CConstaterende datWesterveld
Koppel je AI →
Document · PDF

TAM-IMRO Oosterweidenweg 4 - Regels_bijlagen

Politieke avond Westerveld 27 oktober 2026, gemeente WesterveldBij agendapunt: Raadsvoorstel en -besluit Vaststellen TAM-omgevingsplan Oosterweidenweg 4 en Blankenbergweg Havelte55.065 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 7

Uittocht Voordat we kort ingaan op het volgende tijdvak (de Romeinse tijd; begin jaartelling-400 na Chr.) is het zaak nogeven stil te staan bij eensoort volksbeweging waarmee Drenthe in de loopvan de IJzertijd werd geconfronteerd. Veel Drentenaren verruilden toen namelijk hun geboortegrond voor een ongewis bestaan elders. Bij dat ‘elders' moeten we allereerst denken aan de kwelders van het noordelijke kustgebied die in de 6de eeuw voor Chr. en mogelijk zelfs al eerder beschikbaar kwa men voor bewoning. Waarschijnlijk werd de druk op veel plaatsen in Drenthe zo groot en het be staan zo marginaal, dat dit voor veel van de bewoners aanleiding is geweest te vertrekken. Het is zelfs aannemelijk dat destijds 60-70% van de toenmalige woongebieden is verlaten. Het ziet er echter naar uit dat die uittochtgrotendeels aanhetzuidwestelijke deelvanDrenthe isvoorbijge gaan. Alles wijst erop dat de bewoning in de gemeente Westerveld zich in deze periode hand haafde.

RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 30 Achterblijv ers De achterblijvers zu llen zichu iteraardnogeens achterdeoren hebben gekrabd, w ant dekw elders lonkten.W ellicht w oogvoorhen debindingm et deou de vertrou w deom gevingzw aarderdan een nieu w etoekom st elders.Ze zu llen in iedergevalalhu n energiehebben sam engeraapt en w elge- m oedw eerdeakkers op dezandgronden hebben bew erkt en ingezaaid.O m streeks diezelfdetijd- en dat kan w eldegelijk van invloed zijn gew eest op allerleikeu zen die toen w erden gem aakt - w erd erook een eerste versie van een keerploeggeïntrodu ceerd, die het m ogelijk m aakte de m eer leem hou dendegronden te bew erken.W ezien dan ook bijveelcelticfields een verschu ivingnaar dem eerlem igergronden, m et denadru k op ‘veel', w ant w aardezegronden binnen het territoriu m niet voorhanden w aren, m oest m en het doen m et andere, m indergeschikte gronden.Aan het eind van deIJzertijdkw am een eindaan het celticfield-systeem en in de1eeeu w na C hr.lagen vrijw el allecelticfields in Drentheerverlaten bij.Denederzettingen zijn w eereen stu kjeopgeschoven en lagen op plekken w aardan het akkerlandin gebru ik is.Van dat akkerlandu it deRom einsetijdis m aar w einig bekend.O p grond van opgravingen w ordt w eleen verband gelegd m et blokvorm ige ontginningen dieop veelplaatsen dekern vorm en van

deessen en dieals een eerste aanlegvan deze akkercom plexen ku nnen w orden beschou w d.Deze zou den teru ggrijpen tot in de Rom einse tijden zichin ongeveerdezelfdevorm hebben voortgezet in deVroegeM iddeleeu w en. U it het voorgaandekan w orden afgeleiddat erin Drentheverhou dingsgew ijsw einigvondsten bekendzijn u it deRom einsetijd.Dat heeftniet zozeertem aken m et een achteru itgangvan de bevolkingalsw elm et het feit dat dew oongebieden u it dietijdzichin dedirectenabijheidvan de latereesdorpen u itstrekken.Dit heeft ertoegeleiddat zenaderhandzijn opgenom en in het akker- areaalen veelalbedekt zijn geraakt m et een dik pakket hu m eu zegrond(esdek).Van zo'n esdek gaat een conserverendew erkingu it.Het nadeelis(alsertenm instealin dat soort bew oordingen kan w orden gesproken)dat archeologischesporen erm indersnelaan het licht w orden gebracht. Dat geldt in het bijzondervoorsporen u it deRom einsetijden deVroegeM iddeleeu w en.

De belangrijkste vondsten u it de Rom einse tijd w orden gevorm d dooreen u itzonderlijk rijke graf- inventaris in een bronstijdheu vel(deSchoeberg)aan denoordkant van Dieveren een grafveldje u it deovergangvan deRom einsetijdnaardeVroegeM iddeleeu w en bijHoltinge.O p grondvan dezevondsten is het aannem elijk dat debijbehorendebew oningzichergens in denabijheidvan dezebegravingen u itstrekt.W at Holtingebetreft,m oet daarbijgedacht w orden aan deom geving van U ffelte.Daarnaast m agw orden aangenom en dat in deondergrondvan dedirecte om geving van (in ieder geval)W apse, , het voorm alige Hesselte (ou d Darp)en L hee de Rom einse voorgangersvan dezehistorischgegroeideesdorpen schu ilgaan.

Rom einseinv loeden Deaanw ezigheidvan Rom einseoverheersersin het zu iden van onslandheeftookDrentheniet onberoerdgelaten.W elisw aarhebben zichnim m erRom einsetroepen op Drents grondgebied gew aagd,m aarDrenthelagbinnen deinvloedsfeervan het Rom einsem achtsim periu m en w erder w eldegelijkm eegeconfronteerd.Dit kom t niet zozeertot u itdru kkingin handelscontacten m et de Rom einen,w ant (deschaarse)Rom einseim porten w erden vooralverkregen viadeaangren zende regio's,m aarblijkt u it anderezaken.Het m eest aansprekendzijn enkelegrafvondsten diede 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 31 indru k w ekken dat som m ige inw oners van Drenthe destijds in het Rom einse legerhebben ge diend. Daarnaast is eraanleidingte veronderstellen dat groepen m ensen die op de vlu cht w aren voorde Rom einen zichvanu it Du itslandin het Groningseku stgebiedhebben gevestigd, evenals in Zu id- oost-Drenthe.Enkelem et palissaden en w allen om heindegebou w en u it deisteeeu w na C hr.die zijn opgegraven bijZeijen, Vries en (m ogelijk ook)Rheew orden w elbeschou w dals vooru itgescho- ven handelsposten van dezenieu w eku stbew oners.

O ngetw ijfeldhebben debew onersu it Zu idw est-Drenthevan dit allesw eet gehad,evenalsdedrei- gingdieeru itgingvan deRom einselegereenheden diezichnaeen seriescherm u tselingen ten noorden vandeRijn u iteindelijklangsdezu idoevervandezerivierteru gtrokken enhiereenserie grensposten en legerplaatsen inrichtten.In hoeverrehet degem oedstoestandvan dem ensen in dezeregio heeft beïnvloed,isondu idelijk.W em oeten het doen m et gissingen diein het verlengde liggen van w at ereldersin Drentheu it dit tijdvakbekendis. Een v asteplek Devalvan het W est-Rom einseRijk bracht in Noord-Nederland, evenals derest van ons land, een hoop onru st tew eeg.Detoenm aligebew oners van Drenthew erden erook m eegeconfron teerd, al zu llen zehet niet direct aan den lijvehebben ondervonden.L angetijdw erdoverigens aangenom en dat ook de bew oners van de Drentse zandgronden m assaalop de vlu cht w aren geslagen voorhet oorlogsgew elden dat Drentheerin de5een 6eeeu w verlaten bijlag.O nderzoeken hebben evenw el u itgew ezen dat dit niet het gevalis gew eest.W elkan u it debeschikbareinform atiew orden afgeleid dat het een periodevan onru st en econom ischeachteru itgangisgew eest. Degebeu rtenissen in het zu idelijkedeelvan onslanden dew anordedieeru it voortv loeide,zu llen ookdebew oners van het hu idigegrondgebiedvan W esterveldniet onberoerdhebben gelaten.

Hoew elvondsten ontbreken,m agw orden aangenom en dat denederzettingen u it dietijd(M erovin- gischetijd:400-700naC hr.)schu ilgaan in deondergrondin dedirectenabijheidvan dehu idige esdorpen en w ellicht hierzelfsm eecorresponderen.M edeonderinvloedvan het system atische bem estenvanhetakkerland(m etbosstrooisele.d.)"xeerdendeverschillendenederzettingenzichu it- eindelijken bleven m in ofm eerop dezelfdeplekliggen.Dat laatstegeldt overigensniet voorDiever datzichverplaatstenaardeplekw aarinZu idw est-Drenthedeeerste(hou ten)kerkw erdopgetrokken. Dieverovervleu geldevervolgensalsneldeoorspronkelijkenederzetting,diedenaam O ldendiever kreegtoebedeeld. Een nieu w geloof Aan deperiodevan onru st kw am geleidelijkeen eindetoen Fransevorstenhu izen -eerst M erovin- gisch, vervolgens Karolingisch-in navolgingvan deRom einen een groot im periu m opbou w den. Zijslaagden w aardeRom einen het hoofdm oesten bu igen en aan het eindvan de8eeeu w w erd, naeen bloedigeveldslagvan m eerdan 30jaar,het noorden van onslandingelijfdbijhet groterijk van .

In het kielzogvan deFrankischelegersreisden m issionarissen m eeom erhet nieu w egeloofte verkondigen.Zelieten Drenthedaarbijniet ongem oeid.Helem aalzonderslagofstoot ginghet verbreiden van het christendom niet, m aarin noggeen honderdjaarw asdekersteningvan Dren- theeen feit.U it dieperiodestam m en ookdeeerstekerken.Tot deplekken w aardeeerstekerken 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 32 w erden gesticht,kan ookDieverw orden gerekend.O nderzoekvan deNH-kerku itgevoerdin 1955- 1956bracht aan het licht dat het hu idigegebou w niet alleen stenen,m aarookhou ten voorgangers heeftgehad.Voorts w erdvastgestelddat deeerstekerkisgebou w dop een plekw aarzichin die tijdeen begraafplaatsbevond.U it deoriëntatievan deblootgelegdegraven(oost-w est)kanw orden afgeleiddatdezem ensenreedsbekeerdw arentothetC hristelijkegeloof.Alm etalm agw orden aangenom en dat dekerkvan Dieveru it de9e-10eeeu w stam t.Sam en m et Sleen,Anloo,Rolde, BeilenenVrieskanDievertotdeoerparochiesvanDrenthew ordengerekend.Vanu itDieverw erden naderhandkerken in deom gevinggesticht, w aaronderin het aangren zendeO ost-en W eststelling- w erf.In de10eeeu w lagdit gebiedernogverlaten bij,ookalom dat het grotendeelsu it m oerassen en u itgestrekteveengebieden bestond.Daarin kw am veranderingnadat het gebru iksrecht van het gebiedin 944in anderehanden w

asovergegaan,nam elijkdievan deU trechtsebisschop O nderinvloedvan ookandereontw ikkelingen raaktehet gebiedin deeeu w en ernavrijsnel bevolkt en kreeghet een heelanderaanzien.Aangenom en w ordt dat ookdorpelingen u it W apse, en Dieverhet u itgestrektem oerasgebiedvan deStellingw erven zijn binnengetrokken en zicherhebben gevestigd.O okeldersin het hu idigegrondgebiedvan W esterveldw erddeontgin- ningvan het veen terhandgenom en.Dorpen alsW apserveen zijn hieru it voortgekom en en hebben hu nlanggerektekaraktertedankenaanontginningen vanu iteencentraleas.Som sverschoofzo’n ontginningsasnaarw at hogergelegen gronden;dat isw aarschijnlijkookhet gevalgew eest m et W apserveen.

En Havelte? Het dorp Havelteheeftzijn bestaan eveneens aan het C hristelijkegelooftedanken.Allereerst roepen w ein herinneringdat dit gebiedw aarschijnlijkin dePrehistorieisverlaten om dat ergeen vondsten bekendzijn u it deperiodeIJzertijdt/m VroegeM iddeleeu w en u it dedirecteom gevingvan Havelte.Ergensin (verm oedelijk)de12eeeu w -het preciezetijdstip isniet bekendom dat histori- schebronnen op dit pu nt zw ijgen -hebben deinw onersvan het toenm aligeHesselte(ou dDarp)en U ffeltebesloten halverw egehu n dorp een kerktebou w en.Aanvankelijkw asdit kerkjeopgetrokken in Rom aansestijl(althansvoorzoverdefeiten spreken),m aarin 1310w erddit kerkjevervangen doordehu idigegrotekerk.O verblijfselen van devoorgangervan dezekerkzijn nogzichtbaarin het ou dstedeel.Dit godshu istrokbew oningaan,w aaru it Havelteisvoort gekom en.

Aangenom en m agw orden dat een deelvan debew oners van Havelteafkom stigw as u it het nabij- gelegen Hesselte.Dit dorp w erdin 1228tijdens een kru istocht van debisschop van U trecht tegen de opstandige Drenten grotendeels verw oest.Doordat de bebou w ingzichin de richtingvan Havelte verplaatsteen bew onersvan Hesseltenaar(het aan deanderezijdevan deesgelegen)Eu rsinge vertrokken,raaktedit esdorp m eeren m eerin verval.Zelfsdenaam gingverloren en veranderde in het eenvou digeDerp ofDarp.Bijdebom bardem enten van degeallieerden w erdderesterende bew oninggeheelvernielden w erdbesloten, iets w estelijkertegenoverdeschoolaan deRu iterw eg, een nieu w dorp te stichten.Darp is daarm ee het jongste (althans qu a inrichting)van de gem eente W esterveld.

Bisschoppelijkebezittingen W ekeren nogeven teru gnaarhet Drenthevan de10e-11eeeu w .M et deverankeringvan het geloof in Drentheen deom zettingervan in w ereldlijkem acht verw ierven debisschoppen van U trecht en 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 33 veelanderekerkelijkeinstellingen, zoals het kapittelSt.Pieter, gaandew egu itgebreidebezittingen in Drenthe, w aaronder ook in de om geving van Diever, Dw ingeloo en U ffelte.Het gingom grote landbou w bedrijven, bestaande u it een hof(in het L atijn cu rtis genoem d)en een aantalverspreid liggende hoeven.Horigen van zo'n hoeve m oesten hu n verplichtingen, aanvankelijk in natu ra en laterin geld, op dehofinleveren en daarnaast diensten verlenen aan deheer.Zo'n bisschoppelijk hofis in 2004-2005opgegraven bijKalteren, aan de noordw estkant van Diever.Het betreft de hof C althorne, die ook in historische bronnen w ordt aangehaald.U it het onderzoek is gebleken dat de m iddeleeu w sehofC althornebestondu it een dooreen gracht en een w alom sloten erfw aarbinnen zichonderm eereen boerderijen een groteschu u rbevon den.Het onderzoek heeftvoorts u itgew e- zen dat dehofC althorneu it het m idden van de12eeeu w stam t en in loop van de13eeeu w ophield tebestaan.

Andereelite Afgezien van debew oners van debisschoppelijkehoven teldedegem eenteW esterveldin die tijdnogeen andereelite.Zijw oondein versterktehu izen teW ittelteen Rheebru ggen.DeW ittes- heu velen het ‘Borchbargien'herinneren hiernogaan.Dezeheu vels,w aarvan het ‘Borchbargien' nogsteedsom geven isdoordeoorspronkelijkeom grachting,droegen w aarschijnlijkooit een soort hou ten toren w aarm en ten tijdevan gevaarzijn toevlu cht zocht.Erzijn aanw ijzingen dat dew oon- boerderijvan deW ittesheu v elgezocht m oet w orden aan dew estzijdevan deheu vel, op deover- gangnaardew athogergelegengronden.Geen van deDrentseborgenisoverigenssystem atisch onderzocht,m aarerisgeen reden om aan een ou derdom in de11eof12eeeu w tetw ijfelen.De zogenaam dehavezaten (versterktehu izen,veelalom geven dooreen systeem van grachten)stam - m en u it lateretijden w erden eveneens bew oonddoorvooraanstaandeDrentsefam ilies.Dw in- geloo en om gevingw asergin trekbijhen.Dit dorp telt m aarliefst 4adellijkehu izen:W estru p, Enthinge, Batingheen O ldengaerde.W aarschijnlijk hou dt een en anderverbandm et deinvloed van debisschop van U trecht in dezeregio.Hoeou dDw ingeloo zelfis, isniet bekend.W aarschijn- lijk stam t dit dorp u it deVroegeM iddeleeu w en.In iedergevalteldehet dorp om streeks het jaar 1000vijfboerderijen.

Het zandv an Debew oners van deverschillendedorpen hebben doordeeeu w en heen veelenergiegestoken in deinrichtingvan het landschap.Dat deden zeniet zozeeru it landschappelijkeoverw egingen, m aarom ereen bestaan aan teontlenen, alw as het een bestaan dat voordeboerenbevolking karigw asen w einigru im teboodvoorlu xe.Aan aldieinspanningen heeftdegem eenteW ester- veldvooreen belangrijkdeelzijn hu idigeaanzien en landschappelijkegeledingen tedanken.W ie W apserveen bezoekt, zalernietsteru gvinden van w at -bijvoorbeeld-het m oederdorp W apseken- m erkt.In het enegevalheeftdebew oningzichontw ikkeldlangseen ou deontginningsas,aan het ontstaan van W apsehebben andereontw ikkelingen aan debasis gestaan.Behalveboeren land bezit degem eenteW esterveldookveelnatu u r-en landschapschoon.O oit behoorden dezenatu u r- gebieden tot dezogenaam de‘w oestegronden'van deesdorpen (m arken)dieeraan spraakop m aakten.Dezegronden w erden gebru ikt voorallerleinevenactiviteiten,zoalshet sprokkelen van hou t, het steken van plaggen en het w eiden van het vee.Dooroverexploitatievan dezegronden, m et nam ealsgevolgvan een intensiveringvan deschapenteelt,krom pen in deafgelopen eeu w en 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 34 (en dan vooralin de18eeeu w )denogaanw ezigebossen in tot sm allestru bbenzonesrondom de essen, ontstonden deu

itgestrekteheidevelden dieDrenthetot op dedagvan vandaagkenm erken en ontw ikkelden zichop veelplaatsen u itgestrektezandverstu ivingen.Degem eenteW esterveld kan ookbogen op een aantalom vangrijkestu ifzandcom plexen dieallem aalverbandhou den m et deou deagrarischenederzettingen.Het zijn diestu ifzanden gew eest die dem ogelijkheid boden erin dejaren 30van de20eeeu w zijn belangw ekkendeontdekkingen tedoen.Aldiearcheo- logischevondsten in com binatiem et het ontstaan en deontw ikkelingvan het landschap,vertellen sam en m et verhaalvan degeschiedenis van degem eenteW esterveld. 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 35 RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 36 3 De archeologische bronnenkaart 3.1 Inventarisatie van bekende vindplaatsen Er is geprobeerd een zo compleet mogelijk overzicht op te stellen van de in de gemeente Wester- veld aanwezige en bekende archeologische vindplaatsen.

De informatie over deze vindplaatsen is ontleendaanverschillendebronnen: - de Archeologische Monumentenkaart (AMK; deze is in zijn geheel opgenomen in ARCHIS); - het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; - Kennis Infrastructuur Cultuurhistorie (KICH); - historische (kaart)gegevens, waaronder de Franse kaarten uit 1811-1813 (Versfelt & Schroor, 2001),de atlas van Huguenin uit 1819-1829 (Versfelt & Schroor, 2005) en de Kadastrale Minuut- plansen bijbehorende aanwijzende tafels (http://www.watwaswaar.nl ); - literatuur (zie literatuurlijst); - geomorfologische kaart en bodemkaarten (veentjes); - Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). 3.2 AMK-terreinen 3.2.1 Toelichting op de terreinen met een archeologische status DeRijksdienstvoorhetCultureelErfgoed(voorheenRijksdienstvoorArcheologie,Cultuurland- schappen en Monumentenzorg) is de eigenaar en beheerder van de AMK (Databankrecht; zie ROB,2000). Deprovincieheeftgebruiksrechtendaaraanzijnverplichtingenverbonden.DeRijks- dienst voor het Cultureel Erfgoed en de provincie dragen samen zorg voor de actualisering van dezekaart.DeRijksdienstvoorhetCultureelErfgoedheeftdeterreinenmeteenarcheologische status onderverdeeldin 4categorieënwaaraanverschillende adviezenzijngekoppeld met betrek- king tot geplande ingrepen (zie § 0).

3.2.2 Beschermde rijksmonumenten Op de AMK staan binnen de gemeente Westerveld 4 beschermde rijksmonumenten. Het gaat om demegalietgraven(hunebedden)enhunomgevingbij Diever(monumentterrein348)enopde Havelterberg(monumentterrein9523).Ookdemiddeleeuwsemotte-ofhavezateterreinenWittes- heuvel bij Wittelte (monumentterrein 8597) en het ‘Borchbargien' bij Rheebrugge (monument- terrein 9512)zijn beschermde rijksmonumenten. 3.2.3 Terreinen van zeer hoge archeologische waarde Op de AMK staan binnen de gemeente Westerveld 33 terreinen van zeer hoge archeologische waarde. In 27 gevallen gaat het om terreinen met één of meer grafheuvels. Terreinen van zeer hoge archeologische waarde zijn terreinen van oudheidkundige betekenis die op grond van de door de Rijksdienst voor hetCultureel Erfgoed gehanteerde criteria (kwaliteit, zeldzaamheiden RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 37 contextwaarde) zijn aangemerkt als behoudenswaardig. Een aantal terreinen kan geselecteerd worden met de bedoeling deze voor te dragen voor (Rijks-)bescherming (ex artikel 3), teneinde een wettelijke bescherming te krijgen ex artikel 6 van de Monumentenwet 1988.

3.2.4 Terreinen van hoge archeologische waarde IndegemeenteWesterveldliggen24terreinenvanhogearcheologischewaarde,waaronderde13 historischedorpskernenbinnendegemeente.Terreinenvanhogearcheologischewaardezijnterrei- nenvanoudheidkundigebetekenisdieopgrondvandedoordeRijksdienstvoorhetCultureelErfgoed gehanteerdecriteria(kwaliteit,zeldzaamheidencontextwaarde)zijnaangewezenalsbehoudenswaar- dig.DezeterreinenhebbeneenlagerescoreopgrondvandedoordeRijksdienstvoorhetCultureel Erfgoedgehanteerdecriteriadandeterreinenvanzeerhogearcheologischewaarde.Vooreenaantal terreinengeldtechterdatdeexactekwaliteitenomvangvanhetmonumentnognietvaststaat.Welis duidelijkdatersprakeisvaneenterreinvanhogearcheologischewaarde. 3.2.5 Terreinen van archeologische waarde In de gemeente Westerveld liggen 53 terreinen van archeologischewaarde. Hetmerendeel hier- vanbetreftprehistorischenederzettingsterreinen(vuursteenvindplaatsen),maarookdemeeste (mogelijke)celtic fieldsvallen in dezecategorie. Terreinen van archeologischewaarde zijnter- reinenvanoudheidkundigebetekenisdieopgrondvandedoordeRijksdienstvoorhetCultureel Erfgoedgehanteerdecriteria(kwaliteit,zeldzaamheidencontextwaarde)zijnaangewezenals archeologischwaardevol. 3.3 ARCHIS-waarnemingen Intotaalzijnuithetonderzoeksgebied570 ARCHIS-waarnemingenbekend(peildatumjuni2009).

Hierbij moet eenaantal kantekeningen gemaaktworden: - 246 ARCHIS-waarnemingen vallen binnen AMK-terreinen. Deze waarnemingen zijn daarom niet als aparte vindplaatsen beschouwd, maar worden in bijlage 1 bij het desbetreffende AMK-terrein genoemd; - het komt regelmatig voor dat meerdere meldingen zijn gedaan over vondsten van dezelfde vind- plaats, bijvoorbeeld in verschillende jaren of door verschillende amateur-archeologen. Een vind- plaatskan daarommeerderewaarnemingsnummers hebben. Daarom zijn allewaar nemingen die in feite op één enkele vindplaats betrekking hebben, samengevoegd tot één ‘vindplaatslocatie' op de bronnenkaart (tabel 2). De desbetreffende ARCHIS-waarnemings num mers zijn wel allemaal vermeld in bijlage 2. Uiteindelijk betekent dit dat er veel minder ARCHIS-vindplaatsen (n = 315) dan ARCHIS-waarnemingsnummers (n = 570) zijn; - in ARCHIS is aan vindplaatsen een beginperiode en een eindperiode toe gekend. Deze rubrie ken geven de marge aan waarbinnen de vindplaats gedateerd dient te worden. Als deze date ring niet exact is of, in sommige gevallen, geheel onbekend is, is deze marge zeer ruim (bijv. Late IJzer- tijd - Late Middeleeuwen); - ARCHIS bevat veel ‘losse vondsten'.

Inhet kader van dit onderzoek is niet nagegaan of er uit andere bronnenmeer gegevens over decontext van deze vondstenaf te leidenzijn; RAAP -RAPPORT 2021 GemeenteWesterveld Eenarcheologischeverwachtings-enbeleidsadvieskaart - om inzicht te krijgen in de hoeveelheid vindplaatsen uit een natte context is geanalyseerd hoe- veel ARCHIS-waarnemingen zich in de beekdalen en in of rond de veentjes bevindt. De resulta- tenwordenapartbesprokenin§0en§0. ARCHIS-waarne- | geclusterdmet vindplaats mingsnummer | vondsten | opmerking 1 | 12131 | 12132 | waarschijnlijknietdezelfde hamerbijlenRomeinsemunten vindplaats stenenbijlenonbekende 2 | 214707 | 214711 | vondsten | niette beoordelen 214646 214693 3 | 214114 | 55919 | vuursteen | éénvindplaats 214128 4 | 214654 | 214697 | onbekendenvuursteen | niette beoordelen 33974 5 | 238626 | 238811 | vuursteen | éénvindplaats Tabel2.GeclusterdeARCHIS-waarnemingen. 3.4 Inventarisatie overige bronnen 3.4.1Vindplaatsenindebeekdalen Drie AMK-terreinen liggen geheel of gedeeltelijk in een beekdal. Bij twee daarvan, de middel- eeuwsehavezate‘Rheebruggen'(monumentnummer9512,ARCHIS-waarnemingsnummers12202, 138302en302235)endemotteheuvel‘Borchbargien'(monumentnummer14266),gaathetnietom vindplaatsendiespecifiekaaneenbeekdalgerelateerdzijn.HetderdeAMK-terrein(monument- nummer 14233, ARCHIS-waarnemingsnummer 214710) is dat eventueel wel.

Op dit terrein zijn rijen liggende paaltjes gevonden,mogelijk resten vaneen veenweg.Deze veenwegwordtechter niet genoemdin het overzicht van Casparie(1987). Behalve de hierboven genoemde AMK-terreinen en ARCHIS-waarnemingen zijn er nog 25 ARCHIS-waarnemingendieinopofderandvanhetbeekdalliggen.Eéndaarvan(ARCHIS-waar- nemingsnummer12203) is als depotvondst in ARCHIS ingevoerd, maarook ARCHIS-waarne- mingsnummer214665is hoogstwaarschijnlijkeendepot.Vierandere ARCHIS-waarnemingen (tabel3)zijnmogelijkookdepots,maareristeweiniginformatiebeschikbaaromditmetmeer zekerheidtekunnenzeggen.Alleoverigewaarnemingenindebeekdalenbetreffenvuursteen- vondstenoflossevondstenvanmiddeleeuwseaardewerkscherven.

38 RAAP -RAPPOR | T 2021 GemeenteWesterveld Eenarcheologischeverwachtings-enbeleidsadvieskaart ARCHIS-waarne- | vondsten | datering | depot? mingsnummer 286 | vuursteen | Mesolithicum | nee 287 | steengoed | MiddeleeuwenlaatB | nee 290 | vuursteen | Mesolithicum | nee 295 | vuursteen | Mesolithicum | nee 317 | vuursteen | Neolithicum | nee 318 | vuursteen | Neolithicum | nee 319 | vuursteen | Mesolithicum | nee 320 | vuursteen | Neolithicum | nee 346 | vuursteen | Neolithicum | nee 347 | vuursteen | Mesolithicum | nee 11853 | vuursteen | Mesolithicum | nee 12116 | vuursteen | Mesolithicum | nee 12202 | bijmonumentnr.9512 | Middeleeuwen-Nieuwetijd | nee 12203 | bronzenmesenkokerbijlofbeitel | Bronstijdlaat-IJzertijdvroeg | ja 47003 | vuursteen | Paleolithicum -IJzertijd | nee 138302 | bijmonumentnr.9512 | Middeleeuwenlaat | nee 214653 | onbekend | nee 214664 | stenenbijl | Neolithicummidden-laat | mogelijk 214665 | bronzenlanspunt | Bronstijd | waarschijnlijk 214710 | veenweg(monumentnr.14233) | onbekend | nee 214728 | ‘hamersteen' | onbekend | mogelijk 239716 | hondenskelet | onbekend | mogelijk 239718 | maalsteen | IJzertijd | mogelijk 239915 | vuursteen | Paleolithicum | nee 239919 | vuursteen | onbekend | nee 300095 | vuursteen | Mesolithicum | nee 300160 | vuursteen | Mesolithicum | nee 300162 | vuursteen | Mesolithicum | nee 300326 | grafheuvel | Neolithicumlaat | nee

302235 | bijmonumentnr.9512 | Middeleeuwenlaat A | nee Tabel3.ARCHIS-waarnemingen uitbeekdalen 3.4.2 Vindplaatsenin de buurt van veentjes Van de ARCHIS-waarnemingen in de gemeente Westerveld bevinden erzich 29 in of binnen 100 m van veentjes. Hiervan zijn erin iedergeval 9 zekerniet gerelateerdaan de specifiekecontext van de veentjes.Hetgaatdaarbijomgrafheuvelsen-veldjes(7x)ofommiddeleeuwseoflaterevondsten(2x). Verderzijn van 2 ARCHIS-waarnemingen onvoldoende gegevens bekend om eenuitspraak te kunnen doen of zij bij de context van een veentje horen of niet. De overige 18 ARCHIS-waarnemingen zijn vrijwel allemaalvuursteenvondsten die opnederzettingsterreinen lijken tewijzen. Uitzonderingen zijn ARCHIS-waarnemingen 33976 (barnstenen kralen) en 33982 (een vuurstenen bijl) die ook op begravingen of een rituele context kunnen duiden. Uit de gemeente zijn geen zekere depot-/ offervondstenuitveentjesbekend. 39 RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 3.4.3Vindplaatsen op dehistorischekaarten Bijdeanalysev an dehistorischekaarten is onderscheidgem aakt tu ssen objecten en terreinen die niet ofnau w elijks sporen in het bodem archiefnagelaten hebben en objecten en terreinen w aarvan nogresten in het bodem archiefaanw ezig(ku nnen)zijn ofdiehet bodem archiefju ist verstoordhebben.

Dehieronderopgesom detypen (cu ltu u r)historischeobjecten op debron nen kaart hebben het bodem archiefniet ofnau w elijks verstoorden zijn niet m et destandaardarcheologischeonderzoeks m ethoden op tesporen;daarom zijn zeook niet in bijlage3opgenom en ofop debeleidsadv ieskaart afgebeeld: -m arkegrenzen:dem arken ofboerm arken hadden tot in de19eeeu w v ergaandev erant w oor- delijkheden en bev oegdheden.Als zodanigzijn zeals v oorlopers v an dehu idigegem eenten te beschou w en.Degrenzen tu ssen dem arken zijn vaak,m aarniet altijd,in dehu idigetopografiete herkennen; -ontginningsassen:ontginningsassen zijn v aak nog te herkennen in de (ou de)percelering.Van hieru it w erden de veengebieden ontgonnen.Hoew elze du s niet direct m et bew oningte m a ken hebben, zijn zew elv an belangv oorderecenterelandschapsontw ikkeling; -ontginningen:dekolonie-ontginningen rondFrederiksoorden W ilhelm inaoordzijn zeerkarak- teristiekecu ltu u rhistorischeelem enten in degem eente.Zezijn daarom v oorgedragen alsrijks- bescherm ddorpsgezicht (figu u r5).Debegrenzingvan het rijksbescherm ddorpsgezicht isop de archeologischebronnenkaart (kaartbijlage1)aangegev en. Figu u r5.5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 41 - wegen en paden: op de bronnenkaart staan alleen wegen en paden die op de kadastrale minuut staan aangegeven.

Ook op andere historische kaarten staan wegen en paden, maar deze kaar- ten zijn minder nauwkeurig en vaak is het dan onmogelijk om de exacte locatie op de moderne topografie weer te geven. Van veel routes waarlangs de paden en wegen lopen, wordt aangeno- men datzeal sindsde Prehistorie ingebruik zijn; - wegwijzers, grenspalen en -stenen: deze puntelementen zijn veelal verdwenen. Ze markeer den oude grenzen en wegen. Om die reden dragen ze bij aan het beeld van de ontwikkeling van het cultuurhistorische landschap in degemeente. Vanonderstaandeobjectenenterreinenkunnennogwelresten(bijv.funderingenofeenvondstlaag) indebodemaanwezigzijnofhebbenhetbodemarchiefjuistverstoord: - (verdwenen) bewoning: hierbij gaat het in de meeste gevallen om plaatsen waar op de histo- rische kaartenmeerbebouwing staat aangegevendan op dit momentnog aanwezigis. Verder is ookeenaantal‘verdwenen'buurtschappengelokaliseerdwaarmomenteelgeenbebouwingmeer aanwezig is; - opvallende percelen: op de kadastrale minuut zijn in totaal 4 percelen afgebeeld die met name door hun geringere afmetingen duidelijk anders zijn dan de omringende percelen. Vaak wijzen dergelijke kleineperceeltjesop de aanwezigheid van (middeleeuwse) huisplaatsen; - petgaten en veenderijen: rondom Havelte en Uffelte en aan de zuidkant van het Dwingelder veld is in het verleden op verschillende plaatsen veen gewonnen.

Hierbij is de veenlaag vaak tot op het onderliggende pleistocene substraat vergraven. Deze terreinenzijn opde beleids advieskaart als ‘mogelijk verstoord'aangegeven; -waterlopen:indezecategorievallenonderanderedeoorspronkelijkebeeklopen,grotereont- ginningssloten en -vaarten. Op de bronnenkaart zijn de beeklopen weergegeven zoals die op de kadastraleminuutstaan.Ooknatteterreinen,zoalspoelenenmoerasjesdienugedemptof drooggelegdzijn,zijngenoteerd.Feitelijkzijndit,netalsdepetgatenenveenderijen,eensoort verstoringsgegevens, maaromdat het in het algemeen om lijnelementen gaat,zijnzeniet opde beleidsadvieskaartopgenomen.Zekunnenwelhelpenbijhetinterpreterenvandegegevensvan eventueel archeologisch onderzoek. Deanalysevanhetbeschikbarehistorischekaartmateriaalheeftintotaal34archeologischof cultuurhistorischinteressantelocatiesopgeleverd.Dezestaanvermeldinbijlage3.Verstorings- gegevenszoalswaterlopen,petgatenen veenderijenzijnnietdebijlageopgenomen,maarvoor zover zinvolwel opde beleidsadvieskaart opgenomen. 3.5 Analyse van het AHN Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is in het kader van dit onderzoek gebruikt voor het opsporen van kleinere dekzandkopjes in de beekdalen, die niet van de gangbare bodemkaart en geomorfologische kaart bekend zijn.

Omdat veentjes vaak nogal schematisch op de bodemkaart staanaangegeven of niet overeenkomenmet de geomorfologische kaart, is ookhierhet AHN ingezet omde juiste liggingen omvang te bepalen.Om de kleine dekzandkopjesin kaart te bren- 42 gen, is het AHN voor de beekdalen gecorrigeerd voor het verhang van het beekdal. Deze bewer- RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 43 kingw ordt hellingcom pensatieof‘onthellen'genoem d(W aldu s&Van derVelde,2006).O p deze m anierw orden derelatiefkleinehoogteverschillen tu ssen kopjesen om liggende,lagerebeek- dalafzettingen du idelijkergem aakt.

Deop het ontheldeAHN-beeldw aargenom en hoogteverschillen zijn vergeleken m et recentelu cht- foto's(GoogleEarth)om tevoorkom en dat ookbebou w ing,begroeiing(bosjes)en dergelijkeals ‘dekzandkopjes'op dekaart kom en testaan.Hoew eldeAHN-data overhet algem een zorgvu ldig voordit soort topografischeelem enten gecorrigeerdw orden,blijven ertochvaakzu lke‘fou tjes'in zitten.Verderw ordennietallehoogteverschillen(dieniettew ijtenzijnaandehierbovengenoem de correctiefou ten)veroorzaakt doordekzandkopjes.Reliëfkan ookdooranderegeologischeproces- sen,zoalsdevorm ingvan oeverw allen en overslagw aaiers,ontstaan.O okzijn erresten van ou de, doorru ilverkavelingen verdw enen kaden en w egen aangetroffen.O p grondvanexpert ju dgm ent isgeprobeerdonderscheidtem aken tu ssen dekzandkopjesen andereverhogingen in het land- schap.Alleen dekzandkopjesm et een m inim u m afm etingvan 25m2(ca.5x5m )zijn afgebeeldop dearcheologischew aarnem ingenkaart.Kleineredekzandkopjeszijnnietgoedm eertezienbijeen kaartschaalvan 1:25.000. Verderisbijdeanalysevan het ontheldeAHN-beeldopgevallen dat binnen debeekdalen niet alleen dekzandkopjes,m aarookou dere,begraven beeklopen tezien zijn dieop het onbew erkte AHN niet ofnau w elijksnaarvoren kom en (ziefigu u r6vooreen voorbeeld).Het isdan ookraad- zaam om dezetechniekookbijvooronderzoekten behoevevan ingrepen in debeekdalen in te zetten (zie§ 0).

Het AHN is verderook gebru ikt om degeom orfologiebinnen Diever, Dw ingeloo, Havelte, en U ffelte te bepalen, zodat ervoorde bebou w de kom van deze kernen een archeologische ver- w achtingopgesteldkon w orden. 3.6Historischekernen Voordehistorischekernen en debebou w dekom m en van Diever, Dw ingeloo, Havelte, en U ffeltezijn u itsneden op schaal1:10.000gem aakt, dieookop debronnenkaart (kaartbijlage 1)staanw eergegeven.Behalvedeookop dehoofdkaartgepresenteerdearcheologischeencu l- tu u rhistorischegegevensstaan ookdegrensvan debebou w dekom (afgeleidvan degeom orfo- logischekaart)en deom vangvan deessen op basisvan Spek&U fkes(1995)op deu itsneden. O pdeu itsnedenopdearcheologischeverw achtingskaart(kaartbijlage2)endebeleidsadvieskaart (kaartbijlage3)zijn respectievelijkdeaan delandschappelijkeeenheden gekoppeldearcheologi- scheverw achtingen en deadviezen voorarcheologischonderzoekw eergegeven. 5.1.2e 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 44 Figu u r6.Detailvan het dalvan de .L egenda:A = `norm aal’AHN-beeldm et w einigtot geen reliëf zichtbaar;B = 'ontheld’AHN-beeldm et veellokalereliëfverschillen zichtbaar,w aaronderdekzandkopjes en een fossielebeekloop.

211200211000210800 2 1 0 8 0 0 2 1 1 0 0 0 2 1 1 2 0 0 BA GwGw 540200 540200 540000 539800 Bbv Bbv 540000 539800 VvpVvp 250200150100500 1:5000 2009m 211200211000210800211200211000210800 VVvabk.wor TP/130110 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 45 4 De archeologische verwachtingskaart 4.1 Inleiding Dearcheologischeverwachtingskaart(kaartbijlage2)vormthetuitgangspuntvoordearcheologische beleidsadvieskaart dieinhetvolgende hoofdstukwordt gepresenteerd. Opeenarcheologischever- wachtingskaartis deverwachte dichtheidaanarcheologische restenvlakdekkendweergegeven. Een dergelijke kaart vormt daarmee de grafische weergave van een archeologisch voorspellingsmodel, dat gebaseerd is op het principe dat archeologische resten niet willekeurig over een gebied zijn verspreid, maar gerelateerd zijn aan bepaalde landschappelijke kenmerken of eigenschappen (Van Leusen & Kamermans, 2005). In de volgende paragrafen worden de principes van de verschil- lende typen archeologische verwachtingen behandeld. In § 0 wordt daarna het verwachtingsmodel verder toegelicht. Tenslotte wordt in § 0 ingegaan op de manier waarop de archeologische ver- wachtingskaart verder is opgebouwd. 4.2 Archeologische verwachtingen Onder archeologische verwachting wordt meestal de kans op het voorkomen van archeologische resten verstaan.

De archeologische verwachting zegt dus iets over de dichtheid waarin archeolo- gische terreinen binnen een landschappelijke eenheid voorkomen of worden verwacht. Hoe hoger de archeologische verwachting, hoe groter de verwachte dichtheid aan archeologische resten. Hoe groter de dichtheid aan archeologische resten, hoe groter de (verwachte) archeologische waarde van een bepaalde landschappelijke eenheid. Met de termen hoge, middelhoge en lage verwachte dichtheid aan archeologische resten, ook wel de archeologische verwachting genoemd, wordt dit tot uitdrukking gebracht. De verwachte dichtheid aan archeologische resten binnen een gebied moet vooral niet verward worden met de mogelijke waarde en aard vanindividuelearcheologische vindplaatsen die binnen deze eenheden voorkomen. Een archeologische vindplaats in een gebied met een hoge ver- wachte dichtheid aan archeologische resten is niet per definitie waardevoller dan een vindplaats in een gebied met een lage verwachte dichtheid aan archeologische resten. De waarde van indi- viduele vindplaatsen wordt namelijk bepaald aan de hand van de criteria gaafheid, zeldzaamheid enexterne (landschappelijke) context, enis niet afhankelijk van de ligging binnen een bepaalde verwachtingszone.

Als de hierboven beschreven archeologische verwachting, namelijk de (verwachte) dichtheid aan nederzettingsterreinen, op het beekdallandschap toegepast zou worden, dan zouden de beek dalen een overwegend lage archeologische verwachting krijgen. Behalve kleinere prehistorische jacht- kampjes op dekzandkopjes in het beekdal worden er namelijk geen nederzettingsterreinen in de beekdalen verwacht. Beekdalen worden gekenmerkt door lager gelegen natte bodems (veen gron- den). De (natte) omstandigheden maakten de beekdalen ongeschikt voor bewoning. Maar door RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 46 de natte vochtige omstandigheden zijn in beekdalen vaak wel organische archeolo gische resten bewaard gebleven (bijv. van hout of bot). Bovendien kunnen in beekdalen andere typen archeo- logischevondstenenstructurenvoorkomen. De beekdalen zijn van oudsher belangrijk als transportroutes en als bron van onder andere bouw- materiaal en voedsel. De vondsten uit beekdalen bestaan dan ook vaak uit resten van bruggen, voorden en andere aan water gerelateerde structuren, maar ook uit afvaldumps en rituele depo- sities. Omdat het, met name bij de structuren, vaak om objecten van hout gaat, is de aanwezigheid van veen of organische beekafzettingen belangrijk.

In tegenstelling tot de zandgronden waar der- gelijke organische resten niet of nauwelijks bewaard zijn gebleven, zijn de vergankelijke objecten in de organische beekafzettingen vaak goed geconserveerd. De archeologische verwachting die aan de beekdalen wordt toegekend, is gebaseerd op een combinatie van de verwachte dichtheid aan vondsten en structuren enerzijds en de verwachte conservering van deze vondsten en struc- turen anderzijds. 4.3 Het archeologische verwachtingsmodel Het archeologische verwachtingsmodel dat tenbehoeve van de verwachtingskaart isopgesteld, isprimairgebaseerdopdegeomorfologischekaart.BinnendegemeenteWesterveldkanopbasis van de geogenese, geomorfologie,bodemgesteldheid en anderebronnen onderscheid gemaakt worden in 5 landschappen, ieder met een eigen karakter en ontstaansgeschiedenis (zie § 0): - het glaciale landschap; - het dekzandlandschap; - het stuifzandlandschap; - het beekdallandschap; - het veenlandschap. Binnenelklandschapzijnvervolgensverschillendelandschappelijkeeenhedenonderscheiden.Deze intotaal27landschappelijkeeenhedenvormendebasisvanhetarcheologischeverwachtingsmodel.

Ineenenkelgevalisgebruikgemaaktvanbodemkaartenomdeverwachtingvanlandschappelijke eenhedentedetailleren.Naastdeze5landschappenzijnnog3categorieënlandschappelijkeele- mentenonderscheidenvanwegehunspeci"ekeontstaansgeschiedenisendaarmeesamenhangende archeologischeverwachting.Hetgaatdaarbijomdeessen(oudelandbouwgronden),deveentjesen antropogenelandschapselementen(afgravingen,bebouwinge.d.). 4.3.1 Glaciaal landschap (Geïsoleerde) lage smeltwaterheuvel (code Gfh) Binnen de grondmorenewelvingen in de zuidoosthoek van de gemeente komt één lage smelt water- heuvel voor. Dit is een relatief hooggelegen plek met een betere ontwatering omdat de smeltwater- afzettingen vooral uit zand en grind bestaan (Ter Wee, 1979:code Dr7). Archeologische verwachting: hoog Deze landschappelijke eenheid heeft een hoge archeologischeverwachting gekregen. RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 47 Grondmoreneruggen, bedekt met dekzand, al dan niet met oud bouwlanddek (code Grd) Dekleinere(inverhoudingtotdestuwwallendan)grondmoreneruggenzijnquageschiktheidvoor (prehistorisch) onderzoek vergelijkbaar met dedekzandruggen (code Dre;ziehieronder) en qua oppervlakte vaaknoggroter.Omdatzemeestalbedektzijnmetdekzandisdrainageoverhetalge- meen geenprobleem.

Archeologische verwachting: hoog Dezelandschappelijkeeenheidligtrelatiefhoogenisgeschiktervoorbewoning/landbouwdoorhet dekzanddek. Op deze eenheid ligt dan ook een groot aantal essen, waaronder de Leggelder Es en de essen ten zuidwesten van Dwingeloo. Op grond van deze gegevens is aan deze een heid een hoge archeologische verwachting toegekend. Stuwwallen (gestuwde grondmorene), al dan niet met dekzand (codes Gs en Gsd) De stuwwallen vormen de hoogste delen van het landschap. De afwatering van de stuwwallen is vaak niet optimaal omdat destuwwallen deelsuit gestuwdekeileem bestaan, maarde aanwezig- heidvanhellingenendekzandzorgenervoordatdestuwwallenalvroegeenaantrekkelijkevesti- gingsplaats vormden. Het grote aantal vindplaatsen op de Havelterberg (zie figuur 4) getuigt daar ook van.Behalvelandschappelijkaantrekkelijkvormdendestuwwallenwaarschijnlijkookeenbron van vuursteen en natuursteen. Archeologische verwachting: hoog De stuwwallenhebben, gezien het grote aantal vindplaatsen opdeze landschappelijke eenheid, een hoge archeologische verwachting. Relatief hooggelegen grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand (code Ghd) Grondmorenewelvingen zijn op zich minder geschikte bewoningslocaties omdat de aanwezigheid van keileem in de ondiepe ondergrond en het ontbreken van hellingen er vaak toe leiden dat de drainage niet erg goed is.

De relatief hogere ligging van deze landschapseenheden, vaak in een gevarieerder landschap, heeft deze toch tot een aantrekkelijker vestigingslocatie gemaakt dan op het eerste gezicht lijkt. Met name in het gebied boven Dwingeloo ligt een aantal escomplexen op deze landschappelijke eenheid. In de zuidoosthoek van de gemeente komt ook een groot areaal van deze eenheid voor. Hier maakt het deel uit van het Drentse keileemplateau. Archeologische verwachting: middelhoog Omdat deze landschappelijke eenheid relatief hoger en vaak in een gevarieerder landschap ligt dan de grondmorenewelvingen en -vlakten (codes Gw en Gvd) is er een middelhoge archeolo gische ver- wachting aan toegekend. Dit wordt ook gerechtvaardigd door het voorkomen van escomplexen in het gebied rond Diever en Dwingeloo. (Geïsoleerde) grondmorenerug, bedekt met klei of veen (code Grv) De geïsoleerdegrondmoreneruggen vormen,netals bijvoorbeeldde dekzandruggen,hogergele- gen delen binnen een verder vrij vlak en laag landschap. Daarmee zijn ze, zeker als er nog een RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 48 dunne laag dekzandop ligt,aantrekkelijke locaties voor prehistorische nederzettingen. In de gemeente Westerveld komtdezeeenheid één keer voor: in hetdal van deOude Vaart ten zuiden van Uffelte.

Omdat deze rug door zijn geringere hoog eerder overdekt is geraakt door veen, is dezedusminderlanggeschiktgeweestvoor(prehistorische)bewoning.Volgensdebodemkaart komenhieroverigensbodemsvoormetkeileemdichtonderdeoppervlakte.Ookdatmaaktdeze eenheidmindergeschiktvoor prehistorischebewoning. Archeologische verwachting: middelhoog Deaandezeeenheidtoegekendeverwachtingismiddelhoogendaarmeelagerdangewone ruggen (met dekzand). Vlakte van smeltwaterafzettingen/sandrvlakte, bedekt met dekzand (code Gfv) De vlakten van smeltwaterafzettingen zijn in de Prehistorie relatief onaantrekkelijk geweest voor bewoning en goed te vergelijken met de dekzandvlakten. Het zijn vaak de laagst gelegen delen van het landschap. Het ontbreken van hellingen zorgde ook voor een relatief slechte afwatering. Binnen dezelandschappelijke eenheidkomen dan ook vaak goor- en beekeerdgronden voor. Archeologische verwachting: laag Aan deze landschappelijkeeenheidis een lage archeologischeverwachting toegekend vanwege de relatief ongunstige bodemeigenschappenen het ontbreken van reliëf. Figuur 7. Glaciaal landschap (grondmorenewelvingen) tussen Frederiksoord en Wilhemina oord).

RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 49 Grondm orenew elv ingen en (relatieflaaggelegen)grondm orene(v lakte)v an grondm orene, aldan niet m et w elv ingen, bedekt m et dekzand(codes Gw en Gv d) Degrondm orenew elvingen (codeGw )en delageredelen van degrondm orenevlakten (codeGvd) zijn overhet algem een slecht ontw aterdw egens ontbreken hellingen en de ondiepeliggingvan het keileem .Dit blijkt ook u it debodem typen die in deze landschapsdelen voorkom en, nam e lijk vooral m oerigeeerdgronden,m oerigepodzolgronden en beekeerdgronden.Verderkom en podzolen voorm et keileem dicht onderhet oppervlakte.M et nam ein dezegebieden is debodem vaak door (recente)landbou w activiteiten verstoordom dedrainageteverbeteren (ziefigu u r7 vooreen voor- beeldvan dezelandschappelijkeeenheid). Archeologischev erw achting:laag Vanw egedeliggingenderelatiefongu nstigebodem eigenschappenhebbendezelandschappelijke eenheden een lagearcheologischeverw achtinggekregen.

4.3.2Dekzandlandschap Dekzandru ggen en -koppen, aldan niet m et ou dbou w landdek (codeDre) In deNederlandsedekzandgebieden ligt het m erendeelvan dearcheologischevindplaatsen op ofin dedirectenabijheidvan hoge,reliëfrijkeen goedontw aterdedekzanden diegrenzen aan of w orden om geven doorlaaggelegen,natteregebieden.Vanw egehu n gevarieerdelandschappelijke liggingen goedebew oonbaarheidzijn deze(relatief)hogedekzanden telkensw eerdoordevroe- gerebew onersvan het gebiedalsw oonplaats,begraafplaatsen/ofakkerlandgekozen.Alsgevolg daarvan zijn zevaak m et een relatiefdu n plaggendek bedekt.O ok in degem eenteW esterveld liggen veelarcheologischevindplaatsen op dekzandru ggen of-koppen.Dit aantalisnoghogerals m en zichbedenkt dat een aantalgroteescom plexen, w aaronderbijvoorbeelddievan Dw ingeloo, op dekzandru ggen liggen.

Archeologischev erw achting:hoogen m iddelhoog Dedekzandru ggen en -koppen hebben een hogearcheologischeverw achting.Een u itzondering hierop vorm t denoordw esthoek(ten noorden van en W ilhelm inaoorden ten noordw esten van het Dieverzand)van degem eente,w aardezeeenheidin een vrijgroot gebiedaaneengeslo ten voorkom t.In dit gebiedis dearcheologischeverw achtingverdergedifferentieerdm et behu lp van debeschikbarebodem ku ndigegegevens.Delen m et haar-en veldpodzolen (codesHn21, Hn23 en Hd21),diegevorm dzijn op dehogereen drogeredelen binnen dezelandschappelijkeeenheid, hebben een hogeverw achtinggekregen.Dedelen m et m oerigepodzolgronden (codes vW p en zW p)zijn lageren natter.O m dat dezedelen daarom m inderaantrekkelijkw aren voorbew oning, hebben zeeen m iddelhogeverw achtinggekregen. Gordeldekzandv lakteen -w elv ingen, aldan niet m et ou dbou w landdek (codes Dv gen Dw g) O p deflanken van deHavelterbergkom en zogenaam degordeldekzanden voor.Dit zijn dekzand- voorkom ens die, zoals denaam alaangeeft,in een gordelrondstu w w allen en dan m et nam eaan delijzijdeervan (meestaldezu id-en oostflanken,u itgaandvan een overw egendw estelijketot noordw estelijkew indrichtingin het L aat Glaciaal)voorkom en.Dezegordeldekzanden liggen du s relatiefhogerdan de‘gew one'dekzanden.

5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 50 Archeologische verwachting: middelhoog Voor de gordeldekzandvlakten en -welvingen geldt een middelhoge archeologische verwachting. Hoewel de landschappelijke condities gunstig zijn voor prehistorische nederzettingen blijkt men (gezien de verspreiding van vindplaatsen) er toch voor gekozen te hebben op de nog hoger gele- gen stuwwallen tegaanwonen. Droog dal, al dan niet met dekzand of lös code Dd d) Droge dalen zijn ontstaan door afstromend (sneeuw)smeltwater en komen vooral op de zuid- enwestflankenvande Havelterberg voor. AanheteindvanhetWeichselienzijnze vaak(deels) op gevuld met dekzand. Tegenwoordig spelen deze dalen geen rol meer in de afwatering en hebben dat in de Prehistorie waarschijnlijk ook niet gedaan. Veel van de kleinere droge dalen rond Havelte en Uffeltezijnoverigensnubedektdoor escomplexen. Archeologische verwachting: middelhoog De middelhoge archeologische verwachting voor deze eenheid is vooral gebaseerd op positie binnenhetstuwwallencomplexvandeHavelterberg,eengebiedmeteenoverwegendhoge verwachtingen. Dekzandwelvingen, bedekt met ten dele afgegraven veen (code Dwv) Op de dekzandwelvingen is de kans op het voorkomen van archeologische resten lager dan op de dekzandruggen- en koppen.

Het zijn gebieden die qua hoogteligging, reliëf en bodemvochtig heid een tussenpositie innemen in het dekzandlandschap. Vooral onder de restanten veen die plaatse- lijk nog aanwezig kunnen zijn, zullen eventuele archeologische vindplaatsen een goede conserve- ring hebben omdatze iets minder kwetsbaarzijn voor diepe bodemingrepen. Archeologische verwachting: middelhoog Aan deze landschappelijkeeenheidis een middelhogearcheologische verwachting toegekend. Dekzandvlakte, al dan niet vervlakt door veen en/of overstromingsmateriaal en vlakte van sneeuwsmeltwaterafzettingen bedekt met dekzand (codes Dv, Dvv en Dvn) Zowelde dekzandvlaktes alsde vlakten vansneeuwsmeltwaterafzettingenzijnin dePrehistorie relatiefonaantrekkelijkgeweestvoorbewoning.Hetzijnvaakdelaagstgelegendelenvanhetdek- zandlandschap. Het ontbreken van hellingen zorgde ook voor een relatief slechte afwatering. Op dezelandschappelijke eenheden komendanook vaakgoor- en beekeerdgronden voor. Archeologische verwachting: laag Aan deze landschappelijkeeenheidis een lage archeologischeverwachting toegekend.

4.3.3 Stuifzandlandschap Hoge en lage landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (code Sdv) Alsgevolg vanintensiefgebruikvandedekzandgebieden(landbouw,begrazing,plaggenwinning, etc.)heeftindedekzandgebiedenmetnamevanafdeMiddeleeuwenopnieuwverstuivingvanzand plaatsgevonden.Hierdoorishetoorspronkelijkebodemprofielplaatselijkverdwenenenplaatselijk RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 51 afgedekt doorstu ifzand.In dezegebieden is m eestalsprakevan een grilligstu ifdu inen reliëfm et hoogopgestoven stu ifzandru ggen en -du inen, w oestestu ifzandgronden en tu ssen liggendevlak- ten.Veelvan deze(voorm alige)stu ifzandgebieden zijn pas in de20eeeu w m et bos beplant om verdereverstu ivingtegen tegaan.Hierbijisdebodem vaakovergroteoppervlaktesverstoord.

O p degangbarebodem kaarten (schaal1:50.000)isin grotestu ifzandgebieden vanw egedegrote variatiein reliëf,stu ifzanddikteen ondergrondgeen differentiatiegem aakt tu ssen afgedekte bodem profielen en verstoven bodem profielen.Dezegebieden staan op dekaart w eergegeven als een associatievan vlakvaaggronden (aldan niet m et keileem dicht aan het oppervlak:codesZn21 en Zn21x)op u itgestoven delen,en du invaaggronden (codeZd21)op du inen.O ok op grondvan degeom orfologischekaart (schaal1:50.000)kan geen onderscheidgem aakt w orden.Voorhet Dieverzand(ten noorden van Diever;M ekkink &Kleijer, 1985),het L heederzanden het Dw ingel- derveld( e.a.,1976)zijn gedetailleerdebodem kaarten (schaal1:10.000)beschikbaar.O p dezebodem kaarten w orden afgedekte(overstoven)podzolprofielen w elapart aangegeven en w ordt ookonderscheidgem aakt tu ssen du nneen dikkestu ifzandpakketten. Archeologischev erw achting:laag, m iddelhoogen hoog Destu ifzandgebiedenw aarvoorgeen gedetailleerdebodem kaarten beschikbaarzijn,hebbeneen m iddelhogeverw achtinggekregen.Hoew elin dezegebieden ookoverstoven,intactebodem pro- fielen zu llen voorkom en,zijn delen van het landschap ookdieperverstoven.Deverw achtedicht- heidaan archeologischevindplaatsen isdaarom m inderhoogdan in volledigintactedekzand- gebieden.

Dearcheologischeverw achtingin destu ifzandgebieden w aarvoorw elgedetailleerdebodem kaar- ten beschikbaarzijn, is gebaseerd op deze kaarten.Gebieden m et intacte, aldan niet overstoven podzolprofielen hebben hierbij een hoge archeologische verw achting gekregen.Gebieden m et bodem profielen m et een opeenvolgingvan stu ifzandop veen (ofsterk hu m eu s zand)op dekzand hebben een m iddelhoge verw achtinggekregen om dat het dekzandoppervlak hierrelatiefonver- stoord kan zijn.Gebieden w aarin stu ifzand direct op dekzand ligt w aarin geen (begraven)bodem - horizonten m eer aanw ezig zijn, hebben een lage archeologisch verw achting gekregen om dat het archeologisch relevante niveau (de top van het dekzand)verdw enen is.Gebieden tenslotte m et bodem profielen w aarin het stu ifzandpakket dikker is dan 1,8 m hebben een hoge archeologische verw achtinggekregen om dat onbekendisofdetop van het dekzanderondernogintact is. Stu ifzandlandschap:(geïsoleerde)lagelanddu inen (codeSd) Dezeeenheidbestaat u it dikkestu ifzandpakketten en du inen.Hieronderku nnen eventu eelnogw el intactebodem profielen voorkom en.O vereventu eeldekzandreliëfisop grondvan debestu deerde bronnen geen u itspraaktedoen.

Archeologischev erw achting:hoog Evenals bijde hierboven beschreven dikke stu ifzandpakketten binnen de eenheid Sdv is ervoor gekozen een hogearcheologischeverw achtingaan dezelandschappelijkeeenheidtoetekennen om dat onbekendisofdetop van het dekzanderondernogintact is. 5.1.2e RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 52 4.3.4 Beekdallandschap Beekdalbodems en dalvormige laagten met veen (codes Bbv en Bdv) Beekdalen staan sindsenige tijd volop in dearcheologische belangstelling. Dedalen zijnzelden geschiktgeweestvoorprehistorischebewoningennederzettingsterreinenwordenerdanookniet verwacht. De beekdalen waren echter wel belangrijk als transportroutes en als bron van onder anderebouwmateriaalenvoedsel.Devondstenuitbeekdalenbestaandanookvaakuitrestenvan bruggen,voordenenandereaanwatergerelateerdestructuren,maarookuitafvaldumpsenrituele deposities. Omdathetmetnamebijdestructurenvaakomobjectenvanhoutgaat,isdeaanwezig- heid van veen of organische beekafzettingen belangrijk. Hierin blijven de vergankelijke objecten goedbewaard,ditintegenstellingtotdezandgrondenwaardergelijkeorganischerestennietof nauwelijks bewaard zijn gebleven. Archeologische verwachting: hoog Debeekdalbodemsendalvormigelaagtenmetveenhebbeneenhogearcheologischeverwachting.

Dekzandkopjes in het beekdal (code Bk) Binnenhetbeekdallandschapkomen relatiefkleinedekzandkopjes voordieeigenlijkpassinds enkele jaren te herkennen zijn en dus niet op de geomorfologische of bodemkaart staan. Door hetontwaterenenoxiderenvandeorganischebeekdalafzettingenzakthetmaaiveldenkunnen dekzandopduikingen die eerder geheel door beekafzettingenwaren afgedekt aan deoppervlakte komen. Ze zijn dan als geringe verhogingen in het landschap te herkennen, vooral op het AHN (zie § 0). De ligging van deze dekzandkopjes is dan ook daarvan afgeleid. Over het algemeen gaat het om relatief kleine opduikingen die waarschijnlijk niet groot genoeg waren voor perma nente neder- zettingen, maar wel erg geschikt voor tijdelijke jacht- en extractiekampjes. Daarbij speelt ook een rol dat juist deze kleine opduikingen in de laagst gelegen gebieden ook het eerst te maken kregen met de algehele vernatting van het landschap (zie § 0). Waarschijnlijk zijn veel van deze dekzand- kopjesalleen tijdenshetMesolithicum tegebruiken geweest. Archeologische verwachting: hoog De dekzandkopjes in het beekdalhebben een hoge archeologische verwachting.

Relatief laaggelegen beekdalbodems en dalvormige laagten zonder veen (codes Bd en Bb) Hetgrote verschiltussendezelandschappelijkeeenhedenendehierbovenbeschrevenbeekdal- bodemsen dalvormige laagten met veen(codes BbvenBdv) is het (vrijwel)ontbreken van orga- nisch materiaal. Dit betekent dat de conservering van archeologisch materiaal ook beduidend minder goedzalzijn;daarmee isde kans op hetaantreffen ervan ookminder hoog. Archeologische verwachting: middelhoog Dearcheologischeverwachtingvoordezelandschappelijkeeenheidismiddelhoogvanwegede mindergunstigeconserveringsomstandigheden. RAAP-RAPPORT 2021 Gemeente Westerveld Eenarcheologische verwachtings- enbeleidsadvieskaart 53 4.3.5 Veenlandschap Veenrest-ruggen (code Vr) Dezelandschappelijkeeenheidbestaatuittenbehoevevanveenwinningafgegravenlaagten,van elkaar gescheiden doorsmalle ruggenwaar hetveen nog min ofmeerintactis. Archeologische verwachting: laag De archeologische verwachting voor deze eenheid is middelhoog omdat de veenresten het onder- liggende dekzand beschermen tegen bodemingrepen. Overigens blijkt dit gebied op de bodemkaart al als vergraven te zijn afgebeeld; op de topografische kaarten bestaat het gebied vooral uit open water met restjes veen. Daarom is aan deze landschappelijke een lage archeo logische verwachting toegekend.

(Relatief hooggelegen) veenkoloniale ontginningsvlakte en ontgonnen veenvlakte met pet- gaten (codes Vvo en Vvp) De veenkoloniale ontginningsvlakte (code Vvo) is al danig verstoord door de veenkoloniale ont- ginning en vaak ook door latere ruilverkavelingen. De gebiedjes die als veenvlakte met petgaten (code Vvp) geclassificeerd zijn, staan al op historische kaarten als petgaten en veenderijen aan- gegeven. Van een middeleeuws bewoningsniveau is hier geen sprake meer. Hoewel het dekzand onder het veen nog wel intact zou kunnen zijn, blijkt uit de aanwezigheid van (een winbare hoe- veel heid) veen wel dat de afwatering van dergelijke locaties niet goed was. Deze omstandig heden warendusminder geschiktvoor prehistorische nederzettingen. Archeologische verwachting: laag Deveenkolonialeontginningsvlakteendeontgonnenveenvlaktemetpetgatenhebbeneenlage archeologische verwachting. 4.3.6 Overige landschappelijke elementen Essen (code Es) Essenzijnmetplaggenopgehoogdeakkers.Zeliggen vaakoplocatiesdiealvanoudshervoor bewoningenlandbouwactiviteitengebruiktzijn.Onderesdekkenliggendikwijlssporenvanneder- zettingen en begraafplaatsen die dateren van voor de aanleg van het esdek. De vondsten en sporenzijnvaakgoedbewaardgeblevenomdatzedankzijhetafdekkendeesdeknietofminder blootgesteld zijn verstorende invloeden zoals later landgebruik.

De begrenzingen van de essen zoalsdieop deverwachtingskaart staan,zijn ontleendaan Spek& Ufkes (1995) ende door de provincie Drentheaangeleverde gegevens. De provincieDrenthe heeft deessen aangemerktals van provinciaal belangarcheologie. Archeologische verwachting: hoog De essen hebbeneen hogearcheologische verwachting. RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 54 L aagte/depressie(v eentje)m et ofzonderrandw al, aldan niet m oerassig(codes L rw , L m en L d) Binnen degem eente W esterveldstaan circa 200dobbes op debodem kaart aangegeven.O ok op de geom orfologische kaart staan dergelijke depressies aangegeven (codes 3N3, 3N4, 4N4, 3N5 en 4N5;ziefigu u r8vooreen voorbeeldvan een veentje).Degenesevan dezedepressies, diein deprovincieDrenthem eestalw orden aangedu idm et determ ‘veentjes', is divers.Som m igeveen- tjes zijn pingoru ïnes (zie figu u r 2), andere zijn ontstaan door u itblazing van het dekzand ofdoor zandafgraving.DeDoezeop het Holtingerzandis een goedvoorbeeldvan een u itblazings bekken; het FinseM eertjedaarentegen is ontstaan doorafgraving(Van Ginkel, 2005).Nochop debodem - kaart, noch op de geom orfologische kaart w ordt genetisch onderscheid gem aakt tu ssen de ver- schillendetypen veentjes.Hoew elhet voorkom en van een randw aleen kenm erk van pingo ru ïnes is, zijn daarm eeniet alleveentjes m et een randw

al(code3N3op degeom orfo logischekaart)ook direct pingoru ïnes.De‘RondeW ei'ten zu iden van W ateren bijvoorbeeldlijkt op grondvan degeo- m orfologieen het AHN een schoolvoorbeeldvan een pingoru ïne, m aaru it booronderzoek blijkt dat erin dezedepressienooit veen gegroeidheeft(Bente,2001). Figu u r8.Een v oorbeeldv an een v eentje(foto: . Archeologischev erw achting:hoog Dearcheologischeverw achtingvan veentjesism edeafhankelijkvan hu n genese.Pingoru ïneszijn vanafhet m om ent van afsm elten aan het eindvan het W eichselien aantrekkelijkeplaatsen voor (tijdelijke)kam pem enten van jager-verzam elaars gew eest.Decentraledepressievorm degedu - rendelangetijdeen zoetw aterbron voorzow elm ensen alsvoordieren,terw ijldehogergelegen, 5.1.2e RAAP-RAPPO RT 2021 Gem eenteW esterveld Een archeologischeverw achtings-en beleidsadvieskaart 55 drogerepingow aleengeschiktelocatievoordekam pem entjesvorm de.IndelaterePrehistoriezijn pingoru ïnesvaakgebu ikt voorritu eledeposities.Behalveaardku ndigeen archeo logischew aarde hebben pingoru ïnes m et een onaangetasteorganischevu llingook een hogepaleobotanische w aarde.In degyttja-en veenvu llingbevinden zichgoedgeconserveerdeplantenresten en stu if- m eel.Aan dehandvan hiervan ku nnen gedetailleerdereconstru ctiesvan devegetatieen vegeta- tieontw ikkelingdoordetijdheen gem aakt w orden;ook kan deinvloedvan dem ens op vegetatie en landschap w

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://westerveld.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/08fa830d-c106-4423-ab38-533d19a0985c?agendaItemId=25e2f1c0-237e-43af-aa86-3e538a93e1e8