A13-20260302-7-vka-coll-bouwsteen-water-en-bodem-bijlage-2-kaart

VOORBEELDENBOEK: M O G E L I J K E M A AT R E G E L E N VO O R E E N K L I M A AT R O B U U S T E BEBOUWDE OMGEVING - BIJLAGE SIGNALERINGSKAART

H+N+S Landschapsarchitecten

23-07-2025

INHOUD 1. INLEIDING

3

3. SPECIFIEKE MAATREGELEN

1.1 WAAROM EEN VOORBEELDENBOEK?

3

4.1 KRUIPRUIMTELOOS BOUWEN

14

1.2 AANDACHTSPUNTEN VOOR GEBRUIK

4

4.2 WATERDICHT BOUWEN

15

1.3 CATEGORIEËN MAATREGELEN EN LEGENDA

4

4.3 (GROND)WATERROBUUSTE BUITENRUIMTE

16

4.4 RETENTIEGEBIEDEN AANLEGGEN

17

4.5 BESCHERMEN VITALE FUNCTIES/INFRASTRUCTUUR

18

4.6 TERPBOUW

19

4.7 WADI’S

20

4.8 BOUWEN OP PALEN (PAALWONINGEN)

21

4.9 DRIJVEND BOUWEN

22

4.10 LICHT OPHOOGMATERIAAL

23

4.11 LICHTGEWICHT BOUWEN

24

4.12 OVERIG

25

2. HET BODEM EN WATERSYSTEEM

H+N+S Landschapsarchitecten

6

3. BASISMAATREGELEN

8

3.1 MINIMALISEREN VERHARDING

9

3.2 DOORLATENDE VERHARDING

9

3.3 INFILTRATIEHULPMIDDELEN

9

3.4 GROENE DAKEN

10

3.5 POLDERDAK

10

3.6 GROENE OMGEVING

10

3.7 LOKALE LAAGTE

11

3.8 INFILTRATIEGREPPELS

11

3.9 REGENTON

11

12

inleiding

3

1. INLEIDING In dit voorbeeldenboek worden mogelijke maatregelen voor een klimaatrobuuste bebouwde

Onze gezamenlijke visie op de mogelijke maatregelen is dat deze de natuurlijke werking van het

omgeving gepresenteerd. De mogelijke maatregelen zijn gekoppeld aan specifieke opgaven

bodem- en watersysteem als vertrekpunt nemen, adaptief zijn en niet gecorrigeerd hoeven te

die afleesbaar zijn in de signaleringskaart (bijvoorbeeld een hoge grondwaterstand of

worden door technische ingrepen. De maatregelen zijn adaptief en gaan uit van de natuurlijke

overstromingsrisico’s). In dit hoofdstuk beschrijven we hoe het voorbeeldenboek gebruikt

werking van het systeem. Daarom zijn traditionele technische maatregelen zoals het toepassen

dient te worden en zijn een aantal leidende principes meegegeven. In hoofdstuk 2 wordt de

van drainage of grootschalig ophogen niet opgenomen. Daarnaast zijn er drie leidende principes

context van het bodem- en watersysteem voor de Achterhoek en Liemers geschetst aan de

om WBS te kunnen ontwikkelen:

hand van de onderverdeling in watersysteemtypen (welke ook als laag afleesbaar zijn in de signaleringskaart). In hoofdstuk 3 worden de ‘basismaatregelen’ (no-regret maatregelen)

Niet afwentelen: we wentelen de uitdagingen vanuit het

beschreven die in alle situaties, ook als er geen specifieke opgaven vanuit de signaleringskaart

water- en bodemsysteem niet af. Dit houdt in dat problemen

worden gesignaleerd, overwogen dienen te worden. In hoofdstuk 4 worden ‘specifieke

of nadelige gevolgen die samenhangen met water en

maatregelen’ beschreven die ingezet kunnen worden om concrete opgaven vanuit het bodem-

bodem niet doorgeschoven worden naar anderen, zoals

en watersysteem te ondervangen. Sommige maatregelen bieden ook kansen en oplossingen voor

toekomstige generaties, andere gebieden, andere overheden/

andere opgaven zoals ecologie, hittestress, waterkwaliteit, droogte en ruimtelijke kwaliteit. Deze

maatschappelijke sectoren. Problemen met water en bodem

‘koppelkansen’ zijn opgenomen bij de betreffende maatregelen.

dienen dus in principe binnen eigen gebied te worden opgelost.

1.1 WAAROM EEN VOORBEELDENBOEK?

Voorkom lock-ins: we maken nu keuzes die de toekomstige aanpasbaarheid en ontwikkeling niet belemmeren. Daarmee

Uiteindelijk wordt de signaleringskaart (‘wat ontwikkel je waar’) gebruikt in combinatie met dit

houden we ruimte om in te spelen op veranderende

voorbeeldenboek (‘hoe ontwikkel je een klimaatrobuuste bebouwde omgeving’). De combinatie

omstandigheden of nieuwe behoeften. Bijvoorbeeld een

van kaart en voorbeeldenboek dient ter inspiratie bij het ontwerpen van stedelijke ontwikkeling

laaggelegen gebied met hoge waterdynamiek dat in de

volgens het principe Water en Bodem Sturend (hierna WBS).

toekomst een gepaste locatie kan zijn voor waterberging of natuur. Benut koppelkansen: we benutten kansen om bij te dragen aan een gezonder en natuurlijker bodem- en watersysteem en zoeken middels een integrale ontwerphouding actief naar koppelkansen bij gebiedsontwikkeling.

Fig. 1 Een ruimtelijke ordening volgens water- en bodem sturend (“Op Waterbasis”, bron: Deltares, BoschSlabbers & Sweco, 2021)

4

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

1.2 AANDACHTSPUNTEN VOOR GEBRUIK

1.3 C AT E G O R I E Ë N M A AT R E G E L E N E N L E G E N DA

De signaleringskaart doet alleen uitspraken over de geschiktheid van een gebied voor stedelijke

Op basis van eerder toegepaste voorbeelden en maatregelen hebben we een overzicht van

ontwikkeling in relatie tot feitelijke water- en bodemeigenschappen. Het is daarmee slechts één

mogelijke maatregelen opgesteld. Deze maatregelen zijn opgedeeld in twee hoofdcategorieën:

specifieke invalshoek om tot een afwegingskader te komen. Houd ook altijd rekening met andere aspecten (bijvoorbeeld ecologie, cultuurhistorie en mobiliteit). Daarnaast heeft de kaart een

Basismaatregelen (hoofdstuk 3)

bepaalde abstractie bij het inzoomen tot op kavelniveau. Beschouw dus altijd of er gebiedsspecifieke

No-regret maatregelen die in alle situaties overwogen dienen te worden, ook als er geen

water- en bodemeigenschappen zijn die niet afleesbaar zijn in de signaleringskaart.

specifieke opgaven vanuit het bodem- en watersysteem spelen (groen, geel, oranje en paars gebied).

diffe

Stap 1: inventariseren krijg zicht op de verschillende compontenten van de opgaven vanuit het bodem- en watersysteem.

differentiatie mL XS S M Maatregelen die reageren op specifieke opgaven vanuit het bodem- en watersysteem (geel,

Combineer dit met het inzicht op alle andere relevante aspecten/ontwerpkeuzes en nadere

oranje en paars gebied).

Verken de opgave op basis van de signaleringskaart in dialoog met experts en belanghebbenden en

Specifieke maatregelen (hoofdstuk 4)

gebiedsspecifieke informatie over het water- en bodemsysteem.

XS < 3 woningen

S 3 tot 10 woningen M 10 tot 30 woningen L30 tot 100

Per maatregel zijn de volgende INDIVIDUELE kenmerken Woningen KAVEL in relatie tot hun ERF functioneren of toepasbaarheid BUURTSCHAP

Stap 2: toepassen

beschreven:

Maak vanuit het verkregen integrale beeld op de opgave een selectie van de meest kansrijke maatregelen uit dit voorbeeldenboek. Hanteer altijd de drie leidende principes en het overzicht van basismaatregelen, ook als er geen specfieke opgaven spelen vanuit het bodem- en watersysteem. Spelen er wel opgaven vanuit het bodem- en watersysteem? Hanteer dan ook het XSoverzicht XS S XS

< 3 woningen < 1 HA 3 tot 10 woningen1 - 10 HA 10 tot 30 woningen 10 - 20 HA30 tot 100 woningen 20 - 5

Woningen Bedrijven - Type toepassing: woningen / BEDRIJFSERF bedrijven INDIVIDUELE KAVEL BEDRIJFSWONING ERF

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

Bedrijven

XS

BEDRIJFSWONING

S XS XS

BEDRIJFSERF

M S S

Woningen Woningen Woningen INDIVIDUELEmogelijke KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK L WIJK de maatregelen ten opzichte van het aangrenzend gebied? En houd rekening met

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

< 1 HAbestaande < 1 HA 1 - 10 groenHA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050 HA 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 10 50 HA > 50 HA <103- HA woningen 3HAtot <203-10 woningen woningen 3 tot tot 10 30woningen woningen meervoudige invulling via de koppelkansen: zijn er koppelingen te maken metBEDRIJFSWONING de BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF

blauwe dooradering t.b.v. ecologie, hittestress en ruimtelijke kwaliteit?

Bedrijven

Bedrijven

WIJKBEDRIJF

L WIJK

Bedrijven

L BEDRIJFSZONE

Woningen Bedrijven

<INDIVIDUELE 3 woningen ERF KAVEL

BEDRIJFSZONE XL 3 tot BUURTSCHAP 10 ERF woningen

L BEDRIJFSZONEBEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

INDIVIDUELEWoningen KAVEL

Woningen

< 1 HA BEDRIJFSWONING Bedrijven

Bedrijven

WIJKBEDRIJF

ML M

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen

Bedrijven

BUURTSCHAP

XLL BEDRIJFSZONE XL

XL L L

30 10tot tot100 30 woningen woningen 10 totBUURTSCHAP 30L WIJK woningen

30>tot 100100 woningen woningen 30 tot 100 woningen XL WIJK

> 100 woningen > 100XLwoningen WIJK

INDIVIDUELE KAVEL

ERF

BUURTSCHAP

L WIJK

XL WIJK

1<- 10 1 HA HA < 1 HA BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF

10 1 -- 10 20HA HA 1WIJKBEDRIJF - 10 HA BEDRIJFSERF

BEDRIJFSWONING

BEDRIJFSERF

20 10 - 50 20 HA 10WIJKBEDRIJF - 20 HA L BEDRIJFSZONE

20 > 50 - 50HAHA 20 - 50 HAXL L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE

> 50 HA > 50 HA BEDRIJFSZONE XL

L BEDRIJFSZONE

BEDRIJFSZONE XL

WIJKBEDRIJF

- + / ++ / +++ Inschatting effectiviteit: effectief - zeer effectief

omgaan met hoge grondwaterstanden

- € / €€ / €€€

voorkomen wateroverlast bij piekbuien

bescherming bij grootschalige overstroming

voorkomen of beperken verzakkingen

Ordegrootte investering: beperkte - substantiële investering

- + / ++ / +++ Inzetbaarheid koppelkans: ja - ja, grote inzetbaarheid

Fig. 2 Voer het juiste gesprek over ruimtelijke inrichting in samenhang met het bodem- en watersysteem.

L BEDRI

differentiatie maatregelen differentiatie per schaalmaatregelen van de ontwikkeling per schaal van de ontw maatregelen 20 per -schaal van de ontw HA - 10-XLHA HA 50 HA S XSM- S Schaal XSM S L M S L MXL< L1 M XL L toepassing: XL L XL 1XS XL ontwikkeling10 - 20differentiatie

met specifieke maatregelen. Kijk daarnaast altijd weer naar de grotere schaal: hoe verhouden

Bedrijven

LW

ecologie

hittestress

waterkwaliteit

droogte

ruimtelijke kwaliteit

inleiding

De bodem- en wateropgaven die worden gesignaleerd in de signaleringskaart zijn in dit document in de volgende thema’s onderverdeeld. Opgaven signaleringskaart: - Kans op hoge grondwaterstand: GHG tussen -30 en 0cm tot maaiveld omgaan met hoge grondwaterstanden

- Kans op hoge grondwaterstand: GHG tussen -70 en -30cm tot maaiveld

Opgaven signaleringskaart: - Kans op wateroverlast bij lokale extreme bui (70mm/h): 10-30cm water op maaiveld voorkomen wateroverlast bij piekbuien

- Kans op wateroverlast bij lokale extreme bui (70mm/h): >30cm water op maaiveld - Kans op wateroverlast bij bovenregionale stresstest: 10-30cm water op maaiveld - Kans op wateroverlast bij bovenregionale stresstest: >30cm water op maaiveld Opgaven signaleringskaart: - Overstromingsdiepte: ‘kleine kans’

bescherming bij grootschalige overstroming

Opgaven signaleringskaart: - Kans op verzakking door ophoging: >20 cm voorkomen verzakkingen

Opgaven signaleringskaart: Waterschapsverordening

- Drinkwater: grondwaterbeschermingsgebied - Drinkwater: aanvullend strategisch voorraadgebied - Oppervlaktewater: natuurwater en KRW-water

Opgaven signaleringskaart: Provinciale omgevingsverordening (POV)

- Oppervlaktewater: Leggerwateren + beschermingszone - Waterveiligheid: profiel van vrije ruimte keringen - Waterveiligheid: Beschermingszone keringen - Waterveiligheid: Buitenbeschermingszone 1 keringen

5

6

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

2.

H E T B O D E M- E N WAT E R S YS T E E M

Door klimaatverandering, het groeiende waterverbruik en de toenemende ruimtedruk zal

BEEKDAL

er steeds meer rekening moeten worden gehouden met extreme droogte én neerslag in de

Kenmerkend voor de beekdalen zijn de relatief natte condities maar ook de natuurlijke

Achterhoek en Liemers. Maar doordat het bodem- en watersysteem van de Achterhoek en

waterdynamiek (soms natter, soms droger). Hierdoor komen sterk wisselende (grond)

Liemers een zeer afwisselende opbouw op basis van lokale verschillen kent (zoals hoogte,

waterstanden voor. Door in dit gebiedstype de afvoer te vertragen en water zolang mogelijk

bodemsoort, grondwaterstanden, etc.) kunnen de opgaven per locatie sterk verschillen. Toch

vast te houden (denk aan brede oeverzones, hermeandering van beken en beekbegeleidende

zijn er binnen het bodem- en watersysteem grotere samenhangende eenheden te herkennen:

beplanting) kan wateroverlast benedenstrooms worden voorkomen en is meer water

de watersysteemtypen. In dit hoofdstuk wordt per watersysteemtype aangegeven met welke

beschikbaar in droge periodes.

belangrijkste eigenschappen rekening gehouden moet worden wanneer binnen een specifiek watersysteemtype ruimtelijke ontwikkelingen worden overwogen. De watersysteemtypenkaart is

STUWWAL

ook te raadplegen in de online viewer van de signaleringskaart.

De stuwwallen zijn hoge en droge gronden met een goed doorlatende bodem. Hierdoor spelen ze van nature een grote rol in de buffering van water in de diepe ondergrond (grote blauwe motor). Bij hevige neerslag kan een groot deel van het water niet snel genoeg infiltreren waardoor een grote oppervlakkige afstroom ontstaat. Door in dit gebiedstype de infiltratie te optimaliseren en oppervlakkige afvoer te vertragen wordt wateroverlast aan de voet van de stuwwal voorkomen en kan het grondwater worden aangevuld.

G R OT E R I V I E R E N Bij de inrichting en het beheer van het buitendijks rivierengebied staat het behoud van het doorstoomprofiel centraal. De uiterwaarden zijn aangewezen als ruimte voor hoogwaterafvoer en er gelden vanuit huidig beleid grote beperkingen voor opgaande vegetatie en bebouwing.

ZANDRUG Zandruggen zijn relatief hoger gelegen gronden met een goed doorlatende bodem en spelen vergelijkbaar met de stuwwallen een belangrijke rol in de buffering van water in de ondergrond, maar dan in mindere mate (kleine blauwe motoren). Neerslag kan hier gemakkelijk infiltreren, mits afvoer wordt beperkt. Door in dit gebiedstype de infiltratie te optimaliseren en afvoer te beperken kan er meer water in de bodem infiltreren. Dit is essentieel om zowel in deze als in de omliggende gebieden genoeg grondwater beschikbaar te hebben voor het groeiseizoen in droge periodes.

Fig. 3 Watersysteemtypen, uit Feitenbeeld Achterhoek en Liemers

het bodem - en watersysteem

P L AT E A U Op de plateaus waar veel ondoorlatende (leem)lagen voorkomen is de infiltratie van water in de bodem op sommige locaties zeer beperkt en treedt een snelle oppervlakkige afvoer van neerslag op. Dit vergroot de kans op wateroverlast in benedenstrooms gelegen gebied en zorgt ervoor dat er op sommige plekken juist hoge en op andere plekken juist lage grondwaterstonden voorkomen. Door in dit gebiedstype het water tijdelijk te bergen en vertraagd af te voeren op locaties die aansluiten bij de natuurlijke hoogteligging kan wateroverlast worden voorkomen en grondwater worden aangevuld.

VLAKTE OP KLEI In de kleipolders infiltreert het water in het algemeen minder snel in de bodem waardoor de kans op wateroverlast hoog is. Het watersysteem is hier zo ingericht dat overtollig water via watergangen wordt afgevoerd richting de rivieren. Daardoor kan wateroverlast worden voorkomen maar kan ook een tekort aan water optreden in langdurige droge periodes. In dit gebiedstype is het van belang te zoeken naar meer ruimte voor waterberging, zodat in droge periodes meer water beschikbaar is.

VLAKTE OP ZAND Zandige laagtes hebben van nature een hoge grondwaterstand en zijn gevoelig voor natte omstandigheden. Dit gebiedstype is geschikt voor het toelaten van hogere grondwaterstanden, maar de inrichting en het gebruik moeten daarop zijn afgestemd. Door de zandige ondergrond kunnen grondwaterstanden bij langdurige droogte echter ook sterk uitzakken waardoor er ook voldoende water dient te worden gebufferd om droge periodes te overbruggen.

S T E D E L I J K W AT E R S Y S T E E M Het stedelijk watersysteem wordt gekenmerkt door een hoge bebouwingsdichtheid en veel verhard oppervlak, zodat een beperkte hoeveelheid water in de bodem kan infiltreren en de neerslag snel wordt afgevoerd. Hierdoor treedt er zowel droogte als wateroverlast op. Ook hittestress is hier in algemene zin sterker aanwezig dan in het koelere buitengebied. In dit gebiedstype is het van belang om wateroverlast te beperken en waar mogelijk water vast te houden en te laten infiltreren in de directe omgeving. De maatregelen in stedeljik gebied zijn ook afhankelijk van het gebiedstype waarin de bebouwing ligt, bijvoorbeeld zandbodem, kleibodem etc.

7

8

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

3.

B A S I S M A AT R E G E L E N

In dit hoofdstuk zijn de ‘basismaatregelen’, oftewel no-regret maatregelen, beschreven. Deze dienen in alle situaties overwogen te worden, ook als er geen opgaven vanuit het bodem- en watersysteem spelen (groen, geel, oranje en paars gebied in de signaleringskaart). Daarbij moeten wel de lokale bodem- en watercondities in acht worden genomen, bijvoorbeeld geen infiltratiegreppel bij hoge grondwaterstanden. Een overzicht van deze maatregelen is weergegeven in onderstaande tabel waarbij, op basis van expert judgement, een inschatting is gemaakt van de effectiviteit, investering en koppelkansen. De maatregelen zijn vervolgens voorkomen wateroverlast bij piekbuien

per stuk nader toegelicht. Het overzicht geeft als inspiratiedocument weer aan wat voor soort maatregelen gedacht kan worden, maar is niet uitputtend.

Effectiviteit Basismaatregelen

Type

Koppelkans

Schaal

Investering

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

minimaliseren verharding (3.1)

XS

woningen +

XS

S XS

+++ +++ +++ + ++ ++ ++ ++ +

S XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

bedrijven

XL L

XL

XL

€

++

++

+

+++

++

+ / ++

+

ecologie

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

doorlatende verharding (3.2)

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

XS < 1 HA

XSwoningen S XS S +XS M S <10XS M S 50L10HAM S 50L 10HAM XL20 - 50L10HAM XL20 - 50L HA > XL L XL < 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA - 201HA -20 10- HA - >2050HAHA ->2050HAHA 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

XL

€ / €€

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen

infiltratiehulpmiddelen (3.3) Bedrijven Woningen

groene daken (3.4) Bedrijven

polderdak (3.5)

<XS 1 HA BEDRIJFSWONING Bedrijven

woningen +

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

S HA<XS S HA<XS M S HA<10XS M S-HA50L10HAM S- HA L 10HAM L10HAM L HA > XL L HA > XL <XS 1 HA 1 - 10 1 HA 1 - 10 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 - >20XL 50HAHA 20 - 50 ->20XL 50HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA

> XL 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

€ / €€

+

maatregelen maatregelen per differentiatie van per differentiatie maatregelen de schaal ontwikkeling van per maatregelen de schaal per maatregelen deschaal ontwikkeling per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 totdifferentiatie woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10differentiatie 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100schaal tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen totdifferentiatie 100ontwikkeling woningen > 100van woningen > 100van woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

<XS 1 HA

BEDRIJFSWONING Bedrijven

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

woningen +

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

S HA<XS S HA<XS M S HA<10XS M S-HA50L10HAM S- HA L 10HAM L10HAM L HA > XL L HA > XL <XS 1 HA 1 - 10 1 HA 1 - 10 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 - >20XL 50HAHA 20 - 50 ->20XL 50HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

XL WIJK

> XL 50 HA BEDRIJFSZONE XL

bedrijven < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen

€ / €€

+ / ++

++

€ / €€

+ / ++

++

€

+++

+++

€

+

Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL differentiatie ERF L WIJK BUURTSCHAPdifferentiatie ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK Lschaal WIJKBUURTSCHAP XLvan WIJK WIJK XL WIJK WIJK XL WIJK maatregelen maatregelen per differentiatie per differentiatie maatregelen deLschaal ontwikkeling van differentiatie per maatregelen deL WIJK ontwikkeling schaal XLvan per maatregelen deschaal ontwikkeling van per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

< 1 HA

XS

woningen +

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

XS

S XS

S XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

bedrijven

XL L

XL

hittestress

+++

XL

+++

+

+++

++

+++

++

+

++

+

waterkwaliteit

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

groene omgeving (3.6)

lokale laagte (3.7)

XSwoningen S XS S +XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

XS

< 1 HA

L WIJK

XL L

XL WIJK L WIJK

XL

XL WIJK

XL

XL WIJK

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

maatregelen per maatregelen per maatregelen deschaal ontwikkeling per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen totdifferentiatie 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen totdifferentiatie 100 woningen > 100 30 woningen totdifferentiatie 100schaal woningen > 100van woningen > 100van woningen < 1 HA

XS

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

woningen +

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

< 1 HA 1 - 10 HA<XS 1 HA 1 - 10 HA<XS 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 10 HAM - >2050HAHA 20 - 50 ->2050HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA S HA<10XS S-HA5010HAM S- HA L10HAM L HA > XL L HA > XL

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL

ERF INDIVIDUELE KAVEL

> XL 50 HA BEDRIJFSZONE XL

S XS

XL L BEDRIJFSZONE S XSM S XSM S L WIJKBEDRIJF MBEDRIJFSERF S L WIJKBEDRIJF MXLL BEDRIJFSZONE LWIJKBEDRIJF MXLL BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE XLBEDRIJFSZONE XL XL

BEDRIJFSWONING Bedrijven BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF Bedrijven

bedrijven

> 50 HA

XL

BEDRIJFSZONE XL

€

+

++

differentiatie differentiatie maatregelen per maatregelen schaal vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

regenton (3.9) Bedrijven

woningen +XS

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

< 1 HA BEDRIJFSWONING Bedrijven

droogte

differentiatie maatregelen per differentiatie vanper differentiatie maatregelen deLschaal ontwikkeling van differentiatie per maatregelen deL WIJK ontwikkeling schaal XLvan per maatregelen deschaal ontwikkeling van per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling ERF BUURTSCHAPdifferentiatie ERF BUURTSCHAPmaatregelen Lschaal WIJKBUURTSCHAP WIJK XL WIJK WIJK XL WIJK

woningen + < 1 HA < 1 HA 1 - 10 HA < 1 HA 1 - 10 HA 10 - 201HA - 10 HA 10 - 20 HA20 - 5010HA- 20 HA20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

XS

Bedrijven

+

XL WIJK

bedrijven < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 <woningen 3 woningen 3 tot 10 woningen 10 tot 30totwoningen 10 woningen 10 tot 30 30 woningen tot 100totwoningen 30 30 woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen

Woningen

infiltratiegreppels (3.8)

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

XS

S

S

M

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

M

L WIJK

L

XL WIJK L WIJK

L

XL WIJK

XL

XL WIJK

XL

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen 3 tot 10 woningen 10 tot 30 woningen 10 tot 30 30 woningen tot 100 woningen 30 tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

Woningen INDIVIDUELE KAVEL

< 1 HA

< 1 HA 1 - 10 HA

1 - 10 HA 10 - 20 HA

10 - 20 HA20 - 50 HA

20 - 50 HA > 50 HA

> 50 HA

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF

BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF

WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONE

L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

INDIVIDUELE KAVEL

ERF

ERF

BUURTSCHAP

BUURTSCHAP

L WIJK

L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

€

++

ruimtelijke kwaliteit

basismaatregelen

9

3.1 MINIMALISEREN VERHARDING

3.2 D O O R L AT E N D E V E R H A R D I N G

3 . 3 I N F I LT R A T I E V O O R Z I E N I N G E N

Door het minimaliseren van verharding kan water

Door het toepassen van waterdoorlatende verharding kan

Via een doorlatend medium (leiding, krat, substraat) met

gemakkelijker infiltreren in de ondergrond. Daarmee kan

hemelwater gemakkelijk infiltreren in de ondergrond. Dit

een holle ruimte wordt regen in de bodem gebracht. Hiermee

wateroverlast van piekbuien worden verminderd en droogte

kunnen poreuze of losse materialen betreffen, maar het kan

vergroot je de hoeveelheid regenwater die je kunt opvangen in

kan worden tegengegaan. Daarnaast zorgt een onverharde

ook een manier van bestraten zijn. De wijze van toepassing kan

de ondergrond en kan het vertraagd worden afgevoerd aan de

(groene) ondergrond voor meer verdamping en minder

mogelijk ook voordelen bieden voor de ruimtelijke kwaliteit en

omliggende grond. Door infiltratie van regenwater wordt het

opwarming en uitstraling van warmte en draagt daarmee

het tegengaan van droogte. Aandachtspunten zijn onderhoud

riool minder belast. Afhankelijk van de beschikbare ruimte,

bij aan het verminderen van hittestress. De maatregel kan

en de belasting van verkeer.

zijn er infiltratievoorzieningen van verschillende afmetingen.

efficiënt worden ingezet in bestaand stedelijk gebied. Een

Een aandachtspunt is dat de kratten af en toe onderhoud nodig

bekend voorbeeld hiervan is Operatie Steenbreek; een landelijke

hebben, het is daarom niet verstandig om ze bijvoorbeeld onder

kennis- en netwerkorganisatie die ondersteuning biedt bij het

een schuur te plaatsen.

duurzaam vergroenen van onze leefomgeving.

Fig. 4 Operatie Steenbreek (bron: Sjon Heijenga)

Fig. 5 Waterdoorlatende bestrating (bron: Marlux / Sleiderink)

Fig. 6 Infiltratiekratten (bron: Infiltratiekrat.nl)

10

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

3.4 GROENE DAKEN

3.5 POLDERDAK

3.6 GROENE OMGEVING

Groene daken vangen hemelwater op: de substraatlaag en de

Een polderdak kan meer regenwater vasthouden en vertraagd

Bij het vergroenen van de omgeving kan worden gedacht

plantenwortels houden het water tijdelijk vast en geven dit

afvoeren dan een groen dak door de andere manier van

aan het aanleggen van een groene berm of tuin met lagere

vervolgens langzaam weer af terwijl een groot deel verdampt.

wateropslag door het daksysteem. Een groen dak heeft

beplanting en bomen. Maar ook gevelbeplanting (XS-schaal)

Een dak bedekt met een intensieve (hoger wordende) vegetatie

namelijk geen waterbufferende functie meer heeft als

en het creeëren van grotere groenblauwe netwerken in de

zoals gras, kruiden, bloemen, struiken of bomen heeft een

het verzadigd is terwijl het polderdak een extra laag voor

vorm van parken en open verbindingen naar landelijk gebied

grotere waterbergende functie dan een dak met lage vegetatie

waterbuffering heeft. Een meekoppelkans is dat je het

(XL-schaal). Een groene omgeving zorgt voor minder grote

zoals sedums en kruiden. Het gaat ook hittestress tegen en

daksysteem ook kunt inzetten voor het doorspoelen van de

afvoerpieken bij neerslag en verhoogt de verdamping. In plaats

bevordert de lokale biodiversiteit. Voor de woning heeft het dak

toiletten. Een aandachtspunt is dat er veel materiaal nodig

van dat neerslag direct naar het riool stroomt, infiltreert

een isolerende werking en levert daarmee energiebesparing

is en de dakconstructie moet voldoende stevig zijn om

een deel in de bodem en verdampt een deel. Ook zorgt een

op. Een aandachtspunt is dat er veel materiaal nodig is en de

het gewicht te dragen. Daarnaast vraagt het ook om meer

groene omgeving voor verkoeling in de omgeving middels

dakconstructie moet voldoende stevig zijn om het gewicht te

onderhoud dan een standaard dak.

schaduwwerking en verdamping en biedt het kansen voor

dragen. Een groen dak vraagt ook meer onderhoud dan een

ecologie, ruimtelijke kwaliteit en de aanpak van droogte.

standaard dak.

Fig. 7 Groen dak (bron: ORGA Architecten)

Fig. 8 Polderdak

Fig. 9 Groene gevel High Tech Campus, Eindhoven

basismaatregelen

11

3.7 LOKALE LAAGTE

3 . 8 I N F I LT R A T I E G R E P P E L S

3.9 REGENTON

Bij hevige regen heeft water geen tijd om in de bodem te

Infiltratiegreppels vangen bij neerslag voor de opvang van het

Een regenton vangt dakwater op en loopt over als deze vol

infiltreren. Door een lokale laagte aan te leggen (bijvoorbeeld

afstromende hemelwater vanaf het perceel, waardoor dit water

is. De ton kan een fractie van een hevige bui bergen, mits

in de berm langs een weg of in een tuin of park) kan water

niet direct wordt afgevoerd naar het oppervlaktewatersysteem.

deze vooraf leeg is. Het opgevangen hemelwater kan in het

op gerichte plekken worden gebufferd om vervolgens in de

Bij een hogere neerslagintensiteit krijgt de eerste ‘golf’ water

kader van de waterbesparing worden gebruikt voor kamer- en

ondergrond te infiltreren. Zo kan wateroverlast op andere

(first flush), die de meeste meststoffen en verontreinigingen

tuinplanten.

locaties worden voorkomen en droogte door versnelde afvoer

bevat, de kans om in de greppels te infiltreren in de bodem.

worden tegengegaan.

Hierdoor wordt voorkomen dat na intense regenbuien, de oppervlakkige afstroming met relatief hoge concentraties nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen direct naar het oppervlaktewater gaat.

Fig. 10 Lokale laagte, Oosterhout Nijmegen

Fig. 11 Infiltratiegreppel, High Tech Campus Eindhoven

Fig. 12 Afkoppelen op regenton

12

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

4.

S P E C I F I E K E M A AT R E G E L E N

In dit hoofdstuk zijn mogelijke maatregelen beschreven die toegepast kunnen worden voor de omgang met specifieke opgaven vanuit het bodem- en watersysteem (geel, oranje en paars gebied in de signaleringskaart). Een overzicht van deze maatregelen is weergegeven in de tabel waarbij, op basis van expert judgement, een inschatting is gemaakt van de effectiviteit, investering en koppelkansen . De maatregelen zijn vervolgens per stuk nader toegelicht. Het overzicht geeft als inspiratiedocument weer aan wat voor soort maatregelen gedacht kan worden, maar is niet uitputtend. Bespreek de kansen en voorwaarden altijd met specialisten omdat het toepassen van de beschreven maatregelen niet direct garantie geeft dat alle uitdagingen zijn verholpen. Dit is ook belangrijk voor een goede inpassing in ontwerp.

specifieke maatregelen

13

Effectiviteit Specifieke maatregelen

Type

Koppelkans

Schaal

Investering

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

kruipruimteloos bouwen (4.1)

woningen +

XS

XS

S XS

+++ XL L +XL

S XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

bedrijven

€

XL

maatregelen maatregelen per differentiatie van per differentiatie maatregelen de schaal ontwikkeling van per maatregelen de schaal per maatregelen deschaal ontwikkeling per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 totdifferentiatie woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10differentiatie 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100schaal tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen totdifferentiatie 100ontwikkeling woningen > 100van woningen > 100van woningen Woningen

waterdicht bouwen (4.2)

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

woningen +

<XS 1 HA

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

+

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

++

+++

S HA<XS S HA<XS M S HA<10XS M S-HA50L10HAM S- HA L 10HAM L10HAM L HA > XL L HA > XL <XS 1 HA 1 - 10 1 HA 1 - 10 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 - >20XL 50HAHA 20 - 50 ->20XL 50HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA

> XL 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

€€ / €€€

maatregelen maatregelen per differentiatie van per differentiatie maatregelen de schaal ontwikkeling van per maatregelen de schaal per maatregelen deschaal ontwikkeling per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 totdifferentiatie woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10differentiatie 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100schaal tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen totdifferentiatie 100ontwikkeling woningen > 100van woningen > 100van woningen Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

(grond)waterrobuuste buitenruimte (4.3)

woningen +

<XS 1 HA

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

+++ +++

XL WIJK

S HA<XS S HA<XS M S HA<10XS M S-HA50L10HAM S- HA L 10HAM L10HAM L HA > XL L HA > XL <XS 1 HA 1 - 10 1 HA 1 - 10 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 - >20XL 50HAHA 20 - 50 ->20XL 50HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA

> XL 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper de ontwikkeling schaal van de ontwikkeling

+

€

+ / +++

+ / +++

€€

+ / ++

+ / ++

+

+ / +++

+++

+ / +++

+ / +++

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen

XS retentiegebieden aanleggen (4.4) Bedrijven

< 1 HA XS

BEDRIJFSWONING Bedrijven

woningen +

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

+

XL WIJK

+++

XL WIJK

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bedrijven

Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL

ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF

BUURTSCHAP ERF

BUURTSCHAP

L WIJK BUURTSCHAP

L WIJK

XL WIJK

L WIJK

XL WIJK

+

XL WIJK

beschermen vitale functies/infrastructuur woningen + < 1 HA < 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA 10 - 20 1HA- 10 HA10 - 20 HA20 - 5010 HA- 20 HA 20 - 50 HA > 50 HA 20 - 50 HA> 50 HA Bedrijven

terpbouw (4.6)

XL WIJK L WIJK

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen 10 tot 303 tot woningen 10 woningen 10 tot 30 woningen 30 tot 100 10 tot woningen 30 30woningen tot 100 woningen > differentiatie 100 30woningen tot 100 > woningen 100 woningen >per 100 woningen differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal van differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

Woningen

(4.5)

L WIJK

LHA M L50HAHA < 1SHA XS 1 - 10 HA<S1 HA 1 - M 10 HA<10 1SHA - 20 1HAM - 10 HA <101 HA - 20 1 - 20 10 -HA 5010 HA- L 201HA -20 10-XL HA 50 10 HA- >20 20XL - 5010HA->2050HAHA 20 -XL 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

BEDRIJFSWONING Bedrijven

L XL XL ++ XL +++ +++

€€ / €€€

> 50 HA

XS XSBEDRIJFSWONING S BEDRIJFSERF XS WIJKBEDRIJF S BEDRIJFSERF XSM WIJKBEDRIJF S XSM WIJKBEDRIJF S L M S L MXL L MXL L BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF Bedrijven

bedrijven

L BEDRIJFSZONE

L BEDRIJFSZONEBEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

differentiatie differentiatie maatregelen differentiatie per maatregelen schaal van per maatregelen dewoningen schaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 100 30 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen > 100 Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

< 1 HA

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

woningen +1 HA- 20 1HA- 10 HA<101 HA < 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

XS

bedrijven

XS

S XS

S

M S

M

L M L XL L XL +++ XL +++ ++

€ / €€

+

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie vantot per differentiatie maatregelen de ontwikkeling vanwoningen differentiatie per maatregelen de100 ontwikkeling schaal vanwoningen per maatregelen schaal ontwikkeling vanper schaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 <woningen 3 woningen 3 tot 10 woningen 10 tot 30totwoningen 10 woningen 10 tot 30schaal 30 woningen tot 100 woningen 30schaal 30 woningen tot 100 > 30 woningen tot 100 >de 100 woningen >de 100 woningen

Woningen

wadi’s (4.7)

XS

Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL

woningen +

XS

S XS

ERF

BUURTSCHAP ERF

BUURTSCHAP

L WIJKBUURTSCHAP

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

+++

<S1 HA XS 1M - 10 HA < 1SHAL 1 - M 10 HA 10 10 XL HA 10 - 20 20XL - 5010HA- 20 50 HA > - 50 HA > 50 HAXL > 50 HA M < 1SHA XS S - L201HA- M L HAM L HA20 -XL L5020HAXL

Bedrijven bedrijven

Bedrijven

ERF INDIVIDUELE KAVEL

BEDRIJFSWONING

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF Bedrijven

WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONE WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONEBEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

differentiatie differentiatie maatregelen differentiatie per maatregelen schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

€

+ / ++

+ / ++

€€ / €€€

+

+

+

+ / +++

+ / +++

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

< 1 HA bouwen op palen (paalwoningen) (4.8) Bedrijven

woningenXS+

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

BEDRIJFSWONING Bedrijven

M S

M

bedrijven

Bedrijven

XL +++ +++ +++ L WIJK

L M

XL WIJK L WIJK

L

XL WIJK

XL L

XL WIJK

> 50 HA

BEDRIJFSZONE XL

ERF INDIVIDUELE KAVEL

ERF

BUURTSCHAP ERF

woningen + S XS

BUURTSCHAP

L WIJKBUURTSCHAP

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

+

+ / ++

XL WIJK

+++ +++

< 1 HAXS 1 - 10 HA < 1 HAXS 1 - 10 HAS10 - 201HA - 10 HAS10 - 20 HA M20 - 5010HA- 20 HA M20 - 50 HAL> 5020HA- 50 HAL> 50 HAXL

BEDRIJFSWONING Bedrijven BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF Bedrijven

Woningen

XS

XL

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 <woningen 3 woningen 3 tot 10 woningen 10 tot 30totwoningen 10 woningen 10 tot 30 30 woningen tot 100totwoningen 30 30 woningen tot 100differentiatie woningen > 100 30 woningen tot 100differentiatie woningen > 100 woningen > 100 woningen maatregelen per maatregelen schaal vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL

bedrijven

licht ophoogmateriaal (4.10)

S

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

woningen + < 1 HA

XS

S XS

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

Woningen

drijvend bouwen (4.9)

XS

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONE WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONEBEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

+

differentiatie maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen detot schaal ontwikkeling van per maatregelen de woningen ontwikkeling schaal vanper maatregelen dewoningen schaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 differentiatie woningen 3 tot 10 maatregelen woningen 10 tot 30 woningen 10 30 30 woningen tot differentiatie 100 30 tot 100 > 100 woningen > 100 woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL

INDIVIDUELE KAVEL

ERF

ERF

BUURTSCHAP

BUURTSCHAP

+

L WIJK

L WIJK

XL WIJK

S XSM S< 1XS L - 20MXL L - 20 HAXL HAM S<L 1 HAM 1 - 10SHAL M1XL - 10 HA 10 HA 10 20 - 50LHA XL 20 - 50 HA > 50XL HA

Bedrijven bedrijven

€€€

> 50 HAXL

BEDRIJFSWONING Bedrijven

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF

BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF

WIJKBEDRIJF L BEDRIJFSZONE

L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL

XL WIJK

> 50 HA BEDRIJFSZONE XL

++

€ / €€

maatregelen maatregelen per differentiatie van per differentiatie maatregelen de schaal ontwikkeling van per maatregelen de schaal per maatregelen deschaal ontwikkeling per deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling < 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 totdifferentiatie woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10differentiatie 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100schaal tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen totdifferentiatie 100ontwikkeling woningen > 100van woningen > 100van woningen Woningen

lichtgewicht bouwen (4.11) Bedrijven

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

<XS 1 HA

BEDRIJFSWONING Bedrijven

woningen +

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

<XS 1 HA 1 - 10 1 HA 1 - 10 10 1 HA - 20 1HA- 10 1 HA - 20 HA 1 - 20 10 - 201HA -20 10 50 - >20XL 50HAHA 20 - 50 ->20XL 50HAHA 20 - 50 5020 HA- 50 50 HA S HA<XS S HA<XS M S HA<10XS M S-HA50L10HAM S- HA L 10HAM L10HAM L HA > XL L HA > XL

bedrijven

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

XL WIJK

> XL 50 HA BEDRIJFSZONE XL

++

€

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

overig

omgaan met hoge grondwaterstanden

voorkomen wateroverlast bij piekbuien

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

< 1 HA Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

In sommige gebieden gelden beperkingen voor bebouwing of maatregelen vanuit de Waterschapsverordening en/of de Provinciale L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

bescherming bij grootschalige overstroming

Omgevingsverordening. Controleer dus altijd de verordening.

voorkomen verzakkingen

ecologie

De maatregelen die in de tabel twee of meer plussen (++) scoren op effectiviteit zijn opgenomen in de online viewer van de signaleringskaart.

hittestress waterkwaliteit

droogte

ruimtelijke kwaliteit

14

B O U W S T E N E N B O E K · WAT E R- E N B O D E M S I G N A L E R I N G S K A A RT

4.1 KRUIPRUIMTELOOS BOUWEN OMSCHRIJVING

RANDVOORWAARDEN

NADELEN

De hoogste grondwaterstand kan tot circa 0,20 meter onder

- Er moet rekening worden gehouden met de toegankelijkheid

het vloerpeil komen zonder vochtproblemen te veroorzaken.

Kruipruimteloos bouwen is een bouwmethode waarbij er geen kruipruimte onder de begane grondvloer van een gebouw wordt aangelegd. Vroeger werden vloeren veelal van hout gemaakt.

Wel moet de begane grondvloer aan de onderkant worden geïsoleerd.

De belangrijkste functie van de kruipruimte was het ventileren

VOORDELEN

van de onderkant van deze houten vloeren. Daarnaast bood

- Het voordeel van kruipruimteloos bouwen is dat er bij hoge

de kruipruimte plaats voor kabels en leidingen. Met de komst

grondwaterstanden geen vocht via de kruipruimte de woning

van (prefab) betonnen vloeren met kabelsleuven verviel de

binnenkomt.

functie van kruipruimte als ‘ventilator’ van de houten vloer.

van leidingwerk in woningen.

- Woningen verliezen relatief veel energie via de kruipruimte.

Het huidige Bouwbesluit stelt kruipruimteventilatie dan

Energiebesparing is een bijkomend voordeel van

ook niet langer verplicht. Kruipruimteloze woningen stellen

kruipruimteloos bouwen.

minder hoge eisen aan de ontwateringsdiepte. Hierdoor kan de grondwaterstand onder kruipruimteloze woningen hoger zijn zonder problemen en sluit de waterhuishouding beter aan bij het natuurlijke systeem.

Fig. 13 Kruipruimteloos bouwen, links Schermerhorn, rechts Olst (bron: Hectar Funderingstechniek)

Effectiviteit Maatregel

Type

Schaal

Koppelkans Investering

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

kruipruimteloos bouwen (4.1)

XS

woningen +

XS

S XS

+++XL L +XL

S XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

bedrijven

XL

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

< 1 HA Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL

BEDRIJFSZONE XL

-

specifieke maatregelen

4.2 WAT E R D I C HT B O U W E N

15

RANDVOORWAARDEN - Het gehele gebouw, inclusief alle aansluitingen moeten

OMSCHRIJVING

waterdicht zijn

Door waterdicht te bouwen kan er geen water in het gebouw

- Het systeem moet afgestemd zijn op de voorziene

komen. Hiermee kan wateroverlast worden voorkomen.

waterdiepte en duur van het hoogwater

Een veelgebruikte methode is het aanleggen van een hogere

- Het systeem moet regelmatig gecontroleerd en onderhouden

(tijdelijke) waterdichte drempel / keerrand, een waterdichte

worden om te werken tijdens noodsituaties

plint of een waterdichte gevel. Een drempel / keerrand of waterdichte plint ter plaatse van de voet van een gebouw

VOORDELEN

kunnen bescherming bieden tegen kleine overstromingen /

- Voorkomt schade aan de inboedel

beperkte waterhoogtes. Een waterdichte gevel vergt een meer

- Eenvoudig toepasbaar bij nieuwbouw

substantiële investering maar kan bescherming bieden tegen grote waterdieptes en kan daarmee ook meer veiligheid bieden

NADELEN

bij grote overstromingen. Aanvullend kunnen de volgende

Gebruikers of eigenaren kunnen denken volledig beschermd te

maatregelen worden toegepast om de gehele gevel van de

zijn, terwijl de maatregel vaak alleen werkt tot een bepaalde

begane grond waterkerend te maken: overstromingsbestendige

waterdiepte of -duur.

deuren, waterafwerend glas of tijdelijk afsluitbare elementen.

Fig. 14 Waterdichte plint (bron: DEFACTO stedenbouw)

Fig. 15 Waterdichte gevel (bron: DEFACTO stedenbouw)

Effectiviteit Maatregel

Type

Schaal

Koppelkans Investering

differentiatie differentiatie maatregelen maatregelen per differentiatie schaal vanper differentiatie maatregelen deschaal ontwikkeling vandifferentiatie per maatregelen de ontwikkeling schaal vanper maatregelen deschaal ontwikkeling vanper deschaal ontwikkeling van de ontwikkeling

waterdicht bouwen (4.2)

XS

woningen +

XS

S XS

XL + XL L ++

S XSM S XSM S L M S L MXL L MXL L

bedrijven

+++

XL

< 3 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen < 3 woningen 3 tot 10 woningen <103 tot woningen 303 tot woningen 10 <woningen 103tot woningen 303 woningen tot 30 10 tot woningen 100 10 tot woningen 3030 totwoningen tot 10 100 woningen 10 woningen tot>30 10030 woningen woningen tot 100tot > woningen 30 10030 woningen woningen tot 100 woningen > 100 30 woningen tot 100 woningen > 100 woningen> 100 woningen Woningen

Woningen Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen INDIVIDUELE KAVEL Woningen ERFINDIVIDUELE KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF INDIVIDUELE BUURTSCHAP KAVEL ERF L WIJK BUURTSCHAP ERFL WIJK BUURTSCHAP XL WIJK

< 1 HA Bedrijven

BEDRIJFSWONING Bedrijven

L WIJKBUURTSCHAP XL WIJK

L WIJK

XL WIJK L WIJK

XL WIJK

XL WIJK

< 1 HA 1 - 10 HA< 1 HA 1 - 10 HA<10 1 HA - 20 1HA- 10 HA <101 HA - 20 HA 1 - 20 10 -HA 5010 HA- 201HA -20 10- HA 50 10 HA- >2050HAHA 20 - 5010HA->2050HAHA 20 - 50 HA > 5020 HA- 50 HA > 50 HA

> 50 HA

BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF BEDRIJFSWONING WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF BEDRIJFSERF WIJKBEDRIJF WIJKBEDRIJF Bedrijven Bedrijven Bedrijven L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE L BEDRIJFSZONE BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL BEDRIJFSZONE XL