20231218-rv-vaststellen-bestemmingsplan-de-clossei-bijlage-16-archeologisch-pve

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Programma van Eisen Locatie

De Clossei

Projectnaam

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven, De Clossei Westervoort

Plaats binnen archeologisch proces: x

IVO – Proefsleuven (IVO-P)

0 IVO – Overig (IVO-O) 0 Opgraven 0 IVO-P variant Archeologische begeleiding 0 Opgraven variant Archeologische begeleiding Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Auteur (senior KNA-archeoloog)

Hans Oude Rengerink, Laagland archeologie

13-12-

B.V. Virulyweg 21F-G

2022

paraaf

7602 RG Almelo controle/goedkeuring

Hans Oude Rengerink

(Senior KNA-archeoloog)

Virulyweg 21F-G

13-12-22

7602 RG Almelo 06 49 88 34 03 hans.ouderengerink@laaglandarcheologie.nl Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

datum

paraaf

Datum

paraaf

Gemeente Westervoort de heer O. Eurlings Koning Willem-Alexanderplein 1 6921 ES Duiven Goedkeuring bevoegde overheid Naam, adres, telefoon, e-mail X Gemeente

Gemeente Westervoort

0 Provincie

Koning Willem-Alexanderplein 1

0 Rijk

6921 ES Duiven De gemeente wordt hierin

0 Overig

vertegenwoordigd door: Dhr. M. Defilet (Regio Arnhem)

Kennisgeving Depot Naam, adres, telefoon, e-mail Depot

Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Gelderland pdb@museumhetvalkhof.nl

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied _______________________________ 4 2 Aanleiding en motivering van het onderzoek _______________________________ 4 2.1 2.2 2.3

Aanleiding ______________________________________________________ 5 Motivering ______________________________________________________ 5 Doelstelling _____________________________________________________ 5

3 Eerder uitgevoerd onderzoek ___________________________________________ 6 4 Archeologische Verwachting ____________________________________________ 6 4.1 Situering en inrichting van het onderzoeksgebied ________________________ 6 4.2 Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context _______________ 7 4.3 Aard en typering van de vindplaats(en) ______________________________ 12 4.4 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaatsen ________________________ 12 4.5 Bodemopbouw en stratigrafie ______________________________________ 12 4.6 Historisch grondgebruik en bebouwing _______________________________ 12 4.7 Prospectieve kenmerken en typering _________________________________ 12 4.8 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ___________________ 12 4.9 Structuren en sporen _____________________________________________ 12 4.10 Anorganische artefacten __________________________________________ 13 4.11 Organische artefacten ____________________________________________ 13 4.12 Archeozoölogische en botanische resten ______________________________ 13 4.13 Menselijke resten ________________________________________________ 13 4.14 Gaafheid en conservering _________________________________________ 13 4.15 Resten Tweede Wereldoorlog ______________________________________ 13

5 Doelstelling en vraagstelling ___________________________________________ 14 5.1 5.2

Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ______________________ 14 Vraagstelling ___________________________________________________ 14

5.2.1 Bodemopbouw en landschap ______________________________________ 14 5.2.2 Sporen, structuren, vondsten en paleo-ecologische resten _______________ 14 5.2.3. Vondsten en paleo-ecologische resten ______________________________ 15 5.2.4 Waardebepaling ________________________________________________ 16 5.2.5 Behoudsperspectief _____________________________________________ 16 5.2.6 Conclusie, evaluatie, aanbevelingen_________________________________ 17

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

6 Methoden en technieken ______________________________________________ 18 6.1 Strategie en uitgangspunten _______________________________________ 18 6.2 Methoden en technieken (veldwerk) _________________________________ 18 6.3 Structuren en grondsporen ________________________________________ 21 6.4 Aardwetenschappelijk onderzoek____________________________________ 23 6.5 Anorganische artefacten __________________________________________ 24 6.6 Organische artefacten ____________________________________________ 24 6.7 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten _____ 24 6.8 Menselijke resten ________________________________________________ 25 6.9 Dateringstechnieken en overig natuurwetenschappelijk onderzoek _________ 25 6.10 Beperkingen____________________________________________________ 25

7 Uitwerking en conservering ____________________________________________ 26 7.1 Evaluatierapport ________________________________________________ 26 7.2 Technische uitwerking – algemeen __________________________________ 26 7.3 Wetenschappelijke uitwerking ______________________________________ 27 7.4 Structuren, grondsporen, vondspreidingen ____________________________ 27 7.5 Analyse aardwetenschappelijke gegevens _____________________________ 27 7.6 Anorganische artefacten __________________________________________ 28 7.7 Organische artefacten ____________________________________________ 28 7.8 Archeozoölogische en -botanische resten _____________________________ 28 7.9 Beeldrapportage ________________________________________________ 28 7.10 Selectie materiaal (evaluatie- en selectierapport) _______________________ 29 7.11 Conserveren materiaal____________________________________________ 29

8 Rapportage en deponering ____________________________________________ 30 8.1

Eindrapportage _________________________________________________ 30

8.1.1 8.1.2

Producten en termijnen ____________ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Structuur en inhoud _______________ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

9 Randvoorwaarden ___________________________________________________ 31 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5

10

Randvoorwaarden en aanvullende eisen ______________________________ 31 Kwaliteitsborging, toezicht en handhaving ____________________________ 32 Overlegmomenten _______________________________________________ 33 Externe communicatie ____________________________________________ 34 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ________________________ 34

Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ___________________ 34 10.1 Wijzigingen tijdens het veldwerk ____________________________________ 34 10.2 Belangrijke wijzigingen ___________________________________________ 35 10.3 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk _____________ 35 10.4 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering _______________ 35

Literatuur 35 Bijlage 1: Overzicht te raadplegen specialisten _______________________________ 37 Bijlage 2: onderzoeksgebied _____________________________________________ 38 Bijlage 3: Puttenplan ______________________ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED

Projectnaam

Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven De Clossei te Westervoort, gemeente Westervoort (GD)

Provincie

Gelderland

Gemeente

Westervoort

Plaats

Westervoort

Toponiem

De Clossei

Kaartbladnummer

40B

x,y-coördinaten

N: 195546/439843 O: 195575/439738 Z: 195505/439718 W: 195493/439770

CMA/AMK-status

-

Archis-monumentnummer

n.v.t

Status gemeentelijke

Middelhoge archeologische verwachting (onderzoeksgebied)

archeologische beleidskaart Archis-waarnemingsnummer

n.v.t.

Oppervlakte plangebied

6200 m2

Oppervlakte onderzoeksgebied

Ca. 4000 m2

Dekkingsgraad proefsleuven

Ca 11%

Huidig grondgebruik

Groengebied

Aard vergunningplichtige activiteit

Nieuwbouw

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK

Waar in de tekst sprake is van ‘vergunningvrager’ dient dat als ‘vergunningvrager dan wel initiatiefnemer van een bestemmingsplanwijziging’ gelezen te worden. Waar sprake is van een ‘vergunningaanvraag’ dient dat als ‘vergunningaanvraag of aanvraag wijziging bestemmingsplan’ gelezen te worden.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

2.1

AANLEIDING

De aanleiding voor het onderzoek vormt de geplande bouw van nieuwe woningen aan De Clossei te Westervoort, gemeente Westervoort (GD). Hiertoe is een bestemmingsplanwijziging vereist. De gemeente Westervoort heeft een eigen archeologiebeleid. Op basis van het bestemmingsplan dient archeologisch onderzoek uitgevoerd te worden om aan te tonen dat eventueel aanwezige archeologische waarden niet onevenredig worden of kunnen worden geschaad door de geplande bouwactiviteiten. Binnen het plangebied is in oktober 2022 eerder onderzoek uitgevoerd. Dit betrof een bureau- en verkennend booronderzoek. Op grond van de bevindingen van dit onderzoek werd de vooraf bekende hoge archeologische verwachting gehandhaafd. Geadviseerd werd om vervolgonderzoek uit te voeren door middel van een proefsleuvenonderzoek. Dit advies is door het bevoegd gezag overgenomen.

Afbeelding 1. Het plangebied en de geplande ontwikkeling

2.2

MOTIVERING

Omdat voor de huidige plannen een bestemmingsplanwijziging nodig is prevaleert de archeologische beleidskaart. Op de archeologische beleidskaart ligt het plangebied grotendeels in een zone met een beleidszone 2, met vrijstellingsgrens oppervlakte tot 200 m² en vrijstellingsdiepte tot 40 cm. Over het noordelijke plangebied ligt een strook met een beleidszone 1b, met een vrijstellingsgrens oppervlakte tot 30 m² en vrijstellingsdiepte van 40 cm. De omvang van de geplande verstoringen overschrijdt de vrijstellingsgrenzen zoals die in het vigerende gemeentelijk archeologiebeleid zijn aangegeven. In een eerder stadium is een inventariserend veldonderzoek – verkennende fase uitgevoerd. Dit onderzoek heeft uitgewezen dat de kans groot is dat het onderzoeksgebied archeologische sporen bevat. Op basis van deze bevindingen is voor een deel van het plangebied een proefsleuvenonderzoek geadviseerd. Dit programma van eisen bepaalt aan welke eisen het rapport en het daarvoor uit te voeren onderzoek moet voldoen.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

2.3

DOELSTELLING

Algemene doelstelling van proefsleuvenonderzoek is: “Het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel, dat gebaseerd is op het vooronderzoek”.

Meer specifiek:

• Het waarderen van archeologische resten en het toetsen van eerder geformuleerde verwachtingen hieromtrent.

• Buiten monumenten: het bepalen van de archeologische kenmerken van het terrein,

waaronder het lokaliseren van eventuele vindplaatsen, het toetsen van de in hoofdstuk 4 gespecificeerde verwachting en het bepalen van de archeologische waarde van het terrein conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (vigerende versie). Dit ten behoeve van besluitvorming over al dan niet aan de vergunning te stellen voorwaarden.

• Het geven van aanbevelingen over de noodzaak van eventueel vervolgonderzoek of te nemen behoudsmaatregelen, gelet op de geconstateerde informatiewaarde en gaafheid en de te verwachten verstorende effecten van de ingreep waarvoor vergunning gevraagd wordt.

• Het onderzoeken welke mogelijkheden er zijn, of welk perspectief er is, voor in situ behoud en wat daarvoor de randvoorwaarden zijn.

• Het geven van aanbevelingen met betrekking tot de bij eventueel vervolgonderzoek toe te

passen strategieën, methoden en technieken, onderzoeksprioriteiten en onderzoeksvragen.

• Het geven van aanbevelingen met betrekking tot de aard van eventueel te nemen behoudsmaatregelen.

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK

Eerder uitgevoerd onderzoek Bureauonderzoek & Inventariserend veldonderzoek – Verkennende fase Uitvoerder Laagland Archeologie BV Uitvoeringsperiode Oktober 2022 Rapportage Wijnen, J.J 2022 Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek - verkennende fase De Clossei te Westervoort, gemeente Westervoort, Gelderland. Laagland Archeologie Rapport 971

4

4.1

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING

SITUERING EN INRICHTING VAN HET ONDERZOEKSGEBIED

Met ‘onderzoeksgebied’ of ‘onderzoeksterrein’ wordt bedoeld het in hoofdstuk 1 genoemde onderzoeksgebied. In de huidige situatie is het terrein nog grotendeels bebouwd met woningen. Voorafgaand aan het archeologische onderzoek dienen deze woningen bovengronds te worden gesloopt.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

4.2

REGIONALE ARCHEOLOGISCHE EN CULTUURLANDSCHAPPELIJKE CONTEXT

Geologie, geomorfologie en bodem: Het onderzoeksgebied ligt ten zuiden van de Veluwezoom. Dit gebied wordt gekenmerkt door aflopende stuwwallen, hellingafspoelingen en (ten dele verspoelde) dekzanden. De stuwwallen zijn in de loop van de voorlaatste ijstijd (Saalien, 238 – 126 duizend jaar geleden) gevormd. Gedurende deze ijstijd waren grote delen van Nederland bedekt met landijs. De stuwwallen ontstonden langs de flanken en het front van de voortkruiende, dikke ijsmassa. Ze bestaan uit oudere afzettingen van de voorloper van de Rijn (klei, zand, grind), die door de gletsjers zijn weggedrukt. De dekzanden zijn in de loop van het Laat-Pleistoceen afgezet door de wind en worden geologisch gerekend tot de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden. Landschappelijk liggen dekzandruggen meestal wat hoger. Door de hogere ligging is de waterhuishouding meestal beter en in veel gevallen heeft zich een podzolbodem kunnen vormen. Dekzandwelvingen zijn wat minder geprononceerd en kenmerken zich door een flauw profielverloop, waarin welvingen zich afwisselen met vlakten. Op de geomorfologische kaart is het plangebied niet gekarteerd (bebouwde kom). Vermoedelijk ligt het plangebied op een glooiing van hellingsafspoelingen of vlakte van ten dele verspoelde dekzanden of löss. Bodemkundig ligt het gebied eveneens in een niet gekarteerde zone.

In de omgeving komen ten noorden nabij de stuwwal, holtpodzolgronden voor. Ten oosten van het plangebied liggen hoge bruine enkeerdgronden en ten zuiden van het onderzoeksgebied, nabij de IJssel, liggen kalkhoudende poldervaaggronden. Archeologie Ten noorden en ten oosten van het plangebied zijn diverse vindplaatsen bekend uit de prehistorie. Tevens zijn diverse archeologische onderzoeken uitgevoerd in de omgeving, waarbij eveneens resten zijn aangetroffen uit de prehistorie en de Middeleeuwen. Op basis van historisch kaartmateriaal was het plangebied in het begin van de 19 e eeuw in gebruik als bouwland. Rond 1920 verscheen in de omgeving van het plangebied bebouwing en werd een weg aangelegd. In de jaren ’60 van de vorige eeuw werd de nieuwe woonwijk gebouwd, waarbij het plangebied grotendeels bebouwd raakte. Historische ontwikkeling In historische bronnen wordt Westervoort voor het eerst vermeld in 762 na Chr. De Utrechtse bisschop Willibrord benoemde Werenfried met de zorg over Elst en Westervoort. De bevolking leefde van landbouw en veeteelt. De behuizingen varieerden van schamele daghuurdershuisjes via een meerderheid aan pachthoeven tot de grote bezittingen, zoals de havezaten Hamerden, Vredenburg, Lensenburg en Emmerik. In het Gelders Archief is een kaart van de Sint Nicoloai Broederschap te Arnhem. Op de kaart uit 1741 staan de Cleefse Landerijen Copia.

Het plangebied was toen in gebruik als bouwland (zie afbeelding 2). In de zuidoosthoek liep een pad met de naam “Den Uijtweg”.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Afbeelding 2. Uitsnede kaart Sint Nicoloai Broederschap uit 1741. Ongeveer toen de kaart van het Sint Nicoloai Broederschap werd uitgebracht, vonden er fortificatiewerken plaats. Ongeveer 150 m ten zuidwesten is ter hoogte van een inlaatsluis het fort Geldersoord in 1741/1742 aangelegd, vanwege dreigend gevaar voor Pruisische dan wel Franse troepen. Het Fort was een verdedigingswerk t.b.v. de inlaatsluis, die water uit de Rijn kon inlaten, om het achterliggende gebied tussen Westervoort en Doesburg onder water te zetten. In zuidoostelijke oostelijke richting in het verlengde van het fort liep een linie bestaande uit wallen (zie afbeelding 8). Deze wallen eindigden op een redoute op ongeveer 250 m ten zuidoosten van het plangebied. Het plangebied was onderdeel van deze linie. In het plangebied lag een van de grachten. Direct ten noordwesten of net nog in het noordwestelijke plangebied lag een gracht en vervolgens een verdedigingswal.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Afbeelding 3. Uitsnede Hottingerkaart 1790

Afbeelding 4. Uitsnede uit de eerste kadastrale kaart, circa 1832. De locatie van het plangebied is rood omlijnd. Geel: hooiland, bruin: bouwland, lichtgroen: weideland, donkergroen: bos/opgaand hout, groen: boomgaard, geel: onverharde weg, lichtpaars: tuin; rood met grijs: bebouwing met erf. Bron: hisgis.nl.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Op de topografische kaart van 1936 is het plangebied niet veel veranderd, afgezien dat de gracht in het noordelijke plangebied slechts nog als sloot staat aangegeven. Kartografisch gezien is het slootje niet meer als gracht herkenbaar. Het plangebied ligt ergens tot in de jaren ’80/begin jaren ’90 van de vorige eeuw in het landelijk gebied. Tot die tijd is niet veel meer veranderd in de omgeving van het plangebied. In de jaren ’80 was het plangebied nog in gebruik als grasland en bouwland. Resultaten voorgaand booronderzoek Geologie en bodem Afbeelding 6 geeft de boorpuntenkaart weer. Algemeen bestaat de bodemopbouw uit: •0 - 30 cm -mv (10,45 tot 10,75 m +NAP): bruin zwak humeus, sterk kleiig zand met wat puinresten aangetroffen. Het gaat om de A-horizont (bouwvoor) •30 - 110 cm -mv (9,65 tot 10,45 m +NAP): lichtbruine, zwak zandige klei, oeverafzettingen, Formatie van Echteld. •110 - 130 cm -mv (9,45 tot 9,65 m +NAP): bruine, zwak humeuze, sterk zandige, matig mangaanhoudende klei, enkele houtskoolspikkel, laklaag, Formatie van Echteld. •130 - 150 cm -mv (9,25 tot 9,45 m +NAP): lichtgrijsbruine, zwak humeuze, sterk kleiig, matig grof zand, begraven A-horizont (oude cultuurlaag) in rivierduinzanden, Formatie van Boxtel, Laagpakket van Delwijnen.

•150 - 260 cm -mv (8,15 tot 9,25 m +NAP): lichtgeel, zwak siltig, matig grof, zwak roesthoudend zand, met wat houtskool op 190 cm -mv, rivierduinzanden, Formatie van Boxtel, Laagpakket van Delwijnen. •260 - 360 cm -mv (7,15 tot 8,15 m +NAP): bruin, zwak humeus, zwak siltig, matig grof zand, rivierduinzanden onder de grondwaterspiegel, Formatie van Boxtel, Laagpakket van Delwijnen.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Afbeelding 6. Boorpuntenkaart De opgebrachte grond bestaat uit lichtbruine, zwak zandige klei. Er is geen verstoorde bodemopbouw aangetroffen binnen het plangebied. In de oeverafzettingen zijn een of twee laklagen aangetroffen. Een (mogelijke) laklaag ligt op ongeveer 80 cm -mv en andere laklaag op 110 à 160 cm -mv. Deze laatste gaat over in een begraven A-horizont bovenin de rivierduinafzettingen. In boring 4 en 5 ligt er een begraven A-horizont onder een pakket opgebrachte grond. Alleen in boring 2 is de bovenste laklaag aangetroffen. De afdekkende afzettingen zien eruit als oeverafzettingen. Er zijn geen indicaties dat het om een opgebracht grondpakket zou gaan in boring 2, zoals recentere bijmengingen of tekenen van een verstoorde grondopbouw. Tekenen van verstoring waren vanwege de droge grond ook niet zichtbaar in het opgebrachte grondpakket in de boringen 4 en 5. Vanwege de aangetroffen bijmengingen in de opgebrachte grond en begraven A-horizont moet de afdekking daarvan in (sub)recente tijd hebben plaatsgevonden. Het zou kunnen zijn dat de bovenste laklaag in boring 2 eveneens afgedekt is met een opgebracht grondpakket. Dit pakket heeft een grote gelijkenis met de dieper in het profiel aangetroffen oeverafzettingen. Mogelijk zijn eventuele indicaties voor een opgebracht pakket niet herkend in het veld, omdat de bovenste 70 à 80 cm van het profiel kurkdroog was.

Als de archeologisch meest relevante niveaus kunnen de top van de oeverafzettingen, de laklagen en een begraven, in rivierduinafzettingen gevormde A-horizont worden aangewezen. Onder een bouwvoor en/of opgebracht grondpakket zijn oeverafzettingen aangetroffen op 30 à 110 cm -mv (9,65 à 10,57 m +NAP). De (mogelijke) top van de laklaag in boring 2 is aangetroffen op 80 cm mv (10,07 m +NAP). De top van de onderste laklaag is aangetroffen op 80 à 140 cm -mv (9,07 à 9,65 m +NAP), terwijl de begraven, in rivierduinafzettingen gevormde A-horizont op 130 à 180 cm -mv (8,67 à 9,45 m +NAP) ligt. De begraven, in rivierduinafzettingen gevormde A-horizont is op gegeven moment afgedekt met oeverafzettingen. Deze afdekking ging in eerste instantie vrij geleidelijk, zodat er nog bodemvorming mogelijk was. In wezen is de laklaag eveneens een begraven A-horizont, maar een die in kleiafzettingen (oeverafzettingen) is gevormd. In wezen kunnen laklagen zich vormen bij non-depositie of een zeer geringe depositie. Op een gegeven moment kreeg de sedimentatie de overhand en werd de laklaag afgedekt met oeverafzettingen. Het is op z’n minst vreemd dat er maar in een boring een individuele tweede laklaag is aangetroffen en dat er in andere boringen een afgedekte A-horizont onder een opgebracht grondpakket is aangetroffen.

De (mogelijke) laklaag in boring 2 is wellicht geen laklaag, maar een afgedekte A-horizont, onder een sterk op oeverafzettingen gelijkend opgebracht grondpakket.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

Selectieadvies en selectiebesluit Op basis van de bevindingen van het voorgaande onderzoek is geadviseerd om aanvullend archeologisch onderzoek uit te voeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek. Het bevoegd gezag heeft dit advies overgenomen in het selectiebesluit.

4.3

AARD EN TYPERING VAN DE VINDPLAATS(EN)

Op basis van het voorgaande onderzoek geldt een hoge verwachting voor de periode MiddenBronstijd tot Nieuwe-tijd. De archeologische verwachting aan of dicht bij de pleistocene oppervlakte is middelhoog voor archeologische resten vanaf het Laat-Paleolithicum tot VroegNeolithicum, laag vanaf het Midden-Neolithicum tot Midden-Bronstijd vanwege veengroei. Ongeveer in de periode Midden-Bronstijd tot IJzertijd moet de binnen het onderzoeksgebied gelegen crevasse zijn ontstaan. De resten vanaf de Romeinse tijd liggen in de top van de natuurlijke ondergrond, mogelijk dicht onder het maaiveld, de bouwvoor of een eventuele ophogingslaag, of tot een grotere diepte in de oeverafzettingen. Resten vanaf de Midden-Bronstijd tot IJzertijd zijn te verwachten bovenin de crevasseafzettingen. Archeologische resten vanaf de Romeinse tijd zijn onderin de oeverafzettingen of net onder de oeverafzettingen te verwachten. Archeologische resten uit het Laat-Paleolithicum tot Neolithicum zijn bovenin de pleistocene ondergrond te verwachten. Vanwege de grote diepte is de archeologische verwachting voor het Laat-Paleolithicum tot Neolithicum/Vroege Bronstijd weinig relevant..

4.4

BEGRENZING EN OPPERVLAKTE VAN DE VINDPLAATSEN

Deze paragraaf kan op dit moment nog niet concreet ingevuld worden.

4.5

BODEMOPBOUW EN STRATIGRAFIE

In de oeverafzettingen en in de rivierduinafzettingen zijn archeologische indicatoren aangetroffen. Zowel in de oeverafzettingen en rivierduinafzettingen zijn houtskoolspikkels aangetroffen. In de bovenste laklaag in boring 2 zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. In de laklaag en de in rivierduinafzettingen gevormde A-horizont zijn houtskoolspikkels aangetroffen als archeologische indicator. In de A-horizont (bouwvoor) en onder een opgebracht grondpakket afgedekte A-horizont zijn houtskool en baksteen als archeologische indicator aangetroffen. Verder zijn in de bouwvoor en het opgebrachte grondpakket puin aangetroffen. In de opgebrachte grondlaag in boring 4 en de onder de opgebrachte grondlaag liggende, afgedekte A-horizont is kolengruis als bijmenging aangetroffen. De in de bouwvoor, het opgebrachte grondlaag en afgedekte A-horizont daaronder aangetroffen archeologische indicatoren en bijmengingen zijn archeologisch niet relevant.

4.6

HISTORISCH GRONDGEBRUIK EN BEBOUWING

Het onderzoeksgebied was op de historische kaarten tot circa de eerste helft van de 20e eeuw nog onbebouwd. Het gebied was in gebruik als bouwland. Er worden geen oudere gebouwresten verwacht.

4.7

PROSPECTIEVE KENMERKEN EN TYPERING

Vooralsnog wordt uit gegaan met van een brede archeologische verwachting. Dat betekent dat er in principe een groot aantal archeologische complextypen kan worden verwacht. In principe worden grondsporen verwacht in de top van de natuurlijke ondergrond. De grondsporen kunnen bestaan onder andere uit greppels, (paal)kuilen en mogelijke funderingsresten.

4.8

ARCHEOLOGISCHE STRATIGRAFIE EN DIEPTE VAN VONDSTLAGEN

Niveaus met sporen en vondsten worden verwacht in de oeverafzettingen, op dieptes met de vegetatieniveaus (laklagen) die tussen circa 30 en 80 cm onder het maaiveld liggen. In de top

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

van de rivierduinafzettingen kunnen eveneens sporen en vondsten aanwezig zijn. Deze liggen op een diepte van circa 1,3 tot 1,8 m.

4.9

STRUCTUREN EN SPOREN

Diepere grondsporen uit de periode Neolithicum – Nieuwe tijd (nederzettingen, boerderijen, greppels en putten/kuilen) kunnen plaatselijk in de intacte top van het verspoelde hellingafzettingen nog intact zijn.

4.10

ANORGANISCHE ARTEFACTEN

Artefacten kunnen bestaan uit (bewerkt) vuursteen, natuursteen, aardewerkfragmenten, verbrande leem, baksteen, glas en metaal.

4.11

ORGANISCHE ARTEFACTEN

Organische materialen waarmee rekening gehouden dient te worden zijn hout, dierlijk bot, leer en textiel. Deze materialen kunnen vooral worden aangetroffen in diepere sporen in de grondwaterzone.

4.12

ARCHEOZOÖLOGISCHE EN BOTANISCHE RESTEN

In diepere grondsporen in de grondwaterzone kunnen macrobotanische resten worden verwacht.

4.13

MENSELIJKE RESTEN

Binnen het plangebied worden geen menselijke resten verwacht. Aangezien er een brede archeologische verwachting geldt, kunnen deze echter niet met zekerheid worden uitgesloten.

4.14

GAAFHEID EN CONSERVERING

De gaafheid van eventuele vindplaatsen kan variëren als gevolg van de wisselende diepten van eventuele bodemverstoringen. In geval van vindplaatsen uit de late prehistorie ligt de archeologische waarde in de mate waarin grondsporen nog grotendeels intact zijn en in het horizontale vlak nog samenhang vertonen. Meestal is alleen in oude, opgevulde laagten en in diepe sporen zoals waterputten vanwege de natte condities sprake van redelijke conservatieomstandigheden. Mogelijk zijn in het onderzoeksgebied nog waterputten of –kuilen aanwezig, al dan niet met houten putconstructies (kistwerk, vlechtwerk of holle boomstammen).

4.15

RESTEN TWEEDE WERELDOORLOG

Het onderzoeksgebied ligt in een zone die verdacht wordt voor onontplofte explosieven. Voorafgaand aan het archeologisch onderzoek dient detectieonderzoek naar Ontplofbare oorlogsresten plaats te vinden. Indien toch resten uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen, dienen deze in principe op dezelfde wijze te worden behandeld als archeologische sporen en vondsten uit oudere perioden. Uitgezonderd hiervan zijn explosieven en menselijke resten uit deze periode. Indien explosieven of menselijke resten uit de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen dient de politie te worden ingelicht en dienen de werkzaamheden gestaakt of verplaatst te worden. Explosieven en wapentuig uit de Tweede Wereldoorlog moeten wel worden meegenomen in de rapportage. Hiervoor dient een determinatielijst bij het bedrijf dat de explosieven opruimt en/of de EODD, opgevraagd te worden.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

5

5.1

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING

RELATIE MET NOAA EN/OF ANDERE ONDERZOEKSKADERS

Omdat het in dit stadium nog om een waarderend onderzoek gaat waarmee het complextype nog nader vastgesteld gaat worden, kan nog niet concreet worden ingehaakt op onderzoeksvragen en andere onderzoekskaders.

5.2

VRAAGSTELLING

Voor de regio Arnhem zijn een groot aantal standaard onderzoeksvragen opgesteld met betrekking tot een proefsleuvenonderzoek. Aangezien het complextype nog niet is vastgesteld, kan nog niet verder worden ingehaakt op de specifieke archeologische verwachting binnen het onderzoeksgebied.

5.2.1 Bodemopbouw en landschap 1) Hoe is de opbouw van het profiel (lithologische laagopeenvolging en bodemhorizonten)? 2) Wat was (waarschijnlijk) het niveau van het maaiveld in de onderscheiden archeologische perioden?

3) Welke hydromorfe kenmerken zijn in het profiel aanwezig (sporen van oxidatie en reductie) en op welke diepte(n)?

4) Welke lagen/bodemhorizonten zijn kalkrijk, kalkarm of kalkloos? Wat is de grondwaterstand en de grondwatertrap ter plaatse?

5) Welke lagen/bodemhorizonten bevatten organische resten (plantenresten, dierresten)? 6) Zijn er, gelet op de lokale lithologie, bodems en hydrologie, onverbrande dierlijke en plantaardige resten te verwachten? Zo ja, in welke context(en)?

7) Zijn er sedimentiefases te onderscheiden in het profiel? Wat zijn de onderscheidende

kenmerken daarvan? Wat is de geschatte datering? Heeft tussen de onderscheiden fases van sedimentatie bodemvorming plaats gevonden?

8) Is er sprake van processen van bodemvorming, erosie, laterale verplaatsing, afdekking? 9) Is er sprake van processen van vernatting (gley, veenvorming) en/of verdroging (eventueel verstuiving?

10) In welke mate en waar is de bodem in het plangebied verstoord? 5.2.2 Sporen, structuren, vondsten en paleo-ecologische resten Indien het onderzoek geen archeologische resten oplevert of categoraal beperkte (bijvoorbeeld alleen losse diffuus verspreide vondsten), welke verklaring is hiervoor te geven? Is er sprake van :

- (Sub)recente verstoring en postdepositionele processen? - Beperking van de archeologische waarnemingsmogelijkheden door bodemprocessen,

methodische, technische, logistieke of personele beperkingen, weersomstandigheden, terreinomstandigheden (zoals huidig gebruik)?

- Afwezigheid van bewoning en/of intensief landgebruik? - Een combinatie van genoemde factoren? De antwoorden dienen beargumenteerd toegelicht te worden. Indien het onderzoek wel archeologische resten heeft opgeleverd:

11) Is er sprake van loopvlakken, ophogingslagen of cultuurlagen?

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

12) Welke archeologische lagen zijn in het profiel te onderscheiden en wat is de diepte, dikte, textuur en vulling?

13) Welke sporen zijn te onderscheiden en wat is de vorm, diepte, lengte, breedte, textuur, kleur, vulling?

14) Hoe is de horizontale en verticale spreiding van sporen en wat is hun samenhang? 15) In welke mate zijn lagen en sporen op vlakken te koppelen aan lagen in de profielen? Wat zijn de ingravingsniveaus?

16) Hoe is de stratigrafie in antropogene zin? Zijn er meerdere sporenniveau’s aanwezig,

m.a.w. moeten er meerdere vlakken op verschillende dieptes worden aangelegd en gedocumenteerd om alle periodes inzichtelijk te krijgen? Zo ja op welke diepte bevinden zich deze niveau’s en welke periodes zitten op welke niveau’s?

17) Zijn begrenzingen van het sporencomplex vast te stellen? 18) Wat is de aard en/of de functie en conservering van de sporen? 19) Wat is de relatieve en/of absolute datering van de sporen en spoorniveaus en waarop is de datering gebaseerd?

20) Zijn er (delen van) structuren te onderscheiden? Zo ja, a) Van welk soort (mogelijke) structuren? b) Welke (mogelijke) delen? c) Wat is de relatieve en/of absolute datering van de structuren? d) Waarop is/zijn de datering(en) gebaseerd? e) Is er bij steenbouw sprake van hergebruikt bouwmateriaal? 21) Is er sprake van perifere en centrale zones? 22) Indien er geen of weinig paalsporen zijn: in welke mate kan er sprake zijn van

bouwmethoden die geen of weinig sporen hebben nagelaten en is dat af te leiden uit vondsten of andere sporen?

23) Welke fasering (relatieve en absolute datering) is in de vindplaats aan te brengen? 24) Indien graven worden gevonden: a) Is sprake van enkele individuele graven of een groter grafveld? b) Wat kan worden gezegd over de locaties van begravingen ten opzichte van gelijktijdige en niet gelijktijdige bewoning (indien dateringen dit mogelijk maken)?

c) Welke vorm van begraving is gevolgd (crematie/inhumatie)? 5.2.3. Vondsten en paleo-ecologische resten 25) Welke mobiele vondsten zijn gedaan? a) Om welke materialen, soorten, typen, functies, aantallen, gewichten gaat het en uit welke context komen de vondsten?

b) Wat is de datering van de vondsten en waarop is de datering gebaseerd? 26) In welke mate bevinden vondsten zich in primaire positie/gesloten context en in welke mate gaat het om vondsten zonder context?

27) Welke conclusies zijn te trekken uit de fragmentatiegraad en de mate van conservering of verwering van vondsten?

28) Wat is de vondstdichtheid (aantal scherven per m2) per vlak, per werkput en in het

geheel? Zijn er plaatsen aan te wijzen met een opvallend grote vondstconcentratie en wat is de samenstelling ervan?

29) In welke mate dragen de mobiele vondsten bij aan de datering van lagen, sporen, structuren?

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

30) Is er sprake van (kennelijk) intentionele deposities? 31) Hoe zijn de verhoudingen tussen lokaal of in de nabijheid gewonnen of geproduceerd materiaal en importmateriaal?

32) Wat is de aard en conservering van paleo-ecologische resten? In welke mate en in welke

context worden ze aangetroffen? Welke betekenis ontlenen zij of kunnen zij geven aan deze context? In welke mate kunnen ze bijdragen aan de datering van sporen, lagen, structuren? Welke informatie kunnen zij geven over landschap en vegetatie (voorafgaand, tijdens en/of na bewoningsfase), voedseleconomie, verwerving en toepassing van organisch materiaal e.d.?

5.2.4 Waardebepaling 33) In welke mate zijn de archeologische kenmerken van de locatie zichtbaar of herkenbaar en in welke mate is er sprake van belevingswaarde?

34) Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten? Welke verschillen zijn er

t.a.v. dit aspect binnen het onderzoeksgebied?

35) Wat is de inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen resten? Welke verschillen zijn er t.a.v. dit aspect binnen het onderzoeksgebied?

36) Waar en in welke mate is deze locatie geschikt voor paleo-ecologisch en

natuurwetenschappelijk onderzoek? Welke methoden zijn het meest kansrijk?

37) Welke waarde is er samenvattend te geven aan het onderzoeksgebied en de daarin te

onderscheiden delen (binnen verticale en/of horizontale grenzen; complextypen, periode, sites)? Beschrijf en beredeneer de verschillen in waarde. Maak daartoe gebruik van VSO6 (KNA-protocol 4003) en bijlage IV – waarderen van vindplaatsen. Maak tevens gebruik van de Kennisagenda’s “Veluwe” en “Rivierengebied”.

38) Is er een verwachting dat buiten het nu onderzochte gebied nog resten van deze

vindplaats aanwezig zijn en wat is de verwachting over de fysieke en inhoudelijke kwaliteit daarvan?

5.2.5 Behoudsperspectief 39) Indien het daadwerkelijk om behoudenswaardige resten gaat, welke realistische

aanpassing van de inrichtingsplannen voor het plangebied zijn mogelijk voor het ter plaatse (in situ) behoud van de archeologische resten?

40) Welke planologische beschermingsmaatregelen zouden toegepast moeten worden om de in-situ aanwezige archeologische resten duurzaam te behouden?

41) Indien realistische aanpassing van de inrichtingsplannen mogelijk is, welke

degradatiemechanismen (waaronder zetting, veranderingen in het fysisch-chemisch regime of grondwaterregime) in sporen en materialen zullen optreden bij een eventuele aangepaste inrichting van het terrein, inclusief effecten van het aanbrengen weg- en bouwcunetten, afvoer van bouwvoor/ teelaarde, voertuigbewegingen, plaatsen damwanden, heien/trillen/boren/pulsen, inrichten groenzones en beekherstel, aanbrengen ondergrondse infrastructuur zoals drainagepijpen, riolering, kabels en leidingen, toepassen verschillende typen funderingstechnieken?

42) Ná ontwikkeling van de locatie met in-situ behoud, op welke wijze dient de conditie

(inhoudelijke en fysieke waarde) van het behoudenswaardige deel van het bodemarchief gemonitored te worden?

43) Ná ontwikkeling van de locatie met in-situ behoud en monitoring van de archeologische

resten: welke (realistische) mitigerende ingrepen kunnen worden toegepast bij constatering van een versnelde degradatie van de archeologische resten?

44) Is in het plangebied ten aanzien van het in-situ behoud vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet?

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

5.2.6 Conclusie, evaluatie, aanbevelingen 45) Hoe verhouden de conclusies zich tot de resultaten van het eerdere onderzoek of andere bekende gegevens? In welke mate wijkt de geconstateerde waarde af van de eerder toegekende waarde of van de gespecificeerde verwachting?

46) In welke mate heeft dit onderzoek bij kunnen dragen aan de Kennisagenda’s? In welke

mate heeft dit onderzoek in een datalacune kunnen voorzien? Hoe is het kennisrendement te omschrijven?

47) In welke mate zijn de gehanteerde strategieën en methoden effectief geweest? Indien het onderzoek niet volgens plan kon worden uitgevoerd, om welke reden en op welke wijze is van het PvE afgeweken?

48) Welk risico lopen de geconstateerde archeologische waarden door de voorgenomen verstoring? Is behoud of verder onderzoek vanuit AMZ-perspectief gewenst?

49) Welke strategische en methodische aanbevelingen kunnen worden gegeven voor

vervolgonderzoek, zowel binnen dit onderzoeksgebied als in aangrenzende of naburige percelen?

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

6

6.1

METHODEN EN TECHNIEKEN

STRATEGIE EN UITGANGSPUNTEN

De geplande locatie van de proefsleuven is aangegeven in bijlage 3 (Puttenplan). De proefsleuven worden aangelegd binnen de bestemmingsvlakken ‘wonen’ en ter plaatse van de geplande wadi. In totaal worden er verdeeld over vier proefsleuven circa 400 m2 onderzocht. De proefsleuven zijn 4 meter breed en merendeels 25 meter lang. De locatie van de proefsleuven is bepaald om een zo goed mogelijke dekking te hebben over het gehele terrein en daarmee de archeologische waarde voor het onderzoeksgebied zo betrouwbaar mogelijk vast te stellen. De oriëntatie van de proefsleuven is zoveel mogelijk bepaald aan de hand van geplande bebouwing. Het puttenplan moet als indicatief worden beschouwd waarvan afgeweken kan worden indien dit om dringende redenen noodzakelijk is. In principe wordt per proefsleuf één vlak aangelegd. De aanlegdiepte van de vlakken is op voorhand niet aan te geven. In principe zal dit zijn op het niveau waarop archeologisch relevante sporen zichtbaar worden. Recente ingravingen worden daartoe niet gerekend tenzij het vermoeden bestaat dat het om ingravingen vanwege krijgshandelingen uit WOII gaat. Er wordt gegraven tot een maximale diepte van 1,0 m, wat circa 20 cm onder de gebruikelijke funderingsdiepte van de funderingsbalken is. In totaal wordt een oppervlak van ongeveer 400 m2 ontgraven.

Dit is circa 10% van het oppervlak van het plangebied.Voor eventuele uitbreiding wegens onverwachte of onduidelijke sporensituaties wordt 50 m2 ingecalculeerd. De beslissing daartoe wordt in tijdig overleg met het bevoegd gezag en vergunningvrager genomen. Het noodzakelijke meerwerk (en meerwerkkosten) dienen schriftelijk vastgelegd te worden. Bij een complexe stratigrafie, of indien zich sporen op verschillende niveaus bevinden, worden meerdere vlakken aangelegd. Boringen voorzien in aanvullende informatie, wanneer in proefsleuven, kijkgaten of coupes niet diep genoeg kunnen zijn. De beslissing over het aanleggen van meer vlakken dan voorzien in dit PvE wordt in tijdig overleg met het bevoegd gezag en vergunningvrager genomen. Bij het aantreffen van onverwachte complexen, of bijzondere en arbeidsintensieve sporen wordt de vergunningvrager onmiddellijk gewaarschuwd. In overleg met de vergunningvrager en het bevoegd gezag wordt besloten over de aanpak ervan. Documentatie van de profielen dient inzicht te geven in de landschappelijke opbouw en in de stratigrafie. Documentatie van de vlakken dient inzicht te geven in de ruimtelijke geleding en in de spreiding en aard van sporen, structuren en vondsten. Documentatie van de sporen op het vlak en in coupes dient in combinatie met vondsten en monsters inzicht te geven in de aard, datering en kwaliteit van sporen.

Bij een complexe stratigrafie dient reeds tijdens het veldwerk de stratigrafische relatie tussen lagen en sporen (ruimtelijke relaties) te worden onderzocht en gedocumenteerd. Boringen kunnen waar nodig voorzien in aanvullende informatie.

6.2

METHODEN EN TECHNIEKEN (VELDWERK)

In algemene zin wordt gewerkt volgens KNA protocollen, KNA-Leidraad Proefsleuvenonderzoek (Borsboom & Verhagen 2009) en volgens de KNA Veldhandleiding Archeologie (Archeologie Leidraad 1; Carmiggelt & Schulten 2002). Aanvulling op KNA (vlakaanleg)

• Machinaal graafwerk wordt verricht door een machine op rupsbanden, tenzij dit om technische of logistieke redenen niet mogelijk of wenselijk is, voorzien van een gladde bak (en indien noodzakelijk een schaafbak);

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

• De te verwijderen grond dient met behulp van een metaaldetector onderzocht te worden op de aanwezigheid van metaalvondsten. De aan te leggen proefsleuven worden onder begeleiding van een metaaldetectorspecialist schaafsgewijs verdiept naar het vermoede sporenniveau.

• Aanleg van vlakken en afgraven van lagen gebeurt zoveel mogelijk vanuit de stratigrafische opbouw, zodat vondsten per stratigrafische eenheid verzameld kunnen worden. Tijdens het onderhavige onderzoek wordt 1 vlak aangelegd op het niveau waar archeologische resten aangetroffen worden. Naar verwachting is dat op de top van de C-horizont of op een hoger gelegen ophogingspakket.

• Na iedere haal van de graafmachine wordt de grond gecontroleerd op sporen en vondsten. • De vlakken worden aangelegd en gedocumenteerd op de niveaus waar sporen zichtbaar zijn en het vlak interpretabel is.

• Vlakken worden, waar nodig, met de hand opgeschaafd. Indien sporen niet goed zichtbaar zijn, worden deze met de hand opgeschaafd.

• Er wordt tenminste altijd één vlak aangelegd en gedocumenteerd, ook als dat ‘leeg’ of

verstoord is. Dat vlak wordt in dat geval aangelegd op het niveau waar men sporen had kunnen verwachten (direct onder een vondstlaag of op leesbaar niveau).

• Waar nodig (bijvoorbeeld wegens een onvoorziene complexe stratigrafie of de aanwezigheid

van meerdere vondstniveau’s) wordt door middel van kijkgaten - in principe aan één uiteinde van de werkput bepaald wat de kans is op het aantreffen van diepere archeologische niveaus en op welke diepte deze zich bevinden.

• Bij het aantreffen van muurwerk en uitbraaksleuven blijft een profieldam haaks op de muur staan, zodanig dat de muur in verband met de bovengrond gedocumenteerd kan worden.

Aanvulling op KNA (verzamelen van vondsten en monsters):

• Metaalvondsten en andere bijzondere aanlegvondsten, zoals compleet vaatwerk, worden per stuk driedimensionaal ingemeten, verzameld en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd.

• Overige aanlegvondsten worden in vlaksegmenten van maximaal 4 meter breedte x 5 meter lengte verzameld. Dit geldt ook voor aanlegvondsten uit de bouwvoor.

• Complete of bijna complete potten kunnen als container gediend hebben. Deze dienen als geheel, inclusief vulling, geborgen, gedocumenteerd en driedimensionaal ingemeten te worden.

• Vondsten worden per spoor en/of per stratigrafische eenheid/laag verzameld (contextgericht). • Binnen een gecoupeerd spoor worden vondsten uit verschillende vullingen, zoals paalkuil, paalkern, e.d., apart verzameld en geregistreerd.

• Wanneer vuurstenen artefacten worden aangetroffen met een dichtheid hoger dan 1 artefact

per 2 m2, kan een vuursteenconcentratie aanwezig zijn. In dat geval moeten de grenzen van de concentratie binnen de proefsleuf worden bepaald d.m.v. megaboringen in een grid van 2,5 m bij 2 m waarbij het opgeboorde materiaal wordt gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Wanneer de grenzen bekend zijn, zullen bij inventariserend onderzoek alleen enkele vakken worden gedocumenteerd; voldoende om een vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Van de vakken zal een verticale verspreiding van het vuursteenmateriaal achterhaald moeten worden door het sediment te zeven in vakken van 50 cm bij 50 cm en laagjes van 5 cm. Het uitgegraven materiaal wordt per laag gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm. tot het niveau (minimaal 10 cm onder het laatste vondstniveau) waarop geen vuursteen meer wordt aangetroffen. Het aantal uit te voeren boringen en zeefvakken dient te worden bepaald door de verantwoordelijke senior archeoloog in goed overleg met de vergunningvrager en het bevoegd gezag.

• Bij muurwerk en uitbraaksleuven wordt een representatieve selectie vondsten apart verzameld die zich hetzij boven, hetzij binnen (tussen), hetzij onder de stenen of vulling bevinden, hetzij afkomstig zijn uit de insteek.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

• Profielen worden gecontroleerd op vondsten die per stratigrafische eenheid of spoor gedocumenteerd worden.

• Vondsten die in het aangelegde vlak niet aan gegraven sporen kunnen worden gekoppeld,

worden per laag verzameld binnen vlaksegmenten van maximaal 4 meter breedte x 5 meter lengte.

• Vondstconcentraties zonder context worden individueel ingemeten en geregistreerd. • Bijzondere vondsten worden driedimensionaal ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd.

• Bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening.

• Indien bijzondere en kwetsbare vondsten worden aangetroffen dienen deze dezelfde dag nog opgegraven te worden of te worden veiliggesteld door middel van afdekking.

• Natuursteen wat wordt aangetroffen buiten de natuurlijke context wordt uit vlakken en

profielen verzameld. In ieder geval wordt een representatieve steekproef genomen. Bij los liggende natuurstenen wordt goed gelet op de mogelijkheid dat het om resten van structuren gaat (resten van fundamenten, vloeren, poeren e.d.). Mogelijk bij een structuur horende stenen worden individueel ingemeten.

• Alle verzamelde vondsten worden bewaard tot het moment van uitwerken, selecteren en

deponeren. Van (sub)recente vondsten wordt een representatief deel verzameld indien dit voor de interpretatie van sporen, vlakken of profielen (verstoringen) nodig is.

Aanvulling op KNA (registreren vlakken, grondsporen, profielen): • Alle vlakken worden getekend, hetzij digitaal, hetzij analoog in schaal 1:50.

• Alle structuren/grondsporen worden in het vlak getekend en driedimensionaal ingemeten. • Complexe profielen (lateraal en/of stratigrafisch) worden geheel gedocumenteerd. Hiertoe

wordt per werkput het meest geschikte lengteprofiel gekozen. Indien er sprake is van een eenduidige laagopbouw (sediment-stratigrafisch/bodemkundig), kan worden volstaan met het documenteren van één profielkolom voor elke 25 meter werkput van minimaal 2 m breed en tot 50 cm onder het diepste ingravingsniveau (uitgezonderd zeer diepe ingravingen als waterkuilen/-putten e.d.).

• De profielen worden volledig gedocumenteerd (inmeten, waterpassen, fotograferen en beschrijven), en volledig getekend, hetzij digitaal, hetzij analoog in schaal 1:20.

• Binnen het onderzoeksterrein liggen de getekende profielen in elkaars verlengde, tenzij dit

niet wenselijk of niet mogelijk is. Verspringingen in het profiel bij een getrapte aanleg worden op tekening aangegeven. In profieltekeningen moeten x, y, z-waarden in RD-coordinaten en NAP worden aangegeven, alsmede de ligging van het (de) vlak(ken), met het oog op de aansluiting met vlaktekeningen en aangrenzende profielen.

• De profielbeschrijving voldoet aan de Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters (Nederlands Normalisatie-instituut, 1989).

• Profiel- en vlaktekeningen worden na elke velddag gecontroleerd op de aansluiting van lagen en sporen. Sporen en lagen die zowel in het vlak als in een profiel zichtbaar zijn, krijgen hetzelfde spoornummer

• Profiel- en vlaktekeningen van verschillende werkputten werkputten worden: • Tijdig, tijdens het veldwerk, gecontroleerd op de aansluiting van lagen en sporen. • De stratigrafische niveaus in verschillende putten worden zo veel mogelijk gekoppeld. • Van structuren en bijzondere sporen worden detailtekeningen en foto’s vervaardigd. • Alle sporen worden beschreven in dag- en weekrapporten of de op daartoe geëigende formulieren.

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

• In het geval van bijzondere sporen (zoals inhumatiegraven) moeten specialisten op de betreffende gebieden geraadpleegd en of ingeschakeld worden bij het onderzoeken van de sporen. Aanvulling op KNA (hoogtemeting):

• Op alle vlakken wordt om de 5 meter breedte x 5 meter lengte de NAP-hoogte vastgesteld. • Per werkput wordt om de 5 meter op het lengteprofiel de NAP-hoogte van het maaiveld bepaald.

Aanvulling op KNA (couperen grondsporen):

• Aangezien het onderzoek een inventariserend karakter heeft, dienen sporen zeer spaarzaam

gecoupeerd te worden en worden sporen niet afgewerkt. Uitgangspunt voor het couperen van de grondsporen zijn de onderzoeksvragen i.c. de waardestelling.

• Indien er sporen gecoupeerd worden, dient in eerste instantie te worden gekozen voor sporen

waarover twijfel bestaat of deze een antropogene danwel natuurlijke oorsprong hebben. Als duidelijk is dat de sporen onderdeel uitmaken van een structuur of van een sporencluster, dan worden deze niet gecoupeerd.

• Uitzondering geldt voor het geval er een dieper vlak wordt aangelegd. In dat geval worden alle

sporen behorende bij het hoger gelegen niveau eerst gecoupeerd en volledig afgewerkt. Indien er sprake is van een behoudenswaardige vindplaats dient er, na goed en tijdig overleg met de vergunningvrager en het bevoegd gezag, voor worden gekozen om geen diepere vlakken aan te leggen en worden de sporen ook niet gecoupeerd.

• In principe worden alle coupes getekend, tenzij het zeer ondiepe paalkuilen betreft. In dat

geval wordt er volstaan met een dieptevermelding in de sporenlijst en de vorm van het spoor in de coupe.

Aanvulling op KNA (beeldregistratie) • Alle vlakken worden in overzichten en waar nodig in detail gefotografeerd voorzien van zichtbare maatbalk/schaalstok en noordpijl.

• Profielen worden in overzichten en waar nodig in detail gefotografeerd voorzien van een

noordpijl. schaalstok/maatbalk en fotobord met zichtbaar het fotonummer en projectcode.

• Relevante en kenmerkende sporen worden aan de bovenzijde gefotografeerd voorzien van een noordpijl. schaalstok/maatbalk en fotobord met zichtbaar het fotonummer en projectcode.

• Relevante en kenmerkende coupes worden gefotografeerd voorzien van een noordpijl,

schaalstok en fotobord met zichtbaar het fotonummer en projectcode. Daar waar het bordje storend is (met het oog op publicaties) wordt tevens een identieke foto zonder bordje gemaakt.

• Er worden meerdere overzichten, actie- en sfeerfoto’s van het onderzoek gemaakt, waarop het opgravingsproces, toegepaste methoden en karakteristieke punten uit de omgeving te zien zijn.

• Van complete objecten en andere belangrijke vondsten wordt direct voorafgaand, tijdens en terstond na berging een foto gemaakt met daarop naast het object een goed leesbaar vondstenkaartje.

• (Delen van) structuren in het vlak, worden voor couperen in zijn geheel gefotografeerd. Van

foto’s en digitale tekeningen van cruciale veldgegevens wordt terstond een back-up gemaakt.

6.3

STRUCTUREN EN GRONDSPOREN

Sporen • Omdat het om inventariserend onderzoek gaat worden sporen alleen gecoupeerd indien noodzakelijk voor de beantwoording van de primaire onderzoeksvragen i.c. de waardestelling. • Als van grondsporen duidelijk is wat hun aard is (bijvoorbeeld eenduidige paalkuil, afvalkuil, hutkom, graf, waterput, onderdeel van een structuur) worden deze in het kader van dit onderzoek niet gecoupeerd of verder afgewerkt. Deze sporen worden dan zodanig afgedekt

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

dat zij bij opnieuw blootleggen niet beschadigd kunnen worden. In dag-, week-, evaluatie- en eindrapport worden deze gevallen beschreven met opgave van spoornummer, mate van afwerking en wijze van afdekking; • Een identieke werkwijze wordt gevolgd indien tijdens het veldwerk duidelijk of aannemelijk wordt dat duurzaam fysiek behoud voor deze sporen gerealiseerd zal worden. • De inhoud van sporen waarin waardevolle kleine vondsten (bijvoorbeeld klein botmateriaal, kralen, enz.) verwacht worden, wordt gezeefd op een zeef met maaswijdte van maximaal 4 millimeter. • Van sporen waarvan de onderkant in een proefsleuf of coupe niet bereikt kan worden, wordt de diepte en/of opbouw door middel van boringen bepaald. • In het geval van bijzondere vondsten (bijzondere deposities, inhumatiegraven, zeer kwetsbare vondsten e.d.) moeten specialisten op de betreffende gebieden worden geraadpleegd en of ingeschakeld worden bij het onderzoeken van de sporen, het eventuele bergen van de vondsten en het bemonsteren. Afspraken hieromtrent dienen vooraf te worden gemaakt door de verantwoordelijke senior archeoloog in overleg met de vergunningvrager en het bevoegd gezag. Structuren • Alle structuren worden getekend, ingemeten en beschreven. Couperen en afwerken vindt alleen plaats op basis van bovenstaande afwegingen ten aanzien van de onderzoeksdoelen.

• (Potentiële) structuren moeten (waar mogelijk) in voldoende mate kunnen worden vrijgelegd in één en dezelfde werkput om een basale interpretatie mogelijk te maken. De beslissing over het buiten de werkput vrijleggen van een mogelijke structuur wordt in goed en tijdig overleg met het bevoegd gezag en vergunningvrager genomen. Eventuele meerwerkkosten dienen schriftelijk vastgelegd te worden. • Bij uitbreiding van de werkput wordt eerst het profiel over de structuur gedocumenteerd. Muurwerk, bouwpuin en uitbraaksleuven • Bij het aantreffen van muurwerk of een uitbraaksleuf moet altijd voor een profiel(dam) worden gezorgd. • Een profiel wordt getekend haaks op de muur of de uitbraaksleuf vanaf het hoogst mogelijke niveau, met inbegrip van de afdekkende laag tot in de vaste grond. Na documentatie van het opgaande muurwerk wordt de muur doorgesneden en wordt de doorsnede van de muur opgenomen in de profieltekening. Daarbij wordt ook acht geslagen op een eventuele insteek. • Van muurwerk wordt de bovenzijde en de onderzijde opgemeten en van iedere versnijding wordt de hoogtemaat genomen. De hoogtematen worden in ieder geval aan het begin en het eind van de betreffende muur genomen, alsmede op hoeken en/of aanhechtingen. Bouwkundige details zoals reparaties of faseringen dienen nauwgezet te worden vastgelegd op tekening en middels een foto.

Bij funderingsonderzoek worden met name de hoeken onderzocht. • Aangegeven wordt waar en welke mortel is toegepast. Bouwmateriaal en mortel wordt bemonsterd. • Bij natuursteen wordt acht geslagen op de diversiteit van de gesteentesoorten. • Van relevante baksteenmaten wordt een baksteen verzameld. • Het baksteen wordt beschreven en de baksteenformaten worden opgemeten. Ook een 5 -of wanneer mogelijk een 10-steenlagenmaat dient te worden genoteerd • Van natuursteen worden relevante maten genomen en wordt het verband geregistreerd. Ook moet het metselverband worden beschreven en de relatie met aangrenzend muurwerk. • Vondsten bij muurwerk worden onderscheiden in relevante contexten: uit de insteek, onder de muur uit de funderingssleuf, ingesloten tussen de stenen, liggend op het muurrestant/uit de uitbraaksleuf. • Concentraties (bouw)puin worden op het vlak ingetekend en als spoor afgewerkt (zie boven) met opgave van materiaalsamenstelling, mate van fragmentatie, depositionele interpretatie

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

(bijvoorbeeld: ophoging, afbraaklaag), dikte van de laag, al dan niet aanwezig zijn van mortels. Van hele stenen worden de maten genoteerd. Graven • Graven worden bij inventariserend onderzoek beperkt gedocumenteerd en bemonsterd; voldoende om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden (waardestelling) en vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Daarna worden zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootleggen ongeschonden blijven. Indien dit niet mogelijk is (bijvoorbeeld wegens de kans op plundering) worden graven nog dezelfde dag volledig opgegraven. • Alle grond van het graf wordt verzameld en gezeefd; • De graven worden opgegraven volgens de methode "Hiddink" (Hiddink 2003), waarbij voor ieder graf een grafformulier wordt ingevuld waar op aangegeven staat welke stappen en handelingen uitgevoerd moeten worden. Door deze methode worden alle graven op dezelfde manier onderzocht en worden fouten vermeden. • Urnen worden volledig geborgen om ze te röntgenen voor het opsporen van kleine metaalfragmenten (restanten van verbrande metalen objecten). • Er wordt extra aandacht besteed aan de omgeving van het graf - zodat eventueel aanwezige grafstructuren en sporen van het grafritueel zelf in kaart kunnen worden gebracht. Het is mogelijk, dat het vlak hierbij plaatselijk wordt verdiept of dat de put wordt uitgebreid om de structuur beter in kaart te brengen.

• In het geval van bijzondere graven moet een specialist geraadpleegd en of ingeschakeld worden bij het onderzoeken van de sporen, het eventuele bergen van de vondsten en het bemonsteren (specialist op het gebied van archeozoölogie (bij complete dierlijke skeletten) of een fysisch antropoloog). • De beslissing daartoe wordt in goed en tijdig overleg met het bevoegd gezag en vergunningvrager genomen. Water- en beerputten • Water- en beerputten worden bij inventariserend onderzoek beperkt gedocumenteerd en bemonsterd, maar voldoende om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden (waardestelling) en vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Daarna worden zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootleggen ongeschonden blijven. Ovens, haarden en meilers • Ovens, haarden en meilers worden beperkt gedocumenteerd; voldoende om de primaire onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden en om een vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Daarna worden zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootleggen ongeschonden blijven. Hutkommen en kelderkuilen • Hutkommen en kelderkuilen worden bij inventariserend onderzoek beperkt gedocumenteerd; voldoende om de primaire onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden en om een vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Daarna worden zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootleggen ongeschonden blijven.

6.4

AARDWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

• Alle profielen dienen bestudeerd, beschreven en geïnterpreteerd te worden door, of onder verantwoordelijkheid van een senior-archeoloog of fysisch geograaf met aantoonbare ervaring in de klei- en zandgebieden van de regio Arnhem. • Om inzicht te krijgen in de mate van intactheid van de vindplaats wordt in eerste instantie gebruik gemaakt van de gedocumenteerde profielen. • Wanneer dit voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen nodig en mogelijk is, worden na raadpleging van een fysisch geograaf monsters genomen (en gedocumenteerd) voor nadere

PvE IVO-P De Clossei, gemeente Westervoort (GD)

analyse (micromorfologie, micropaleontologie, geochemie, sedimentologie, dateringsonderzoek e.d.). • Profielen waarin een organische component aanwezig is, worden laagsgewijs met overlappende profielbakken (Carmiggelt & Schulten 2002) bemonsterd voor micropaleontologisch onderzoek. Dit is van belang om de primaire onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden en om een vervolgstrategie bij definitief onderzoek aan te bevelen. Indien geen vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, worden deze monsters gedeselecteerd. • Indien binnen het onderzoeksgebied geen, maar in de directe omgeving (maximaal 100 meter) wel, kansrijke afzettingen (in depressie, beekdal e.d.) voor micropaleontologisch onderzoek aanwezig zijn, worden deze – indien mogelijk - met een gutsboor bemonsterd, waarbij tevens monsters voor 14C- analyse worden genomen. Het geselecteerde materiaal dient wel stabiel geconserveerd bewaard te worden voor later verdiepend onderzoek. Indien geen vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, worden deze monsters gedeselecteerd. • Gezien de vaak lange doorlooptijd van projecten is met name de stabiele conservering (anticontaminatie) van monsters voorafgaande aan daadwerkelijke 14C-analyse cruciaal (e.g. Wohlfart e.a. 1998). Voor het bewaren van contaminatiegevoelig materiaal dient een specialist geraadpleegd te worden.

• Indien geen monsters genomen of geanalyseerd worden (reden opgeven in het rapport), dient aangegeven te worden of en welke zones, profielen, sporen e.d. hiervoor bij vervolgonderzoek in aanmerking komen.