20261214-rv-onderzoek-burgerparticipatie-rekenkamer-bijlage 1-onderzoeksrapport
Tekst van het document
Lysias Advies Soesterweg 310D | 3812BH Amersfoort 033 464 70 70 | info@lysiasadvies.nl | www.lysiasadvies.nl IBAN: NL18 ABNA 0574 2170 53 | KVK: 30166304 | BTW: NL809282471B01 Westervoort Tussen ambitie en uitvoering: burgerparticipatie in Duiven, Doesburg en Westervoort Lysias Advies Soesterweg 310D | 3812BH Amersfoort 033 464 70 70 | info@lysiasadvies.nl | www.lysiasadvies.nl IBAN: NL18 ABNA 0574 2170 53 | KVK: 30166304 | BTW: NL809282471B01
Betreft: Rapport rekenkameronderzoek Burgerparticipatie in Duiven, Westervoort en Doesburg Kenmerk: A25-RKD-070 Datum: 7 september 2026 Rapport Tussen ambitie en uitvoering: burgerparticipatie in Duiven, Doesburg en Westervoort Blz. Inhoud Samenvatting 1 Aanleiding en doel 1 Onderzoeksvraag en aanpak 1 Bevindingen 1 Conclusie 3 Aanbevelingen 3 1. Inleiding 4 1.1 Aanleiding 4 1.2 Doel onderzoek 4 1.3 Definitie burgerparticipatie 4 1.4 Werkwijze 5 1.5 Leeswijzer 5 2. Conclusies en aanbevelingen 6 2.1 Conclusies 6 2.2 Aanbevelingen 8 3. Bevindingen 11 3.1 Inleiding 11 3.2 Wettelijke verplichting voor gemeenten 11 3.3 Definitie van participatie 12 3.4 Visie op participatieve vs. representatieve democratie 12 3.5 Beleidskader en juridische verankering 12 3.6 Van visie naar uitvoering 13 3.7 Rolverdeling en sturing 14 3.8 Monitoring, evaluatie en leren 15 3.9 Representativiteit en inclusie 15 3.10 Ervaringen vanuit inwoners 16 4.
Casuïstiek 17 Mosterdhof, Westervoort 17 4.1 Context en aanleiding 17 4.2 Doel en ambitie van participatie 17 4.3 Participatieopzet 17 4.4 Rollen en verantwoordelijkheden 18 4.5 Uitvoering van het proces 18 4.6 Bereik en representativiteit 19 4.7 Ervaringen van deelnemers (CLEAR-model) 19 4.8 Resultaten en doorwerking 21 4.9 Evaluatie en leren 21 4.10 Knelpunten en spanningen 22 Bijlage 1: onderzoeksaanpak 23 Onderzoeksmethoden 23 Bestudeerde documenten 23 Wijze van interviewen 24 Wederhoor 24 Bijlage 2: Beantwoording onderzoeksvragen 25 1 Samenvatting Aanleiding en doel De aanleiding voor het rekenkameronderzoek is de inwerkingtreding van de Wet versterking participatie op decentraal niveau per 1 januari 2025. Deze wet verplicht gemeenten om actief en structureel invulling te geven aan participatie, maar schrijft niet precies voor hoe zij dat moeten doen. Daarnaast speelt de mogelijke herindeling van Duiven, Doesburg, Westervoort en Zevenaar een belangrijke rol. In een toekomstige gemeente De Liemers kan de afstand tussen inwoners en gemeentebestuur groter aanvoelen, zeker omdat het om een uitgestrekte gemeente met meerdere kernen zou gaan. Juist daarom acht de rekenkamer goede organisatie van burgerparticipatie van belang.
Het doel van het onderzoek is om de gemeenteraden van Duiven, Westervoort en Doesburg concrete handvatten te geven voor hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol bij burgerparticipatie. Daarnaast wil de rekenkamer praktische aanbevelingen doen om het participatiebeleid en de uitvoering te verbeteren, mede met het oog op een mogelijke toekomstige gemeente De Liemers. Onderzoeksvraag en aanpak De centrale onderzoeksvraag luidt: Hoe kunnen de gemeenteraden van Duiven, Westervoort en Doesburg op effectieve wijze sturen op burgerparticipatie, zodanig dat dit ook richting geeft aan participatie bij bestuurlijke ontwikkelingen? Het onderzoek richt zich op burgerparticipatie: situaties waarin de gemeente inwoners betrekt bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van beleid, plannen of projecten, zodat inwoners daarop invloed kunnen uitoefenen. Voor de beantwoording van de onderzoeksvraag zijn deelvragen en een analysekader opgesteld. Daarnaast zijn documenten bestudeerd, interviews gehouden met onder meer raadsleden, de portefeuillehouder, betrokken ambtenaren en inwoners, en is per gemeente een casus onderzocht waarin uitgebreide burgerparticipatie heeft plaatsgevonden. Voor Westervoort is dat de casus Mosterdhof.
Bevindingen Uit het onderzoek blijkt dat Westervoort burgerparticipatie belangrijk vindt en hiervoor een relatief uitgewerkte beleidsmatige basis heeft. De gemeente beschikt over een Beleidskader participatie uit 2023, waarin participatie wordt omschreven als de verbinding tussen gemeente en inwoners over een plan of onderwerp, waarbij de invloed kan variëren van informeren tot samenwerken. Het beleidskader biedt een vaste werkwijze met onder meer omgevingsanalyse, impactbepaling, participatieplan, uitvoering, verslaglegging en evaluatie. Daarnaast werkt Westervoort met instrumenten zoals de participatiescan, participatieladder, participatieplannen en participatieverslagen. De beleidsmatige en organisatorische inbedding is daarmee aanwezig, maar de toepassing in de praktijk is nog niet altijd consequent. Uit het rapport blijkt dat de participatiescan niet altijd daadwerkelijk wordt toegepast en dat de kwaliteit van participatie mede afhankelijk blijft van projectleiders, beschikbare capaciteit, beschikbare middelen en tijdige inzet van participatie-expertise. Participatie heeft wel een zichtbare plek in college- en raadsvoorstellen, waardoor de gekozen participatieaanpak bestuurlijk bespreekbaar gemaakt kan worden. 2 De formele rolverdeling tussen raad, college, ambtelijke organisatie en inwoners is in Westervoort duidelijk uitgewerkt.
De raad heeft een kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol. Het college en de portefeuillehouder zijn bestuurlijk verantwoordelijk, de ambtelijke organisatie organiseert en begeleidt de uitvoering. Westervoort valt in het onderzoek op doordat de raad participatie relatief actief agendeert, onder meer via de raadswerkgroep participatie. Tegelijk wordt deze actieve positie nog niet volledig benut voor structurele sturing op monitoring, evaluatie en kwaliteit van participatietrajecten. Monitoring, evaluatie en leren zijn in ontwikkeling, maar nog niet stevig genoeg geborgd. 1Stroom werkt voor Duiven en Westervoort aan een lerende aanpak, waarbij ervaringen uit trajecten worden gebruikt om werkwijzen en instrumenten verder te ontwikkelen. Tegelijk ontbreekt nog een vaste en samenhangende leer- en monitoringscyclus waarmee de raad structureel zicht krijgt op kwaliteit, bereik, doorwerking en leerpunten van participatie. In de casus Mosterdhof is wel geëvalueerd, maar gemeentebreed is monitoring en leren nog beperkt structureel ingericht. Representativiteit en inclusie zijn in Westervoort zichtbaar onderdeel van beleid en werkwijzen, maar nog geen systematisch uitgewerkte praktijk. De gemeente benoemt het belang van het passend betrekken van belanghebbenden en relevante perspectieven en gebruikt instrumenten zoals publieksanalyse en impactgericht werken.
In de praktijk blijft het bereik echter wisselend. Er zijn voorbeelden van laagdrempelige en inclusieve vormen, zoals begrijpelijk taalgebruik, visuele ondersteuning, verschillende tijden en locaties, samenwerking met opbouwwerk, jongerenwerk, woningcorporaties en wijkverenigingen, en informele gesprekken in de wijk. Tegelijk ontbreken vaste normen, indicatoren en monitoring om te beoordelen of relevante groepen daadwerkelijk worden bereikt. De casus Mosterdhof laat zien dat Westervoort inwoners een sterke en sturende rol kan geven bij de ontwikkeling van hun leefomgeving. De Mosterdhof is een experimentele woonwijk uit de jaren zeventig waar na bijna vijftig jaar behoefte bestond aan een kwaliteitsslag. De aanpak leidde tot het wijkontwikkelingsplan Mooi Mosterdhof 2019– 2030, opgesteld met inwoners en partners. Inwoners organiseerden zich in de Vereniging van de Wijk “Mooi Mosterdhof”, bepaalden in belangrijke mate de agenda, werkten mee via wijktafels en wijkconferenties en hadden een centrale rol in de planvorming. Daarmee kende de participatie een hoog ambitieniveau, met elementen van co- creatie en meebeslissen. De opbrengst van de participatie in de Mosterdhof werkte zichtbaar door in de plannen. Ideeën uit de wijk zijn verwerkt in het wijkontwikkelingsplan en in de uitwerking van de openbare ruimte.
Het Voorlopig Ontwerp is na feedback uit de wijk aangepast, bij parkeeroplossingen is maatwerk opgenomen en uitvoeringsplannen voor onder meer hofjes en groen zijn samen met inwoners verfijnd. De herinrichting van de wijk is in 2023 daadwerkelijk gestart en grotendeels voltooid, met vernieuwde straten, extra groen en klimaatbestendige maatregelen. Ook had het traject sociale doorwerking doordat de inwonersorganisatie werd versterkt. Tegelijk laat de casus Mosterdhof zien dat intensieve participatie kwetsbaar is wanneer rollen, verwachtingen, communicatie, besluitvorming en escalatieafspraken niet vooraf scherp genoeg worden vastgelegd. Vooral in de uitvoeringsfase ontstond spanning over waar de invloed van inwoners eindigde en waar de formele verantwoordelijkheid van gemeente en aannemer begon. Ook leidde het lange tijdsverloop tot teleurstelling bij inwoners, kwam veel communicatie bij de wijkvereniging te liggen en bleven sommige afspraken, bijvoorbeeld over 3 onderhoud van hofjes, onvoldoende duidelijk geborgd. De casus laat daarmee zien dat een hoog participatieniveau duidelijke afspraken, goede terugkoppeling en voortdurende verwachtingsmanagement vereist.
Conclusie De hoofdconclusie van het onderzoek is dat burgerparticipatie in Westervoort duidelijk in ontwikkeling is en beschikt over een stevige beleidsmatige basis, maar nog niet voldoende is geborgd om er als raad consistent en effectief op te kunnen sturen. Westervoort heeft met het Beleidskader participatie, de participatiescan, participatieplannen, participatieladder en participatieverslagen een bruikbaar instrumentarium. Ook is de raad relatief actief betrokken, onder meer via de raadswerkgroep participatie. De belangrijkste opgave voor Westervoort ligt daarom niet in het organiseren van méér participatie, maar in het versterken van de kwaliteit, voorspelbaarheid en borging van participatie. Dat vraagt om consequente toepassing van bestaande instrumenten, duidelijkere afspraken over rollen en verantwoordelijkheden, structurele monitoring en evaluatie, betere terugkoppeling aan inwoners en meer systematisch leren van ervaringen. Juist bij intensieve trajecten zoals Mosterdhof is het belangrijk om vooraf helder te maken welke invloed inwoners hebben, waar de grenzen liggen en hoe afspraken worden vastgelegd en nagekomen. Voor Westervoort is de kernconclusie dat de gemeente een goede uitgangspositie heeft, maar dat de actieve betrokkenheid van de raad nog sterker moet worden vertaald naar structurele sturing op kwaliteit, borging en verantwoording.
Met het oog op een mogelijke toekomstige gemeente De Liemers is het daarnaast van belang dat participatie dichtbij inwoners en kernen georganiseerd blijft, zodat de afstand tussen bestuur en samenleving niet groter wordt. Aanbevelingen De rekenkamer doet een aantal aanbevelingen aan raden, colleges en organisaties van de drie gemeenten. De belangrijkste aanbevelingen zijn: • Versterk de kaderstellende rol van de raad door vooraf scherper te bepalen welke doelen je wil bereiken met participatie en hoe participatie per type traject moet worden ingevuld. • Benut de goede voorbeelden uit de andere gemeenten om de eigen participatieaanpak verder te versterken. • Maak participatie minder persoonsafhankelijk door als gemeenteraad te sturen op structurele borging in de reguliere organisatie. • Versterk de zichtbare terugkoppeling aan inwoners over wat met hun inbreng is gedaan. • Laat je structureel informeren over participatietrajecten als raad. • Gebruik de komende participatieverordening om visie, werkwijze, terugkoppeling en leren duurzaam te verbinden. • Stuur er als raad op dat participatie in de toekomstige fusiegemeente dicht bij de verschillende kernen blijft georganiseerd. • Benut in Westervoort de relatief actieve positie van de raad om sterker te sturen op borging, monitoring en verantwoording.
• Geef prioriteit aan verwachtingsmanagement vooraf en zichtbare terugkoppeling en verantwoording richting inwoners, juist bij gevoelige ruimtelijke trajecten. 4 1. Inleiding 1.1 Aanleiding Sinds 1 januari 2025 is de Wet versterking participatie op decentraal niveau in werking. De wet heeft als doel de betrokkenheid van inwoners bij het lokaal bestuur te vergroten. Gemeenten moeten actief en structureel werk maken van participatie, maar de wet schrijft niet voor hoe zij dat moeten doen. Veel gemeenten worstelen met de invulling van burgerparticipatie. Dat alles vergroot het risico op teleurstelling bij inwoners en betrokkenen bij de gemeenten. De gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort zetten al in op burgerparticipatie, zo ook rondom de besluitvorming over een mogelijke gemeentelijke fusie met elkaar en de gemeente Zevenaar. Doesburg heeft daarvoor met een Burgeradviesraad gewerkt, terwijl inwoners in Westervoort en Duiven via de ‘Toekomstbus’ mee konden denken over de koers en identiteit van een toekomstige fusiegemeente. De nieuwe gemeente De Liemers wordt in het geval van een herindeling een uitgestrekte plattelandsgemeente met meerdere kernen. Voor inwoners kan de afstand tot het gemeentebestuur daardoor groter aanvoelen. Juist dan is het belangrijk om participatie goed te organiseren.
1.2 Doel onderzoek Bovenstaande was aanleiding voor de rekenkamer Duiven, Westervoort en Doesburg om onderzoek te doen naar burgerparticipatie in de drie gemeenten. De uitkomsten van het onderzoek dienen de drie gemeenteraden concrete handvatten te geven om hun rol als kadersteller, controleur en volksvertegenwoordiger verder in te vullen. Met het oog de op de toekomstige gefuseerde gemeente Liemers wil de rekenkamer op basis van dit onderzoek daarnaast praktische aanbevelingen doen om het participatiebeleid en de uitvoering te verbeteren. De onderzoeksvraag die in dit onderzoek centraal staat is: “Hoe kunnen de gemeenteraden van Duiven, Westervoort en Doesburg op effectieve wijze sturen op burgerparticipatie, zodanig dat dit ook richting geeft aan participatie bij bestuurlijke ontwikkelingen?" 1.3 Definitie burgerparticipatie Net zoals dat er een grote verscheidenheid van motieven bestaat, bestaan er ook verschillende definities van participatie. Wij hanteren in dit rapport de volgende definitie: ‘Burgerparticipatie betreft situaties waarin de gemeente inwoners betrekt bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van beleid, plannen of projecten, zodat zij daarop invloed kunnen uitoefenen. ’1 De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) maakt onderscheid tussen burgerparticipatie en overheidsparticipatie.
Bij burgerparticipatie betrekt de gemeente inwoners bij gemeentelijke plannen of beleidsprocessen. Bij overheidsparticipatie sluit de gemeente aan bij initiatieven uit de samenleving. In dit onderzoek richten wij ons specifiek op burgerparticipatie. 1 VNG-rapport ‘Aan de slag met participatie.’ 5 1.4 Werkwijze Voor de beantwoording van de hoofdvraag van dit onderzoek hebben we een aantal deelvragen geformuleerd en een analysekader opgesteld (zie hoofdstuk 3). Om meer zicht te krijgen op de uitvoering hebben we daarnaast ook per gemeente nader onderzoek gedaan naar een casus waar uitgebreide burgerparticipatie heeft plaatsgevonden2. Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen hebben we relevante documenten bestudeerd en interviews gedaan met raadsleden, de portefeuillehouder, betrokken ambtenaren en inwoners (zie voor volledige lijst van bestudeerde documenten en geïnterviewde personen in bijlage 1). 1.5 Leeswijzer Hoofdstuk 1 vat het rapport samen. Hoofdstuk 2 schetst de aanleiding, het doel, de definitie van burgerparticipatie en de werkwijze van het onderzoek. Daarna volgen in hoofdstuk 3 de conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk 4 werkt de bevindingen uit aan de hand van de belangrijkste onderzoeksthema’s. Hoofdstuk 5 beantwoordt de onderzoeksvragen. Hoofdstuk 6 verdiept de casus Mosterdhof. De bijlagen bevatten de onderzoeksaanpak en het toetsingskader.
2 Aan de hand van de volgende drie criteria heeft de rekenkamer per gemeente 1 casus geselecteerd die aangedragen waren door de ambtelijke organisatie: 1. Het burgerparticipatie traject moet meerdere contactmomenten hebben met de burgers. Dus niet een casus waarbij er slechts een informatieavond is geweest. 2. Het moet voor de gemeente of voor de burgers een ‘spannende’ casus zijn geweest. Omdat we denken dat hier de meeste lessen en goede punten uit kunnen halen. 3. Het moet gaan om een onderwerp met voldoende breedte, zodat er niet sprake is van een kleinschalige kwestie. 6 2. Conclusies en aanbevelingen 2.1 Conclusies Uit het onderzoek blijkt dat Doesburg, Duiven en Westervoort participatie belangrijk vinden en daar in beleid, werkwijzen en praktijk invulling aan geven. Tegelijk verschilt de mate waarin participatie beleidsmatig, procedureel en juridisch is uitgewerkt. In alle drie de gemeenten is zichtbaar dat participatie wordt opgevat als aanvulling op de representatieve democratie, dat instrumenten en werkwijzen zijn ontwikkeld om participatie vorm te geven, en dat de toepassing daarvan in de praktijk nog niet overal volledig consequent of systematisch plaatsvindt. Ook blijkt in alle drie de gemeenten dat zichtbare terugkoppeling aan inwoners over wat met hun inbreng gebeurt een terugkerend aandachtspunt is.
Daarmee komen wij tot de volgende hoofdconclusie: Burgerparticipatie is in Duiven, Westervoort en Doesburg duidelijk in ontwikkeling. De mate waarin participatie formeel is vastgelegd verschilt tussen de drie gemeenten. Westervoort beschikt over een beleidskader, een vaste werkwijze en een formeel duidelijke rolverdeling tussen raad, college en ambtelijke organisatie. De belangrijkste opgave ligt in het consequent toepassen en verder verankeren van de bestaande werkwijze in de dagelijkse praktijk. Dat vraagt om een meer vanzelfsprekende inzet van instrumenten zoals de participatiescan, meer structurele monitoring en evaluatie en meer aandacht voor representativiteit en inclusie. Ook de terugkoppeling aan inwoners verdient aandacht, zodat beter zichtbaar wordt wat met hun inbreng is gedaan. Zo kan participatie daadwerkelijk van betekenis zijn voor de bestuurlijke afweging en besluitvorming. Juist dan kan participatie ook richting geven aan grotere bestuurlijke ontwikkelingen, zoals herindeling en besluitvorming in een toekomstige gemeente De Liemers. Daarbij trekken wij de volgende deelconclusies: 1. Participatie is bestuurlijk gewenst, maar nog niet voldoende geborgd in de uitvoering. De gemeente ziet participatie als belangrijk en als aanvulling op de representatieve democratie.
Tegelijk laat het onderzoek zien dat de kwaliteit en consistentie van participatie nog sterk afhangen van projectleiders, capaciteit, bestuurlijke aandacht en de mate waarin instrumenten ook daadwerkelijk worden toegepast. 2. De raad heeft op papier een duidelijke rol, maar benut zijn sturingsmogelijkheden in de praktijk nog beperkt. De raad is kaderstellend en controlerend, het initiatief voor de inrichting van participatie en de informatievoorziening daarover ligt meestal bij college, projectleiders en ambtelijke organisatie. Zij werken de participatieaanpak uit en informeren de raad daarover meestal via raadsvoorstellen. De raad vraagt aan de voorkant nog beperkt actief om informatie over doel, niveau, aanpak, bereik en terugkoppeling van participatie. Daardoor stelt de raad vooraf minder scherp kaders en wordt ook de controlerende rol achteraf moeilijker ingevuld. 3. Participatie vraagt van raadsleden dat zij enerzijds luisteren naar inwoners maar tegelijkertijd het algemeen belang dienen. Uit het onderzoek blijkt dat raadsleden participatie belangrijk vinden, omdat het helpt om belangen, zorgen, lokale kennis en weerstand zichtbaar te maken. Die informatie kan de politieke afweging versterken. Tegelijkertijd neemt participatie de rol van de raad niet over.
De raad moet ook belangen meewegen die minder zichtbaar zijn in het participatieproces, bijvoorbeeld van inwoners die niet deelnemen of van bredere maatschappelijke belangen. In de praktijk ontstaat spanning wanneer vooral direct belanghebbenden, tegenstanders of mondige groepen zich laten horen, of wanneer inwoners verwachten dat hun inbreng één-op-één wordt overgenomen. Juist daarom moet 7 vooraf duidelijk zijn wat de kaders en spelregels voor participatie zijn, en heeft de raad de verantwoordelijkheid om tot een transparante en navolgbare besluitvorming te komen. 4. Zichtbare terugkoppeling aan inwoners wat met hun inbreng gebeurt is een belangrijk verbeterpunt voor het college. Uit het onderzoek blijkt dat inwoners participatie vooral positief waarderen als zij merken dat zij serieus kunnen meedoen én kunnen terugzien wat met hun inbreng is gedaan. Tegelijk vraagt die waardering om nuance: wanneer inwoners het niet eens zijn met de uitkomst, kan hun oordeel over het participatieproces negatiever zijn. Inwoners krijgen lang niet altijd duidelijke feedback over wat met hun inbreng is gedaan. Juist het ontbreken van die laatste stap maakt participatie kwetsbaar en kan leiden tot ontevredenheid en wantrouwen bij burgers. 5. Monitoring en leren van participatie-ervaringen kan nog beter geborgd worden.
In Westervoort worden participatietrajecten geëvalueerd en worden ervaringen gebruikt om werkwijzen en instrumenten verder te ontwikkelen. Er ontbreekt echter nog een vaste werkwijze om participatietrajecten systematisch te monitoren, lessen vast te leggen en deze aantoonbaar te benutten bij volgende trajecten. Daardoor is voor de raad beperkt zichtbaar welke patronen zich voordoen, welke verbeteringen worden doorgevoerd en of de kwaliteit van participatie zich over de tijd ontwikkelt. 6. Representativiteit en inclusie zijn door de gemeente zelf als ambitie benoemd, maar het is nog geen systematisch uitgewerkte praktijk. De gemeente benoemt in beleid, werkwijzen of gesprekken dat zij niet alleen de mondige en al bekende inwoners wil bereiken, maar ook relevante doelgroepen en minder zichtbare perspectieven in beeld wil brengen. In Westervoort komt dit onder meer terug in uitgangspunten over inclusie, publieksanalyses en het passend betrekken van belanghebbenden. Tegelijk ontbreken nog duidelijke normen, vaste indicatoren of systematische monitoring om te kunnen beoordelen of relevante groepen ook werkelijk worden bereikt. 7. Participatie maakt spanningen zichtbaar, maar lost deze niet automatisch op. Het onderzoek laat zien dat participatie helpt om belangen, zorgen en weerstand eerder zichtbaar te maken.
Tegelijk blijkt dat participatie niet automatisch leidt tot draagvlak of overeenstemming. Juist daarom is helder verwachtingsmanagement en een duidelijke rol van de raad in de uiteindelijke belangenafweging essentieel. 8. Participatie vraagt om een bewuste afweging van inzet, kosten en opbrengst. Participatie kost tijd, geld en capaciteit. Uit het onderzoek blijkt dat gemeente bij grotere of complexere trajecten regelmatig externe bureaus inschakelt voor procesbegeleiding, ontwerp, communicatie of het organiseren van bijeenkomsten. Dat kan bijdragen aan kwaliteit, zorgvuldigheid en onafhankelijkheid, maar maakt participatie ook arbeidsintensief en kostbaar. Daarom is het belangrijk dat de gemeente vooraf bewust afweegt welke participatie- inzet past bij de aard, omvang en impact van een project. Niet ieder traject vraagt om dezelfde intensiteit of om externe ondersteuning. De inzet moet in verhouding staan tot de beleidsruimte, de maatschappelijke impact en de mate waarin inwoners daadwerkelijk invloed kunnen uitoefenen. Anders bestaat het risico dat participatie veel vraagt van organisatie en inwoners, zonder dat de opbrengst daarmee in verhouding staat. 9. Westervoort laat zien dat de raad participatie actief agendeert, maar moet die betrokkenheid nog vertalen naar structurele sturing.
In Westervoort is de raad zichtbaarder betrokken bij participatie dan in de andere gemeenten, onder meer via de raadswerkgroep participatie. Tegelijk ontbreekt nog een vaste werkwijze waarmee de raad periodiek inzicht krijgt in 8 hoe participatietrajecten verlopen, welke knelpunten zich voordoen, welke groepen worden bereikt en welke lessen uit evaluaties worden getrokken. Daardoor blijft de betrokkenheid van de raad deels afhankelijk van afzonderlijke trajecten en signalen uit de praktijk. De opgave ligt daarom niet in méér betrokkenheid van de raad, maar in het versterken van zijn informatiepositie. Daarmee kan de raad beter beoordelen of het participatiebeleid in de praktijk werkt en of ervaringen uit eerdere trajecten leiden tot verbetering. 2.2 Aanbevelingen Op basis van de bevindingen en conclusies formuleren wij hieronder aanbevelingen Waar dat behulpzaam is, verwijzen wij naar passende stappen uit de VNG-handreiking, zodat de aanbevelingen niet alleen richting geven, maar ook aanknopingspunten bieden voor praktische uitwerking. 1. Versterk de kaderstellende rol van de raad door vooraf scherper te bepalen welke doelen je wil bereiken met participatie en hoe participatie per type traject moet worden ingevuld.
In alle drie de gemeenten wordt participatie gezien als aanvulling op de representatieve democratie, maar in de praktijk blijkt niet altijd scherp genoeg wat inwoners wel en niet mogen verwachten, wanneer participatie verplicht of wenselijk is, welk participatieniveau wordt gekozen en hoe de uitkomsten worden meegewogen in de uiteindelijke politieke afweging. Het verdient daarom aanbeveling dat de raden, samen met het college, explicieter vastleggen welke doelen met participatie worden nagestreefd, welke mate van invloed past bij welk type onderwerp of project, en welke rol de raad daarbij zelf inneemt. Dat is extra belangrijk met het oog op bestuurlijke ontwikkelingen, zoals herindeling, waarbij de afstand tussen inwoners en bestuur groter kan worden en juist behoefte bestaat aan voorspelbare en uitlegbare participatie. VNG-handreiking: stap 1, stap 4 en stap 5. 2. Benut de goede voorbeelden uit de andere gemeenten om de eigen participatieaanpak verder te versterken. De drie gemeenten hoeven daarbij niet ieder opnieuw het wiel uit te vinden. Juist omdat zij voor vergelijkbare opgaven staan, kunnen zij leren van elkaars sterke punten. Duiven en Westervoort beschikken met het beleidskader, de participatiescan, participatieplannen en participatieverslagen over een bruikbare basis om participatie vooraf beter te doordenken en achteraf beter te verantwoorden.
Westervoort laat daarnaast met de raadswerkgroep participatie zien hoe de raad participatie actief kan agenderen en structureler in gesprek kan blijven over participatie. Doesburg laat met Hart van Beinum vooral zien dat het waardevol is om voor de gemeenteraad een aparte, besloten bijeenkomst te organiseren, waarin het algemeen belang wordt toegelicht aan de gemeenteraad, naast het participatie belang en de uitkomsten daarvan. Dat hielp de raad om gevoel te krijgen bij de belangen en zorgen van inwoners, zonder de uiteindelijke bestuurlijke afweging uit handen te geven. We bevelen de gemeenten daarom aan deze voorbeelden expliciet te benutten bij de verdere uitwerking van beleid, werkwijzen en de participatieverordening, zodat de toekomstige aanpak niet alleen aansluit bij wettelijke eisen, maar ook voortbouwt op wat in de praktijk al werkt. VNG-handreiking: stap 5, stap 6, stap 7 en stap 8. 3. Maak participatie minder persoonsafhankelijk door als gemeenteraad te sturen op structurele borging in de reguliere organisatie. Vraag het college om participatie zodanig in de reguliere werkwijze van de gemeentelijke organisatie te verankeren dat de kwaliteit ervan niet afhankelijk is van individuele projectleiders, ambtelijke ervaring, beschikbare capaciteit of bestuurlijke aandacht. Stel daarbij als raad duidelijke verwachtingen aan de wijze waarop participatie wordt georganiseerd.
Vraag het college periodiek inzichtelijk te maken hoe deze borging in de organisatie vorm krijgt en waar zich in de uitvoering nog knelpunten voordoen. VNG-handreiking: stap 5. 9 4. Versterk de zichtbare terugkoppeling aan inwoners over wat er met hun inbreng is gedaan. In alle drie de gemeenten blijkt dat juist de laatste stap van participatie vaak bepalend is voor het vertrouwen van inwoners: niet alleen of zij konden meedoen, maar vooral of zij kunnen herkennen wat met hun inbreng is gebeurd. Het verdient daarom aanbeveling om per traject systematisch vast te leggen welke input is opgehaald, hoe deze is gewogen, wat daarmee wel en niet is gedaan en waarom. Die informatie moet niet alleen intern beschikbaar zijn, maar ook actief en begrijpelijk worden teruggekoppeld aan deelnemers en andere betrokken inwoners. De raad kan hierin een belangrijke rol spelen door vooraf duidelijke kaders te stellen aan de wijze waarop over participatie wordt gerapporteerd en door bij besluitvorming expliciet te vragen hoe de inbreng van inwoners is meegewogen. Daarmee wordt voor de raad beter controleerbaar of participatie zorgvuldig is uitgevoerd en of inwoners voldoende inzicht hebben gekregen in wat er met hun bijdrage is gedaan. Ook bij een goede terugkoppeling kunnen inwoners ontevreden blijven wanneer hun wensen niet zijn overgenomen.
Juist daarom is het van belang dat helder wordt uitgelegd welke afwegingen zijn gemaakt. Dat maakt participatie transparanter en kan bijdragen aan vertrouwen in het proces, ook wanneer de uitkomst niet overeenkomt met de voorkeur van alle deelnemers. VNG-handreiking: stap 5, in het bijzonder het onderdeel CLEAR-model/Responded to. 5. Laat je structureel informeren over participatietrajecten als raad. In geen van de drie gemeenten is op dit moment sprake van een volledig uitgewerkte en structureel geborgde leer- en monitoringscyclus. Evaluatie vindt wel plaats, maar nog te vaak projectmatig, casusgericht of afhankelijk van initiatief van betrokken medewerkers. Het verdient daarom aanbeveling om gemeentebreed af te spreken welke informatie periodiek wordt verzameld over participatietrajecten, welke indicatoren relevant zijn voor kwaliteit en bereik, hoe leerpunten worden vastgelegd en hoe de raad daarover periodiek wordt geïnformeerd. Op die manier kan de raad niet alleen sturen op het bestaan van participatie, maar ook op de kwaliteit, ontwikkeling en doorwerking ervan. VNG-handreiking: stap 6. 6. Gebruik de komende participatieverordening om visie, werkwijze, terugkoppeling en leren duurzaam te verbinden. Zie de komende participatieverordening niet alleen als een wettelijke verplichting, maar ook als een kans om participatie sterker en consistenter te borgen.
Het verdient aanbeveling om die verordening nadrukkelijk te baseren op de lessen uit de praktijk en daarin niet alleen formele verplichtingen op te nemen, maar ook aandacht te geven aan rollen, processtappen, terugkoppeling, evaluatie en de positie van de raad. Voor bestuurlijke ontwikkelingen in een mogelijke toekomstige gemeente De Liemers is dat van extra belang: juist dan is behoefte aan een herkenbare, uitlegbare en gedeelde participatieaanpak over gemeentegrenzen heen. VNG-handreiking: stap 8, in samenhang met stap 5 en stap 6. 7. Stuur er als raad op dat participatie in de toekomstige fusiegemeente dicht bij de verschillende kernen blijft georganiseerd. De vorming van een grotere gemeente kan meer ambtelijke capaciteit en professionaliteit opleveren voor participatieprocessen wat een positieve ontwikkeling kan zijn. Maar het brengt ook het risico met zich mee dat de afstand tussen inwoners en bestuur groter wordt. Juist daarom is het belangrijk dat participatie in de toekomstige gemeente De Liemers niet alleen centraal wordt georganiseerd, maar zichtbaar en laagdrempelig aanwezig blijft in de verschillende kernen. We bevelen aan om inwoners actief op te zoeken in hun eigen dorp, wijk of buurt, bijvoorbeeld met mobiele en informele vormen zoals de eerder ingezette Toekomstbus, dorpsgesprekken of tijdelijke spreekpunten op locatie.
Daarmee wordt voorkomen dat inwoners naar één centrale plek moeten komen en blijft de korte afstand tot inwoners ook na de fusie herkenbaar. De raad kan dit inbrengen in de voorbereidende besluiten voor de fusie. 10 8. Benut in Westervoort de relatief actieve positie van de raad om sterker te sturen op borging, monitoring en verantwoording. Westervoort valt op doordat de raad zichtbaarder betrokken is bij participatie dan in de andere gemeenten, onder meer via de raadswerkgroep participatie. We bevelen aan om die actieve positie gerichter te benutten door afspraken te maken over welke informatie de raad periodiek ontvangt over participatietrajecten, hoe leerpunten worden vastgelegd, wanneer de participatiescan onderdeel moet zijn van bestuurlijke stukken en hoe de raad structureel kan volgen of participatie daadwerkelijk volgens de afgesproken werkwijze plaatsvindt. Daarmee kan de raad zijn relatief sterke positie vertalen in meer consistente sturing op kwaliteit. VNG-handreiking: stap 1, stap 5 en stap 6. 9. Geef prioriteit aan verwachtingsmanagement vooraf en zichtbare terugkoppeling en verantwoording richting inwoners, juist bij gevoelige ruimtelijke trajecten. Op het punt van verwachtingsmanagement vooraf, terugkoppeling, ervaren invloed en vertrouwen is nog winst te behalen.
We bevelen aan om expliciet en publiekelijk inzichtelijk te maken welke inbreng is opgehaald, hoe deze is verwerkt en waarom bepaalde keuzes wel of niet zijn overgenomen. Daarmee kan worden voorkomen dat intensieve participatie alsnog door inwoners als onvoldoende eerlijk of betekenisvol wordt ervaren. VNG-handreiking: stap 5, in het bijzonder het onderdeel CLEAR- model/Responded to. 11 3. Bevindingen 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk zetten we de bevindingen uiteen volgens de thema’s uit de onderzoeksvragen. De volgende onderwerpen komen aan bod: • Wettelijke verplichting voor gemeenten • Definitie van participatie • Visie op participatieve vs. representatieve democratie • Beleidskader en juridische verankering • Van visie naar uitvoering • Rolverdeling en sturing • Monitoring, evaluatie en leren • Representativiteit en inclusie • Ervaringen van inwoners 3.2 Wettelijke verplichting voor gemeenten De wettelijke ondergrens voor participatie bestaat uit de mogelijkheid voor inwoners om inspraak te leveren op gemeentelijk beleid. Op grond van de Gemeentewet zijn gemeenten verplicht een inspraakverordening vast te stellen. Daarmee borgen zij dat zij inwoners betrekken bij de voorbereiding van beleid en dat zij hun zienswijze schriftelijk of mondeling kenbaar kunnen maken.
Met de inwerkingtreding van de Wet versterking participatie op decentraal niveau per 1 januari 2025 is deze basis verbreed. De wet beoogt de betrokkenheid van inwoners bij het lokaal bestuur te vergroten. De wet verplicht gemeenten om actief en structureel invulling te geven aan participatie, zonder dat de wet voorschrijft hoe zij dit precies moet organiseren. Gemeenten hebben tot 1 januari 2027 de tijd om een participatieverordening vast te stellen. Deze participatieverordening komt in plaats van de inspraakverordening die gemeenten nu hebben. De verordening moet betrekking hebben op participatie bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid. De gemeenteraad stelt daarbij de kaders vast en maakt keuzes over de mate van participatie in de verschillende fasen van het beleidsproces. Sectorale verplichtingen ten aanzien van participatie Naast deze algemene wettelijke verplichtingen bevatten verschillende sectorale wetten specifieke bepalingen over participatie. Sinds 2024 is de Omgevingswet van kracht. Binnen deze wet vormt participatie een belangrijk uitgangspunt bij ruimtelijke besluiten. Gemeenten hebben daarbij een motiveringsplicht: zij moeten vastleggen en onderbouwen hoe participatie is vormgegeven.
Bij de kerninstrumenten van de Omgevingswet, de omgevingsvisie, het omgevingsplan en omgevingsprogramma’s, dienen gemeenten participatie te organiseren en te verantwoorden. Ook bij initiatieven van derden stimuleert de gemeente participatie. Binnen het sociaal domein zijn gemeenten op grond van onder meer de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet verplicht om cliënt- en burgerparticipatie te organiseren en te borgen. 12 3.3 Definitie van participatie In Westervoort is in het Beleidskader participatie (2023) vastgelegd dat participatie wordt gezien als: […] de verbinding tussen gemeente en inwoners over een plan of onderwerp, waarbij de invloed van beide partijen kan variëren van informeren tot samenwerken. 3.4 Visie op participatieve vs. representatieve democratie Een belangrijk punt bij participatie is hoe deze zich verhoudt tot de representatieve democratie. De VNG benadrukt in de handreiking participatie dat participatie de democratische besluitvorming kan versterken, maar niet vervangt. De verhouding wordt daarin als volgt toegelicht: “De representatieve democratie blijft leidend, de gemeenteraad houdt daarmee de beslissingsmacht. Participatie komt daar bovenop en geeft inwoners invloed, maar geen formele zeggenschap. De raad moet bovendien zelf kaders stellen: wanneer participatie plaatsvindt, met welk doel en met hoeveel invloed.
Inwoners moeten vooraf weten wat hun rol is en wat er met hun inbreng gebeurt.” Westervoort sluit hier in grote lijnen op aan. Westervoort legt deze verhouding tussen participatieve en representatieve democratie expliciet vast in de beleidskaders van participatie. Zij definiëren participatie als een proces waarin inwoners invloed hebben, variërend van informeren tot samenwerken. Tegelijk blijft de gemeente verantwoordelijk voor de uiteindelijke afweging en besluitvorming. De raad stelt kaders en participatie wordt vormgegeven binnen die bestuurlijke verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld door het werken met participatieladders en het verplicht stellen van participatieplannen bij grotere projecten. Verschillende perspectieven Uit de gesprekken blijkt dat burgerparticipatie in de drie gemeenten (dus ook in de andere onderzochte gemeenten Doesburg en Duiven) vooral wordt gezien als aanvulling op de representatieve democratie. Wel verschillen de accenten per type gesprekspartner. Griffiers en raadsleden kijken vooral vanuit de positie van de raad. Zij benadrukken dat participatie alleen meerwaarde heeft als zij de raad helpt bij de afweging van belangen en het dienen van het algemeen belang.
Tegelijk waarschuwen zij dat participatie de raad onder druk zet wanneer vooral mondige groepen deelnemen, andere inwoners buiten beeld blijven en de raad pas laat zicht krijgt op proces en opbrengsten. Wethouders, participatiemedewerkers en projectleiders benaderen participatie vaker vanuit het proces. Zij leggen meer nadruk op het vroegtijdig ophalen van kennis en signalen uit de samenleving, op duidelijke verwachtingen en op goede communicatie en terugkoppeling. Participatie heeft dus democratische meerwaarde als vooraf helder is wat het doel, niveau en bereik van participatie is, hoe de uitkomsten worden teruggekoppeld, en op welke manier de raad deze input betrekt in zijn uiteindelijke afweging van het algemeen belang. 3.5 Beleidskader en juridische verankering In deze paragraaf beschrijven we hoe participatie in beleid is vastgelegd en of er al een participatieverordening is opgesteld die per 1 januari 2027 verplicht is om te hebben. Westervoort beschikt over een Beleidskader participatie (2023). De inhoud en systematiek komen sterk overeen met Duiven, wat verklaarbaar is vanuit de gezamenlijke ambtelijke organisatie 1Stroom. Het beleidskader is bedoeld om een gemeenschappelijk beeld van participatie te creëren, een eenduidige werkwijze in participatieprocessen te bevorderen en participatie beter te borgen in de organisatie.
Het kader is bovendien algemeen van toepassing op 13 participatieprocessen in zowel Westervoort als Duiven en vormt daarmee het overkoepelende kader. Aanvullend participatiebeleid per domein kan daarop voortbouwen, maar het algemene kader blijft richtinggevend. Bij burgerparticipatie bepaalt de gemeente vooraf hoe inwoners invloed kunnen uitoefenen op beleid, plannen of projecten. Daarbij werkt de gemeente met een vaste systematiek: analyse van omgeving en impact, bepalen van de mate van invloed, vastleggen van afspraken in een participatieplan, uitvoering, evaluatie en verslaglegging. De raad heeft daarbij een kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol. Bij thema’s met zeer grote maatschappelijke impact stelt de raad vooraf het participatieplan vast. In Westervoort is de relatie met wetgeving nog verder uitgewerkt. Het algemene beleidskader verwijst naar de Omgevingswet, waarin participatie bij ruimtelijke plannen en besluiten een belangrijke plaats inneemt. Voor de omgevingsvisie, omgevingsprogramma’s en het omgevingsplan moet de gemeente motiveren hoe zij invulling heeft gegeven aan het eigen participatiebeleid. Bij omgevingsvergunningen moet de initiatiefnemer aangeven of participatie heeft plaatsgevonden. Daarnaast heeft de raad in bepaalde categorieën buitenplanse omgevingsplanactiviteiten participatie verplicht gesteld.
Westervoort kent daarnaast al een vorm van juridische verankering in het sociaal domein via de Verordening Cliënt & Burgerparticipatie Sociaal Domein Westervoort (2020). Participatieverordening In Westervoort moet de lopende evaluatie van participatietrajecten input leveren voor verdere beleidsaanpassing en de ontwikkeling van een participatieverordening. 3.6 Van visie naar uitvoering In deze paragraaf beschrijven we hoe de ambities zijn vertaald naar de uitvoering en welke werkwijze en instrumenten de gemeente daarbij inzet. De drie gemeenten gebruiken uiteenlopende participatievormen, van informatiebijeenkomsten, enquêtes en straatgesprekken tot projectgroepen, themagroepen, ontwerpsessies en online participatie. In Westervoort werken medewerkers met een participatiescan, die aan het begin van trajecten hen helpt te bepalen welk niveau van participatie passend is en hoe zij dit in het verdere proces moeten uitwerken. Daarmee heeft participatie een vaste plaats in college- en raadsvoorstellen, waardoor de toepassing ervan bestuurlijk zichtbaar en bespreekbaar wordt gemaakt. De organisatorische inbedding is dus aanwezig, maar uit gesprekken blijkt dat de participatiescan nog niet altijd daadwerkelijk wordt toegepast. Binnen 1Stroom is burgerparticipatie voor Duiven en Westervoort belegd bij een klein team van participatiespecialisten dat voor beide gemeenten gezamenlijk werkt.
Deze medewerkers zijn domeinoverstijgend georganiseerd en verdeeld over verschillende beleidsvelden. Hun rol is vooral adviserend en ondersteunend: meestal is een inhoudelijk ambtenaar of projectleider het eerste aanspreekpunt en verantwoordelijk voor het participatietraject, terwijl participatiemedewerkers helpen met methodiek, procesinrichting en begeleiding. Participatie en communicatie worden daarbij steeds nadrukkelijker in samenhang georganiseerd. In Westervoort is sprake van een relatief gestructureerde participatieaanpak. Beide gemeenten werken met vergelijkbare instrumenten, maar de toepassing en uitwerking daarvan verschillen in de praktijk. 14 Uit de casussen In de onderzochte participatiecasussen, zowel voor Westervoort als Duiven en Doesburg, speelden externe bureaus of adviseurs regelmatig een belangrijke rol bij de inrichting en begeleiding van het participatieproces. Dat geldt vooral bij grotere of complexere trajecten. Externe ondersteuning draagt bij aan capaciteit, procesvaardigheid en soms ook aan een meer onafhankelijke positie in het gesprek met inwoners. Tegelijk laat dit zien dat de kwaliteit en intensiteit van participatie in de praktijk mede afhankelijk zijn van beschikbare middelen en externe expertise.
Gesprekspartners benadrukken daarnaast dat participatie in de praktijk nog sterk varieert per project en dat de instrumenten nog niet overal als vanzelfsprekend onderdeel van het werkproces zijn ingebed. De kwaliteit van de uitvoering hangt ook hier in belangrijke mate af van de betrokkenheid, ervaring en communicatieve vaardigheden van projectleiders en ambtenaren. Daarbij noemen geïnterviewden dat terughoudendheid van medewerkers, beperkte routine en het niet altijd tijdig inschakelen van participatieadviseurs maken dat de toepassing in de praktijk nog wisselend is. Voor inwoners, maar ook voor raadsleden is het niet altijd duidelijk waarom voor het ene (ruimtelijke) project uitgebreide participatie plaats vindt en bij het andere project helemaal niet. 3.7 Rolverdeling en sturing In deze paragraaf beschrijven we de rolverdeling tussen raad, college, ambtelijke organisatie en inwoners. Daarbij maken we onderscheid tussen de formele rolverdeling zoals die in de stukken is vastgelegd en de feitelijke rolverdeling zoals die uit de gesprekken naar voren komt. Rolverdeling binnen de gemeente Westervoort In Westervoort is de formele rolverdeling op papier duidelijk.
Het college en de portefeuillehouder zijn bestuurlijk verantwoordelijk, ambtenaren organiseren en begeleiden de uitvoering, en de raad houdt toezicht en controleert mede aan de hand van het participatiebeleid en de participatiescan waarover altijd iets in het raadsvoorstel opgenomen moet zijn. In de praktijk blijft de uitvoering echter sterk afhankelijk van individuele medewerkers en projectleiders. Tegelijk valt op dat de raad in Westervoort actiever georganiseerd lijkt dan in de andere gemeenten. Zo is er een raadswerkgroep participatie actief, die samen met college en ambtenaren zoekt naar manieren om inwoners beter te betrekken en daarbij ook kritische vragen stelt. Daarmee is de raad in Westervoort zichtbaarder in het participatiedossier dan in de andere twee gemeenten. Rol en invloed van inwoners in Westervoort Afhankelijk van welke participatietrede de gemeente kiest voor een project hebben inwoners meer of minder invloed. In Westervoort is sprake van een patroon van lage algemene betrokkenheid, gecombineerd met wantrouwen als trajecten gesloten of weinig open worden ingericht. Daarnaast blijkt uit de casus Mosterdhof dat inwoners juist heel actief kunnen zijn als het initiatief echt bij hen ligt. Westervoort laat dus zowel lage betrokkenheid als sterk burgerinitiatief zien.
Frustratie onder inwoners ontstaat vooral wanneer participatie beperkt, weinig transparant of te veel informatief blijft. Rol private partijen In alle drie de onderzochte gemeenten komt in de gesprekken terug dat private partijen, zoals supermarkten, ondernemers en projectontwikkelaars, bij grote ruimtelijke projecten als woningbouw of herinrichting van centra in sommige trajecten een belangrijke rol spelen. De gemeente is voor de haalbaarheid van projecten soms mede 15 afhankelijk van hun medewerking of financiering. Daardoor ervaren inwoners participatie geregeld als een proces waarin de belangrijkste keuzes al zijn gemaakt voorafgaand aan het participatieproces of waarin de belangen van deze private partijen uiteindelijk zwaarder wegen dan die van inwoners. 3.8 Monitoring, evaluatie en leren Deze paragraaf beschrijft hoe participatietrajecten worden geëvalueerd, gemonitord en benut om van te leren. 1Stroom werkt voor zowel Duiven als Westervoort aan een lerende aanpak: ervaringen uit trajecten gebruikt de ambtelijke organisatie om werkwijzen aan te scherpen en instrumenten verder te ontwikkelen. Tegelijk is die leerpraktijk nog in ontwikkeling. De praktijk van participatie hangt nog af van projectleiders, beschikbare capaciteit en de mate waarin participatieadviseurs tijdig worden betrokken.
Instrumenten zoals de participatiescan en impactmatrix helpen vooral aan de voorkant. Een vaste leer- en monitoringscyclus achteraf is nog beperkt uitgewerkt. De raad heeft vooral een kaderstellende en informerende rol en is bij grotere trajecten betrokken, maar speelt in evaluatie en leren nog geen actieve sturende rol. In de casus de Mosterdhof is er geëvalueerd, maar er is nog minder een samenhangend en structureel systeem van monitoring, evaluatie en leren binnen de gemeenten. Op dit moment evalueert 1Stroom het participatiebeleid, hiervoor halen ze zowel binnen als buiten de gemeente input op. Met de input daarvan willen ze eind van het jaar tot een participatieverordening komen. De raad in Westervoort is relatief kritisch en agenderend, onder meer via de raadswerkgroep participatie en aandacht voor betere borging. Die rol wordt echter nog niet volledig benut om structureel te sturen op monitoring en evaluatie. 3.9 Representativiteit en inclusie Representativiteit betekent bij participatie niet dat deelnemers een perfecte afspiegeling van de bevolking moeten vormen. Belangrijker is dat gemeenten vooraf nadenken over welke belanghebbenden, doelgroepen en perspectieven relevant zijn voor een onderwerp, en hoe zij deze zo goed mogelijk betrekken. Dat vraagt om bewuste keuzes in doelgroepbepaling, werkvormen, communicatie, ondersteuning en terugkoppeling.
Het accent ligt daarbij niet alleen op aantallen, maar vooral op de vraag of relevante stemmen voldoende in beeld zijn, inclusief groepen die minder makkelijk deelnemen. Tegen die achtergrond is representativiteit vooral een kwestie van zorgvuldige afweging, transparantie en verantwoording, en minder van het halen van een vaste norm of een exact percentage deelnemers. Een terugkerend beeld uit de gesprekken is dat tegenstanders van plannen zich vaak nadrukkelijker laten horen dan voorstanders. Daardoor ontstaat gemakkelijk het beeld dat er weinig draagvlak is, terwijl de voorstanders vaak minder zichtbaar blijft. Dit vergroot de druk op participatieprocessen en maakt het voor raad en ambtelijke organisatie lastiger om het algemeen belang zichtbaar te blijven wegen. Westervoort laat in beleid en uitvoeringsinstrumenten zien dat de gemeente representativiteit en inclusie belangrijk vindt. In de uitgangspunten noemt de gemeente dat belanghebbenden op een passende manier betrokken moeten worden en dat participatie moet aansluiten bij de leefwereld van inwoners. Instrumenten zoals de participatiescan, publieksanalyse en een meer impactgerichte werkwijze ondersteunen dat. Ook hier ligt het accent vooral op het bewust betrekken van relevante groepen en perspectieven, en minder op het voldoen aan een vooraf vastgestelde norm.
16 In de praktijk is het bereik van verschillende doelgroepen echter nog wisselend. Uit de stukken blijkt dat algemene betrokkenheid vaak laag is en dat het lastig blijft om ook inwoners buiten directe projectgebieden of minder mondige groepen te bereiken. Tegelijk zijn er voorbeelden van meer inclusieve benadering, zoals begrijpelijker taalgebruik, meertaligheid, visuele ondersteuning, verschillende tijden en locaties, en samenwerking met opbouwwerk, jongerenwerk, woningcorporaties en wijkverenigingen. Ook initiatieven als de Toekomstbus en informele gesprekken in de wijk zet de gemeente in om drempels te verlagen voor inwoners om te participeren. Daar staat tegenover dat in sommige trajecten, juist kritiek bestaat op een beperkte en weinig open participatieopzet. Inclusiviteit is daarmee nog in ontwikkeling: er is duidelijk bewustzijn en politieke aandacht, maar nog geen structurele aanpak of monitoring om te borgen dat participatie daadwerkelijk representatief is. De raad speelt hierin een relatief actieve en kritische rol, maar stuurt nog niet systematisch op concrete doelen of resultaten. 3.10 Ervaringen vanuit inwoners In meerdere gesprekken komt naar voren dat inwoners participatie soms ervaren als een proces waarin belangrijke keuzes al grotendeels vastliggen en dat dat aan de voorkant niet duidelijk is.
Dat gevoel wordt versterkt wanneer de invloed van private partijen, ontwikkelaars of financiële randvoorwaarden groot is, maar voor inwoners minder zichtbaar blijft. In zulke situaties ontstaat al snel het beeld van schijnparticipatie: inwoners mogen wel reageren, maar hebben niet het gevoel dat zij wezenlijk invloed hebben op de kern van het plan. Inwoners zijn vooral positief over participatie wanneer zij daadwerkelijk merken dat zij kunnen meedoen, serieus worden uitgenodigd en passende vormen krijgen om hun stem te laten horen. Tegelijk blijkt in alle drie de gemeenten dat juist de laatste stap vaak het meest bepalend is voor de uiteindelijke waardering van het proces. Namelijk de zichtbare terugkoppeling en een herkenbare verwerking van inbreng. Waar die ontbreekt of onvoldoende expliciet is, kan ook een intensief of zorgvuldig ingericht traject alsnog leiden tot twijfel, frustratie of afnemend vertrouwen. Daarmee benadrukken de ervaringen van inwoners dat participatie niet alleen draait om het organiseren van momenten van inspraak, maar vooral om de kwaliteit van de relatie tussen overheid en inwoners gedurende het hele proces. 17 4. Casuïstiek In dit hoofdstuk beschrijven we een casus waar we nader onderzoek naar hebben gedaan en waarover we ook met een aantal inwoners in gesprek zijn gegaan die betrokken waren.
We schetsen eerst kort de context en aanleiding voor de participatie, vervolgens het doel en de ambitie, de participatie opzet, rollen en verantwoordelijkheden, de uitvoering van het proces, bereik en representativiteit, ervaringen van deelnemers (volgens het CLEAR-model3), resultaten en doorwerking, evaluatie en leerpunten en tot slot knelpunten en spanningen. Mosterdhof, Westervoort 4.1 Context en aanleiding De Mosterdhof in Westervoort is een eind jaren ’70 gebouwde experimentele woonwijk die na bijna 50 jaar haar glans had verloren. De allereerste aanleiding was dat de riolering van de wijk moest worden aangepakt. De riolering bleek in orde en toen was er veel geld beschikbaar. De Vereniging van de Wijk Mooi Mosterdhof en inwoners drongen aan op een kwaliteitsslag, wat resulteerde in gemeentelijke aandacht: de gemeenteraad benoemde de integrale wijkaanpak Mosterdhof expliciet als doel in de begroting 2019-2022. Dit leidde tot het opstellen van het wijkontwikkelingsplan Mooi Mosterdhof 2019– 2030 samen met inwoners en partners. De aanpak kreeg extra stimulans doordat de Mosterdhof werd geselecteerd voor de landelijke ontwerpprijsvraag Panorama Lokaal – een kans om met vernieuwende ontwerpen de wijk toekomstbestendig te maken. De impact op de omgeving was hoog, aangezien de herontwikkeling de hele wijk omvatte (circa 280 woningen en de gehele openbare ruimte).
4.2 Doel en ambitie van participatie In deze casus was het participatiedoel om wijkinwoners een centrale, sturende rol te geven bij het vernieuwen van hun leefomgeving. Dit sluit aan bij de ambitie van de gemeente tot actieve burgerbetrokkenheid: de gemeente trad in eerste instantie op als facilitator en deelnemer en liet inwoners zoveel mogelijk de agenda bepalen. De raad wilde via samenwerking met inwoners een aantrekkelijke, toekomstbestendige wijk realiseren. Het beoogde participatieniveau was hoog (co-creatie/meebeslissen): inwoners bepaalden de agenda en waren medeverantwoordelijk voor resultaten. 4.3 Participatieopzet De participatie is vormgegeven via een reeks brede bijeenkomsten en werksessies voor het wijkplan. Vanaf november 2018 kwamen inwoners, gemeente en andere partijen samen in een startbijeenkomst, gevolgd door drie 3 Het CLEAR-model weegt participatie-instrumenten op basis van vijf onderwerpen. Can do: hebben de inwoners de juiste bronnen, kennis en capaciteiten om te participeren? Like to: willen inwoners participeren? Enabled to: krijgen de inwoners ook de kans en de ondersteuning om te participeren? Asked to: worden de inwoners ook gevraagd en gemobiliseerd om mee te doen? Responded to: zijn de resultaten van participatie zichtbaar? Krijgen de inwoners ook een terugkoppeling over hun input?
werksessies in jan–mrt 2019. Vervolgens werkten inwoners in vier thematische wijktafels (o.a. Fris en fruitig, Wijk uit zijn schulp) aan acties, met regelmatige wijkconferenties ter terugkoppeling. In latere fases bestonden de participatievormen uit zowel | fysieke informatiemarkten (bijvoorbeeld inzake het definitief ontwerp in juli 2022) als digitale | bijeenkomsten | tijdens | de | coronaperiode. | Daarnaast | hield | de | gemeente | inwoners | via | maandelijkse wijkkranten/nieuwsbrieven en een projectwebsite continu op de hoo | gte en nodigde hen uit om mee te doen. 4.4 Rollen en verantwoordelijkheden De gemeenteraad stelde het kader en de ambitie vast en maakte middelen vrij voor de wijkaanpak, maar hield afstand in de uitvoeringsfase. De raad waarborgde via begrotingsdoelen dat Mosterdhof prioriteit kreeg. Het college van B&W trad op als opdrachtgever en stimulator. De betrokken wethouder fungeerde als politiek boegbeeld en nam de investering serieus met inzet van een projectleider en een onafhankelijke aanjager uit de wijk. De ambtelijke organisatie leverde praktische ondersteuning en expertise. Een projectleider begeleidde het uitvoeringsprogramma en ambtenaren namen als deelnemers deel aan sessies om plannen technisch en financieel te toetsen. Ook werd een onafhankelijke pr | ocesbegeleider ingezet om communicatie en voortgang te bewaken.
Daarnaast schoven beleidsafdelingen aan en de subsidie coördinator. Inwoners/stakeholders: de inwoners zelf stonden centraal en namen het initiatief in handen. Zij richtten in 2020 de Vereniging van de Wijk “Mooi Mosterdhof” op om alle Mosterdhoffers | te verenigen en samen “actief in de weer” te gaan voor de wijk. Deze inwonersgroep bepaalde de inhoud van het wijkplan, organiseerde zich rond de wijktafels en voerde samen acties uit, in nauwe samenwerking met partners als woningcorporatie Vivare en het | waterschap. Andere stakeholders (provincie, waterschap, etc.) werden in een wijkcoalitie betrokken bij de uitvoering vanaf 2021, maar inwoners behielden een duidelijke voortrekkersrol bij plannen en initiatieven. 4.5 Uitvoering van het proces Het participatietraject verliep in fasen. Initiatie/planvorming (2018 | –2019): Start met een open wijkbijeenkomst (nov 2018), gevolgd door drie werksessies waarin inwoners samen met professionals de ambities, het “verhaal” van de wijk en concrete acties formuleerden. Deze fase leidde in april 2019 tot het wijkontwikkelingsplan Mooi | Mosterdhof 2030, gedragen door de gemeenschap. Ontwerp en planuitwerking (2019 | –2021): Begin 2020 participeerde de wijk in de Panorama Lokaal | ontwerpprijsvraag | – | drie | ontwerpteams | maakten | toekomstvisies, | waaruit | een winnend ontwerp (“kookboek”) werd gekozen.
In de coronaperiode 2020 | –2021 ging de uitwerking door: er werd een wijkcoalitie gev | ormd van inwonersvereniging, gemeente en partners die samen een uitvoeringsprogramma opstelden (voorjaar 2021). | Belangrijke participatiemomenten | waren | o.a. | (digitale) | werkconferenties | in | november | 2020 | en november 2021 om ondanks COVID toch inwonersinput op plannen te krijgen. Uitvoering | fysieke | herinrichting | (2022 | –2023): | Naarmate | plannen | concreter | werden, organiseerde men informatiemarkten en inloopavonden (bijv. in juli 2022 voor het Definitief Ontwerp openbare ruimte en juni 2023 voorafgaand aan de werkzaamheden). De daadwerkelijke herinrichting van straten en groen startte juni 2023 onder begeleiding van | aannemer NTP, waarbij inwoners via de BouwApp en nieuwsbrieven op de hoogte bleven. 18 Belangrijkste participatiemomenten: | brede wijkconferenties (zoals 12 sept 2019 en 15 jan 2020) trokken veel inwoners, en informele events zoals een wijkontbijt op de dijk (sept 2021, >100 inwoners) versterkten de saamhorigheid. De mate van betrokkenheid was hoog bij een kern van actieve inw | oners (het wijkbestuur vergaderde bijvoorbeeld wekelijks tijdens de uitvoering). Tegelijk bleef een deel van de wijk passief; tijdens de lange voorbereiding klonk soms gemor dat “er niets gebeurde ondanks alle beloftes”.
De COVID-pandemie dwong tot aanpassingen (fysieke bijeenkomsten moesten plaatsmaken voor online sessies in 2020–2021), wat de helderheid van afspraken en | het momentum benadeelde. Ook personele wisselingen (halverwege nam een andere projectmanager het over) | leidden tot communicatiestrubbelingen tussen gemeente en inwonersvereniging. Desondanks wist men, met enige vertraging, het participatieproces gaande te houden tot en met de start van de uitvoering. 4.6 Bereik en representativiteit Aan het participatieproces deden inwoners mee uit diverse groepen, maar vooral eigenaar | -inwoners en betrokken huurders die zich aansloten bij de wijktafels en de vereniging. Op bijeenkomsten verschenen jong en oud, bestaande inwoners en nieuwkomers | – bijvoorbeeld trok het wijkontbijt in 2021 meer dan 100 inwoners van alle leeftijden. Toch wordt in evaluatie aangegeven dat de inbreng breder had gekund. Naast het actieve bestuur had men graag meer “gewone” inwoners betrokken gezien. Met name sommige minder ac | tieve of moeilijk bereikbare groepen (zoals inwoners die zich niet hadden aangesloten) bleven relatief ondervertegenwoordigd. Er is geprobeerd de hele wijk te bereiken via openbare uitnodigingen, huis | -aan-huis nieuwsbrieven en laagdrempelige activiteiten.