Gelderland. Wanneer een zorgvraag vanuit de gemeente naar het Sociaal Team gaat, wordt tweemaal een ‘screening’ toegepast: eenmaal door een administratief medewerker binnen 1Stroom en eenmaal door een jeugdconsulent. De jeugdconsulenten kunnen ook altijd bij twijfel over een casus bij de gedragsdeskundige aankloppen voor advies. Vervolgens wordt gekeken bij welke gecontracteerde zorgaanbieder de zorgvraag belegd kan worden. In 2020 is de gemeente gestart met het toetsen van de zogenaamde 315 berichten. Dit betreft een berichtcode voor het aanvragen van financiering van zorg van een zorgaanbieder, wanneer deze via de 20

huisarts of een andere toeleider bij de gemeente binnenkomt. In zo’n bericht staan de productcode, de duur en de omvang van het type zorg waar om gevraagd wordt. De eerste aanvraag wordt vrijwel automatisch toegekend omdat de gemeente daartoe verplicht is, maar bij de aanvraag van verlenging van de huidige zorg toetst de gemeente deze. Dat heeft in 2021 al geleid tot een afname van behandelaantallen en de daarmee gepaarde kosten. In het document ‘Samen Sterk 2021’ werd gesignaleerd dat huisartsen nog wel eens direct doorverwezen naar geïndiceerde zorg, terwijl dat niet bij hun takenpakket hoort. De gemeente heeft stappen gezet om dit te voorkomen, bijvoorbeeld door de functie van SOJ-medewerker in het leven te roepen. Sindsdien verwijzen huisartsen cliënten vrijwel altijd door naar de gemeente, via de SOJ’er. Hier is een eigen werkproces voor vastgelegd. Hierdoor heeft de gemeente meer grip gekregen op de problematiek. Jongeren groeien op in eigen omgeving & jongeren krijgen voldoende ontwikkelingskansen De doelgroep is bij de gemeente goed in beeld. Dat blijkt uit het gegeven dat de respondenten de grootstedelijke problematiek die in het gemeente Westervoort speelt noemden, gezien de ligging van de gemeente naast de gemeente Arnhem. Het is ook bekend dat de jongeren met problemen kampen die normaliter meer in steden voorkomen, zoals verslaving en criminaliteit.

Er wordt rekening gehouden met deze kwesties in de intakegesprekken met jongeren en in de preventieve handelingen in het voorliggend veld. Zo is er in Westervoort sinds 2020 sprake van een vergrote inzet op jongerencoaching als een voorliggende en vrij toegankelijke voorziening. Hiermee is er meer aandacht voor kwetsbare jeugdigen. Tegelijkertijd is de inzet op geïndiceerde jeugdhulp teruggedrongen. In 2023 is er een ambulant jongerenwerker gestart in de gemeente Westervoort. Deze staat in nauw contact met jongeren in de gemeente. De ambulant jongerenwerker staat via een zorgpartner tevens in contact met het Sociaal Team van de gemeente. Er wordt door de gemeente gesignaleerd dat scholen soms nog te snel een beroep doen op de gemeente. De gemeente handelt hier zorgkritisch op. Om de kennis op scholen te verhogen, is er tevens voor gekozen om een preventiecursus aan te bieden aan scholen, waar leerkrachten bepaalde signalen leren herkennen om sneller te kunnen ingrijpen. Deze signaleringen worden besproken in de overleggen die de gemeente en het voorliggend veld met elkaar hebben. Toets op resultaatgerichte ondersteuning bij verwijzing Een belangrijke actie die is ondernomen bij de toets op resultaatgerichte verwijzing is het instellen van de functie van specialistisch ondersteuner jeugd (SOF).

Deze is drie jaar geleden door de gemeente in het leven geroepen in overleg met de huisartsen. De SOJ is een sleutelfiguur in het contact tussen de huisarts en de gemeente. Deze medewerker is in de gemeente gepositioneerd en is gekoppeld aan het Sociaal Team. De SOJ wordt niet gerekend tot het voorliggend veld. De SOJ verbetert de kwaliteit van de toegang tot de jeugdhulp bij de huisarts. De SOJ kan meer tijd nemen voor de intake met een inwoner dan de huisarts dat voorheen kon. Daardoor kan de POH de juiste intake uitvoeren en een (mogelijke) hulpvraag bij de juiste plek beleggen. Match-making jeugdhulp Er is een zoektool voor gecontracteerde zorg waar de gemeente en inwoners gebruik van kunnen maken. Ambtenaren kunnen hierdoor goed doorverwijzen naar een gecontracteerde zorgaanbieder. In de intakegesprekken met ouders en kinderen wordt in samenspraak met hen gekeken naar een oplossing die in het vrijwillig kader valt. Het komt echter soms voor dat er te veel ruimte wordt genomen in het vrijwillig kader, wat ten koste kan gaan van de juiste zorg voor het kind. Hulpverleners willen liever niet opschalen naar het gedwongen kader, terwijl dit de hulp wel ten goede zou komen. Toeging uit de interviews: Het komt soms voor dat er te veel ruimte wordt genomen in het vrijwillig kader, wat ten koste kan gaan van de juiste zorg voor het kind.

Er worden signalen opgevangen dat hulpverleners liever niet willen overdragen naar het gedwongen kader, terwijl dit de hulp wel ten goede zou komen.

21

3.2 Uitvoering op regionaal niveau In 2020 is de Perspectieftafel opgestart, een regionaal overleg waar jongeren met complexe problematiek en/of dreigende uithuisplaatsing worden besproken. In 2021 zijn aanvullende afspraken gemaakt met zorgaanbieders over het toekomstperspectief van een jongere en over het nemen van besluiten over (dreigende) uithuisplaatsing en instroom, door- en uitstroom in verblijf. Daarnaast is in 2020 gestart met de inrichting van het collectief van aanbieders van verblijf die zich verbinden aan de regionale transformatiedoelen en aan de plannen voor 2021. Dat heeft geleid tot het Uitvoeringsprogramma 2021 en het Samenwerkingsconvenant (2022), die zijn gericht op het tijdig inzetten van passende hulp. Inkoop Sociaal Domein Centraal Gelderland (Inkoop SDCG) valt onder de Modulaire Gemeenschappelijke Regeling (MGR) die de inkoop van Wmo-zorg, Jeugdhulp en Activerend Werk verzorgt voor en met elf Gelderse gemeenten, waaronder Westervoort. Er zijn drie keer per jaar contractgesprekken met zorgaanbieders gevoerd door Inkoop en de regiogemeenten. Dit levert inzicht in de omzet op, een check op het voldoen aan de contracteisen en op de innovatieve kracht van aanbieders. Inkoop SDCG is sinds 2021 verantwoordelijk voor de coördinatie van het regionale kwaliteits- en rechtmatigheidsbeleid.

Het kwaliteitstoezicht Wmo wordt door de Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden (VGGM) uitgevoerd. Dit bestaat uit proactief toezicht via quickscans, signaalgestuurd toezicht en calamiteitentoezicht. Inkoop SDCG voert tevens jaarrekeningenanalyses uit en coördineert het rechtmatigheidstoezicht dat door de gemeenten wordt uitgevoerd. Door Inkoop SDCG is bij de start van de nieuwe contracten de sturing op kwaliteit van met name het opleidingsniveau en de kwalificaties van het personeel van zorgaanbieders geïntensiveerd. Hierdoor zijn er minder zorgaanbieders gecontracteerd en er is een zorgvuldige check uitgevoerd voor toelating door middel van verificatiegesprekken. In tabel 3.1 hieronder zijn deze cijfers weergegeven. Sommige aanbieders zijn voor meerdere zorgvormen gecontracteerd. Omdat dit niet accuraat kan worden weergegeven in het registratiesysteem, ontstaat hierdoor een vertekend beeld van het aantal aanbieders per zorgvorm. Tabel 3.1 Zorgvorm

Vermindering aantal zorgaanbieders in de regio Gelderland door verscherpte contractafspraken Aantal zorgaanbieders Aantal zorgaanbieders Percentage afname aantot juli 2020 na juli 2020 tal zorgaanbieders Wmo Hulp bij huishouden 61 25 59% Wmo Beschermd wonen 78 24 69% Verblijf Jeugd 107 37 65% Jeugdbescherming 39 4 90% Behandeling Jeugd 452 178 60% Begeleiding Wmo 515 242 53% Jeugd Groepsbegeleiding 281 84 70% Wmo Jeugd Activerend werk 195 86 56%

Bron: Transformatiedocument ‘Samen Sterk’ 2020

De voorbereidingen voor de aanbesteding van een nieuw registratiesysteem zijn binnen 1Stroom eind 2021 gestart. Eind 2023 is de gemeente gestart met dit nieuwe registratiesysteem, dat ZorgNed heet. Dit systeem werkt veel gebruiksvriendelijker dan de vorige. De gemeente is positief over deze verandering.

3.3 Knelpunten in de uitvoering Het jeugdbeleid is helder geformuleerd en de speerpunten zijn ook duidelijk te begrijpen voor de uitvoerders. Er zijn echter ook knelpunten te signaleren die te maken hebben met bijkomende factoren, zoals het hoge verloop van personeel en de onderlinge samenwerking. 22

Verloop van personeel en wachtlijsten Gezien het hoge verloop van personeel bij de gemeente en zorgaanbieders (een probleem dat over het gehele zorgdomein in Nederland speelt) ontbreekt het op sommige punten soms aan cruciale competentie en expertise van medewerkers op sommige casussen. Om dit probleem het hoofd te bieden zijn er vaste overlegmomenten in het leven geroepen. In deze gesprekken tussen medewerkers van het sociaal-/jeugdteam en het voorliggend veld, zoals leraren en jeugdcoaches, wordt op casusniveau besproken wat de onderlinge verwachtingen en wensen zijn. Zo worden de bestaande lijnen kort gehouden en wordt actief ingezet op preventie. Dat heeft een positieve uitwerking gehad. De gemeente en het voorliggend veld weten elkaar nu weer goed te vinden op inhoud. Door zowel door de gemeente als door de zorgaanbieders worden lange wachtlijsten genoemd als een significant probleem bij de bediening van de doelgroep. Door de wachtlijsten kan het voorkomen dat zorgaanbieders een zorgvraag niet direct kunnen oppakken. Dat kan ervoor zorgen dat de situatie van de cliënt verslechtert en dat uiteindelijk zwaardere zorg nodig is, wat weer hogere kosten met zich meebrengt. Deze lange wachtlijsten zijn in het bijzonder een probleem bij ggz-instanties, waar de jeugd in de gemeente met veel problematiek kampt.

Toevoeging uit interviews: Door zowel de gemeente als door de zorgaanbieders worden lange wachtlijsten genoemd als een significant probleem bij de uitvoering van het jeugdzorgbeleid. Door de wachtlijsten kan het voorkomen dat zorgaanbieders niet direct een zorgvraag kunnen oppakken. Dat kan ervoor zorgen dat de situatie van de cliënt verslechterd en dat uiteindelijk zwaardere zorg nodig is, wat hogere kosten met zich meebrengt. Deze lange wachtlijsten zijn in het bijzonder een probleem bij ggz-instanties, waar de jeugd in de gemeente relatief vaker mee kampt.

Samenwerking tussen zorgaanbieders en gemeente Over het algemeen zijn de respondenten tevreden met de onderlinge samenwerking. Door de afspraken die op regionaal niveau gemaakt worden tijdens de contractonderhandelingen is het duidelijk wat van elkaar wordt verwacht. Ook worden door allen dezelfde problemen wat betreft diagnostiek, expertise in het veld en problematiek bij de doelgroep gesignaleerd. Daardoor is de samenwerking op deze punten ook goed op elkaar afgestemd. Er zijn echter ook een aantal knelpunten te noemen. Zo worden de zorgcontracten door de gemeente soms erg nauw geïnterpreteerd, waardoor zorgaanbieders minder mogen doen dan ze kunnen en willen, hoewel dat wel meerwaarde zou hebben. Wanneer een zorgaanbieder uit eigen instantie bijvoorbeeld een training in het preventieve kader wil aanbieden, is dat niet mogelijk als dat niet als optie in diens contract staat. Toevoeging uit interviews: Een respondent stelde dat zij op eigen initiatief een preventief programma had laten opstellen, waarmee ouderen en jongeren meer informatie zouden krijgen over verschillende zorgproblematieken. Echter mocht de respondent dit programma niet laten uitvoeren, omdat dit buiten diens contractvoorwaarden viel.

Een ander belangrijk knelpunt is dat de gemeente en gecontracteerde zorgaanbieders het niet altijd eens zijn over wat de juiste zorg is die moet worden verleend. Dit meningsverschil is voornamelijk te zien in de manier waarop zorg wordt aangeboden en de duur daarvan. Op het moment dat een aanvraag voor zorg bij de gemeente binnenkomt, probeert de gemeente deze vraag aan de juiste zorgaanbieder te koppelen. De gemeente heeft een database van gecontracteerde zorgaanbieders waarin ze kunnen zoeken. In samenwerking met het gezin wordt dan een zorgaanbieder gevonden. Het is vervolgens aan de zorgaanbieder om een plan op te stellen, dit ter goedkeuring terug te leggen bij de gemeente en dit na goedkeuring van de gemeente ook uit te voeren. De aangeboden zorg wordt uitgevoerd totdat het opgestelde plan is voltooid. Dit kan soms langer duren dan vooraf is bedacht. Op dat moment moet verlenging worden aangevraagd. Of de verlening gepast is en de zorg aan de jeugdige ten goede komt, daarover zijn soms de meningen verdeeld. Sinds de decentralisatie van 2015 is een bijkomstig knelpunt dat de gemeente zowel bepaalt waar de zorg belegd wordt als de financierder van de zorg is. Het is soms lastig gebleken om met twee petten op de zorgproblematiek in de gemeente te kunnen benaderen.

Wanneer de budgettaire kaders vernauwen, zoals in de gemeente Westervoort het geval is, moeten er lastige keuzes gemaakt worden. 23

3.4 Mogelijke verklaringen voor relatief hoog gebruik geïndiceerde jeugdzorg De respondenten met wie we spraken zeiden geen zicht te hebben op de aanleiding van het onderzoek: de relatief hoge afname van geïndiceerde jeugdzorg in de gemeente Westervoort. De zorgaanbieders zagen geen bijzonder onderscheid tussen de gemeente Westervoort en andere gemeenten in de regio. Ze waren echter wel in staat om, desgevraagd, een aantal verklaringen voor het probleem te geven. Toevoeging uit interviews: Een aantal respondenten zag dat door het hoge verloop van personeel er een expertise-gat is ontstaan met betrekking tot diagnostiek, systeemgericht denken, opereren binnen het vrijwillig kader, contact met en binnen het gezin en contact met verscheidene stakeholders. Dit gebrek aan expertise vindt ook zijn naslag in het efficiënt handelen van zorgverleners in het veld.

Een aantal respondenten zag dat er door het hoge verloop van personeel een expertisegat is ontstaan met betrekking tot diagnostiek, systeemgericht denken, opereren binnen het vrijwillig kader, contact met en binnen het gezin en contact met verscheidene stakeholders. Dit gebrek aan expertise vindt ook zijn weerslag op het efficiënt handelen van zorgverleners in het veld. Het gebrek aan ervaring zorgt er namelijk onder andere voor dat contactpersonen binnen stakeholderorganisaties opnieuw gevonden moeten worden, omgang met de verschillende (nieuwe) zorgsystemen aangeleerd moet worden en het werk nog niet ‘in de vingers’ zit. Een respondent vond ook dat de gemeente mogelijkerwijs zou kunnen investeren in een opleidingsprogramma, in samenwerking met stakeholders, om de kwaliteit van de zorg ten volle te kunnen waarborgen. Daar is tijd voor nodig. Hiernaast zijn er ook een aantal contextuele verklaringen te geven voor waarom de gemeenten met deze problematiek kampen. Deze contextfactoren zijn mogelijkerwijs voor de gemeente Westervoort het meest significant. Westervoort is een randstedelijke gemeente en behoort tot een lage SES-gemeente. Daardoor kampt het met de daarbij te verwachten problematieken, zoals verslaving en criminaliteit onder jongeren. Er is veel sociale woningbouw en relatief veel armoede.

Daardoor ontstaan ook stapelende problematieken die niet makkelijk op te lossen zijn. Toevoeging uit interviews: Een respondent gaf aan dat ook andere maatschappelijke ontwikkelingen te benoemen zijn in relatie tot de toename van zorgvragen in de gemeente. De zorgvragen zijn toegenomen, maar de zorg is tegelijkertijd ook toegankelijker geworden. Mensen weten zorginstellingen beter te vinden en trekken sneller aan de bel dan voorheen. Daarnaast signaleerde deze respondent ook dat er binnen gezinnen ook veel is veranderd over de afgelopen decennia. Ouders zijn drukker dan voorheen en hebben daardoor ook minder tijd voor het kind. Dat kan bestaande problematiek verergeren omdat het niet gezien wordt, of nieuwe problemen creëren. Maatschappelijke ontwikkelingen zoals corona hebben ook bijzondere impact gehad op de levens van vele, in het bijzonder kinderen. De effecten daarvan zijn nu al te merken doordat meer jongeren zich aanmelden voor eerstelijns jeugdzorg maar het is niet eenduidig te voorspellen hoe deze toename zich in de toekomst zal ontwikkelen.

Benchmark In bijlage 1 is een benchmark opgenomen waarin verschillende cijfers van Westervoort worden vergeleken met het landelijk gemiddelde en met gemeenten met een ongeveer even grote omvang als Westervoort. Hieruit blijkt dat er in Westervoort relatief sprake is van veel jongeren in jeugdhulp, veel kinderen die in uitkeringsgezinnen opgroeien, meer verwijzingen naar Bureau Halt, een hoger relatief verzuim van scholieren, meer gezondheidsproblemen en dat er in Westervoort relatief meer bijstandsgerechtigden wonen. Dit kan van invloed zijn op een hogere zorgbehoefte in de gemeente.

24

3.5 Resultaten van het beleid (in relatie tot de gestelde doelen) In de oplevering van de resultaten van de transformatieagenda ‘Toekomstvisie en transformatieagenda sociaal domein Gemeente Duiven en Westervoort ‘Samen Sterk’ 2021” worden de instrumentaria en de uitkomsten van de inzet van deze instrumentaria beschreven. In het document is een tiental speerpunten opgenomen die de transformatiedoelen (innovatie, preventie en inkoop, regie & bewaking) moeten verwezenlijken. Van deze speerpunten zijn speerpunten 2, 5, 6, 7, 8, en 9 direct van toepassing op jeugdzorg. Hieronder worden de acties per speerpunt, en de resultaten daarvan, zo kort en bondig als mogelijk beschreven.

Speerpunt 2: Beperken specialistische begeleiding jeugdzorg Om de kosten terug te dringen staat het beperken van de toeleiding naar specialistischer vormen van jeugdzorg op de eerste plaats. Om dit te bewerkstellingen is de gemeente voornemens om de toegang naar de jeugdzorg te vereenvoudigen en te verhelderen. Hiervoor zijn afspraken gemaakt met onder andere huisartsen om zorgvragen die ze binnenkrijgen door te verwijzen naar het Sociaal Loket van de gemeente. Hierdoor heeft de gemeente direct grip op de casus. Acties: Verwijzen van de huisarts naar de Specialistische Ondersteuner Jeugd (SOJ-ggz) van jeugdigen (en ouders) met psychosociale problemen. Resultaten: De toegang tot jeugdhulp via de huisartsen is verder versterkt. Dat heeft geleid tot een effectievere en efficiëntere inzet van passende jeugdhulp en tot het terugdringen van de inzet van jeugdhulp. De afspraak met de huisartsen is dat verzoeken om jeugdhulp via het Sociaal Loket van de gemeente lopen. De Specialistische Ondersteuner Jeugd (SOJ) voert het gesprek met de jeugdige en de ouders over jeugdhulp. Ook kan de SOJ zelf lichte hulp bieden wanneer dit passend blijkt en doorverwijzing niet noodzakelijk is. Het resultaat is verbeterde kwaliteit van de toegang tot jeugdhulp. Ouders en jeugdigen hoeven hun verhaal niet meerdere malen te doen en ze worden ook niet onnodig naar een zorgaanbieder doorverwezen.

Zo wordt tevens voorkomen dat wachtlijsten groeien. Er zijn afspraken over verwijzing gemaakt met huisartsen, kinderartsen, jeugdartsen, het Sociaal Loket en de SOJ. Het netwerk weet elkaar goed te vinden en dit versterkt weer de signalering, de inzet op preventie en het waar mogelijk sneller afschalen of afronden van zorg. In Westervoort is er sinds 2020 sprake van een vergrote inzet op jongerencoaching als voorliggende, vrij toegankelijke, voorziening. Hiermee is er meer aandacht voor kwetsbare jeugdigen en is de inzet op geindiceerde jeugdhulp, waar een beschikking voor nodig is, teruggedrongen. Beide ontwikkelingen betekenen versterking van de inzet op preventie en waar mogelijk een afschaling van specialistische hulp. Door corona is de behoefte aan preventie verder toegenomen, omdat de invloed op de mentale gezondheid van jongeren groot bleek.

Speerpunt 5: Jongeren groeien op in eigen omgeving Om ervoor te zorgen dat jongeren zo lang als mogelijk in de eigen omgeving kunnen leven is ingezet op verschillende projecten en programma’s. De eigen omgeving moet zo stevig mogelijk blijven/worden. Acties: Via de ‘Perspectieftafel’ jongeren zo veel mogelijk laten opgroeien in de eigen omgeving; project ‘Scheiden zonder schade’ uitvoeren; een sluitend netwerk opzetten met jongeren en inwoners om overlast van jongeren te voorkomen; samen met zorgverzekeraars preventieve activiteiten uitvoeren voor gezondheid, zoals ‘Valpreventie’; en ‘Jongeren op gezond gewicht’. Resultaten: De Nieuwe GGZ en Positieve Gezondheid, ‘normaliseren’ en ‘demedicaliseren’ zijn opgenomen als eis in nieuwe inkoopafspraken met zorgverleners, waar de hulpvraag van de cliënt leidend moet zijn. In het 25

vierde kwartaal van 2021 is de uitvoering van een plan van aanpak gericht op instroombeperking, betere triage, aanpak van wachtlijsten en bevorderen van de uitstroom gestart. In datzelfde jaar is een pilot gestart om de medicatiecontrole na het behandeltraject bij een zorgaanbieder over te laten nemen door de huisarts in plaats van de kinder- en jeugdpsychiater. Op regionaal niveau wordt structureel het gesprek gevoerd met aanbieder van verblijf over de gewenste transformatie en de benodigde veranderingen daarop. In 2020 en 2021 is de werving van pleegzorg ondersteund met een regionale campagne. Met betrekking tot de uitvoering van het project ‘Scheiden zonder Schade’ is op 1 maart 2021 het regionaal digitaal scheidingsloket gestart voor ouders en kinderen uit de regio, met tot doel preventie en vroegsignalering. Dat gebeurt door mensen vroegtijdig informatie te geven en waar nodig (lichte) hulp in te zetten, wat zou moeten leiden tot minder specialistische zorg bij gezinnen in een complexe scheiding, minder complexe scheidingen en minder aanmeldingen van complexe scheidingen op de Beschermingstafel. Uit de eerste tussenevaluatie tot april 2022 blijkt dat het initiatief tot contact met het digitaal scheidingsloket zowel van inwoners als van professionals kwam. Van het totaal aantal eerste contacten vond 57 procent plaats met inwoners en 41% met professionals.

Tot nu toe is ongeveer 60 procent van de vragen inhoudelijk van aard (hoe om te gaan met de persoonlijke en emotionele consequenties van scheiding) en 40 procent van de vragen is praktisch (vragen over woonruimte, financiële of juridische problemen en opvoedingsvragen). In 2022 is de Pilot Uniform Hulpaanbod gestart. Het Sociaal Loket heeft verder twee aandachtsfunctionarissen complexe scheidingen. Ze zijn in 2021 getraind in het voorkomen als de-escaleren van complexe scheidingen. Er zijn succesvolle stappen gezet om samen met maatschappelijke partners en jongeren naar een oplossing te zoeken om de jongerenoverlast te verminderen en te voorkomen dat meelopers verder afzakken. Er wordt minder jongerenoverlast ervaren en er zijn minder overlastmeldingen dan toen de actie is gestart. Jongeren en ervaringsdeskundigen zijn meer betrokken in het proces. Er is een ambulant jongerenwerker gestart. Hij heeft gemiddeld met zo’n 10 tot 15 jongeren in de openbare ruimte nauw contact. Op bijvoorbeeld het Candea College heeft hij contact met meer jongeren. Hij is ook de spil tussen professionele partijen als het onderwijs, het Sociaal Loket, boa’s, politie, maatschappelijk werk en het verenigingsleven. Door samen naar oplossingen te zoeken is er meer inzicht en begrip voor elkaar. Er zijn korte lijnen gecreëerd tussen beleidsmedewerkers en uitvoerenden.

De driehoek politie-jongerenwerk-Sociaal Loket is versterkt en duurzaam geborgd. Zo wordt voorkomen dat problematiek verergert en wordt er een alternatief geboden voor de betrokken jongeren. Daardoor vermindert de overlast, wat omgeving ten goede komt. Zorgverzekeraars zijn niet samen gaan werken met de gemeente aan preventieve activiteiten. De gemeente doet echter regelmatig pogingen om afspraken te maken, maar krijgt niet echt een voet tussen de deur. De gemeente blijft dat proberen, zowel op ambtelijk als bestuurlijk niveau.

Speerpunt 6: Jongeren krijgen voldoende ontwikkelingskansen Dit speerpunt heeft tot doel om een verdere versteviging van en afspraken met omgeving, specifiek op onderwijs, te bewerkstellingen. Acties: Verbinding leggen tussen zorg en onderwijs; starten met een aantal projecten om onderwijsachterstanden te voorkomen. De projecten betreffen het vergroten van de ouderbetrokkenheid, het VVE-aanbod in groep 1 van het basisonderwijs, een sterkere verbinding tussen onderwijs en zorg en het gebruik van de peutermonitor; toetsing op vergoeding van dyslexie-behandeling intensiveren en het Regionaal Transformatieplan Jeugd uitvoeren, en zwangeren en jonge ouders ondersteunen via het project ‘Kansrijke start’.

26

Resultaten: In diverse projecten is er verbinding gelegd tussen zorg en onderwijs. Zo is er een project gestart om de betrokkenheid van ouders te vergroten. Er is ook gekeken naar het aanbod van Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) in groep 1 van het basisonderwijs en het gebruik van de peutermonitor. Twee keer per jaar vindt overleg plaats tussen intern begeleiders, schooldirecteuren en 1Stroom. Zo legt de gemeente de verbinding tussen zorg en onderwijs. Er is een werkproces rondom zorg en onderwijs en Begeleiding In Onderwijs (BIO) vastgesteld. In het onderwijs blijkt dat automatisch verlengen van behandelingen dyslexie bij kinderen tot behandelmoeheid kan leiden, waardoor de resultaten achterblijven. Onder meer om die reden is het aantal uren voor een Behandeling Dyslexie sinds 1 juli 2020 teruggebracht naar maximaal 60 uur. Voor het onderwijs zijn aanvullende eisen opgesteld met als doel de monitoring van de behandelingen via de scholen te verbeteren. Het aantal kinderen met behandeling dyslexie neemt sindsdien af. Kwetsbare (aanstaande) ouders krijgen voortijdig steun door activiteiten zoals ‘Nu Niet Zwanger’, Prenataal huisbezoek en Voorzorg en stevig ouderschap.

Daarnaast zijn er regionaal afspraken gemaakt met het ziekenhuis over samenwerking tijdens de geboortezorg rondom kwetsbare zwangere vrouwen en zet de gemeente zich in voor een lokale coalitie ‘Kansrijke start’. Er is structureel lokaal overleg Kansrijke Start met jeugdgezondheidszorg (JGZ), verloskundige, kraamzorg, Sociaal Loket en beleid. Regionaal (vijftien gemeenten) ontstaat nu samenwerking tussen JGZ, gemeenten en de twee grootste verloskundige samenwerkingsverbanden (ziekenhuis, verloskundigen en kraamzorg).

Speerpunt 7: Toets op resultaatgerichte ondersteuning bij verwijzing Er is gekeken naar de zorg die zorgaanbieders leveren om de kwaliteit van de zorg te kunnen waarborgen. Zo is resultaatgericht indiceren een belangrijke pijler om de uitkomst van zorg in het vizier te houden. Acties: Resultaatgericht indiceren en de verwijzing van huisartsen altijd toetsen op resultaatgerichte ondersteuning. Resultaten: De pilot resultaatgericht indiceren biedt inzicht in de wijze waarop het product Behandeling (een van de zorgproducten specifiek onder de zorgvorm Jeugd onder het document Algemene Inkoop van Inkoop SDCG) wordt ingezet en door welke aanbieders. Dit inzicht biedt handvatten voor het indiceren van het aantal uren voor een product en voor de keuze voor een zorgaanbieder door de lokale toegang. De evaluatie van 2020 gaf aanleiding tot een gesprek met een zorgaanbieder. In de volgende evaluatie zal worden gekeken of dit heeft geleid tot een bewustere wijze van het aanvragen van verlenging bij de betreffende aanbieder. De evaluatie van 2021 is gereed en is met Inkoop en de regio besproken. Daarbij is gekeken naar een aantal zorgaanbieders die eruit springen wat betreft de hoogte in volume. Daarna volgt indien nodig een gesprek met deze zorgaanbieders.

Samen met de jeugdconsulenten evalueert een gedragswetenschapper in complexe gevallen of er inhoudelijk voor het juiste zorgtraject is gekozen. In de werkprocessen is er ook een periodiek evaluatiegesprek met de zorgaanbieder, cliënt en ouder vastgelegd. Het is vaker mogelijk om een oplossing te vinden met lichtere vormen van zorg in de nulde en eerste lijn door anders te kijken naar de verschillende indicaties. Er wordt vaker en eerder jongerencoaching ingezet door consulenten en de praktijkondersteuner bij de huisartsen. Niet-passende zorg is sneller aan te passen en zo is het mogelijk eerder te verwijzen naar de juiste zorgaanbieder. Er is beter zicht op kwaliteit, expertise en de benodigde uren bij zorgaanbieders waardoor snellere en effectievere inzet bij nieuwe hulpvragen mogelijk is gemaakt.

Speerpunt 8: Match-making jeugdhulp Betere stroomlijning van zorgaanbod op zorgvraag. Gemeente houdt door POH GGZ meer grip en sturing op de duur en vorm van begeleiding. Acties: Matchmaking jeugdhulp: verwijzing verbeteren door koppelen van zorgvraag, doorverwijzing en voorwaarden van zorgaanbieders. 27

Resultaten: Over het jaar 2021 is een analyse gemaakt van de klantreis van jeugdigen. Dat gaat dan met name om instroom, doorstroom, verwijzing, verblijfsduur, aantal behandelingen en het aantal betrokken zorgaanbieders van de tien duurste gezinnen. Deze analyse is vergeleken met de analyse van het voorafgaande jaar en besproken met de jeugdconsulenten, om zo mogelijke leermomenten te benutten en te bespreken met het team. Daarnaast worden de mogelijkheden voor afschaling of preventie van verblijf besproken. Het resultaat is dat er meer inzicht, grip en regie op deze processen is ontstaan. Dat heeft geleid tot efficiëntere inzet van diverse vormen van jeugdhulp, de duur van het verblijf is gemiddeld iets verkort en de doorstroom uit verblijf is verbeterd. Er zijn ook lichtere vormen van verblijf ingezet. De samenwerking met de gecertificeerde instellingen, die het meest betrokken zijn bij deze casuïstiek, is verbeterd. De scholing Procesregievoering voor de jeugdconsulenten is afgerond en het Sociaal Team is ingericht.

Speerpunt 9: Verscherpen contractbeheer en verscherpen contractafspraken Waarborgen van de prijs-kwaliteitverhouding van zorgaanbod door dit regionaal in te kopen, contractafspraken regulier bij te werken en eigen organisatiestructuur bij te werken. Acties: Contractbeheer en contractafspraken aanscherpen; Toekomst- en veiligheidsplan vast gespreksonderwerp maken met zorgaanbieders; stopzetten van zorg van gemeente wanneer andere bronnen voor zorg beschikbaar zijn; en organisatiestructuur wijzigen in de vorm van integratieteams. Resultaten: Vanuit de gemeente is er een checklist voor consulenten opgesteld waarin de contracteisen staan die sinds 1 juli 2020 gelden. De zorgaanbieders kunnen de contracteisen opzoeken in het Algemene Inkoopdocument van Inkoop SDCG. Consulenten kennen deze contracteisen en -afspraken, de zorgaanbieders en de voorzieningen en verwijzen door naar passende jeugdhulp. Consulenten kunnen zorgaanbieders aanspreken op hun afspraken met als doel een efficiënte inzet van jeugdhulp. De afstemming tussen contractbeheer in de backoffice en de gedragsdeskundige is geborgd in het werkproces. Indien nodig kan de duur van de verlenging worden ingekort of de verlenging kan worden afgegeven met een lager volume dan de initiële aanvraag.

Het verbeterde overzicht van de duur van een verlenging van jeugdhulp en van de facturatie biedt een betere basis voor het maken van goede prognoses. De zorgaanbieders kunnen hierdoor niet altijd het volledige bedrag dat ze in de verlenging hebben aangevraagd ook declareren. De tijdige aandacht voor de situatie van jongeren in verblijf na hun achttiende jaar is gewaarborgd door het inplannen van gesprekken over het Toekomstplan in de interne processen. Een gesprek met de betrokkenen wordt gepland vanaf het bereiken van de leeftijd van zestien jaar. Daarnaast is er een Veiligheidsplan. Dit Veiligheidsplan moet de veiligheid van kinderen in een complexe situatie waarborgen. Het wordt door de jeugdconsulent opgesteld in samenspraak met de betrokken zorgaanbieder in het gezin en met de aandachtsfunctionarissen huiselijk geweld en kindermishandeling. De gedragsdeskundige kan ook worden geconsulteerd. Met ingang van 1 september 2021 zijn er binnen 1Stroom twee nieuwe afdelingen Sociaal Domein gevormd en twee nieuwe afdelingsmanagers aangesteld. Er vindt meer kruisbestuiving tussen beleid en uitvoering plaats. Zo sluit een gedragskundige medewerker van 1Stroom aan bij casuïstiek- en beleidsoverleggen binnen de gemeente. De gemeente heeft ook met medewerkers binnen 1Stroom contact over de uitvoering van het jeugdzorgbeleid en hoe deze verbeterd kan worden.

3.6 Dashboard Sociaal Domein gemeente Westervoort Vanuit de visie die in het transformatiedocument ‘Samen Sterk’ is besproken, wordt elk kwartaal een dashboard aan het college en de gemeenteraad gedeeld of gepresenteerd. In dit dashboard wordt een

28

overzicht gegeven van de stand van zaken op de uitvoering van het beleid in het Sociaal Domein. Hieronder worden de dashboards over Q4 van 2022 en Q1 van 2023 van de gemeente Westervoort, alsook toelichting door de wethouder aan de gemeenteraad over het dashboard, uiteengezet. In dit dashboarddocument worden cijfers over een aantal indicatoren weergegeven, waar een korte toelichting bij wordt gegeven. De prestatie indicatoren waarmee de gemeenteraad wordt geïnformeerd over de resultaten van het jeugdzorgbeleid staat in afbeelding 1 hieronder. Deze prestatie indicatoren zijn in 2023 ongewijzigd. In het document wordt tevens een korte inhoudelijke mededeling meegeleverd, wat het lezen van de data vergemakkelijkt. Er is echter geen sprake van een aanvullende overkoepelende analyse die in het document is gevoegd. Soms wordt voor het presenteren en delen van het dashboard een apart moment ingepland. Ook gaat het soms met de reguliere commissievergaderingen of politieke avond mee. Daarmee valt het buiten de P&C-cyclus. Afbeelding 1

Prestatie-indicatoren dashboard Jeugd gemeente Westervoort Q4 2022

De cliëntervaringen zijn niet in het dashboard meegenomen. In de toelichting op het dashboard staat dat de ervaringen van jongeren in het dashboard over Q2 2023 worden gepresenteerd. Deze cijfers zijn in dit rapport in tabel 2.3 weergegeven. Verder is het aantal jeugdigen op de wachtlijst voor behandeling fors: 24 in totaal. In Q4 van 2022 heeft de gemeente Westervoort aan Jeugd minder uitgegeven dan begroot, na verwerking van de Najaarsnota. Toch stijgen de uitgaven met 500.000 euro ten opzichte van het jaar daarvoor. Zoals wordt toegelicht in het dashboard ligt de oorzaak hiervan in de invoering van het woonplaatsbeginsel en de daarmee gepaard gaande kosten voor Verblijf en Jeugdbescherming. Daarnaast zijn ook het aantal cliënten in verblijf gestegen. Door de invoering van het woonplaatsbeginsel zijn het aantal cliënten met jeugdbescherming ook toegenomen. Daarnaast zijn ook de uitgaven voor begeleiding fors gestegen. Er is één cliënt met langdurige begeleiding, wat ervoor zorgt dat de kosten hoog zijn. Het aantal cliënten dat begeleiding behoeft is wel gedaald ten opzichte van het jaar daarvoor. In Q1 van 2023 zijn de kosten voor Jeugd iets gestegen, met 170.000 euro. Gezien de stijging van de zorgtarieven is het verschil op de begroting echter minimaal. Er is een stijging waargenomen van het aantal cliënten onder behandeling, voornamelijk zware behandelingen.

Dit wordt verklaard als een effect van de nasleep van de coronaperiode. In Q2 van 2023 wordt een onderzoek naar de cliënttevredenheid van de jeugdzorg opgenomen. Ten tijde van het schrijven van dit onderzoek zijn deze cijfers echter niet bekend.

3.7 Financiële kaders Sinds 2015 zijn de kosten binnen het sociale domein met 35 procent toegenomen in de gemeente Westervoort (transformatieagenda ‘Samen Sterk’ 2021). Zoals in hetzelfde document wordt weergegeven 29

liep deze stijging over de jaren 2017 tot 2020 en ging het over een bedrag van meer dan €20 miljoen in 2020. Van het totale budget Sociaal Domein in 2019 is 27 procent voor jeugdzorg uitgetrokken. In het document wordt tevens de verklaring voor de stijging in kosten gegeven. Deze wordt gevonden in de overheveling van taken (de decentralisatiebeweging in 2015). Er wordt gesignaleerd dat decentralisatie wordt gevolgd door een gedeeltelijke centralisatie, die gepaard gaat met programma’s en afspraken op regionaal niveau. Dit perkt vervolgens de bewegingsvrijheid van individuele gemeenten in. De programma’s die als voorbeeld van deze beperkingsvrijheid worden aangehaald in de transformatieagenda (2021) zijn de ‘AMvB reële kostprijs 2015’, het ‘abonnementstarief Wmo’ en de Participatiewet. Deze programma’s nemen in budget al redelijk wat ruimte in, gezien de kosten van de programma’s en het relatief beperkte budget van de gemeente. Daardoor is er minder ruimte overgebleven om de rest van de begroting op te stellen. Hiernaast wordt het inzicht in de verhouding tussen inkomsten en uitgaven bemoeilijkt, doordat de inkomsten voor de taken Wmo, Jeugdwet en Participatiewet zijn opgegaan in de algemene uitkering. Een vergelijking tussen inkomsten en uitgaven is hierdoor niet (meer) goed te maken.

In 2020 zijn er maatregelen genomen zodat de realisatie naar verwachting volgens de begroting verloopt en de stijging niet doorzet (of in mindere mate). Toch blijven de kosten nog steeds licht stijgen. Desalniettemin zijn de getroffen maatregelen in ieder geval op financieel vlak succesvol geweest. Potentiële besparingen sociaal domein via Samen Sterk 2021 2022 Westervoort € 850.000 € 1.100.000

2023 € 1.250.000

2024 € 1.350.000

In de tabel hierboven is het besparingspotentieel voor de opgenomen acties beschreven en weergegeven, zoals in de oplevering van de transformatieagenda ‘Samen Sterk’ 2021 wordt beschreven. In het jaar 2021, ten gevolge van de ondernomen acties in ‘Samen Sterk’, is er reëel zo’n €995.000 bespaard. Daarmee is de ingeschatte besparing overtroffen. Hieronder zijn de financiële resultaten gebundeld naar een aantal acties. Gevolgen Samen Sterk 2021 Afspraken dyslexie Vermindering uren Huishoudelijke Ondersteuning Invoering algemene voorziening Huishoudelijke Ondersteuning Vervoer dagbesteding Vermindering Wmo groepsbegeleiding Wmo begeleiding Meer inzet Specialistisch Ondersteuner Jeugd Meer inzet jongerencoach Uitgaven acties Samen sterk Totaal *

Besparing Westervoort € 24.000 € 127.000 € 56.000 € 24.000 € 146.000 € 287.000 € 200.000 (100.000-300.000)* € 200.000 (100.000-300.000)* - € 69.000 € 995.000

Toelichting: voor de inzet van de Specialistisch Ondersteuner Jeugd (SOJ) en jongerencoach wordt een bandbreedte gehanteerd, omdat de besparingen lastig exact in beeld te brengen zijn. Het bedrag dat is opgenomen in de tabel is het gemiddelde van deze bandbreedte. Deze bedragen geven de besparing weer min de eventuele investeringen die aan de voorkant zijn gedaan om acties te kunnen starten.

In de jaarstukken van 2019-2023 zijn de gerealiseerde uitgaven in het jeugdzorgdomein weergegeven per taakveld. In tabel 3.1 zijn deze cijfers weergegeven. Voor de jaren 2023 en 2024 zijn de werkelijke uitgaven nog niet bekend.

30

Tabel 3.1 Jaar 2019 2020 2021 2022 2023 2024

Begrote en werkelijke uitgaven Jeugd 2019-2024 Begroot 4.726.000 5.760.000 5.903.000 6.004.000 5.584.000 5.717.779

Werkelijke uitgaven 5.711.000 6.355.000 5.483.000 6.707.000 Nog niet bekend Nog niet bekend

Hieruit blijkt dat ondanks de gerealiseerde bezuinigingen de totale uitgaven binnen het jeugdzorgdomein de budgettaire kaders nog steeds overschrijden in de jaren 2019, 2020 en 2022. De uitgaven in de jaren 2023 en 2024 zijn nog niet bekend. Ter verklaring van deze overschrijdingen worden een aantal punten aangehaald in de jaarstukken over deze jaren. Zo worden zowel de coronapandemie als de oorlog in Oekraïne aangehaald als bemoeilijkende factoren (Jaarstukken Westervoort 2021). In ditzelfde jaarstuk wordt het Herstelplan Westervoort 2021 aangehaald. Dit Herstelplan is in 2021 door de raad vastgesteld. In dit plan, opgesteld wegens het overschrijden van de budgettaire kaders, is het volledig realiseren van de bezuinigingsmaatregelen vooropgesteld. Algemene maatregelen binnen deze maatregelen zijn het bereiken van een financieel evenwicht in 2022 en het opbouwen van de Algemene Reserve (Herstelplan Westervoort 2021). Ook wordt een kostenbeheersing binnen het sociaal domein voorgesteld, specifiek op jeugdzorg. Deze kostenbeheersing is in het jaar 2021 dan ook behaald, gezien de werkelijke uitgaven.

3.8 Toets normenkader: uitvoering en resultaten Normenkader uitvoering Het jeugdzorgbeleid wordt in de praktijk ook uitgevoerd zoals vastgelegd in het gemeentelijke jeugdzorgbeleid. ++ | + | + - | - | - Het beleid wordt uitgevoerd conform het gemeentelijk jeugdzorgbeleid. Dit blijkt uit de gesprekken die zijn gevoerd met jeugdconsulenten en zorgaanbieders in de gemeente en het opleveringsdocument van ‘Samen Sterk 2021’. Er wordt ingezet op preventie, vroegsignalering, er wordt samengewerkt met het voorliggend veld, de samenwerking met jeugdbescherming wordt actief opgezocht en er wordt ingezet op kostenbesparing via de toegang tot geïndiceerde zorg. De ingezette speerpunten zijn vrijwel allemaal uitgevoerd (39 van de 42 actiepunten (opleveringsdocument ‘Samen Sterk 2021’)). Deze hebben ook positief resultaat geboekt om de ingezette pijlers (innovatie, preventie, inkoop, regie & bewaking en financiën). Er zijn ook een aantal verbeterpunten gesignaleerd. Zo kan de samenwerking met zorgaanbieders beter worden afgestemd. De contracten worden soms dusdanig nauw geïnterpreteerd, dat bepaalde mogelijk bruikbare initiatieven worden afgeremd. Ook ondervinden jeugdconsulenten een relatief hoge administratieve last, waardoor ze minder tijd hebben om hun expertise op casusniveau in te zetten.

Gezien het gegeven dat de gemeente moeite heeft om het jeugdteam te bemensen is dit een belangrijk knelpunt die de uitvoering bemoeilijkt. De gemeente wordt goed geïnformeerd door de zorgaanbieders en heeft goed zicht op de resultaten van het jeugdzorgbeleid. ++ | + | + - | - | - De gemeente wordt goed geïnformeerd door de zorgaanbieders. De gemeente heeft periodiek contact met zorgaanbieders via de regionale overleggen. De frequentie en de vorm hiervan verschillen per aanbieder. Deze gesprekken gaan voornamelijk over uitvoering van de zorg: de onderlinge samenwerking tussen jeugdzorgaanbieders, wie te benaderen in crisissituaties, of de juiste zorgproducten worden geleverd, wat goed gaat en wat er beter kan. In de met ons gevoerde gesprekken zeiden zorgaanbieders het wenselijk te vinden om ook op casusniveau te kunnen overleggen met de gemeente. De gemeente wordt daarnaast ook door zorgaanbieders jaarlijks op de hoogte gebracht van het gevoerde beleid door middel van een productieverantwoording en een accountantsverklaring. Hiermee heeft de gemeente ook goed zicht op de resultaten van het jeugdzorgbeleid via de zorgaanbieders. Hiernaast rapporteert de gemeente elk kwartaal via een dashboard over de resultaten van het gevoerde beleid richting de gemeenteraad.

31

Er wordt in de uitvoering van het jeugdzorgbeleid voldoende aandacht besteed aan de toepassing van innovatieve methodieken die tot doel hebben de consumptie van de (relatief dure) geïndiceerde tweedelijns jeugdzorg zo beperkt mogelijk te houden. ++ | + | + - | - | - Door de SOJ-ggz wordt de toegang tot de geïndiceerde jeugdzorg via de huisarts door de gemeente beter beheerst. De SOJ voert het gesprek met jeugdige en ouder over jeugdhulp. Ook kan de SOJ zelf lichte zorg aanbieden in het geval dat doorverwijzing niet direct noodzakelijk is. Daardoor is de kwaliteit van de toegang tot jeugdzorg verbeterd. Er zijn ook goede afspraken over verwijzing gemaakt met huisartsen, kinderartsen, jeugdartsen, het Sociaal Loket en de SOJ. Het netwerk weet elkaar goed te vinden en dit versterkt weer de signalering, de inzet op preventie en het waar mogelijk sneller afschalen of afronden van zorg (opleveringsdocument ‘Samen Sterk’ 2021). De behaalde resultaten komen overeen met/passen in de doelstellingen van het jeugdzorgbeleid. ++ | + | + - | - | - De behaalde resultaten zoals beschreven in het opleveringsdocument ‘Samen Sterk’ 2021 komen overeen met de doelstellingen van het jeugdzorgbeleid die in het transformatiedocument ‘Samen Sterk’ 2021 zijn opgesteld. Zo voert de gemeente het beleid uit conform de doelen en speerpunten die in ‘Samen Sterk’ 2021 staan.

De inzet van het jeugdzorgbeleid van de gemeente Westervoort is het inzetten op vroegtijdig signaleren, preventie en de samenwerking opzoeken met het voorliggend veld, om zo de doorstroom naar geïndiceerde jeugdzorg te kunnen controleren. Omdat aan deze doelen en speerpunten duidelijke en transparante kaders zijn vastgesteld, kan ook worden vastgesteld dat de resultaten zijn behaald (opleveringsdocument ‘Samen Sterk’ 2021). Alle jeugdigen die zorg en ondersteuning nodig hebben, hebben toegang tot die zorg en ondersteuning, maken daar ook gebruik van en zijn daar tevreden over. ++ | + | + - | - | - Het principe dat de gemeente hanteert is dat jongeren die ondersteuning nodig hebben deze zorg ontvangen. Er zijn echter ook een aantal knelpunten te signaleren in de praktijk. Zo zijn de wachtlijsten bij zorgaanbieders dusdanig lang, dat het ervoor kan zorgen dat jeugdigen met een hulpbehoefte niet altijd direct de juiste hulp kunnen krijgen. Dat heeft mogelijk ten gevolg dat jongeren met relatief lichte problematiek na verloop van tijd zwaardere zorg nodig gaan hebben omdat hun problematieken verergeren. Dit beeld komt naar voren uit de gesprekken die zijn gevoerd met zorgaanbieders in de gemeente. Uit de cliëntervaringsonderzoeken blijkt het dat jongeren en ouders over het algemeen tevreden zijn over de zorg en ondersteuning die de gemeente aanbiedt.

Hieruit blijkt dat de zorg laagdrempelig is georganiseerd voor jeugdigen en hun ouders en dat ze tevreden zijn over de kwaliteit van deze zorg. Verbeterpunten die worden genoemd zijn het oplossen van de wachtlijsten, het verloop van personeel, snelheid van handelen en de samenwerking met de verschillende organisaties. De uitvoering van het jeugdzorgbeleid vindt plaats binnen de gestelde budgettaire kaders. ++ | + | + - | - | - De budgettaire kaders zijn helder, scherp en transparant verwoord. In het transformatiedocument ‘Samen Sterk’ worden deze kaders beschreven. Zoals blijkt uit het opleveringsdocument ‘Samen Sterk’ 2021 is de verwachte bezuiniging die met de doelen en speerpunten werd beoogd, ruimschoots behaald. Uit de jaarstukken van de gemeente Westervoort vanaf het jaar 2019 blijkt dat een stijging in kosten is waar te nemen tot het jaar 2023, waar in 2022 incidenteel de uitgaven binnen de gestelde budgettaire kaders zijn gebleven. De uitgaven voor 2023 en 2024 zijn nog niet bekend. Dit is mede het gevolg van het aanvragen van coronacontinuïteitsfinanciering voor zorgaanbieders, het invoeren van het woonplaatsbeginsel en de implementatie van een aantal landelijke programma’s zoals de Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming.

De kosten op geëscaleerde zorg zijn echter vanaf 2019 elk jaar aan het dalen, met een forse beoogde vermindering in 2024. De gemeenteraad wordt tijdig, juist en volledig geïnformeerd over de opzet, uitvoering en resultaten van het jeugdzorgbeleid ++ | + | + - | - | - De gemeenteraad wordt elk kwartaal geïnformeerd over de resultaten van het uitgevoerde beleid met een dashboard. In dit dashboard is de gemeente Westervoort transparant over de genomen stappen en de resultaten daarvan. De resultaten van het uitgevoerde beleid zijn opgesplitst in een aantal indicatoren, zoals verwachte en gerealiseerde kosten binnen het jeugddomein en het aantal jeugdigen op een wachtlijst, die deze resultaten verder verhelderen. Naast dit dashboard geeft de gemeente een kennisgeving over de gezette stappen en de resultaten, en worden mogelijke stijgingen in kosten duidelijk en transparant toegelicht.

32

Conclusies en aanbevelingen

4

4 Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord (conclusie). Eerst geven we een algemene samenvatting van de inzichten en opbrengsten van het onderzoek. Vervolgens zullen de onderzoeksvragen die betrekking hebben op het geformuleerde beleid beantwoord worden. Daarna worden de onderzoeksvragen die betrekking hebben op de uitvoering en resultaten van het beleid beantwoord. Tot slot volgen de aanbevelingen. Het jeugdzorgbeleid van de gemeente Westervoort is goed opgezet en zowel de uitvoering als de resultaten van het jeugdzorgbeleid kunnen eveneens als goed worden gekwalificeerd. Dit laat onverlet dat er verbeteringen kunnen worden aangebracht en op basis van hetgeen we hebben opgehaald kunnen we constateren dat er voldoende perspectieven zijn om het beleid nog beter in te richten.

4.1

Samenvatting

Bij de decentralisatie van het jeugdzorgstelsel in 2015 werden beleidsgerelateerde taken rond Jeugdzorg overgeheveld van het Rijk naar de gemeente. De uitgaven op jeugdzorg zijn in de jaren sindsdien verder gestegen voor vrijwel elke gemeente in Nederland. De gemeente Westervoort (en zo ook Duiven en Doesburg) streeft ernaar ook om de uitgaven op Jeugdzorg binnen de budgettaire kaders te houden, maar dat is niet altijd gelukt. De gemeenteraden van Duiven, Doesburg en Westervoort wilden dan ook graag meer inzicht in de redenen dat deze overschrijding structureel plaatsvindt, in het bijzonder met het oog op geïndiceerde zorg. De overkoepelende rekenkamer van deze drie gemeenten heeft Regioplan gevraagd om dit onderzoek uit te voeren. De gemeente Westervoort heeft in de transformatieagenda ‘Samen Sterk’ (2021) een aantal transformaties binnen de samenwerking in het Jeugdzorgdomein geformuleerd. Een aantal daarvan hadden tot doel om een aantal bezuinigingen met betrekking tot de geïndiceerde jeugdzorg door te voeren. Dit type zorg is vaak duurder en langduriger. Om de instroom naar geïndiceerde jeugdzorg terug te dringen is ingezet op een aantal speerpunten. Zo is bijvoorbeeld ingezet op preventie van jeugdzorgproblematiek, wordt meer de samenwerking opgezocht met het voorliggend veld en is er ruimte voor de inzet van innovatieve ontwikkelingen in het Jeugdzorgdomein.

De transformaties (en de vooronderstelde bezuinigingen) die in de transformatieagenda werden opgezet, zijn met succes uitgevoerd. In de interviews met jeugdconsulenten en zorgaanbieders kwam dit beeld goed naar voren. De jeugdconsulenten van de gemeente lieten zich positief uit over de preventieve aanpak van zorgproblematiek. Ook de herstructurering van het Sociaal Team in 2021 is nuttig gebleken, omdat zo jeugdzorg-specifieke vragen direct naar personeel met expertise hierop kunnen worden geleid. Zorgaanbieders meenden ook dat de preventieve aanpak en samenwerking met gemeente positieve invloed hebben op het helpen van jongeren in de gemeente. Er is ook een aantal verbeterpunten opgekomen tijdens de gesprekken. Zo meenden de zorgaanbieders dat het onderlinge vertrouwen tussen zorgaanbieders en de gemeente nog meer vergroot kan worden. Op deze wijze kunnen jongeren sneller en ook beter worden geholpen. Ze stelden ook een andere uitvoerwerkwijze voor. Als direct wordt ingezet op de juiste hulp, die in eerste instantie duurder is, hoeven jongeren uiteindelijk minder lang behandeld worden. Ook daarmee zijn volgens enkele zorgaanbieders de jongeren in de gemeente beter geholpen. De consulenten van de gemeente ervoeren significante administratieve lasten. Deze taken zouden buiten hun takenpakket moeten vallen, zodat ze hun expertise nog beter kunnen inzetten.

We hebben gezien dat het jeugdzorgbeleid van de gemeente Westervoort goed is opgesteld. De afgelopen jaren is er door ambtenaren actief gewerkt aan het beleid zo goed als mogelijk aan te laten sluiten op de uitvoeringsrealiteit. Er is de afgelopen jaren dan ook actief ingezet op het actueel houden van het jeugdzorgbeleid. De gemeente zet bijvoorbeeld in op preventie; de samenwerking met het voorliggend veld (zoals scholen en huisartsen) wordt actief opgezocht; er wordt gekeken naar manieren om zorgvragen in nulde- en eerstelijnszorg op te lossen; en er is ruimte om innovatieve oplossingen in te zetten.

34

De activiteiten die hierbinnen worden georganiseerd, worden ook goed uitgevoerd. Zo is de samenwerking tussen jeugdconsulenten, het voorliggend veld en jeugdzorgaanbieders goed ingericht. De contacten worden regelmatig onderhouden via overleggen. De gemeentelijke overleggen op casusniveau bijvoorbeeld zijn een mooie manier om gebruik te maken van verschillende soorten expertise om de cliënt tijdig en volledig te helpen. De contractonderhandelingen met jeugdzorgaanbieders op regionaal niveau zijn ook een goede manier om sterk te kunnen onderhandelen. Het is positief dat de gemeente een aantal belangrijke transformaties heeft doorgevoerd in het jeugdzorgbeleid, die ook hun effect hebben gehad in de uitvoeringspraktijk. Dit zijn noodzakelijke transformaties geweest. De knelpunten die werden gesignaleerd door jeugdconsulenten, zorgaanbieders en jongeren en ouderen zelf zijn de reden dat deze veranderingen moesten worden gerealiseerd om jongeren te kunnen blijven helpen. De gemeente is er onzes inziens in geslaagd om het beleid scherp op te zetten. Er is actief gezocht naar oplossingen om de problemen het hoofd te bieden. Dit is een mooie prestatie geweest. Er is ook nog veel te bereiken en niet alle problemen zijn zomaar op te lossen. De hoge kosten van de Jeugdzorg zijn niet te wijten aan de opzet of de uitvoering van het beleid.

Deze kosten worden door andere kwesties veroorzaakt. Een significant deel van de problematiek ligt bij multiprobleemgezinnen. Gezinnen met complexe multiproblematiek hebben vaak duurdere en langduriger vormen van zorg nodig. De kosten hiervan kunnen oplopen tot enkele tonnen per gezin per jaar. Dit betekent dat bovenop de gebruikelijke kosten één multiprobleemgezin in de gemeente vaak al genoeg is om de budgettaire kaders te overschrijden. Sinds de invoering van het woonplaatsbeginsel in 2022 is de gemeente waar het gezin woonachtig is verantwoordelijk voor de kosten van deze zorg. Voor jongeren heeft COVID-19 ook veel veranderingen teweeggebracht. Lockdowns, dichte scholen, weinig fysiek contact met leeftijdsgenoten en andere vormen van sociale isolatie zijn hiervan enkele voorbeelden. Deze hebben een impact gehad op de geestelijke gezondheid van jongeren in de gemeente. Een zorgaanbieder in de gemeente signaleerde dat gedurende en na deze periode het aantal jongeren met psychische klachten is toegenomen. Het zou ook kunnen zijn dat het einde hiervan nog niet in zicht is. Tot slot zijn er binnen de gemeente veel personele wisselingen geweest over de afgelopen jaren. Dit zorgt ervoor dat de nieuwe medewerkers opnieuw de samenwerkingslijnen moeten leggen met belangrijke partners.

Ook kan het ervoor zorgen dat ‘praktijkexpertise’ ontbreekt, bijvoorbeeld met het inzetten van het gedwongen kader in jeugdbeschermingshulp. Hierdoor kan er vertraging ontstaan in de uitvoeringspraktijk, ook zeker met de al bestaande administratieve druk die jeugdconsulenten ervaren. Daarnaast is een belangrijke kanttekening dat de kosten van jeugdzorg onder een openeinderegeling vallen. Dit houdt in dat er geen budgettair plafond wordt toegewezen. Als de kosten worden overschreden, kan een gemeente het Rijk om aanvullende gelden vragen, mits een gemeente aan een aantal voorwaarden voldoet. Een openeinderegeling wordt gezien als een financieel risico. Een relatief kleine gemeente zoals Westervoort heeft een relatief klein budget. De kans dat de gemeente met éen multiprobleemgezin het budget overschrijdt is dan ook hoger dan bij middelgrote en grote gemeenten, die vaak een groter budget hebben. Daarnaast heeft de gemeente een zorgplicht, wat betekent dat een gemeente het bieden van zorg niet kan weigeren. Op het moment dat er behoefte is aan jeugdzorg kan de gemeente deze vraag niet terzijde leggen. Samen beschouwd is het goed te begrijpen dat de budgettaire kaders worden overschreden. Dat betekent niet dat er geen stappen gezet kunnen worden om het jeugdzorgstelsel nog effectiever en efficiënter in te richten.

Hieronder volgt de beantwoording van de onderzoeksvragen (4.2) die wordt gevolgd door de aanbevelingen (4.3).

4.2

Beantwoording hoofdvragen

1.

Wat zijn de doelstellingen van het jeugdzorgbeleid, welke instrumenten worden daarvoor ingezet en welke kosten zijn daarvoor begroot? De speerpunten van het jeugdbeleid in de gemeente Westervoort zijn: • het beperken van specialistische begeleiding jeugdzorg;

35

• inzetten op preventieve maatregelen in eerstelijnshulp, waardoor jeugdigen zo veel als mogelijk kunnen groeien en zich kunnen ontwikkelen in eigen omgeving; • grip krijgen en houden op verwijzingen via huisartsen met de inzet van de SOJ; • innovatie in contractonderhandelingen zorgaanbieders waardoor jeugdigen sneller geïndiceerd kunnen worden. De gemeente Westervoort heeft naast deze speerpunten ingezet op vier transformatiedoelstellingen. Deze zijn geformuleerd op basis van de speerpunten om het jeugdzorgstelsel in de gemeente een nieuwe richting te geven. Deze doelstellingen zijn: inzetten op preventie, ontwikkelen van innovatieve oplossingen in samenwerking met inwoners en uitvoerende partijen en het regionaal organiseren van zorginkoop om zo ook meer regie te krijgen op de kwaliteit van de geleverde zorg en deze kwaliteit te kunnen bewaken. Een laatste doelstelling is om de financiële kaders van het jeugdzorgdomein beheersbaar te maken en binnen de budgettaire kaders te brengen. De gemeente zet meerdere instrumenten en activiteiten in om deze doelstellingen te behalen. Dit zijn enerzijds algemene instrumenten, zoals het sociaal team, coaches, buurtteams en de specialistische zorg.